5 de marzu

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ast">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>astwiki</dbname>
    <base>https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medios</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Alderique</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Usuariu</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Usuariu alderique</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia alderique</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ficheru</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ficheru alderique</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki alderique</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Plantía</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Plantía alderique</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ayuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Ayuda alderique</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoría</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Categoría alderique</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Módulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Módulu alderique</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>5 de marzu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>907</id>
    <revision>
      <id>4493209</id>
      <parentid>4458868</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1374" sha1="b1nb8p23vj50b9yknlxnono36l148t3" xml:space="preserve">{{Marzu}}

'''Abreviatures'''

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

== Fechos ==
* [[1770]] - Primer enfrentamientu en [[Boston]] ente soldaos ingleses y paisanos d'Estaos Xuníos que sería unu de los precedentes de la guerra d'[[independencia]] d'[[Estaos Xuníos]] .
* [[1940]] - El Politburó del '''PCUS''' ordena la execución de 14.700 oficiales polacos na viesca de ''Katyn''.
* [[1970]] - Entra en vigor el '''Tratáu de Non Proliferación d'Armes Nucleares''' (TNP), tres del so aprobamientu el [[12 de xunu]] de [[1968]].

== Nacencies ==
* [[1881]] - [[Augusto Barcia Trelles]], abogáu ya políticu asturianu († [[1961]]).
* [[1946]] - [[Diane Keaton]], actriz d'Estaos Xuníos († [[2025]])
* [[1966]] - [[Aasif Mandvi]], actor y humorista indiu.
* [[1978]] - [[Daniel Risch]], políticu de Liechtenstein.

== Muertes ==
* [[1953]] – [[Josif Stalin]], líder de la [[Xunión Soviética]] (n. 1878)
* [[2014]] - [[Leopoldo María Panero]], poeta español&lt;ref&gt;[http://cultura.elpais.com/cultura/2014/03/06/actualidad/1394093486_474925.html Muere Leopoldo María Panero, poeta de los Nueve Novísimos] El País, consultao'l 06.03.2014&lt;/ref&gt;
* [[2017]] - [[Abril Campillo]], actriz y cantante mexicana.

== Fiestes ==

* Día nacional de [[Cornualles]].

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{Meses}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Marzu|05]]</text>
      <sha1>b1nb8p23vj50b9yknlxnono36l148t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>29 de marzu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>932</id>
    <revision>
      <id>4493210</id>
      <parentid>3975779</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1638" sha1="pgyc1x1f1lyykzb3fdw44fb7ujqzx1o" xml:space="preserve">{{Marzu}}

== Fechos ==
* [[1807]] - El médicu y físicu alemán [[Heinrich Wilhelm Olbers]] descubre l'asteroide [[Vesta]].
* [[1847]] - Fuercies d'Estaos Xuníos, empobinaes pol xeneral [[Winfield Scott]], ponen sitiu a la ciudá de [[Veracruz]], [[Méxicu]].
* [[1901]] - Fundación de la villa [[Río Colorado]] na [[provincia de Río Negro]] ([[Arxentina]]).
* [[1935]] - Día primeru de [[Los socesos d'Aznalcóllar]]
* [[1974]] - L'astronave [[Mariner 10]] (Estaos Xuníos), sobrosnala [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]] mapeando ente'l 40% y 45% del [[planeta]]. 
* [[1989]] - Inaugúrase la [[Pirámide del Museu del Louvre|Pirámide del Louvre]] como nueva entrada al muséu.
* [[2006]] - Eclís total con centru en [[Libia]].

== Nacencies ==
* [[1187]] - [[Arturu I de Bretaña]], duque de Bretaña.
* [[1332]] - [[Muhammad VI]], rei [[nazarí]] de [[Granada]].
* [[1746]] - [[Carlo Buonaparte]], padre de [[Napoleon I]].
* [[1769]] - [[Nicolas Jean de Dieu Soult]], militar y políticu francés.
* [[1927]] - [[John Robert Vane]], investigador británicu, [[premiu Nobel de Medicina]] en [[1982]].
* [[1939]] - [[Terence Hill]], actor italianu.
* [[1964]] - [[Elle Macpherson]], modelu y actriz australiana.
* [[1974]] - [[Marc Gené]], pilotu de [[Fórmula 1]] [[España|español]].
* [[1985]] - [[Fernando Amorebieta]], futbolista hispanovenezolanu.
* [[1987]] - [[Marc Valiente]], futbolista español.
* [[1994]] - [[Óscar Whalley]], futbolista español.

== Muertes ==
* [[1980]] - [[Vicente López Carril]], ciclista asturianu.

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{meses}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Marzu|29]]</text>
      <sha1>pgyc1x1f1lyykzb3fdw44fb7ujqzx1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>15 de mayu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>982</id>
    <revision>
      <id>4493175</id>
      <parentid>4337251</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>25653</id>
      </contributor>
      <comment>/* Muertes */ + [[Greta Nissen]]</comment>
      <origin>4493175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="576" sha1="daa8xze878ue0eyppx5rmxfg3igtamb" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20191102214350}}
{{Mayu}}

== Fechos ==
* [[ ]] - 

== Nacencies ==
* [[1867]] – [[Adolfo Prieto Álvarez]], empresariu asturianu.
* [[1886]] – [[Emily Dickinson]], poeta d'Estaos Xuníos (º [[10 d'avientu]] de [[1830]]).
* [[1937]] – [[Madeleine Albright]], política d'Estaos Xuníos.

== Muertes ==
* [[1988]] – [[Greta Nissen]], actriz teatral y de cine d'orixe noruegu (° [[1906]]).
* [[2007]] – [[Elizabeth Schön]], escritora venezolana (° [[1921]]).

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Meses}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Mayu|15]]</text>
      <sha1>daa8xze878ue0eyppx5rmxfg3igtamb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>21 de xunetu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1054</id>
    <revision>
      <id>4493212</id>
      <parentid>4387478</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2712" sha1="r56l6j5rd4e21lz05hk5prwasmdqtko" xml:space="preserve">{{Xunetu}}
El '''21 de xunetu''' ye'l 202ᵘ (bicentésimu segundu) día del añu (203ᵘ nos [[añu bisiestu|años bisiestos]]) nel [[calendariu gregorianu]]. Queden, poro, 163 díes pa qu'acabe l'añu.

'''Abreviatures'''

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

== Fechos ==
* [[356 e.C.]] - El [[templu d'Artemisa (Éfesu)|templu d'Artemisa]] n'[[Éfesu]], una de [[Les Siete Maraviyes del Mundu Vieyu]], ye destruyíu pol fueu.
* [[230]] - [[Papa Poncianu|Poncianu]] asocede a [[Papa Urbanu I|Urbanu I]] como decimoctavu [[papa]] de la [[Ilesia católica]].
* [[365]] - Un terremotu de la máxima intensidá na [[escala sismolóxica de Mercalli]] (intensidá XI, extrema), afecta a la islla de [[Creta]] y causa un tsunami que llega a les costes de [[Libia]] y Exiptu, afectando especialmente a [[Alexandría (Exiptu)|Alexandría]] y causando miles de muertos.
* [[1718]] - Fírmase'l [[tratáu de Passarowitz]] ente l'[[Imperiu otomanu]], Austria y la [[República de Venecia]].
* [[1774]] - Guerra turco-rusa (1768-74): [[Rusia]] y l'Imperiu otomanu roblen el [[tratáu de Küçük Kaynarca]], que pone fin a la guerra.
* [[1831]] - [[Leopoldu I de Bélxica|Leopoldu I]] ye coronáu como primer rei de [[Bélxica|los belgas]].
* [[1919]] – El [[dirixible]] ''Wingfoot Air Express'' choca contra'l ''Illinois Trust and Savings Building'' en [[Chicago]], matando a 12 persones.
* [[1921]] - [[Desastre d'Annual]].
* [[1944]] - [[Segunda Guerra Mundial]]: Entama la batalla de [[Guam]] col desembarcu de soldaos d'Estaos Xuníos na islla. La batalla finará'l [[10 d'agostu]].
* [[1954]] – [[Primer guerra d'Indochina]]. La [[Conferencia de Xinebra]] parte [[Vietnam]] en dos estaos, Vietnam del Norte y Vietnam del Sur.
* [[1970]] - Complétase, tres d'once años, la construcción de la [[presa d'Asuán]] sobro'l [[ríu Nilu]], n'[[Exiptu]].
* [[2008]] – [[Ram Baran Yadav]] ye proclamáu primer presidente del [[Nepal]].

== Nacencies ==
* [[1825]] - [[Práxedes Mateo Sagasta]], políticu español († [[5 de xineru]] de [[1903]]).
* [[1899]] - [[Ernest Hemingway]], escritor († [[1961]]).
* [[1924]] - [[Don Knotts]], actor († [[2006]]).
* [[1936]] - [[Julio Valdeón Baruque]], historiador [[España|español]].
* [[1951]] - [[Robin Williams]], actor.
* [[1978]] - [[Josh Hartnett]], actor.
* [[1998]] - [[Maggie Lindemann]], cantante y compositora estuaxunidense.

== Muertes ==
* [[1967]] - [[Basil Rathbone]], actor.
* [[1998]] - [[Alan Shepard]], astronauta.
* [[1998]] - [[Robert Young]], actor.
* [[2004]] - [[Jerry Goldsmith]], [[compositor]] de [[banda sonora|bandes sonores]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{meses}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xunetu|21]]</text>
      <sha1>r56l6j5rd4e21lz05hk5prwasmdqtko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Felis silvestris catus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1409</id>
    <revision>
      <id>4493142</id>
      <parentid>4487270</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2375" sha1="h317xlia1h3b1tjn1djwemsu9tcojqs" xml:space="preserve">{{referencies|t=20241001065550}}
{{1000}}
{{ficha de taxón
| status = LC
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| subphylum = [[Vertebrata]]
| classis = [[Mammalia]]
| subclassis = [[Theria]]
| infraclassis = [[Placentalia]]
| ordo = [[Carnívora]]
| subordo = [[Feliformia]]
| familia = [[Felidae]]
| subfamilia = [[Felinae]]
| genus = [[Felis]]
| species = ''[[Felis silvestris|F. silvestris]]''
| subspecies = '''''F. s. catus'''''
| trinomial = '''''Felis silvestris catus'''''
| trinomial_authority = [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], 1775
| synonyms =''Felis silvestris domesticus''
}}

El {{iniTaxon}} ye un pequeñu mamíferu domésticu de la familia félidos; tien morra redonda, güeyos cuya pupila adáutase a la visión nocherniega, llingua áspera, pelo nidio y espeso, cola llarga y pates curties con uñes retráctiles.

== Carauterístiques ==
Tien un pesu de 3 a 8 kilos. Viven hasta 15 años, el gatu más vieyu algamó los 38 años.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.foxnews.com/lifestyle/this-cat-nearly-32-has-shot-being-oldest-feline-world|títulu=This cat, nearly 32, has a shot at being the oldest feline in the world|apellíu=Mackey|nome=Maureen|fecha=6 d'abril de 2023|editor=[[Fox News]]|fechaaccesu=10 d'abril de 2026|llingua=en}}&lt;/ref&gt;

Les castres pueden estremase ente les de pelo llargo y curtio, magar que la castra ''esfinxe'' nun tien pelo. Los colores puen ser blancu, negru o bermeyu, siendo les femes les úniques que puen tener los tres colores.

== Historia y mitoloxía ==
El gatu foi domesticáu polos [[Exiptu|exipcianos]] alredor del 4000 e.C., pa protexer los graneros de les [[Mur|mures]]. Magar que hai poco alcontráronse evidencies de domesticación en [[Xipre]] d'hai 9.500 años.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.mural.com/ciencia/articulo/366835/|títulu=Logran por primera vez la clonación de un gato|fecha=2004|editor=Mural|fechaaccesu=10 d'abril de 2026|archivuurl=https://web.archive.org/web/20040624042346/http://www.mural.com/ciencia/articulo/366835/|fecharchivu=24 de xunu de 2004|llingua=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040624042346/http://www.mural.com/ciencia/articulo/366835/|fechaarchivu=2004-06-24}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
{{wikcionariu|gatu}}

{{entamu}}

{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Felidae]]</text>
      <sha1>h317xlia1h3b1tjn1djwemsu9tcojqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GNU FDL</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5093</id>
    <revision>
      <id>4493205</id>
      <parentid>3614399</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T04:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="921" sha1="4ampxa5z26pyez2eik7aypsii84kgmi" xml:space="preserve">{{documentu}}
La '''llicencia de documentación llibre GNU''' (''GNU Free Documentation Licence'', '''GFDL''') ye una llicencia copyleft pa conteníu llibre, diseñada pola [[Fundación del Software Libre]] pal proyeutu [[GNU]]. 

La llicencia fue diseñada pa la documentación de los programas y similares. Diz que cualquier copia del material tien que dir baxo la mesma llicencia, incluyíes les modificaciones que se-y faigan. [[Wikipedia]] ye'l mayor proyeutu en utilizar esta llicencia.

== Wikipedia y GFDL ==
Tolos artículos de Wikipedia tán llicenciaos baxo los términos y condiciones de la GFDL.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://www.gnu.org/copyleft/fdl.html Versión oficial de la GFDL 1.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209000307/http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html |date=2020-12-09 }} (n'inglés)

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llicencies]]</text>
      <sha1>4ampxa5z26pyez2eik7aypsii84kgmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enrico Fermi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6068</id>
    <revision>
      <id>4493272</id>
      <parentid>4447560</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2851" sha1="tm13lueri5769vbvfurvxqiu492hrw2" xml:space="preserve">{{1000}}
{{persona}}
'''Enrico Fermi''' {{nym}} foi un [[:Categoría:Físicos y físiques d'Italia|físicu italianu]] perconocíu pol so trabayu de los rayos beta, pol desendolcu de la primer pila atómica y de la [[Teoría Cuántica]].
Fermi conduxo la construcción de la primer pila atómica que produxo, al empar, la primer reaición nuclear en cadena controlada. Foi, amás, ún de los mayores líderes del [[Proxeutu Manhattan|Proyeutu Manhattan]], que llevó a la realización de la [[bomba atómica]].

A la edá de 14 años escomienza a interesase pola Física a partir de testos antiguos en [[llatín]]; tien una carrera académica escelente, algama'l doctoráu na universidá de [[Pisa]] en [[1922]]. Punxo clases nes universidaes de [[Universidá de Florencia|Florencia]] y [[Universidá de Roma|Roma]]. Foi en [[Gótinga]] y [[Leyden]] nos qu'escomienza facer estudios de campu de la física. Retorna a la universidá de [[Roma]], actividá que comparte cola docencia nes universidaes d'[[Estaos Xuníos d'América]] de [[Universidá de Columbia|Columbia]], [[Universidá de Standford|Stanford]] y [[Universidá de Chicago|Chicago]].
En [[1938]], Fermi consigui'l '''[[premiu Nobel de Física]]''' pola so identificación de los nuevos elementos de la radioautividá y el descubrimientu de las reaiciones nucleares per aciu de [[neutrón|neutrones]] lentos.

Lleven el so nome les partícules [[fermiones]]; les estadístiques Femi, tamién conocíes como ''partícules Fermi-Dirac'', amestándose l'apellíu del físicu inglés [[Paul Adrien Maurice Dirac]] quien formuló la so esistencia d'una manera más rigurosa que l'italianu; L'Institutu Enrico Fermi de la Universidá de Chicago que yera departamentu de Física de la universidá au davezu trabayaba Fermi; el &quot;Premiu Presidencial Enrico Fermi&quot; pa los llogros científicos; o'l Fermilab o centru d'aceleración de partícules.

== Paradoxa de Fermi ==
Fermi tamién ye perconocíu pola famosa frase ¿Úlos? ¿Por qué nun vimos nenguna güelga d'una vida intelixente estraterreste? Abriendo la céllebre [[Paradoxa de Fermi]] sobre la posibilidá de civilizaciones alieníxenes.
Él mesmu respondíase con que les civilizaciones teunolóxicamente anovaes corríen un grave peligru d'autodestruyise a traviés del emplegu d'armas nucleares, ye dicir, a más teunoloxía más facilidá d'autodestrución.

== Problemes Fermi ==
Constitúin illustraciones clares de la importancia del análisis dimensional y de los métodos d'averamientu talos como &quot;¿Cuántos afinadores de [[pianu]] trabayen en [[Chicago]]?

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons|Enrico Fermi|Enrico Fermi}}

{{NF|1901|1954|Fermi, Enrico}}

[[Categoría:Físicos y físiques d'Italia]]
[[Categoría:Premiu Nobel de Física|Fermi, Enrico]]
[[Categoría:Miembros de la Royal Society]]</text>
      <sha1>tm13lueri5769vbvfurvxqiu492hrw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georgi Parvanov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6706</id>
    <revision>
      <id>4493321</id>
      <parentid>3749518</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1056" sha1="8zoc6420eoupkv4ujctaunkpg1sk9pf" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Georgi Sedefchov Parvanov''' (en [[búlgaru]] ''Георги Седефчов Първанов'') {{nym}}, ye un políticu [[Bulgaria|búlgaru]], presidente de la República dende'l [[22 de xineru]] de [[2002]] hasta'l [[22 de xineru]] de [[2012]].

Ye doctor n'[[historia]] pola [[Universidá de Sofía]] y miembru del partíu socialista búlgaru, pol que foi diputáu nel parllamentu dende 1994 ta 2001. 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.president.bg/en/index.php Páxina oficial del presidente de Bulgaria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106032648/http://www.president.bg/en/index.php |date=2007-01-06 }} (n'inglés)

{{socesión | predecesor = [[Petar Stoyanov]]| títulu = [[Llista de presidentes de Bulgaria|Presidente de Bulgaria]]| periodu=[[22 de xineru]] de [[2002]] - &lt;/br /&gt;[[22 de xineru]] de [[2012]]| socesor = [[Rosen Plevneliev]]}}

{{entamu}}

{{NF|1957||Parvanov, Georgi}}

[[Categoría:Políticos y polítiques de Bulgaria]]
[[Categoría:Presidentes de Bulgaria]]</text>
      <sha1>8zoc6420eoupkv4ujctaunkpg1sk9pf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GNU/Linux</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7848</id>
    <revision>
      <id>4493204</id>
      <parentid>4356443</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T04:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3555" sha1="9n1hv4uaj2xky1amv4jvff7w06z7876" xml:space="preserve">{{referencies|t=20250409131946}}
{{Ficha de software}}
'''GNU/Linux''' ye la familia de sistemes operativos fechos a partir del sistema [[GNU]], desarrolláu pol [[Proyeutu GNU|proyeutu del mesmu nome]], amestáu al nucleu [[Linux]]. Esta familia ye conocida popularmente por [[Linux]], el nome del nucleu ensin más.
Ye ún de los exemplos más conocíos de software llibre y desendolcu de códigu abiertu: al aviesu que los sistemes operativos privativos como [[Windows]] y [[Mac OS]], tol códigu fonte ta a disposición del públicu y tol mundu pue emplegalu, camudalu y redistribuílu llibremente.

Anguaño, hai sistemes GNU/Linux sofitaos por empreses perimportantes, comu [[IBM]], [[Hewlett-Packard]] o [[Novell]] pa usalu en [[Servidor|servidores]], y estaciones de trabayu ya ordenadores personales. Dizse qu'esti ésitu débese a la independencia del vendedor, la seguridá y la fiabilidá.

Anguaño GNU/Linux pue instalase en cásique toles arquitectures d'ordenador, dende sistemes empotraos, superordenadores, o teléfonos móviles.

El proyeutu GNU entamólu [[Richard Stallman]] en 1983, Y Linux foi, de mano, un proyeutu personal de [[Linus Torvalds]] en 1991.

== Dalgunes distribuciones GNU/Linux ==

=== Distribuciones llibres ===
[https://www.gnu.org/distros/free-distros.es.html Distribuciones 100% llibres]

=== Distribuciones gratuites ===
* [[Aurox]] (basada en [[Red Hat Linux]])
* [[BestLinux]]
* [[CentOS|Centos]] (basada en [[Red Hat Linux]])
* [[Debian GNU/Linux]] ([[x86]]/[[PPC]])
* [[EduLinux]] (una distribución educativa [[Chile|chilena]])
* [[Fedora Core]] ([[x86]]/[[PPC]]) (basada en Red Hat Linux)
* [[Gentoo Linux]] ([[x86]]/[[PPC]])
* [[Gnoppix]] (basada n'[[Ubuntu GNU/Linux|Ubuntu]], de tipu [[CDvivu]])
* [[GuadaLinex]] (x86/PPC) (entamada pola Xunta d'[[Andalucía]] (España))
* [[gnuLinEx]] (entamada pola Xunta d'[[Estremadura]] (España))
* [[Linuxin]] (basada en [[Debian GNU/Linux]] 3.0 (Woody) y fecha pa novatos)
* [[Knoppix]] (basada en [[Debian GUN/Linux|Debian]], de tipu [[CDvivu]])
* [[Kubuntu]] ([[x86]]/[[PPC]]) ([[Ubuntu GNU/Linux|Ubuntu]] con [[KDE]])
* [[Mandriva Linux]] ([[x86]]/[[PPC]]) (enantes Mandrake Linux)
* [[ROCK Linux]]
* [[Slackware]]
* [[Trinux]] (basada en [[Debian GUN/Linux|Debian]], de tipu [[CDvivu]])
* [[Trustix Secure Linux]]
* [[Ubuntu GNU/Linux]] ([[x86]]/[[PPC]]) (basada en [[Debian GUN/Linux|Debian]])
* [[Ututo-e]] (distribución 100% llibre fecha n'[[Arxentina]] y basada en [[Gentoo]])
* [[VectorLinux]] (basada en [[Slackware]])
* [[White Box]] (basada en [[Red Hat Enterprise Linux]] (RHEL))

=== Distribuciones comerciales ===
* [[Caldera Linux]]
* [[Corel Linux]] (basada en [[Debian GNU/Linux]])
* [[HispaFuentes]] (distribución hispanoamericana basada en [[Debian GNU/Linux]], enantes en [[Red Hat Linux]])
* [[Linspire]] (enantes Lindows, basada en [[Debian GNU/linux]])
* [[Lycoris Desktop/LX]]
* [[Tumix GNu/linux]]
* [[Red Hat Linux]]
* [[SUSE Linux]] ([[x86]]/[[PPC]])
* [[Turbolinux]]
* [[Xandros]] (basada en [[Corel Linux]] y en [[Debian GNU/Linux]])
* [[Yellow Dog Linux]] (pa [[PPC]], basada en [[Fedora Core]] [[PPC]])

== Ver tamién ==
*[[GNU]]
*[[Linux]]
*[[Proyeutu GNU]]
*[[Richard Stallman]]
*[[Linus Torvalds]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
*[https://www.gnu.org/ Páxina oficial de proyeutu GNU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ |date=2011-02-22 }}
*[http://www.linux.org/ Páxina oficial del proyeutu Linux]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:GNU/Linux]]</text>
      <sha1>9n1hv4uaj2xky1amv4jvff7w06z7876</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Micronesia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11703</id>
    <revision>
      <id>4493226</id>
      <parentid>4427225</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2448" sha1="sw72cwcmab8up9ajvhjnvzke22qze09" xml:space="preserve">{{xeografía
| mapa = Océanu Pacíficu
}}

'''Micronesia'''&lt;ref&gt;{{DALLA|micronesiu, -a, -o|33046}}&lt;/ref&gt; ye una rexón d'Oceanía qu'abarca los archipiélagos del oeste del [[Océanu Pacíficu|océanu Pacíficu.]] Políticamente, tán estremaes n'ocho territorios. Cuenta con una población de 340.000 habitantes.[cita {{Ensin referencies}}

'''Estaos independientes:'''
* [[Paláu]]
* [[Estaos Federaos de Micronesia]]
* [[Islles Márxal]] 
* [[Nauru]]
* [[Kiribati]] (namái les [[Islles Gilbert]])
'''Dependencies d'Estaos Xuníos d'América:'''
* [[Guam]]
* [[Wake]]
* [[Islles Marianes del Norte]]
* Guam (Guåhån en chamorro), que forma parte del archipiélagu de les Marianes, ye una dependencia de los [[Estaos Xuníos d'América]] dende 1898 (cuando foi vencida per España, como Cuba, Puertu Ricu y Filipines). Wake foi ocupada polos americanos en 1899. Los cuatro siguientes constituyíen enantes el Territoriu en Fideicomiso de les Islles del Pacíficu (ente les dos guerres mundiales xaponés, y antes español, sacante les islles Márxal, que yeren alemanes). Les [[Paláu]] y los actuales [[Estaos Federaos de Micronesia]] yeren conocíes como les islles Carolines. Nauru foi alemán hasta la [[Primera guerra mundial|Primer Guerra Mundial]] en que pasó a [[Australia]]. Les Islles Gilbert (güei en Kiribati) fueron colonia británica. Sicasí, el dominiu européu nun empezó hasta bien avanzáu'l sieglu XIX.

== Llingües ==
Les llingües natives de Micronesia pertenecen a la familia llingüística [[Llingües austronésiques|austronesia]] (o malayu-polinesia); la mayoría formen parte de la caña micronesia de les llingües oceániques; a la caña polinesia pertenecen les llingües de Kapingamarangi y Nukuoro (Estaos Federaos de Micronesia). Pero la llingua de [[Paláu]] y la de [[Guam]] y Marianes del Norte (chamorro) tán más próximes a les del Este d'Indonesia. Ta bien estendíu l'inglés.

== Cambéu climáticu ==
Lamentablemente col cambéu climáticu delles islles tan sumiendo pola xubida del nivel del mar, nesti casu tan les islles Gilbert, Kiribati (33 Islles).
La ONU concluyía nun informe que les islles taben en serio peligru de sumise so les agües. [https://elpais.com/elpais/2018/09/14/planeta_futuro/1536940957_042749.html]

== Ver tamién ==
* Melanesia
* [[Polinesia]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Micronesia|*]]</text>
      <sha1>sw72cwcmab8up9ajvhjnvzke22qze09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gertrude Belle Elion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14615</id>
    <revision>
      <id>4493339</id>
      <parentid>4466190</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14470" sha1="5pjri192dbqvhlq6tg22i3qigberyh3" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Gertrude Belle Elion''' {{nym}} foi una [[bioquímica]] y [[farmacoloxía|farmacóloga]] d'[[Estaos Xuníos]], que recibió en 1988 el [[Premiu Nobel de Fisioloxía y Medicina]] polos sos descubrimientos de los principios clave sobre'l desenvolvimientu y el tratamientu de [[medicamento|medicamento»]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita web |url=http://hipertextual.com/2015/03/gertrude-b-elion |títulu=La muyer que ganó un Nobel ensin tener el doctoráu |fechaaccesu=10 de marzu de 2015 |apellíu= |nome= |fecha= |idioma=castellanu |cita= }}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Nacida na ciudá de [[Nueva York]], fía d'emigrantes [[xudíu|xudíos]], llicenciar nel [[Hunter College]] en 1937 y na [[Universidá de Nueva York]] en 1941. Morrió por causes naturales en [[Carolina del Norte]] en 1999, con 81 años d'edá.&lt;ref&gt;{{Cita publicación|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/elion-gertrude.pdf|títulu=Gertrude B. Ellion autobiography|apellíos=Avery|nome=Mary Ellen|fecha=2000|publicación=National Academy of Sciences|fechaaccesu=13 d'abril de 2017|doi=|pmid=}}&lt;/ref&gt; Permaneció soltera y nunca tuvo fíos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

A la de decidise por una especialización nos sos estudios influyó-y enforma la [[enfermedá]] que carecía'l so güelu, col que taba bien xunida, y que morrió de [[cáncer]] cuando ella tenía 15 años. Esti fechu motivar a afondar más nesa enfermedá y na manera de curala. Por tanto, decidióse pola caña científica: [[química]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tal que rellaten Laia Rosich y Félix Bosch de la Fundación Dr. Antoni Esteve, Elion siempres amosó interés por adquirir nueves conocencies. Dambos afirmen que foi una persona con gran determinación y esfotu, lo que-y dexó encarar los prexuicios contra la so condición de muyer.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Estudió Química nel [[Hunter College]] cuando namái tenía 15 años, dos menos de lo que correspondía. Elion consiguió cursar la llicenciatura de forma gratuita gracies al so bon espediente académicu. El [[Crac del 29|crack financieru de 1929]] afectara de manera considerable a la situación económica de la familia, que nun podía dexase pagar los estudios de la so fía na Universidá.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cita noticia|títulu=Gertrude B. Elion: la némesis de la leucemia - Más que Ciencia|url=http://irispress.es/mqciencia/2011/10/14/gertrude-b-elion-la-nemesis-de-la leucemia/|fecha=14 d'ochobre de 2011|fechaaccesu=25 de marzu de 2017|periódicu=Más que Ciencia|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt;

Les dificultaes tamién siguieron al salir de la Universidá. Como en toa crisis económica, nun había enforma trabayu. Amás, les muyeres científiques teníen más difícil l'accesu al mundu llaboral entós daquella. &quot;Nuna entrevista de trabayu, foi refugada por medrana a distrayer l'atención de los trabayadores que, poques gracies, yeren toos homes&quot;, cunten Rosich y Bosch. Elion combinó la enseñanza con un pequeñu emplegu d'ayudante de llaboratoriu pa costearse los estudios de posgráu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

En 1939 empezó un máster en Química na Universidá de Nueva York. Yera la única muyer qu'había. Trabayaba pela mañana como recepcionista nun consultoriu médicu y peles tardes como profesora de química y física. Dedicaba les nueches y les fines de selmana a estudiar el máster, que terminó en 1941.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

El mesmu añu que Elion terminó'l máster, máxima titulación académica que consiguió, el so prometíu finó por causa d'una [[Endocarditis|endocarditis bacteriana]]. Una enfermedá que foi curable namái unos años dempués cola llegada de la [[penicilina]]. La perda de dambos seres queríos foi'l detonante pa esforciase en mayor midida por atopar un tratamientu a les enfermedaes que sufrieron.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Trayeutoria profesional ==
La llegada de la [[Segunda Guerra Mundial|II Guerra Mundial]] camudó les regles del xuegu qu'hasta entós había. Munchos homes que se dedicaben a la ciencia tuvieron que dise al frente, asina que per primer vegada, les muyeres podíen optar a puestos de trabajo antes inaccesibles. Elion tuvo trabayando como química analítica nuna empresa d'alimentación un añu y mediu hasta que lo camudó por un puestu d'investigadora na [[Johnson &amp; Johnson|farmacéutica Johnson &amp; Johnson]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cita web|url=http://stammrel42.rssing.com/chan-20411507/all_p146.html|títulu=Hipertextual|fechaaccesu=25 de marzu de 2017|sitiuweb=stammrel42.rssing.com}}&lt;/ref&gt;

En 1944 la moza pudo aportar a un trabayu como ayudante de [[George H. Hitchings]] na compañía farmacéutica [[Burroughs-Wellcome]] (anguaño [[GlaxoSmithKline]]). Nel so llaboratoriu, la científica pasó de ser esperta en [[química orgánica]] a enfusase nos campos de la [[bioquímica]], la [[inmunoloxía]], la [[farmacoloxía]]…&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Ficheru:George_Hitchings_and_Gertrude_Elion_1988.jpg |Gertrude B. Ellion con George H. Hitchings.|miniatura]]

Yera una dómina na qu'entá nun se conocíen bien los [[Acedu nucleico|acedos nucleicos]] (la estructura de la [[doble héliz]] afayar en 1953), pero Elion y Hitchings plantegaron una hipótesis: si les célules de los seres vivos precisaben sintetizar acedos nucleicos, podíen bloquiar de dalguna manera la crecedera de bacteries, parásitos o célules canceroses (que'l so metabolismu ye más rápidu que'l de les célules sanes) introduciendo pieces errónees nel organismu. Esta teoría conocida como la teoría de los [[antimetabolitos]] precisaba de complexos estudios de [[síntesis química]]. La clave yera fabricar molécules bien similares a les [http://www.ehu.eus/biomoleculas/an/an22.htm bases pirimidínicas y púricas de los ácidos nucleicos], pero que tuvieren dalgún error estructural que consiguiera detener el so metabolismu. Esto ye, Elion y Hitchings utilizaron les diferencies bioquímiques ente célules humanes normales y [[patóxenu|patóxenes]] (axentes causantes d'enfermedaes) pa diseñar fármacos que pudieren esaniciar o tornar la reproducción de patóxenos particulares ensin estropiar les célules güéspedes. Pasaben asina de la 'prueba d'[[ensayu y error]]' a una estratexa muncho más racional, direuta y a la llarga, eficaz pa diseñar fármacos que pudieren esaniciar o tornar la reproducción de patóxenos particulares ensin estropiar les célules güéspedes.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

A los dos años de trabayar nel llaboratoriu de Burroughs Wellcome, Elion viose obligada a escoyer ente'l doctoráu y el so trabayu na compañía farmacéutica. Por presiones del decanu del [http://engineering.nyu.edu/ Brooklyn Polytechnic Institute], onde realizaba la tesis a tiempu parcial, la moza científica abandonó los sos estudios pa dedicase al atélite llabor de sintetizar antimetabolitos. Y paradóxicamente años dempués convirtióse en Premiu Nobel ensin llograr el [[doctoráu]]. Nunca llegó a llograr el títulu oficial de doctora, pero darréu foi reconocida con trés [[doctoraos honoris causa]] pola [[Universidá George Washington]], la [[Universidá Brown|Universidá de Brown]] y la [[Universidá de Michigan]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

El trabayu con Hitchings dio los sos primeros frutos a finales de la década de los 40. Llograron demostrar que &quot;la inhibición de la síntesis del ADN nes célules tumorales, les bacteries y los virus, podía consiguise utilizando análogos de los ácidos nucleicos&quot;, cunten Rosich y Bosch. En 1948, Elion sintetizó per primer vegada la [[Análogos d'acedos nucleicos|diaminopurina]]. Esti compuestu tornaba la crecedera de [[Lactobacillus casei|Lactobacillus Casei]] por aciu la so incorporación a les cadenes d'ADN. Los estudios clínicos d'esti compuestu amosaron resultaos esperanzadores nel tratamientu de la [[leucemia]]. Sicasí, tamién se repararon efeutos secundarios rellacionaos con estomagaes y vultures. A pesar del revés, Hitchings y Elion nun dexaron de trabayar nello. Tres años dempués, sintetizaben dos derivaos que tornaben la [http://www.biopsicologia.net/nivel-3-participaci%C3%B3n-pl%C3%A1stica-y-funcional/3.1.1.-nucle%C3%B3tidos-pur%C3%ADnicos biosíntesis purínica]: la 6-tioguanina y la 6-mercaptopurina. &quot;Especialmente importante foi la [[mercaptopurina]]&quot;, esplica Baños. Consideráu'l primera anticanceroso eficaz na llucha contra la leucemia infantil, dexó aumentar la sobrevivencia de los neños de 3 a 12 meses.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Les sos resultaos traxeron a la rápida aprobación del fármacu por parte de l'[[Alministración d'Alimentos y Melecines]] d'EE.XX. (FDA poles sos sigles n'inglés). La síntesis de la mercaptopurina marcó, ensin dulda, un antes y un dempués na historia de la medicina: anguaño'l compuestu usar en combinación con otros fármacos en pacientes con [[leucemia linfoblástica aguda]]. Con ello, el pronósticu d'esta enfermedá ye muncho más favorable, pos remite en redol al 80% de los casos y los neños que lu superen algamen la vida adulta.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

El trabayu de Gertrude B. Elion, que desaguó en terapies curatibles. Asina foi como en 1950 llegaría la [[pirimetamina]], una melecina esitosa nel tratamientu de la [[malaria]]. La llista de fármacos llueu empezó a crecer cola [[trimetoprima]] o l'[[azatioprina]]. Nesti segundu casu, pudieron demostrar la so eficacia como [[inmunosupresor]] en pacientes receptores de tresplantes. Otros trestornos, como la [[Gota (enfermedá)|gota]], l'[[artritis reumatoide]] o la [[leishmaniasis]], fueron por fin combatíos gracies al llabor d'esti investigadores.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Cuando Hitchings xubilar en 1967, Gertrude B. Elion siguió trabayando al frente del grupu como Xefa del Departamentu de Terapia Esperimental de [http://www.bwfund.org/about Borroughs Wellcome]. Meses dempués llegó'l [[aciclovir]], consideráu como'l primer fármacu antiviral que bloquiaba la replicación del [[Virus del herpes simple|virus del herpes]]. Elion retirar en 1983, pero nun dexó de llau la so pasión pola ciencia. Siguió como investigadora emérita, ayudando nel desenvolvimientu de la primer melecina contra'l [[VIH/sida|SIDA]]: la zidovudina ([[Zidovudina|AZT]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tamién trabayó pal [[Institutu Nacional del Cáncer (Estaos Xuníos)|Institutu Nacional del Cáncer]], la [http://www.aacr.org/Pages/Home.aspx American Association for Cancer Research] y la [[Organización Mundial de la Salú]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=J.|nome=Bailey, Martha|títulu=American women of science since 1900|url=https://www.worldcat.org/oclc/645708415|fecha=1 de xineru de 2011|editorial=ABC-CLIO|isbn=1598841580|oclc=645708415|apellíos2=J.|nome2=Bailey, Martha}}&lt;/ref&gt;

Anque la so mayor investigación, y pola que-y dieron el [[Ganadores del Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina|Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina]] 1988 xunto a George Hitchings y [[James Whyte Black|James W. Black]], ye l'estudiu de les diferencies bioquímiques ente célules humanes normales y patóxenes pa diseñar fármacos que pudieren esaniciar o tornar la reproducción de patóxenos particulares ensin estropiar les célules güéspedes. Otros premios que recibió son la [[Medaya Nacional a la Ciencia]] (1991) y el [[Premiu Lemelson MIT|Premiu Lemelson-MIT]] al llogru de toa una vida (1997). En 1991 convertir na primer muyer perteneciente al [[:en:National_Inventors_Hall_of_Fame|National Inventors Hall of Fame]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://mujeresconciencia.com/2014/09/15/gertrude-belle-elion-premiu-nobel-en-medicina/|títulu=Gertrude Belle Elion, Premiu Nobel en Medicina {{!}} Vides científiques|fechaaccesu=25 de marzu de 2017|fecha=15 de setiembre de 2014|sitiuweb=Muyeres con ciencia}}&lt;/ref&gt;[[Ficheru:Mercaptopurine.svg|Molécula de Mercaptopurina, unu de los descubrimientos de Belle Elion.|miniatura]]

== Descubrimientos ==

* [[Mercaptopurina|6-mercaptopurina]] (Purinetol), el primer tratamientu contra la [[leucemia]]. [http://pubs.acs.org/cen/coverstory/83/8325/83256-mercaptopurine.html]
* [[Azatioprina]] (Imuran), el primer [[inmunosupresor|axente inmunosupresor]], usáu nos [[tresplante d'órganu]]s.
* [[Alopurinol]] (Zyloprim), contra la [[gota (enfermedá)|gota]].
* [[Pirimetamina]] (Daraprim), contra la [[malaria]].
* [[Trimetoprim]] (Septra), eficaz frente a les [[meninxitis]] bacterianes y dellos tipos de [[septicemia]], y [[infeiciones bacterianes]] del [[tracto urinariu]] y [[tracto respiratoriu|respiratoriu]].
* [[Aciclovir]] (Zovirax), contra virus [[Herpesvirus|Herpes]].
* [http://chemocare.com/es/chemotherapy/drug-info/nelarabina.aspx Nelarabina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712134728/http://chemocare.com/es/chemotherapy/drug-info/nelarabina.aspx |date=2020-07-12 }} pal tratamientu del cáncer.

== Reconocimiento ==
* Tres [[Doctoraos honoris causa|doctoraos honoris]] pola [[Universidá George Washington]], la [[Universidá Brown|Universidá de Brown]] y la [[Universidá de Michigan]]
* [[Medaya Nacional a la Ciencia]] (1991)
* [[Premiu Lemelson MIT|Premiu Lemelson-MIT]] al llogru de toa una vida (1997)
* [[Ganadores del Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina|Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina]] xunto a George Hitchings y [[James Whyte Black|James W. Black]] (1988)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.nobel.se/medicine/laureates/1988/elion-autobio.html Autobiografía de Elion nel y-Museo Nobel]
* [http://www.nap.edu/html/biomems/gelion.html Memories Biográfiques por Mary Ellen Avery]
* [https://web.archive.org/web/20100110012731/http://jwa.org/exhibits/wov/elion/ Esposición de Gertrude Elion nel Archivu de Muyeres Xudíes de Valor]
* {{Enllaz rotu|1=Biografias y vides: Gertrude Belle Elion |2=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/y/elion.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Socesión
| títulu= [[Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]]
| periodu = [[1988]]
| predecesor = [[Susumu Tonegawa]]
| socesor = [[J. Michael Bishop]]&lt;br /&gt;[[Harold Y. Varmus]]
}}

{{NF|1918|1999|Elion, Gertrude Belle}}


{{Tradubot|Gertrude Belle Elion}}

[[Categoría:Premiu Nobel de Fisioloxía o Medicina]]
[[Categoría:Bioquímicos y bioquímiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:National Medal of Science]]
[[Categoría:Persones de Nueva York]]
[[Categoría:Biólogos y biólogues d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Farmacéuticos y farmacéutiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Inventores]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>5pjri192dbqvhlq6tg22i3qigberyh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skinhead</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15203</id>
    <revision>
      <id>4493269</id>
      <parentid>4441307</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2252" sha1="7cicwmwy3rzei95myt2661ccbyi7num" xml:space="preserve">[[Archivu:Neo-Nazi Skinhead.jpg|thumb|Skinhead nazi]]

'''Skinheads''', términu que significa '''cabeces pelaes''', ye utilizáu pa denomar a los miembros d'un movimientu orixináu en [[Gran Bretaña]] nos [[años 1960]]. Anguaño hai una gran variedá de skins con diverses ideoloxíes polítiques.

== Orixe ==
Los oríxenes remóntense a [[Xamaica]], onde xóvenes negros escomencipiaron a imitar a los ''gangsters'' de les películes d'[[Estaos Xuníos d'América]] (v. [[cine de gángsters]]) vistiéndose como ellos y sintiendo una música pegadiza con munchu ritmu denomada [[ska]]. Esta mocedá autodenomináronse ''[[Rude Boy|rude-boys]]'' (mozos rudos).

Cuando les foleaes d'inmigrantes aportaron a [[Inglaterra]] a mediaos de los 60 estos ''rude-boys'' entamaron a xuntase con ''[[Mod (movimientu xuvenil)|mods]]'' (movimientu de xóvenes ingleses que formaben una corriente opuesta al ''flower power'' de los [[hippie]]s), colos que compartíen gustos pola música y la violencia.

Los Mods ficiéronse más radicales cuando'l movimientu [[Hippie]] medró, rapándose la tiesta y convirtiéndose en Hard-Mods. Pronto crearon una nueva estética que los destremaba: botes con punta d'aceru y tirantes, como tributu al obreru, y el pelo mui cortu, como señal de marxinalidá o en contraposición a los Hippies.

Esta corriente estendióse per toa Inglaterra. Nel añu [[1969]], no que se denoma ''espíritu del 69'', podíen alcontrase ''skinheads'' blancos y negros xuntos caminando les cais de les grandes urbes ingleses; apareciendo un movimientu al que les autoridaes nun supieron contrarrestar.

Coincidió tamién con una dómina na qu'hebo una gran inmigración de [[Paquistán|paquistaninos]] y les pelees ente ellos y los skinheads yeren constantes. Por esti enfrentamientu a estos Skinheads se-yos acusó de [[racismu]], pese a haber xamaicanos prietos ente ellos.

== Ver tamién ==
* [[Skinheads Against Racial Prejudice|SHARP]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20061021205952/http://www.geocities.com/sharpgirl69/historia_del_skinhead.html Historia de los skinheads]

{{entamu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Movimientos sociales]]
[[Categoría:Tribus urbanes]]</text>
      <sha1>7cicwmwy3rzei95myt2661ccbyi7num</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hectárea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16559</id>
    <revision>
      <id>4493208</id>
      <parentid>4350598</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1181" sha1="rxjg1meehh1aifsnibcdcmp8h3gdjfd" xml:space="preserve">{{Ficha xenérica}}
La '''hectárea'''&lt;ref&gt;{{DALLA|hectárea|28206}}&lt;/ref&gt; (símbolu '''ha''') y un '''hectómetru cuadráu''' (símbolu '''hm²''')
son la [[superficie]] qu'ocupa un [[cuadráu]] d'un [[hectómetru]] de llau. Equivalen a 100 [[área (unidá de superficie)|áreas]] o 10.000 [[metru cuadráu|m²]].
El so símbolu ye '''ha''' (non '''Ha''').

== Equivalencies ==
Una hectárea equival a:
* 1 [[hectómetru cuadráu]].
* 0,00386102 [[milla cuadrada|milles cuadraes]].
* 0,01 [[quilómetru cuadráu|quilómetros cuadraos]].
* 2,4710538 [[Acre (unidá de superficie)|acres]] internacionales.
* 2,4710439 [[Acre (unidá de superficie)|acres]] d'Estaos Xuníos.
* 10 [[dunam]]s.
* 100 [[área (unidá de superficie)|áreas]].
* 10.000 [[metru cuadráu|metros cuadraos]].
* 107.639 [[pie cuadráu|pies cuadraos]].
* 0,59 cuadres rurales, (n'[[Arxentina]], la [[cuadra (midida)|cuadra]] ye una midida qu'usen los agricultores pa midir la tierra collechao. Ye dicir, una cuadra, equival a 16.880 metros cuadraos.

{{unidaes de superficie}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Unidaes de superficie]]</text>
      <sha1>rxjg1meehh1aifsnibcdcmp8h3gdjfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flonda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17360</id>
    <revision>
      <id>4493161</id>
      <parentid>4405316</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2804" sha1="biu4fd7e8xhfqvg7cry8r5ypie4biww" xml:space="preserve">{{ficha d'arma}}
La '''flonda'''&lt;ref&gt;{{DALLA|flonda|25433}}&lt;/ref&gt; o '''fonida'''&lt;ref&gt;{{DALLA|fonida|25672}}&lt;/ref&gt; ye una de les armes más antigües de la Humanidá. Ta ensamada de dos tires de cueru auníes por una badana onde va la piedra. Garrando l'artiluxu pelos cabos opuestos, ximiélgase en círculos de miente que'l proyeutil algame [[velocidá]] y dempués suéltase una de les cuerdes pa lliberalu, algamando ésti muncha distancia y poder d'impautu. Los materiales emplegaos pa la so construcción son abondo variaos, ente ellos, el pelleyu, [[clina]], tendones, etc. Los proyeutiles son davezu regodones, o piedres llabraes, [[magre]] ensugao al sol, [[plomu]] moldeáu, etc

N'algunes llingües, y alrodiu al usu d'entretenimientos y xuegos infantiles, emplégase equivocadamente el términu flonda pa denomar al familiar [[gomeru (arma)|gomeru]] o [[gomeru (arma)|forcáu]]. Sicasí, esti ye un tarecu de recién apaición, lligáu al usu del [[cauchu]].

== Historia == 
L'orixe de la fonida, remanez de les dómines prehistóriques, seique no cabero del [[Paleolíticu]], cuando apaecen na estaya d'[[Oriente próximu]] grandes cantidaes de proyeutiles d'arciella cocío, asociao a usos bélicos.

Nes dómines clásiques, la flonda foi usada por [[Grecia|griegos]], [[Cartago|cartaxineses]], [[Roma|romanos]] y tamién poles tribus [[astures]], que la remanaben xunto con otres armes arroxadizes como'l dardu, y les llances.

Los flonderos [[balear]]es, foren abondo afamaos. Amenugaben dende neños el remanamientu de la flonda y portaben tres menes de distinta llonxitú, según la distancia del llanzamientu. L'usu de proyeutiles de plomu, invetáu polos griegos, facía de la flonda un arma ablucante, entá más que'l [[arcu (arma)|arcu]], dao el so mayor poder d'impautu y algame; a esto hai de xunir el pequeñu tamañu de los proyeutiles, que yeren quien a trespasar nel cuerpu lo mesmo qu'una bala y yeren tamién incolumbrables nel aire. Como arma de guerra, la fonida usábase entá demientres tola [[Edá Media]], aportando a convivir inclusive colos primitivos cañones. Como tarecu venceyáu al pastoríu, la flonda foi usada dende'l [[Neolíticu]] hasta anguaño.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
*[http://www.tirdefona.com Federación Ballear de tiru con flonda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511161331/http://www.tirdefona.com/ |date=2008-05-11 }} {{es}}
*[http://perso.wanadoo.es/hondero/honda.htm Escuela de tiru con flonda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070115042020/http://perso.wanadoo.es/hondero/honda.htm |date=2007-01-15 }} {{es}}
*[http://perso.wanadoo.es/hondero/GRIEGOSe.pdf Los flonderos griegos de la Antigüedá] {{es}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Armes arroxadizes]]</text>
      <sha1>biu4fd7e8xhfqvg7cry8r5ypie4biww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LaSexta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21126</id>
    <revision>
      <id>4493242</id>
      <parentid>4467296</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4158" sha1="gy2fye3mt3qgiebummfuun6yflbqkwg" xml:space="preserve">{{referencies|t=20201130163417}}
{{títulu minúscula}}
{{Organización}}
'''laSexta''' ye una canal de [[televisión]] privada [[España|española]], d'ámbitu nacional, qu'emite n'analóxico y en [[televisión digital terrestre|dixital]] xestionáu por Gestora de Inversiones Audiovisuales La Sexta, S.A..

Dende'l [[1 de xunetu]] de [[2007]], laSexta dexó d'emitir pela plataforma [[Dixital+]]. Al considerar que los 600.000&amp;nbsp;€ mensuales que pagaba a la plataforma de [[Sogecable]] pa poder emitir resultaben ser una mala inversión. laSexta vio con malos güeyos que Dixital+ ficiera la so publicidá basándose en tener &quot;todo el fútbol&quot; ensin mencionar nello a la recién creada cadena. Yá que los partíos de los sábados pertenecen n'esclusiva a laSexta. La retresmisión de la primera xornada de ''Liga de Fútbol'' de la temporada 2007/08 corrió ciertu peligru de que laSexta nun pudiera emitir el so partíu de los sábados. [[Sogecable]] denunció l'impagu d'una deuda qu'asciende a 58 millones d'euros por parte de [[Mediapro]], polo que consideró conveniente nun facilitar la señal del partíu y de los resúmenes de la xornada.

La empresa tien dos sedes, una na [[Ciudad de la Imagen]] en [[Pozuelo de Alarcón]] ([[Madrid]]), onde se graben los informativos, programes y loxística diversa, y la otra nel Centre [[Imagina]] n'[[Esplugues de Llobregat]] ([[Barcelona]]), onde se xestiona la so continuidá y emisión.

La programación ye xeneralista, anque con especial presencia de programes d'humor y entretenimientu, series d'Estaos Xuníos y retresmisiones deportives.&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2006/03/14/comunicacion/1142356379.html El Mundo - Entretenimiento, humor y series extranjeras (14/03/2006)]&lt;/ref&gt;

== Historia ==
La llicencia dióse-y a laSexta el 25 de payares del 2005. La cadena entamó les sos emisiones regulares el 27 de marzu, anunciando'l mesmu día que la cadena tien los derechos d'emisión del mundial de fútbol del 2006.

El [[15 de mayu]] de [[2007]] Mediapro (Accionista de laSexta) adquirió los derechos la [[Fórmula 1]] por cinco años, que s'emitió en laSexta dende [[2009]] hasta [[2013]]. 
Asina llogró facese cola esclusiva n'España de la retresmisión de [[Fórmula 1]] a partir de 2009, hai de recordar qu'en Cataluña [[TV3]] continuará televisándose esti deporte como hasta agora.

La cadena diose a conocer comprando derechos d'emisión de deportes como'l yá mentáu mundial de fútbol y posteriormente, el Mundobasket y la Liga (que comparte con [[Canal 9 (España)|Canal 9]], [[TV3]] e [[IB3]] y que compartirá a partir de la temporada 2007-2008). Gracies a estes inversiones laSexta llogró llegar al 3% d'audiencia en menos tiempu del previstu inicialmente polos sos mandatarios (2008).

Tamién mercó los derechos de la [[Copa de la Liga Inglesa|Copa de la Liga inglesa]] y los del Mundial de Clubes de Xapón 2006, nel que participó el [[Futbol Club Barcelona|F.C. Barcelona]].

La cadena emitió la final de 2007 de la [[Copa de la ULEB]] y fízose colos derechos de tresmisión de los [[Eurobasket|EuroBaskets]] d'España 2007, Polonia 2009 y [[Lituania]] 2011, y del [[Mundobasket]] de Turquía 2010. (Derechos comercializaos por [[Mediapro]].)

No que cinca a series de producción estranxera, esta cadena fizo importantes desembolsos pa mercar series d'ésitu n'EE.XX. como [[Prison Break]].

== Accionariáu ==
Accionariáu de Gestora de Inversiones Audiovisuales La Sexta, S.A a la fecha de güey:

* 51% GAMP ([[Grupu Audiovisual de Medios de Producción]]) participada por:
** 69,95% [[Grupu Árbol]]-[[Globomedia]] ([[Emilio Aragón]]) y [[Mediapro]].
** 9,8% [[Bilbao Bizkaia Kutxa]] (caxa d'aforros vasca)
** 8,25% [[El Terrat]] ([[Andreu Buenafuente]]) 
** 12% [[Bainet]] ([[Karlos Arguiñano]])
* 40% [[Televisa]] (Grupu mediáticu mexicanu)
* 9% inversores menores, ente los que s'incluye [[Gala Capital]] (propiedá de [[George Soros]]).


== Enllaces esternos ==
* [http://www.lasexta.com Páxina web oficial]
* [http://webs.ono.com/elchetv/laSexta.htm Frecuencies de laSexta]

{{llistaref}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:La Sexta| ]]</text>
      <sha1>gy2fye3mt3qgiebummfuun6yflbqkwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San José (California)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22441</id>
    <revision>
      <id>4493244</id>
      <parentid>4342570</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2835" sha1="3yuz8g4cnmm4c6k3fsu80922fkb0wsj" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20190411132319}}
{{Llocalidá}}
'''San José''' ye una ciudá del [[estáu]] de [[California]], nos [[Estaos Xuníos]]. Ye, colos sos {{persones|unidá=habitantes}}, la mayor ciudá, neto por estensión que por población, del norte de California. San José, centru económicu, políticu y cultural de [[Silicon Valley]], ye la tercer mayor ciudá de California, tres de [[Los Angeles]] y [[San Diego]], y la décima mayor del país. Asitiada nel centru del valle de Santa Clara, na fastera meridional de la badea de San Francisco, tien una estensión de 466.1 km² y el de so, el de Santa Clara, ye'l condáu más ricu de California y ún de los más ricos del país. La ciudá ye centru del área estadística metropolitana de San José-Sunnyvale-Santa Clara, que xuntaba cuasi dos millones d'habitantes en 2018, y ye la mayor del [[Área de la Badea de San Francisco|área de la badea de San Francisco]] y del [[área estadística combinada de San José-San Francisco-Oakland]], qu'abarquen respectivamente 7,7 y 8,7 millones d'habitantes. San José ye una [[ciudá global]], destacada como centru de tecnoloxía de vanguardia: el so allugamientu dientru de la fastera na que tienen desarrollaose bien de les principales empreses de la economía dixital faen que tea'l nomatu de ''Capital de Silicon Valley''. Ye una de les ciudaes más riques del país, y tien, por detrás namái de [[Zúrich]] y [[Oslu]], el tercer mayor productu interior brutu per cápita del mundu.

Primero de qu'aportaran los españoles, l'area qu'anguaño ocupa San José yera'l territoriu de los tamien y otres tribus de la familia de los ohlone. San José fundóse, col nome de Pueblo de San José de Guadalupe, el [[29 de payares]] de [[1777]]. Convirtióse en parte de [[Méxicu]] tres de la [[Independencia de Méxicu|guerra d'independencia mexicana]], y paso a manes d'Estaos Xuníos, col restu de California, en [[1848]]. En [[1850]] el territoriu algamó l'estatus d'estáu, y San José foi la so primer capital. Tres de la [[Segunda Guerra Mundial]] la ciudá medró enforma en perpocu tiempu, anesionándose nes décades de 1950 y 1960 bien de pueblos de la rodiada. El rápidu crecimientu de les industries electróniques y d'alta tecnoloxía aceleraron la transición de centru agrícola a área metropolitana urbanizada. San José, y el restu de Silicon Valley, son el centru global de les industries d'internet y d'alta tecnoloxía: equí tienen la so sede grandes corporaciones como Cisco Systems, [[eBay]], [[Adobe Inc.|Adobe Systems]], PayPal, Broadcom, Samsung, Acer, Hewlett Packard Enterprise y [[Western Digital]].
{{llocalidaes hermaniaes}}
== Ver tamién ==
{{otros sitios}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:San José (California)]]</text>
      <sha1>3yuz8g4cnmm4c6k3fsu80922fkb0wsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vermont</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25016</id>
    <revision>
      <id>4493223</id>
      <parentid>4011705</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3495" sha1="fyp6x7oaloyrt7qnron5xagkrz6ln5p" xml:space="preserve">{{rexón}}
'''Vermont''' ye un estáu de los [[Estaos Xuníos]]. Asitiáu na fastera nororiental del país, na rexón conocida como [[Nueva Inglaterra]], ye'l sestu más pequeñu del país ({{superficie de|Vermont|1}} km²) y el segundu con menor población. Amás, ye l'únicu de los estaos que conformen Nueva Inglaterra que nun llenda col [[océanu Atlánticu]]. La so llende occidental márquenla'l [[llagu Champlain]] y l'estáu de [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], y llenda tamién: al norte col territoriu [[Canadá|canadiense]] de [[Québec]], al este con [[New Hampshire]] y al sur con [[Massachusetts]]. La capital del estáu ye [[Montpelier (Vermont)|Montpelier]]. El censu de población de los [[Estaos Xuníos]] estima pa Vermont una población de {{persones|unidá=habitantes}}.

Habitada orixinalmente por dos grandes tribus de nativos americanos (algonquinos y iroqueses), la mayoría de lo qu'anguaño ye Vermont foi reclamada por [[Francia]] al entamu de la dómina colonial. Dempués de ser vencida por [[Inglaterra]] en [[1763]] na [[Guerra de los Siete Años]] (nomada tamién [[Guerra franco-india]] pa referise a les operaciones desarrollaes en suelu americanu), Francia renunció a elli, y entamó la engarradiella ente les colonies vecines, especialmente New Hampshire y Nueva York, por facese col control d'estes tierres, nomadas d'aquella New Hampshire Grants. Los colonos que pretendíen tener derechos sobre la tierra refrendaos por eses colonies tuvieron qu'enfrentase a la milicia nomada ''Green Mountain Boys'', qu'algamó a la fin el so oxetivu de crear un estáu independiente, la [[República de Vermont]]. Esta, que surdió en [[1777]] demientres la [[Guerra d'Independencia de los Estaos Xuníos]], tuvo 14 años de vida, lo que convierte a esti territoriu a ún de los únicos cuatro (con [[Texas]], [[Ḥawai]] y [[California]]) que foi un estáu independiente en dalgún momentu de la so historia. En [[1791]] Vermont decidió axuntase a los Estaos Xuníos como'l so decimocuartu estáu, el primeru que s'axunió a les trece colonies orixinaries. P'aquella yá tenía abolío la esclavitú, polo que foi'l primer estáu del recién nacíu país que lo fizo.

L'estáu, que ye'l mayor productor de sirope d'arce del país, tien como la so capital la ciudá de Montpelier, que ye, colos sos 7.855 habitantes, la más pequeña de les capitales estatales d'Estaos Xuníos. La so ciudá mayor ye Burlington, que tien 42.417 habitantes ([[2010]]) y ye la más pequeña de las ciudaes más grandes de cualesquiera de los estaos d'Estaos Xuníos. El so área metropolitana tien una población de 211.261 habitantes.

== División alministrativa ==
{{llista de sitios|1234567|Vermont|Condáu d'Addison|Condáu de Bennington|Condáu de Caledonia|Condáu de Chittenden|Condáu d'Essex (Vermont)|Condáu de Franklin (Vermont)|Condáu de Grand Isle|Condáu de Lamoille|Condáu d'Orange (Vermont)|Condáu d'Orleans (Vermont)|Condáu de Rutland|Condáu de Washington (Vermont)|Condáu de Windham (Vermont)|Condáu de Windsor}}

[[Ficheru:Vermont (1).png|left|thumb|225px|Organización territorial de Vermont, que se sodivide en 14 condaos]]

== Galería de semeyes ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Image:FirstCongChurchTownshend.JPG
Image:Willoughby lake westmore vermont.jpg
Image:Burlington, Vermont.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{Estaos d'Estaos Xuníos}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Vermont|*]]</text>
      <sha1>fyp6x7oaloyrt7qnron5xagkrz6ln5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edwin Hubble</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25129</id>
    <revision>
      <id>4493270</id>
      <parentid>3446021</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3244" sha1="dpaxvwrh9spa4oz5gkew4h8rjlclged" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Edwin Powell Hubble''' {{nym}} foi unu de los más importantes [[astronomía|astrónomos]] d'[[Estaos Xuníos]] del [[sieglu XX]], famosu principalmente por demostrar la espansión del [[universu]] midiendo'l desplazamientu al bermeyu de [[galaxa|galaxes]] distantes. Hubble ye consideráu'l pá de la [[cosmoloxía]] observacional anque la so influyencia na astronomía y [[astrofísica]] ta arimada a munchos otros campos.

== Primeros años ==
Hubble ñació en Marshfield (Missouri) el 20 de payares de 1889. Yera fíu d'un abogáu y él mesmu taba destináu a exercer la carrera llegal. Fizo los sos estudios na Universidá de [[Chicago]], elixó [[matemátiques]] y astronomía. Llicencióse en [[1910]].

== Hubble nel Monte Wilson ==
Tornó al campu de la astronomía al integrase nel Observatoriu Yerkes de la Universidá de [[Chicago]], onde obtuvo'l doctoráu en física en [[1917]]. Al volver del so serviciu na [[Primer Guerra Mundial]], en [[1919]], ufiertóse-y un puestu nel nuevu observatoriu del monte Wilson, onde tenía accesu a un telescopiu.

Nos entamos de la so carrera nel observatoriu, la so atención foi atraída poles nebuloses. Per entoncies, les formes y el tamañu de les galaxes conocíense razonablemente bien, pero nun se sabía qué existía más allá de les sos llendes... si ye que podía atopase dalgo nuevo. 

Taba claro que delles nebuloses s'encontraben na galaxa y que, básicamente, yeren gas illumináu por estrellrs nel so interior. En [[1924]] Hubble tuvo éxitu al atopar estrelles na Nebulosa d'Andromeda. 

== La espansión del Universu ==

En [[1929]], Hubble espublizó un análisis de la velocidá radial de les nebuloses de la que calcuara la distancia. Lo qu'estableció foi que, anque delles nebuloses estragaláctiques teníen espectros qu'indicaban que se movíen escontra la Tierra, la gran mayoría, mostraba corrimientos hacia'l bermeyu que sólo podíen esplicarse asumiendo que s'alloñaben. Más sorprendente yera'l so descubrimientu de qu'existía una rellación direuta entre la llonxitú de la distancia d'una nebulosa y la so velocidá de retrocesu.

Esto sólo tenía sentíu si'l propiu universu, incluíu l'espaciu entre galaxes, se taba espandiendo. Xunto a [[Milton Humason]] postuló la [[Llei d'Hubble]] relativa a la espansión del universu.

[[George Hale]], el fundador y direutor del Observatoriu Monte Wilson nes cercaníes de Pasadena (California), dependiente del Institutu Carnegie, ofreció-y un puestu de trabayu nel que tuvo hasta la so muerte, que foi nel añu 1953 nun accidente. Anantes de la so muerte, Hubble foi'l primeru n'utilizar el [[telescopiu]] Hale del Observatoriu Palomar.

== Otros trabayos y descubrimientos ==

Foi condecoráu cola Medaya Franklin en [[1939]] polos sos trabayos sobres les nebuloses. Recibió la medaya d'oru de la [[Royal Astronomical Society]] en [[1940]].
El [[telescopiu espacial Hubble]] foi bautizáu asina nel so honor, asina como l'[[asteroide]] [[2069 Hubble]]. Descubrió l'asteroide [[1373 Cincinnati]] el [[30 d'agostu]] de [[1935]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{NF|1889|1953|Hubble Edwin}}
[[Categoría:Astrónomos y astrónomes d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>dpaxvwrh9spa4oz5gkew4h8rjlclged</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dover (Delaware)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25526</id>
    <revision>
      <id>4493258</id>
      <parentid>4165702</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1314" sha1="jx9mjb74j4q6gmwop20tplg4wagemw5" xml:space="preserve">{{referencies|t=20201119140026}}
{{Llocalidá}}

'''Dover''' ye la capital del estáu de [[Delaware]], nos [[Estaos Xuníos]], y tamién la del condáu de Kent. Colos sos 35.811 habitantes ([[Oficina del Censu de los Estaos Xuníos|U.S. Census Bureau]], [[2006]]) la segunda ciudá (dempués de [[Wilmington (Delaware)|Wilmington]]) más poblada d'esi estáu. 

Foi fundada en [[1683]] col envís de que fuera la capital del recién creáu condáu de Kent, y recibió'l so nome como homenaxe a la ciudá inglesa homónima. Un sieglu dempués, en [[1777]], convirtióse na capital del estáu. La actividá económica d'esta pequeña ciudá tien como protagonista mui principal a l'alministración, estatal y del condáu, que concentren nella bona parte de les sos oficines. Ye destacable tamién la Dover Air Force Base, que contién la única morgue pa soldaos d'Estaos Xuníos muertos en combate que hai en tol territoriu continental de los Estaos Xuníos. Aparte de toes estes instituciones públiques, delles empreses (Playtex, General Mills, Procter &amp; Gamble...) tienen fábriques na ciudá, qu'acueye tamién, nel so circuitu, carreres de la fórmula [[NASCAR]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de Delaware]]</text>
      <sha1>jx9mjb74j4q6gmwop20tplg4wagemw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ho Chi Minh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25593</id>
    <revision>
      <id>4493222</id>
      <parentid>4296962</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2676" sha1="k66ulenki2f7fyq3gfi5d8rphslirig" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Hồ Chí Minh''' {{nym}} foi un revolucionariu y estadista [[Vietnam|vietnamita]].

El so nome nun yera Ho Chi Minh, ésti yera un nomatu que-y dieron que significa ''aquel que da lluz''. El so verdaderu nome yera Nguyễn Sinh Cung (na llingua llocal Nguyen Sinh Coong).

En [[1911]] entama a trabayar como cocineru nun barcu francés col que percorre tol mundiu. Instálase en [[Londres]] nel 1915 y con 21 años va pa [[Francia]], au vive como xardineru. Fai alderiques colos movimientos socialistes franceses y en 1920 ta na fundación del Partíu Comunista Francés. En 1923 foi pa Moscú pa estudiar táutiques de guerra y entra nel Comintern, brazu políticu internacional del Partíu comunista Rusu. Vive en dellos países hasta llegar pa Hong Kong, onde dirixe'l movimientu antimperialista n'Indochina, baxo poder francés dende 1854.

Fechu presu pelos ingleses en 1930, fúgase y refáxase en Moscú. En 1941, funda la Lliga pala Independencia de Vietnam (Vietminh) pa lluchar escontra los franceses. Demientres la [[Segunda Guerra Mundial]] fai usu d'esta guerrilla pa combatir a los xaponeses. Al rematar l'enfrentamientu, forma un estáu independiente nel norte de la rexón, Vietnam. Francia contraataca y la Guerra d'Indochina remata nel 1954 col trunfu del Vietminh. El país queda dixebráu en dos cachos. 
Ho Chi Minh, presidente de Vietnam del Norte, prepara y sofita a les fuercies del Frente de Lliberación Nacional de Vietnam del Sur (FLN o Vietcong) cola intención de xunir el país. Entama la percélebre [[Guerra de Vietnam]], au los [[Estaos Xuníos]] lluchen ensin descansu a lo llargo de 15 años con consecuencies qu'anguaño sufren delles persones nesti país asiáticu. 

Esti fechu históricu tien númberos llaceriantes tanto pa los americanos con casi 60.000 soldaos muertos y 150.000 firíos, como otros países que-y ufrieron el so sofitu, como por exemplu, Australia con 500 muertos y 3.000 firíos. 

Algama la traxedia pa los vietnamites con más de 3 millones de muertos y tres millones que sufren ainda anguaño los efeutos del axente naranxa, un poderosu defoliante qu'usaron los americanos p'arrasar tola viesca tropical del país. Demientres la guerra, Estaos Xuníos llanzó más de 7 millones de tonelaes de bombes y 100.000 tonelaes de sustancies químiques tóxiques. 

Ho Chi Minh morrió en 1969 na so casa de [[Ḥanói]] a los 79 años d'edá d'un paru cardiacu.

En [[1975]], [[Saigón]] foi rebautizada como [[Ciudá Ho Chi Minh]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}
{{wikiquote}}

{{NF|1890|1969}}
[[Categoría:Comunistes]]
[[Categoría:Persones de Vietnam]]</text>
      <sha1>k66ulenki2f7fyq3gfi5d8rphslirig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fusión nuclear</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25682</id>
    <revision>
      <id>4493249</id>
      <parentid>4396036</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5954" sha1="mzttlboojt3ysvsd8j4wc9rf1v8h0x0" xml:space="preserve">{{referencies|t=20250725113956}}
{{correxir}}
{{Ficha xenérica}}
[[Archivu:Deuterium-tritium_fusion.svg|thumb|230px|Fusión nuclear del tipu [[deuteriu]]-[[tritiu]] '''(D-T)'''.]] 
En [[física]] y [[química]], la '''fusión nuclear''' ye'l procesu per aciu del que dos nucleos atómicos xúntense pa formar unu de mayor [[pesu atómicu]]. Nun ha confundise col accidente de les centrales nucleares denomináu &quot;fusión del nucleu&quot;, que fai referencia a la parte más &quot;interna&quot; (nucleu) del [[reactor nuclear]] cuando ésta fundese (dílise) como resultáu de la falta d'un adecuáu control y refrixeración.

El nuevu nucleu tien una masa inferior a la suma de les mases de los dos nucleos que se fusionaron pa formalu. Esta diferencia de masa ye lliberada en forma d'[[enerxía]]. La enerxía que se llibera camuda en función de los nucleos que se xunen y del productu de la [[reaición]]. La cantidá d'enerxía lliberada correspuende a la fórmula ''[[E = mc²]]'', onde ''m'' ye la diferencia de masa observada nel sistema ente enantes y dempués de la fusión y &quot;c&quot; ye la velocidá de la lluz (299&amp;nbsp;792&amp;nbsp;458 m/s).

Los nucleos atómicos tienden a repelese debíu a que tán cargaos positivamente, de forma que cuantu más cerca tean más intensa ye la fuercia repulsiva. Poro tamién ocurre otru procesu: esisten fuercies nucleares atractives que yeren estremadamente intenses a distancies mui pequeñes. Esto fai que la fusión solu puea dase en condiciones de [[temperatura]] y [[presión]] mui elevaes que permitan compensar la fuercia de repulsión. La temperatura elevada fai que medre l'axitación térmica dellos nucleos y esto los pue llevar a fusionase, debíu al efeutu túnel. Pa qu'esto ocurra yeren necesaries temperatures del orde de millones de [[Kelvin|kelvins]]. El mesmu efeutu se pue producir si la presión sobre los nucleos ye mui grande, obligándolos a tar mui próximos.

Les necesidaes mínimes pa facer la fusión nómanse [[Criterios de Lawson]], y yeren criterios de densidá iónica y tiempu mínimu de confinamientu necesariu.

La reaición de fusión más senciella (estu ye, la que requier menos enerxía) ye la del [[deuteriu]] y el [[tritiu]] formando [[heliu]].

La fusión nuclear ye'l procesu que se produz nes estrelles y que fai que brillen. Tamién ye unu dellos procesos de la bomba d'hidróxenu. Al contrariu que la [[fisión nuclear]], non se llogró utilizar la fusión nuclear como mediu rentable de llograr enerxía (o seya, la enerxía aplicada al procesu ye mayor que la llograda pola fusión), anque hai numberoses investigaciones nesa direición.

== Desendolcu de la fusión nuclear ==

Hasta'l momentu, la fusión nuclear controlada solu s'utiliza na investigación de futuros reactores de fusión, anque aínda nun se llograron reaiciones de fusión que sirvan pa xenerar enerxía de forma útil, dalgo que s'espera llograr cola construcción del [[ITER]] en [[Francia]].

* '''Nel 21 mayu 2000''' anúnciase que científicos d'Estaos Xuníos superaron unu de los problemes de la fusión nuclear faciendo usu del modelu [[Tokamak]], el fenómenu nomáu modos llocalizaos nel borde, o ELMs (poles sigles n'inglés), que provocaría una erosión del interior del reactor, obligando al so reemplazu frecuentemente. Nun artículu asoleyáu nel domingu 21 de mayu de 2006 na revista británica Nature Physics, un equipu dirixíu per Todd Evans, de la empresa General Atomics, California, anuncia qu'un pequeñu campu magnéticu resonante, proveniente de les bobines especiales allugaes nel interior de la vasiya del reactor, fai una interferencia magnética &quot;caótica&quot; nel borde del plasma que detién la formación de fluxu. 

* '''Nel 24 de mayu de 2006''' los siete socios del proyeutu [[ITER]] --Xunión Europea, Xapón, Estaos Xuníos, Corea del Sur, India, Rusia y China-- firmaron en Bruxeles l'alcuerdu internacional pal llanzamientu del reactor de fusión internacional col modelu [[Tokamak]], que se construyirá en [[Cadarache]], nel Sudeste de Francia, faciendo usu del diseñu Tokamak. Los costes de construcción del reactor s’estimaron en 4.570 millones d'euros, y la duración de la construcción en 10 años. La Xunión Europea y Francia se comprometieron a contribuyir col 50% del costu, demientres que les otres seis partes alcordaron aportar caúna alredor del 10%.

* '''Nel 21 de payares de 2006''' el proyeutu [[ITER]] foi bautizáu en París. Los socios que llevarán a cabu esti proyeutu han firmáu un alcuerdu de carácter provisional nel palaciu de L'Elysée. Los documentos firmaos foron entregaos al representante de l'Axencia Internacional d'Enerxía Atómica formalmente. L’organismu ITER entamará les operaciones hasta qu'entre en vixencia l'alcuerdu de xeitu definitivu, facia 2007. Pal proyeutu se contia con un presupuestu inicial de 10.000 millones d'euros, dellos que gran parte sedrán invertíos na construcción del propiu reactor.

Como datu curiosu ye válidu agregar que de conseguise la fusión nuclear controlada a gran escala, una milla cuadrada de agua contendría la mesma enerxía que tolos yacimientos petroleros coñocíos y los que s’estiman ensin atopar.

Se dicía que nos años 80 un grupu de científicos d'UCLA (Universidá de California de Los Angeles, per sos sigles n'inglés) había llográu la fusión ensin necesidá de suministrar enerxía -fusión fría- con un llitru d'agua. Tiempu dempués la comisión nobel de física negó estes pallabres.


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Nuclear fusion|Fusión nuclear}}
* [http://www.ciemat.es Ciemat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060719052526/http://www.ciemat.es/ |date=2006-07-19 }}
* [http://nasa.webcindario.com/tecnologia/27-12-07/te27-12-07.htm Fusión nuclear, la enerxía del futuru.]
* [http://www.energia.4d2.net/ Enerxía nuclear: el poder del átomu]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Enerxía nuclear]]</text>
      <sha1>mzttlboojt3ysvsd8j4wc9rf1v8h0x0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GNU General Public License</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25806</id>
    <revision>
      <id>4493206</id>
      <parentid>4251097</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T04:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2655" sha1="e8hwsg4d9vyhnwsg80ybu82wzucm82c" xml:space="preserve">{{documentu}}

La '''Llicencia Pública Xeneral de GNU''' o más conocida pol so nome n'[[inglés]] '''''GNU General Public License''''' o cenciellamente el so acrónimu del inglés '''GNU GPL''', ye una [[llicencia de software|llicencia]] creada pola [[Free Software Foundation]] a mediaos de los 80, y ta orientada principalmente a protexer la llibre distribución, modificación y usu de [[software]]. El so propósitu ye declarar que'l software cubiertu por esta llicencia ye [[software llibre]] y protexelu d'intentos d'apropiación que restrinxan eses llibertaes a los usuarios.

Esisten varies llicencias &quot;hermanes&quot; de la GPL, como la [[llicencia de documentación llibre de GNU]] (GFDL) que cubre los artículos de la [[Wikipedia]], la [[Open Audio License]], pa trabajos musicales, etcétera, y otres menos restrictives, como la [[MGPL]], o la [[Llicencia pública xeneral reducida de GNU|LGPL]] (''Lesser General Public License'', enantes ''Library General Public License''), que permiten l'enllaz dinámicu d'aplicaciones llibres a aplicaciones non llibres.

== Ver tamién ==

* [[Richard Stallman]]
* [[Eben Moglen]]
* [[GNU LGPL]]
* [[Affero General Public License]]
* [[Copyleft]]
* [[Creative Commons|Licencia Creative Commons]]
* [[FOSS - FLOSS]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==

* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Llicencia GPL n'inglés (oficial) |2=https://www.gnu.org/copyleft/gpl.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.spanish-translator-services.com/espanol/t/gnu/gpl-ar.html Traducción non oficial al español arxentín de la GPL v3] (Referida por GNU en https://www.gnu.org/licenses/gpl.html)
* [http://www.viti.es/gnu/licenses/gpl.html Traducción non oficial al castellanu de la GPL v3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206223428/http://viti.es/gnu/licenses/gpl.html |date=2009-02-06 }}
* [http://www.es.gnu.org/modules/content/index.php?id=8 Traducción non oficial de la GPL al castellanu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205204428/http://www.es.gnu.org/modules/content/index.php?id=8 |date=2006-12-05 }}
* [http://gugs.sindominio.net/licencias/ Traducciones non oficiales al español de la GPL]
* [http://www.fsfla.org/?q=es/node/80 Traducción non oficial del primer borrador de la GPL v3]
* [https://www.gnu.org/licenses/license-list.es.html Llicencies compatibles ya incompatibles cola llicencia GPL]
* [http://picandocodigo.net/index.php/2007/07/30/gplv3-la-nueva-licencia-libre/ Analís de la GPLv3]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llicencies de software llibre]]
[[Categoría:GNU]]</text>
      <sha1>e8hwsg4d9vyhnwsg80ybu82wzucm82c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francisco Pizarro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27157</id>
    <revision>
      <id>4493178</id>
      <parentid>4030509</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1883" sha1="nvi6l2pal6dhz5kmwv3bdg8lnxwwqq6" xml:space="preserve">{{persona}}

[[Archivu:Portrait of Francisco Pizarro.jpg|thumb|200px|Francisco Pizarro]]

'''Francisco Pizarro González''' {{nym}} foi l'[[esplorador]] y [[conquistador]] [[España|español]] de [[Perú]], gobernador de [[Nueva Castiella]] (actual territoriu [[Perú|peruanu]]) con sede de gobiernu en [[Lima|La Ciudá De Los Reis (Lima)]]. Ye recordáu por haber llograo imponese sobre l'[[imperiu Inca]] cola aida de dalgunos caciques llocales, [[Conquista de l'Imperiu Inca|conquistando'l nomau estáu imperial]] y el so centru de gobiernu allugábase nel güei [[Perú]], y afitando una dependencia española sobre él. Si bien tuvo el títulu de ''marqués'', foi &quot;''marqués ensin marquesau''; sos descendientes tuvieron el títulu de ''marqueses de la Conquista''.Ensin embargu, ye posible que-y fuera concedíu el títulu de marqués de los Atavillos, siendo esti'l títulu usáu pol cronista don Francisco López de Gomara na so ''Historia general de las Indias'', capítulu CXXXII. Pa los sos siguidores indíxenes yera conocíu como ''Apu'' (xefe, señor, xeneral) o ''Machu Capitán'' (Vieyu Capitán).

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.chde.org/index.php?searchword=francisco+pizarro&amp;ordering=newest&amp;searchphrase=exact&amp;limit=0&amp;option=com_search#content Francisco Pizarro nos Coloquios Históricos d'Estremadura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102114600/http://www.chde.org/index.php?searchword=francisco+pizarro&amp;ordering=newest&amp;searchphrase=exact&amp;limit=0&amp;option=com_search#content |date=2011-11-02 }}
* [http://www.adonde.com/historia/1535fundac_lima.htm Francisco Pizarro y la Fundación de Lima]
* [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/shepherd/conquest_peru_1531_3.jpg Mapa de Perú cola ruta de Pizarro]

{{NF|1478|1541|Pizarro}}

[[Categoría:Militares d'España]]
[[Categoría:Persones d'Estremadura]]</text>
      <sha1>nvi6l2pal6dhz5kmwv3bdg8lnxwwqq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jonathan Livingston Seagull</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28041</id>
    <revision>
      <id>4493275</id>
      <parentid>3891940</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1443" sha1="g89xr8lqad029yc52t2jb0mhift49bu" xml:space="preserve">
{{llibru
| nome = Jonathan Livingston Seagull
| titulo_orig = Jonathan Livingston Seagull
| traductor =
| imagen = 
| imagen_caption = Portada de ''Jonathan Livingston Seagull''
| autor = [[Richard Bach]]
| ilustrador = Russel Munson
| artista_cubierta =
| país = {{USA}}
| idioma =[[Inglés]]
| serie =
| tema =
| genero = 
| editorial = Avon Books
| fecha publicacion = 1970
| formatu = Impresu
| páxines = 121 a 127
| isbn = ISBN 0-380-01286-3 ser 
| precedido_por = 
| seguido_por = 
}}
'''''Jonathan Livingston Seagull''''' ye una fábula en forma de [[novela]] escrita por [[Richard Bach]], sobre una gaviota y el so deprendizaxe sobre la vida y el volar, y una homilía sobre l'autoperfeicionamientu y el sacrificiu. Espublizóse per primer vegada nel añu [[1970]] como ''Jonathan Livingston Seagull — a story'', y convirtióse nún de los llibros favoritos nos campus de delles universidaes d'[[Estaos Xuníos d'América]]. A fines de [[1972]], imprentáronse más d'un millón de copies. El Reader's Digest espublizó una versión condensada, y el llibru algamó el primer puestu na llista ''[[New York Times]] bestsellers'', onde permaneció durante 38 selmanes. El llibru, que se reimprentó nel añu [[2006]] llogró un sitiu mui especial dientro de la lliteratura universal.

{{entamu}}


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Noveles d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>g89xr8lqad029yc52t2jb0mhift49bu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4493276</id>
      <parentid>4493275</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Limotecariu treslladó la páxina &quot;[[Juan Salvador Gaviota]]&quot; a &quot;[[Jonathan Livingston Seagull]]&quot;: Esta obra nun ta traducida al asturianu</comment>
      <origin>4493275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1443" sha1="g89xr8lqad029yc52t2jb0mhift49bu" xml:space="preserve">
{{llibru
| nome = Jonathan Livingston Seagull
| titulo_orig = Jonathan Livingston Seagull
| traductor =
| imagen = 
| imagen_caption = Portada de ''Jonathan Livingston Seagull''
| autor = [[Richard Bach]]
| ilustrador = Russel Munson
| artista_cubierta =
| país = {{USA}}
| idioma =[[Inglés]]
| serie =
| tema =
| genero = 
| editorial = Avon Books
| fecha publicacion = 1970
| formatu = Impresu
| páxines = 121 a 127
| isbn = ISBN 0-380-01286-3 ser 
| precedido_por = 
| seguido_por = 
}}
'''''Jonathan Livingston Seagull''''' ye una fábula en forma de [[novela]] escrita por [[Richard Bach]], sobre una gaviota y el so deprendizaxe sobre la vida y el volar, y una homilía sobre l'autoperfeicionamientu y el sacrificiu. Espublizóse per primer vegada nel añu [[1970]] como ''Jonathan Livingston Seagull — a story'', y convirtióse nún de los llibros favoritos nos campus de delles universidaes d'[[Estaos Xuníos d'América]]. A fines de [[1972]], imprentáronse más d'un millón de copies. El Reader's Digest espublizó una versión condensada, y el llibru algamó el primer puestu na llista ''[[New York Times]] bestsellers'', onde permaneció durante 38 selmanes. El llibru, que se reimprentó nel añu [[2006]] llogró un sitiu mui especial dientro de la lliteratura universal.

{{entamu}}


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Noveles d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>g89xr8lqad029yc52t2jb0mhift49bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rafel Sastre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29130</id>
    <revision>
      <id>4493174</id>
      <parentid>4326987</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>25653</id>
      </contributor>
      <comment>Categoría:Persones nacíes en 1969 ➯ Categoría:Persones nacíes en 1975</comment>
      <origin>4493174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="837" sha1="h8akwfek2wqrmfh7rynqadcydkzx7uh" xml:space="preserve">{{persona}}
{{Intro bio}} La so posición habitual yera de defensa lateral drechu y xugó nel [[Real Sporting de Xixón]] ente los años 2001 y 2011, siendo unu de los capitanes del equipu asturianu. Al finalizar la temporada 2010/11 dexó al equipu xixonés y fichó pola SD Huesca, de la Segunda División.

El [[15 de mayu]] de 2011 disputó'l so últimu partíu cola camiseta del Sporting en El Molinón, escontra el Racing de Santander, depués de diez temporaes y más de 300 partíos oficiales como xugador sportinguista. Al entamu de la segunda parte, foi sustituyíu con una gran ovación por parte de los aficionaos.

== Clubes ==
{{clubeswd}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|1975||Sastre, Rafel}}

[[Categoría:Futbolistes d'España]]
[[Categoría:Persones de Mallorca]]</text>
      <sha1>h8akwfek2wqrmfh7rynqadcydkzx7uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oficina del Censu de los Estaos Xuníos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31143</id>
    <revision>
      <id>4493214</id>
      <parentid>4213552</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2346" sha1="176btj28at5dgihs4ir33gcaa5tvhcj" xml:space="preserve">{{referencies|t=20211204084630}}
{{Organización}}
La '''Oficina del Censu de los Estaos Xuníos''' ({{lang-en|United States Census Bureau}}) ye una axencia principal del ''U.S. Federal Statistical System'' (Sistema Estadísticu Federal de los Estaos Xuníos), ente gubernamental responsable de la producción de datos sobre la población y la economía d'Estaos Xuníos. El so direutor ye, dende'l [[8 d'agostu]] de [[2013]], l'estadísticu John H. Thompson. La oficina pertenez al Departamentu de Comerciu, y el so direutor ye nomáu direutamente pol presidente del país.

Esti departamentu, equivalente al [[Institutu Nacional d'Estadística]] español, fundóse en [[1903]]. Tien como misión principal la ellaboración decenal d'un censu, que s'usa pa determinar, ente más coses, el númberu de miembros na Cámara de Representantes que-y correspuenden a cada estáu. Lo avezao ye facelos nos años acabaos en 0, magar que la oficina fai tamién estimaciones y proyeiciones ente recuentu y recuentu. Arriendes d'eso, la Oficina del Censu ellabora de contino estadístiques, censos y encuestes de temática variada, neto nel campu de la demografía que nel de la economía y el comerciu. Los sos datos úsense como base pal repartu añal d'hasta 400.000 millones de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] en fondos federales, y permiten tomar decisiones razonaes y basaes en datos rigurosos a les autoridaes estatales y locales y a les empreses.

La sede de la oficina ta, dende [[1942]], en [[Suitland (Maryland)|Suitland]] ([[Maryland]]). Ellí acabaron de construyise, en 2007, nueves instalaciones, nes que trabayen los sos 4.000 trabayadores. Amás d'ellí, hai doce oficines rexonales de la Oficina del Censu en [[Boston]], [[Nueva York]], [[Filadelfia]], [[Detroit]], [[Chicago]], [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]], [[Seattle]], [[Charlotte (Carolina del Norte)|Charlotte]], [[Atlanta]], [[Dallas]], [[Denver]] y [[Los Angeles]], y un centru nacional de procesamientu de datos con sé en [[Jeffersonville (Indiana)|Jeffersonville]] ([[Indiana]]).

== Ver tamién ==
*[[División rexonal de los Estaos Xuníos|Llistáu de les rexones d'Estaos Xuníos según la Oficina del Censu]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Axencies del gobiernu d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>176btj28at5dgihs4ir33gcaa5tvhcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Festival d'Eurovisión 2012</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33244</id>
    <revision>
      <id>4493147</id>
      <parentid>4348548</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21679" sha1="3alfpedrkifu7w9xo3npcjx4r3jr8ur" xml:space="preserve">{{programa de televisión}}
{{correxir}}

La LVII edición del [[Festival de la Canción d'Eurovisión]] celebróse los díes [[22]], [[24]] y [[26 de mayu]] de [[2012]] en [[Bakú]], [[Azerbaixán]], ganador del [[Festival d'Eurovisión 2011]] col dúu formáu por [[Eldar Gasimov]] y [[Nigar Jamal]] (conocíos nel festival como [[Ell]] &amp; [[Nikki]]) cola canción ''[[Running Scared]]'' con 221 puntos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=36003&amp;_t=azerbaijan_wins_2011_eurovision_song_contest|títulu=AZERBAIJAN WINS 2011 EUROVISION SONG CONTEST!|apellíu=Schacht|nome=Andreas|editorial=eurovision.tv|idioma=inglés|fecha=15-05-2011}}&lt;/ref&gt;

Según comunicó'l gobiernu azerbaijanu selmanes después d'[[Eurovisión 2011]], la meyor opción p'acoyer el festival nel [[2012]] ye construir un complexu de conciertos nuevu al llau de la [[Plaza de la Bandera Nacional]] (denomináu [[Bakú Crystal Hall]]) que ta en construcción dende'l [[2]] d'[[agostu]] de [[2011]], que, según el contratu que firmó la empresa alemana [[Alpine Bau Deutschland AG]], tien que construise n'ocho meses, p'acoyer el festival en [[mayu]] del [[2012]]. Nel casu de que nun resulte posible, fálase d'estos otros recintos:&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/17450|títulu=Azerbaijan: Three possible options as a venue|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
* El [[Complexu Deportivu y de Conciertos Heydər Əliyev]], remocicáu recientemente con capacidá pa 8.800 espectadores.
* L'[[Estadiu Tofiq Bəhramov]], que requerría trabayos de remodelación y construcción d'un techu que cubra l'estadiu. Pue albergar a más de 30.000 espectadores.

Nel primer conceyu oficial de preparación en [[Bakú]], entre los díes [[31]] d'[[agostu]] y [[1]] de [[setiembre]], el representante de [[İctimai TV]], presentó los posibles recintos al grupu de referencia de la [[UER]]. Esta consideró que los tres recintos presentaos son apropiaos, pero la eleición del recinto onde va celebrase'l festival va tomase más adelantre.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=38303&amp;_t=reference_group_confident_in_baku_organization|títulu=Reference Group &quot;confident in Bakú organization&quot;|editorial=Eurovision.tv}}&lt;/ref&gt;

== Participaciones confirmaes ==

Participarán un total de 42 países:

{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
!rowspan=2| País
! {{nowrap|Títulu orixinal de la canción}}
! Artista
!rowspan=2| Procesu y fecha de seleición
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Traducción al asturianu
! Idiomes

|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Albania.svg|20px]] [[Albania]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://esctoday.com/news/read/17679|títulu=Albania: FiK 50 to span over 4 nights!|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Suus''
| [[Rona Nishliu]]
|rowspan=2| [[Festivali I Këngës 50]], 29-12-2011
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Personal
| [[Albanés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Germany.svg|20px]] [[Alemaña]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.quotenmeter.de/cms/?p1=n&amp;p2=49450&amp;p3=|títulu=Auch 2012: ARD und Raab suchen «ESC»-Kandidat|editorial=quotenmeter.de|idioma=alemán|fecha=06-05-2011}}&lt;/ref&gt;
| ''Standing still''
| [[Roman Lob]]
|rowspan=2| [[Unser Star für Bakú]], 16-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Aún de pie
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Austria.svg|20px]] [[Austria]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nachrichten.at/nachrichten/kultur/art16,620990|títulu= Österreich beim ESC 2011/12|apellíu=Evers|nome=Julia|editorial=nachrichten.at|idioma=alemán|fecha=13-05-2011}}&lt;/ref&gt;
| ''Woki mit deim Popo''
| [[Trackshittaz]]
|rowspan=2| [[Österreich rockt den Song Contest]] 24-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Mueve el tu traseru
| [[Alemán austriacu]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Azerbaijan.svg|20px]] [[Azerbaixán]]
| ''When the music dies''
| [[Sabina Babayeva]]
|rowspan=2| [[Milli Seçim Turu]], 12-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Cuando la música muere
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Bélxica]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurosong.be/31574/steve-de-coninck-we-zweren-bij-tom-dice-parcours-voor-2012|títulu=Steve De Coninck: ‘We zweren bij Tom Dice-parcours voor 2012′ – Eurosong.be|nome=Raf|apellíu=Van Bedts|editorial=Eurosong.be|idioma=flamenco|fecha=12-05-2011}}&lt;/ref&gt;
| ''Would you?''
| [[Iris]]
|rowspan=2| [[Eurosong 2012: Een song voor Iris]], 17-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| ¿Lo harías?
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Belarus.svg|20px]] [[Bielorrusia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://news.az/articles/society/37033/|títulu=Lukashenko hopes for Belarus victory in Eurovision-2012 in Bakú|editorial=News.az}}&lt;/ref&gt;
| ''We are the heroes''
| [[Litesound]]
|rowspan=2| [[Eurofest]], 14-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Somos los héroes
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosnia y Herzegovina]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.oikotimes.com/eurovision/2011/08/09/bhrt-asks-your-opinion-for-2012/|títulu=BHRT asks your opinion for 2012|editorial=Oikotimes.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120112070234/http://www.oikotimes.com/eurovision/2011/08/09/bhrt-asks-your-opinion-for-2012/|fechaarchivu=2012-01-12}}&lt;/ref&gt;
| ''Korake ti znam''
| [[Maya Sar]]
|rowspan=2| [[BH Eurosong Show]], 15-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Conozco tus pasos
| [[Bosniu]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Bulgaria]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurovision-spain.com/iphp/noticia.php?numero=7439&amp;idioma=|títulu=Bulgaria elegirá a su representante el 28 de xineru|editorial=Eurovision-spain.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Love unlimited''
| [[Sofi Marinova]]
|rowspan=2| [[Bylgarskata pesen za Evroviziya]], 29-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Amor ilimitado
| [[Búlgaru]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Croacia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurosong.hr/vijesti/novi-format-dore-2012|títulu=Novi format Dore 2012.|editorial=Eurosong.hr}}&lt;/ref&gt;
| ''Nebo''
| [[Nina Badrić]]
|rowspan=2| [[Dora]], 18-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Cielu
| [[idioma croata|Croata]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Dinamarca]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esconnet.dk/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=406:danmark-er-med-i-2012&amp;catid=1:latest-news&amp;Itemid=78|títulu=¡Dinamarca en Eurovisión 2012!|editorial=Esconnet.dk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120911091613/http://www.esconnet.dk/site/|fechaarchivu=2012-09-11}}&lt;/ref&gt;
| ''Should've known better''
| [[Soluna Samay]]
|rowspan=2| [[Dansk Melodi Grand Prix]], 21-01-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Debería haberlo sabíu meyor
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Slovakia.svg|20px]] [[Eslovaquia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/17987|títulu=Slovakia confirms participation in Bakú!|editorial=Esctoday.com}} &lt;/ref&gt;
| ''Don't close your eyes''
| [[Max Jason Mai]]
|rowspan=2| [[Eleición Interna]], 07-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Non cierres los tus güeyos
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Eslovenia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://eurofire.blog.de/2011/05/30/slowenien-teilnahme-aserbaidschan-bestaetigt-11239056/|títulu=Eslovenia: Confirma la su participación en Azerbaixán|editorial=Eurofire.blog.de|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140101163527/http://eurofire.blog.de/2011/05/30/slowenien-teilnahme-aserbaidschan-bestaetigt-11239056/|fechaarchivu=2014-01-01}}&lt;/ref&gt;
| ''Verjamem''
| [[Eva Boto]]
|rowspan=2| [[EMA]], 26-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Creo
| [[Eslovenu]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Spain.svg|20px]] [[España]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.facebook.com/eurovision|títulu=https://www.facebook.com/eurovision}}&lt;/ref&gt;
| ''Quédate conmigo''
| [[Pastora Soler]]
|rowspan=2| [[Eurovisión. Pastora Soler]], 03-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Quédate conmigu
| [[Español]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Estonia.svg|20px]] [[Estonia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://ohtuleht.ee/426893|títulu=&quot;Heidy Purga: &quot;Ärge otsige draamat! Eestil läks ju väga hästi!&quot; – ohtuleht.ee|nome=Christian|apellíu=Gutierrez|editorial=ohtuleht.ee|idioma=Estonio|fecha=15-05-2011}}&lt;/ref&gt;
| ''Kuula''
| [[Ott Lepland]]
|rowspan=2| [[Eesti Laul]], 03-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Escucha
| [[Estoniu]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of France.svg|20px]] [[Francia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/17845|títulu=France to choose internally for Eurovision 2012|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Echo (You and I)''
| [[Anggun]]
|rowspan=2| [[MIDEM 2012]], 29-01-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Eco (Tú y Yo)
| [[Inglés]] y [[Francés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Finland.svg|20px]] [[Finlandia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://escportal.cz/finove-neprimo-potvrdili-ucast-na-eurovizi-2012/|títulu=Finové nepřímo potvrdili účast na Eurovizi 2012 – escportal.cz|editorial=escportal.cz|idioma=checo|fecha=19-01-2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120319201210/http://escportal.cz/finove-neprimo-potvrdili-ucast-na-eurovizi-2012/|fechaarchivu=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;
| ''När jag blundar''
| [[Pernilla Karlsson]]
|rowspan=2| [[Uuden Musiikin Kilpailu]], 25-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Cuando cierru los mios güeyos
| [[Suecu]] 
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Greece.svg|20px]] [[Grecia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://escdaily.com/articles/26111|títulu=Greece: ERT begins preparations|editorial=Escdaily.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111220025817/http://escdaily.com/articles/26111|fechaarchivu=2011-12-20}}&lt;/ref&gt;
| ''Aphrodisiac''
| [[Eleftheria Eleftheriou]]
|rowspan=2| [[Ellinikos Telikos 2012]], 12-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Afrodisiacu
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Hungría]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://escdaily.com/articles/19294|títulu=Hungary will take part in Eurovision 2012|editorial=''ESCdaily.com''|idioma=inglés|nome=Ervin|apellíu=Juhas|fecha=21-05-2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110525033608/http://escdaily.com/articles/19294|fechaarchivu=2011-05-25}}&lt;/ref&gt;
| ''Sound of our hearts''
| [[Compact Disco]]
|rowspan=2| [[A Dal]], 11-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| El sonidu de nuestros corazones
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Iceland.svg|20px]] [[Islandia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://esctoday.com/news/read/17643|títulu=Iceland: Söngvakeppni Sjónvarpsins 2012 underway|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Never forget''
| [[Gréta Salóme]] &amp; [[Jónsi]]
|rowspan=2| [[Söngvakeppni Sjónvarpsins]], 11-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Nunca olvides
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Israel.svg|20px]] [[Israel]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.oikotimes.com/eurovision/2011/08/07/israel-confirms-participation/|títulu=Israel confirms participation|editorial=Oikotimes.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Time''
| [[Izabo]]
|rowspan=2| [[Presentación oficial]], 02-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Tiempu
| [[Hebréu]] e [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Irlanda]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurovision-spain.com/iphp/noticia.php?numero=7543|títulu=Irlanda podría seleccionar internamente a Jedward|editorial=Eurovision-spain.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Waterline''
| [[Jedward]]
|rowspan=2| [[The Late Late Show Eurosong]] 24-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Llinia de flotación
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Italy.svg|20px]] [[Italia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/17922|títulu=Italy: most likely to be in Bakú!|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''L'amore è femmina (Out of love)''
| [[Nina Zilli]]
|rowspan=2| [[Festival de Sanremo]], 18-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| L'amor ye femenín (Por amor)
| [[Italianu]] e [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Latvia.svg|20px]] [[Letonia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://esctoday.com/news/read/17612|títulu=Latvia: National final on February 18th|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Beautiful song''
| [[Anmary]]
|rowspan=2| [[Eirodziesma]], 18-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Canción hermosa
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Lithuania.svg|20px]] [[Lituania]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://escdaily.com/articles/20601|títulu=Bakú 2012: Lithuania confirm participation|editorial=Escdaily.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120605192439/http://www.escdaily.com/lithuania-confirm-participation/|fechaarchivu=2012-06-05}}&lt;/ref&gt;
| ''Love is blind''
| [[Donny Montell]]
|rowspan=2| [[Eurovizijos]], 03-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| El amor es ciegu
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of North Macedonia.svg|20px]] [[Macedonia del Norte]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=40453&amp;_t=kaliopi_to_represent_fyr_macedonia_in_2012|títulu=Kaliopi to represent FYR Macedonia in 2012|editorial=Eurovision.tv}}&lt;/ref&gt;
| ''Crno i belo''
| [[Kaliopi]]
|rowspan=2| [[Gala de presentación]], 29-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Negru y blancu
| [[Macedoniu]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Malta.svg|20px]] [[Malta]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/17610|títulu=Malta confirms Eurovision participation for Bakú|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''This is the night''
| [[Kurt Calleja]]
|rowspan=2| [[Malta Song Festival]], 04-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Esta ye la noche
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Moldova.svg|20px]] [[Moldavia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/17682|títulu=Moldova : Interview with EL Radu|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Lăutar''
| [[Pasha Parfeny]]
|rowspan=2| [[Final Nacional]], 11-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Trovador
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegru]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/17871|títulu=Montenegro: RTCG intends to participate in Eurovision 2012|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Euro neuro''
| [[Rambo Amadeus]]
|rowspan=2| [[Gala de Presentación]], 15-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| -
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Norway.svg|20px]] [[Noruega]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://escdaily.com/articles/19833|títulu=Norway: Norway starts the search for songs|editorial=Escdaily.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110815231532/http://escdaily.com/articles/19833|fechaarchivu=2011-08-15}}&lt;/ref&gt;
| ''Stay''
| [[Tooji]]
|rowspan=2|[[Melodi Grand Prix]], 11-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Quédate
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Netherlands.svg|20px]] [[Países Baxos]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.shownieuws.tv/showflits/tros-gaat-door-met-songfestival|títulu=TROS gaat door met Songfestival - Shownieuws.tv|editorial=shownieuws.tv|idioma=neerlandés|fecha=13-05-2011}}&lt;/ref&gt;
| ''You and me''
| [[Joan Franka]]
|rowspan=2| [[Nationaal Songfestival]], 26-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Tú y yo
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portugal]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.ogaeportugal.com/|títulu=FESTIVAL DA CANÇÃO 2012 - EM MARÇO CUMPRE-SE A TRADIÇÃO|editorial=Ogaeportugal.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Vida minha''
| [[Filipa Sousa]]
|rowspan=2| [[Festival RTP da Canção]], 10-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Vida mía
| [[Portugués]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of United Kingdom.svg|20px]] [[Reinu Xuníu]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.dailystar.co.uk/posts/view/192555/Eurovision-Charlotte-Church-on-Beeb-s-hit-list/|títulu=EUROVISION: CHARLOTTE CHURCH ON BEEB’S HIT LIST|editorial=Dailystar.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121001191429/http://www.dailystar.co.uk/posts/view/192555/Eurovision-Charlotte-Church-on-Beeb-s-hit-list/|fechaarchivu=2012-10-01}}&lt;/ref&gt;
| ''Love will set you free''
| [[Engelbert Humperdinck]]
|rowspan=2| [[Presentación oficial]], 19-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| L'amor te liberará
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Romania.svg|20px]] [[Rumanía]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://en.trend.az/news/society/1911715.html|títulu=Minister: Development of cultural relations between Azerbaijan and Romania important|editorial=Trend.az}}&lt;/ref&gt;
| ''Zaleilah''
| [[Mandinga]]
|rowspan=2| [[Final Nacional]], 10-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| -
| [[Español]] e [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rusia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://escdaily.com/articles/29010|títulu=Russia: Selection details announced!|editorial=Escdaily.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120613143002/http://www.escdaily.com/russia-selection-details-announced/|fechaarchivu=2012-06-13}}&lt;/ref&gt;
| ''Party for everybody''
| [[Buranovskiye Babushki]]
|rowspan=2| [[Final Nacional]], 07-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Fiesta pa todos
| [[Udmurtu]] e [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of San Marino.svg|20px]] [[San Marín]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&amp;id=8922|títulu=San Marín sets eyes for 2012 Eurovision|editorial=Oikotimes.com}}&lt;/ref&gt;
| ''The social network song (oh oh-uh-oh oh)''
| [[Valentina Monetta]]
|rowspan=2| [[Gala de Presentación]], 22-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| La canción de la red social (oh oh-uh-oh oh)
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Serbia.svg|20px]] [[Serbia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=40433&amp;_t=zeljko_joksimovic_to_represent_serbia_in_baku|títulu=Željko Joksimović to represent Serbia in Bakú|editorial=Eurovision.tv}}&lt;/ref&gt;
| ''Nije ljubav stvar''
| [[Željko Joksimović]]
|rowspan=2| [[Evropska pesma]], 10-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| L'amor non ye un oxetu
| [[Serbiu]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Suecia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/melodifestivalen2011/article13112260.ab|títulu=Han får ta över Björkmans jobb|editorial=Aftonbladet.se}}&lt;/ref&gt;
| ''Euphoria''
| [[Loreen]]
|rowspan=2| [[Melodifestivalen 2012]], 10-03-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Euforia
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Suiza]]&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=G|nome=Luke|títulu=Switzerland: Selection format for 2012 already known|url=http://escdaily.com/articles/18759|work=ESCDaily.com|fechaaccesu=12 May 2011|date=11 May 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110514194519/http://escdaily.com/articles/18759|fechaarchivu=2011-05-14}}&lt;/ref&gt;
| ''Unbreakable''
| [[Sinplus]]
|rowspan=2|[[Die grosse Entschendiungs Show]], 10-12-2011
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Irrompible
| [[Inglés]]
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Turquía]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.today.az/news/entertainment/90200.html|títulu=Confirmed: Turkey joins &quot;Eurovision-2012&quot;|editorial=Today.az}}&lt;/ref&gt;
| ''Love me back''
| [[Can Bonomo]]
|rowspan=2| [[Gala de Presentacion]], 22-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Ámame de nuevu
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2| [[Archivu:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Ucraína]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://esctoday.com/news/read/17600|títulu=Ukraine : Kyiv plans Eurovision 2012 participation|editorial=Esctoday.com}}&lt;/ref&gt;
| ''Be my guest''
| [[Gaitana]]
|rowspan=2| [[Final Nacional]], 18-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Se el mio invitau
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Xipre]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=37563&amp;_t=ivi_adamou_for_cyprus_in_2012|títulu=Ivi Adamou for Cyprus in 2012?|editorial=Eurovision.tv}}&lt;/ref&gt;
| ''La la love''
| [[Ivi Adamou]]
|rowspan=2| [[Final nacional]], 25-01-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| A a amor
| [[Inglés]]
|-
|-
|rowspan=2|[[Archivu:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Xeorxa]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.oikotimes.com/eurovision/2011/09/05/georgians-plan-fiesta-for-2012/|títulu=Georgians plan fiesta for 2012|editorial=Oikotimes.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120229172910/http://www.oikotimes.com/eurovision/2011/09/05/georgians-plan-fiesta-for-2012/|fechaarchivu=2012-02-29}}&lt;/ref&gt;
| ''I'm a joker''
| [[Anri Jokhadze]]
|rowspan=2| [[Final Nacional]], 19-02-2012
|- style=&quot;border-bottom: 1px #222 solid;&quot;
| Soy un bromista
| [[Inglés]]
|-
|}

=== Retiraos ===

* [[Archivu:Flag of Poland.svg|20px]] [[Polonia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://escdaily.com/articles/28243|títulu=Poland: TVP withdraws from Eurovision 2012|editorial=Escdaily.com}}&lt;/ref&gt;
* [[Archivu:Flag of Armenia.svg|20px]] [[Armenia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=48413&amp;_t=armenia_withdraws_from_eurovision_2012|títulu=Armenia withdraws from Eurovision 2012|editorial=Eurovision.tv}}&lt;/ref&gt;

=== Tornos ===

* [[Archivu:Flag of Montenegro.svg|20px]] [[Montenegru]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Socesión
| predecesor = [[Festival d'Eurovisión 2011|Düsseldorf 2011]]
| títulu = [[Festival de la Canción d'Eurovisión]]
| periodu = '''Bakú 2012'''
| socesor = 2013
|-
}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Bakú]]
[[Categoría:Eurovisión]]
[[Categoría:2012]]</text>
      <sha1>3alfpedrkifu7w9xo3npcjx4r3jr8ur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islles Vírxenes Americanes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34678</id>
    <revision>
      <id>4493289</id>
      <parentid>4458416</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7485" sha1="ttyw1170zgw20gq4v5q0a6x8hwi798g" xml:space="preserve">{{correxir}}
{{País}}
Les '''Islles Vírxenes Americanes'''{{cartafueyu|países}} son un piñu d'[[islla|islles]] asitiaes nel [[Caribe]], dependientes d'[[Estaos Xuníos]] d'América. Estes islles son parte del [[archipélagu]] de les [[Islles Vírxenes]]; y acueye cuatro islles principales ([[Saint Thomas (Islles Vírxenes)|Saint Thomas]], [[Saint John (Islles Vírxenes)|Saint John]], [[Saint Croix (Islles Vírxenes)|Saint Croix]] y [[Water Island]]) amás de delles islles menores. Les Islles Vírxenes de los Estaos Xuníos tán incluyíes na [[llista de les Naciones Xuníes de territorios non autónomos]]. Ye l'únicu territoriu norteamericanu onde se conduz pela izquierda.

== Historia ==
Les Islles Vírxenes tuvieren habitaes por delles grées [[indíxena|indíxenes]], especialmente los [[ciboney]], los [[caribes]] y los [[arawak]]s. El navegante [[Cristóbal Colón]] columbró estes islles en [[1493]] mientres el so segundu viaxe, y llamóles asina n'honor de Santa Úrsula y les sos vírxenes. Nos trescientos años siguientes, l'alministración destes islles recayó en dellos colonizadores [[Europa|europeos]]: [[España]], o [[Reinu Xuníu]], los [[Países Baxos]], [[Francia]], la [[Orde de Malta]] y [[Dinamarca]].

La Compaña Danesa de les Indies Occidentales llegó a la islla de Saint Thomas en [[1672]] y a Saint John en [[1694]]. En [[1733]], los daneses compraren la islla de Saint Croix a los franceses. En [[1754]], les islles convirtiérense nuna colonia del Reinu, llamada ''Jomfruøerne''. La colleta da [[caña d'azucre]] por [[esclavitú|esclavos]] dirixó la economía de les islles nos sieglos [[Sieglu XVIII|XVIII]] y [[Sieglu XIX|XIX]], hasta l'abolición de la esclavitú decretada pol gobernador Peter von Scholten, el [[3 de xunetu]] de [[1848]].

Mientres la guerra de [[submarín]]os na [[Primer Guerra Mundial]], [[Estaos Xuníos]], temiendo una posible captura de les Islles por cuenta d'[[Alemaña]] pa usales como base naval, presionó al Reinu de Dinamarca para que-y vendiere'l territoriu. Temiendo que si Alemaña invadiere Dinamarca, Estaos Xuníos conquistaría les islles, el país nórdicu aceptó la ufierta. El [[17 de xineru]] de [[1917]], Estaos Xuníos compró el territoriu de les Indies Occidentales Daneses por 25 millones de [[dólar]]es, garrando posesión el [[31 de marzu]]. En [[1927]], Estaos Xuníos decretó la ciudadanía a tolos habitantes de les islles.

== Gobiernu y política ==
Les Islles Vírxenes d'Estaos Xuníos son un territoriu organizáu non amestáu a [[Estaos Xuníos]] d'América. Magar que son cidadanos d'Estaos Xuníos, nun pueden votar nes eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos.

Los principales partidos políticos son el Partíu Demócrata de les Islles Vírxenes, el Movimientu de Ciudadanos Independentes y el Partíu Republicanu de les Islles Vírxenes.

Nel ámbitu nacional, escueyen un Representante al Congresu de los Estaos Xuníos de les Islles Vírxenes d'Estaos Xuníos como delegáu al Congresu d'Estaos Xuníos. Con tou, el delegáu ellixíu nun tien derechu a votu nel Congresu.

Nel ámbitu territorial, quince senadores - siete del distritu de Saint Croix, siete del distritu de Saint Thomas y Saint John, y un senador que ha ser residente de Saint John - son ellixíos por un tiempu de dos años a la Llexislatura unicameral de les Islles Vírxenes. Les islles ellixeren un Gobernador de les Islles Vírxenes d'Estaos Xuníos cada cuatro años dende [[1970]]. Enantes los gobernadores yeren escoyíos pol Presidente de los Estaos Xuníos.

Les islles tienen un Tribunal de Distritu y un Tribunal Superior. Los xueces son escoyíos pol Presidente y el Gobernador respeutivamente. El Congreso d'Estaos Xuníos organizó dellos referendos llocales p'aidar nel autodetermín de les islles. Mesmo que Puerto Rico, los residentes tuvieren la escoyeta de la independencia, ''statu quo'', o la escoyeta de ser Estáu; con tou, estes medíes fallaren, lo que fizo que sigan col status actual.

== Organización político-alministrativa ==
Nun hay una xebra política de primer orde establecía pol gobiernu; pero hay tres islles de segundu orde: [[Saint Croix, Islles Vírxenes|Saint Croix]], [[Saint John, Islles Vírxenes|Saint John]] y [[Saint Thomas, Islles Vírxenes|Saint Thomas]].

== Xeografía ==
Les Islles Vírxenes d'Estaos Xuníos tán allugaes ente'l [[Mar Caribe]] y l'[[Océanu Atlánticu]], a 80,5 [[km]] al este de [[Puertu Ricu]]. El territoriu inclúi cuatro islles principales: ''Saint Thomas'', ''Saint John'', ''Saint Croix'' y [[Water Island]], asina como un garapiellu de pequeñes islles.

Son conocíes poles sos [[playa|playes]] d'arena blanco (Magens Bay y Truk Bay) y los sos [[puertu marítimu|puertos]] estratéxicos, incluíndo Charlotte Amalie y Christiansted. Munches de les islles son d'orixe volcánicu y montesu. El finxu más altu ye Crown Mountain (474[[metru|m]]) en Saint Thomas. Saint Croix, la más grande de les islles, alcuéntrase al sur y tien un terrén planu. El Serviciu Nacional de Parques poseye más de la metada de la islla de Saint John, alredor de tola islla [[Hassel]], y delles árees de [[ronchel]]es de coral.

Les islles atópense na llende de la [[Placa Norteamericana]] y la [[Placa del Caribe]]. Ocurren fenómenos naturales como [[terremotos]], [[furacán]]es y [[tsunami]]s.

== Economía ==
El [[turismu]] ye l'actividá económica primaria. Reciben davezu dos millones de visitantes por añu. El sector manufactureru ufre depuración de petroleu, textiles, electrónica, destilación de [[ron]], farmacéutica, y plantes d'ensamblaxe de reloxes. L'agricultura ye probe lo que fai que l'alimentu seya importáu. Los negocios internacionales y servicios financeiros son reducidos pero tán volviéndose nun componente en crecemientu de la economía. Una de les refineríes de petroleu más grande del mundiu ta allugada en Saint Croix.

Les islles tán sometíes a tones tropicales y furacanes. Va poco, los furacanes Hugo en [[1989]] y Marilyn en [[1995]] produxeren perimportantes daños económicos.

== Demografía ==
La mayoría de la población ye d'orixe [[África|africanu]] (80%). Hai tamién blancos [[EEXX|estadunidenses]] e [[Europa|europeos]] (15%), asina como una pequeña población [[Puertu Ricu|portorricana]] (5%).

A población de cultu [[Cristianismu|cristianu]] [[protestante]] ye la mayoritaria, destacándo les [[Ilesies bautistes|Ilesia Bautista]] (42%) y la [[Ilesia Episcopal nos Estaos Xuníos d'América|Ilesia Episcopal]] (17%). Ente les minoríes relixoses la [[Ilesia Católica]] ye la más importante (34%).

L'idioma oficial, más estendíu ye l'[[Idioma inglés|inglés]], qu'algama al 80% de la población. D'otru llau l'idioma [[Idioma español|español]] ye falao pol alredor del 15% (inmigrantes de Puerto Rico y la República Dominicana). Hay amás inmigrantes de les islles de Dominica y Saint Lucia que falen llingües [[criollu|criolles]] derivaes del francés. Muncha población fala tamién una llingua criolla viniente del inglés.

== Llendes ==
Fai frontera marítima, al este, coles [[Islles Vírxenes Britániques]] y al oeste, con [[Puertu Ricu]]. Les principales islles, allende ''Saint Croix'', son ''Saint John'' e ''Saint Thomas''.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Islles Vírxenes Americanes]]
[[Categoría:América Central]]
[[Categoría:Xeografía d'América]]</text>
      <sha1>ttyw1170zgw20gq4v5q0a6x8hwi798g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gringo Gazette</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37550</id>
    <revision>
      <id>4493215</id>
      <parentid>4252420</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1190" sha1="n6y3pr2ib23379ya7bglikyhkturpbq" xml:space="preserve">{{publicación}}
{{Tradubot|Gringo Gazette}}
El '''Gringo Gazette''' ye un diariu o periódicu n'[[idioma inglés|inglés]] empobináu a les comunidaes d'[[Estaos Xuníos]] expatriadas en [[Baxa California]] y [[Baxa California Sur]], [[Méxicu]]. 

Publicar dende'l 2001 y la mayor parte de les sos contribuidores son d'Estaos Xuníos residentes en Méxicu o ciudadanos d'Estaos Xuníos con un segundu llar en Méxicu. La mayor parte de los suscriptores o llectores d'esti periódicu son ciudadanos d'Estaos Xuníos asitiaos en [[San Felipe (Baxa California)|San Felipe]], [[La Paz, Baxa California Sur|La Paz]] y [[Cabo San Lucas]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sanfelipe.com.mx/news/gringo.html |títulu=The Gringo Gazette, San Felipe, Baxa California and Mexico |fechaaccesu=18 de xunu de 2011 |apellíu= |nome= |enllaceautor= |fecha= |formatu= |obra= |editor= |editorial= |ubicación= |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120415164748/http://sanfelipe.com.mx/news/gringo.html |fechaarchivu=2012-04-15 }}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{entamu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Periódicos de Méxicu]]
[[Categoría:Periódicos n'inglés]]</text>
      <sha1>n6y3pr2ib23379ya7bglikyhkturpbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Montevidéu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39236</id>
    <revision>
      <id>4493225</id>
      <parentid>4195910</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7368" sha1="smnmdigwuezjw8p8fibey3o40jybvj3" xml:space="preserve">{{Llocalidá}}
'''Montevidéu''' ({{lang-es|Montevideo}}){{cartafueyu|países}} ye la ciudá capital d'[[Uruguái]]. Ye la mayor del país, con una población de 1.319.108 habitantes ([[2011]]), cuasi un terciu del total de la del país, que se reparten per una estensión de 201 km², dividíos en ocho conceyos y 62 barrios. Ye la capital más meridional d'[[América]], y asítiase na costa meridional del país, na oriella izquierda del [[Ríu de la Plata]], nuna badea que forma un puertu natural, de gran puxu económicu y perimportante pa la economía del país.

[[Portugal]] estableció una guarnición nel llugar qu'anguaño ocupa la ciudá en payares de [[1723]]. La guarnición foi espulsada en febreru de [[1724]] pol soldáu español Bruno Mauricio de Zabala, nel contestu de la disputa hispano-portuguesa pol control de la rexón del [[Ríu de la Plata]]. Nun hai documentu dengún que dé cuenta de la fundación de la ciudá, pero'l ''Diario'' de Zabala menciona oficialmente la fecha de [[24 d'avientu]] de [[1726]] como la de fundación, y tamién que foi corroborada por testigos presenciales. La independencia completa de [[Buenos Aires]] como una ciudá autónoma nun s'algamó, sicasí, hasta'l [[1 de xineru]] de [[1730]]. Foi ocupada polos ingleses demientres seis meses, en [[1807]], y ye, de magar la independencia del Uruguái en [[1825]], la capital del país.

Montevidéu ye la sede alministrativa de los dos principales bloques económicos llatinoamericanos, [[Mercosur]] y [[Asociación Llatinoamericana d'Integración|ALADI]], lo que-y da a la ciudá un papel asemeyáu al de la de [[Bruxeles]] n'Europa&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nationsonline.org/oneworld/map/google_map_Montevideo.htm |títulu=Google Earth Montevideo Map |publicación=One World – Nations Online Project |fechaaccesu=5 March 2015 |fechaarchivu=28 March 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150328173823/http://www.nationsonline.org/oneworld/map/google_map_Montevideo.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

L'informe Mercer sobre calidá de vida de 2019 consideró a Montevidéu como la primera d'[[América Llatina]]&lt;ref name=&quot;2019 Quality of Living Survey&quot;&gt;{{cita web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |títulu=2019 Quality of Living Survey |publicación=Mercer |fechaaccesu=18 April 2019 |fechaarchivu=18 April 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, una posición que caltién de forma continuada de magar 2005&lt;ref name=&quot;Globalization&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.internationalhradviser.co.uk/storage/downloads/2012%20Quality%20Of%20Living%20Worldwide%20City%20Rankings%20Survey.pdf |títulu=Quality of Living Worldwide City Rankings Survey |publicación=Mercer|url-status=dead |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203054458/http://www.internationalhradviser.co.uk/storage/downloads/2012%20Quality%20Of%20Living%20Worldwide%20City%20Rankings%20Survey.pdf |fechaarchivu=3 December 2013 |fechaaccesu=24 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;globalizacion.org&quot;&gt;{{cita web |url=http://globalizacion.org/opinion/GainzaIndiceCalidadVida2006.htm |apellíu=Gainza |nome=Patricia P. |títulu=CIUDADES LATINOAMERICANAS EN EL ÍNDICE DE CALIDAD DE VIDA|url-status=dead |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091129224417/http://www.globalizacion.org/opinion/GainzaIndiceCalidadVida2006.htm |fechaarchivu=29 November 2009 |fechaaccesu=17 November 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;historico.elpais.com.uy&quot;&gt;{{cita web |url=https://historico.elpais.com.uy/07/04/03/pciuda_273081.asp |títulu=Diario EL PAIS – Montevideo – Uruguay|website=historico.elpais.com.uy |fechaaccesu=13 September 2021 |fechaarchivu=24 February 2021 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210224184431/https://historico.elpais.com.uy/07/04/03/pciuda_273081.asp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fastcoexist.com&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.fastcoexist.com/3022533/the-8-smartest-cities-in-latin-america |fecha=3 December 2013 |títulu=The 8 Smartest Cities in Latin America |fechaaccesu=24 February 2014 |fechaarchivu=6 December 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131206055414/http://www.fastcoexist.com/3022533/the-8-smartest-cities-in-latin-america|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mercer.com&quot;&gt;{{cita web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |títulu=Quality of Living City Ranking &amp;#124; Mercer|website=mobilityexchange.mercer.com |fechaaccesu=18 April 2020 |fechaarchivu=18 April 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180418074611/https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. La so economía ye la 19ª mayor del continente&lt;ref name=&quot;mckinsey.com&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.mckinsey.com/tools/Wrappers/Wrapper.aspx?sid=%7BC84CB74F-A3B1-47B1-8265-6252F6D85B68%7D&amp;pid=%7B4F5BEDB1-6C1F-4243-A052-83ADBABE82DF%7D |títulu=Archived copy|url-status=dead |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191223164754/https://www.mckinsey.com/tools/Wrappers/Wrapper.aspx?sid=%7BC84CB74F-A3B1-47B1-8265-6252F6D85B68%7D&amp;pid=%7B4F5BEDB1-6C1F-4243-A052-83ADBABE82DF%7D |fechaarchivu=23 December 2019 |fechaaccesu=19 June 2020}}&lt;/ref&gt;, y la so renta per cápita prevista pa 2022 yera de 30.148 dólares d'Estaos Xuníos&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;(((61/33)^(1/15))^12)*33 and (((33/21)^(1/15))^12)*21.&lt;/ref&gt;. Foi clasificada en 2018 como una [[ciudá global]] beta, la octava más importante d'América Llatina y la 84ª del mundu&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |títulu=The World According to GaWC 2018 |publicación=Geography Department, Ghent University. |fechaaccesu=5 January 2019 |fechaarchivu=3 May 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

La ciudá conservó la so arquitectura europea&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://escueladeverano.psico.edu.uy/escueladeverano-2014/2009/09/14/la-arquitectura-de-montevideo |títulu=La arquitectura de Montevideo {{!}} Escuela de Verano |fechaaccesu=2023-10-08|website=escueladeverano.psico.edu.uy |fechaarchivu=27 October 2021 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211027092617/https://escueladeverano.psico.edu.uy/escueladeverano-2014/2009/09/14/la-arquitectura-de-montevideo|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, y ye considerada una de les del mundu cola mayor influyencia [[Art Decó|art decó]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://marcapaisuruguay.gub.uy/montevideo-la-capital-del-estilo-art-deco/ |apellíu=Trinidad |nome=Adriana |fecha=2020-08-26 |títulu=Montevideo: La capital del estilo Art Decó |idioma=es-ES |fechaaccesu=2023-10-08|website=Uruguay Natural Marca Pais - Sitio Oficial |fechaarchivu=11 October 2023 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20231011044815/https://marcapaisuruguay.gub.uy/montevideo-la-capital-del-estilo-art-deco/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ye'l centru comercial y educativu del país, el so puertu principal y el centru financieru, amás d'exercer de centru cultural y de servicios d'un área metropolitana de alredor de dos millones d'habitantes.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{entamu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes d'Uruguái]]
[[Categoría:Montevidéu|Montevidéu]]</text>
      <sha1>smnmdigwuezjw8p8fibey3o40jybvj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Denver</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39276</id>
    <revision>
      <id>4493253</id>
      <parentid>4467501</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5966" sha1="f94cyz3tzu93bfxc3hdw3n98qc6623n" xml:space="preserve">{{referencies|t=20201119135953}}
{{Llocalidá}}
'''Denver''', oficialmente '''City and County of Denver,''' ye la [[capital]] del [[estáu]] de [[Colorado]], nos [[Estaos Xuníos]]. Asítiase nel valle del [[ríu South Platte]], na fastera occidental de les [[Grandes Llanures]], xustu al este de la [[cordelera Front]], nos [[Montes Rocosos]]. Con una población estimada de 727.211 habitantes en [[2019]], ye la 19ª mayor ciudá del país, con una medría de población dende la del censu de 2010 del 21,17%, una de les mayores de tol país. La ciudá, y la so área metropolitana, acueyen a la mayoría de la población y l'actividá económica de la rexón de la cordelera Front, na que vive'l 85% de la población de Colorado. El [[Distritu financieru (downtown)|''dowtown'']] de la ciudá xa xustu al este de la confluyencia del ríu Cherry Creek col ríu South Platte, a unos 19 km de la base de los Montes Rocosos. La ciudá, que recibio'l so nome n'honor d'un gobernador del [[territoriu de Kansas]], James W. Denver, recibe'l nomatu de ''Mile High City'' porque'l so altor oficial sobro'l nivel de la mar ye exactamente una milla: 5280 pies, esto ye, 1609,3 m. El meridianu 105 oeste, referencia llonxitudinal del fusu horariu nomáu ''Mountain Time Zone'', atraviesa pela metá la estación central de ferrocarril de la ciudá, Union Station.

Denver ye, según el ránking de la Rede d'Investigación en Globalización y Ciudaes Globales (''Globalization and World Cities Research Network, GaWC''), una [[ciudá global]] beta. L'[[área estadística metropolitana]] Denver-Aurora-Lakewood, qu'abarca diez condaos, tenía una población estimada en 2018 de 2.932.415 habitantes, que faen d'ella la 19ª mayor del país. Pela so banda, l'[[área estadística combinada]] Denver-Aurora, que comprinende 12 condaos, tenía una población estimada, esi mesmu añu, de 3.572.798 habitantes, que faen d'ella la 15ª mayor d'Estaos Xuníos. Denver ye, tamién, la mayor ciudá del [[Corredor Front Range]], una megarrexón de 18 condaos que tienen una población conxunta de 4.976.781 habitantes. La ciudá, la más poblada nún radiu de 800 km y la segunda más poblada de la rexón de los Montes Rocosos tres de [[Phoenix]], foi considerada pol ''U.S. News &amp; World Report'' como'l meyor llugar pa vivir de tolos Estaos Xuníos.

== Historia&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Los datos d'esti apartáu tán sacaos del llibru ''Cities of the United States, 5th edition''. Thomson Gale, Detroit, 2006&lt;/ref&gt; ==
Los montes y llanaes de Colorado fueron, demientres sieglos, territoriu de caza de delles tribus de nativos americanos, y tamién ocasionalmente de tribus sedentaries dedicaes a l'agricultura, como los anasazi. Los españoles esploraron la zona nel [[sieglu XVI]], pero nun hebo asentamientu européu permanente hasta mediaos del [[sieglu XIX]], tres del descubrimientu d'[[oru]] na zona del [[picu Pikes]]. En [[1858]] establecióse, sobro un asentamientu tribal asitiáu na xuntura de los ríos Cherry Creek y South Platte, un centru d'aprovisionamientu pa los poblaos mineros nomáu Saint Charles. Poco dempués, en [[1861]] renomóse, pasando a ser, n'honor del territoriu de Kansas James W. Denver, Denver City, y incorporóse como villa (''town'').

La fiebre del oru pasó ceo, pero dellos de los cazafortunes qu'aportaran ellí asentáronse na nueva ciudá. Na década de 1860 una quema destruyó la mayoría d'ella, un rayu mató a 20 persones y, amás, los sos habitantes hubieron de lluchar contra les tribus indies de les Llanures y defendese inclusive d'un ataque del exércitu confederáu. L'escuru futuru de la ciudá esclariose daqué en [[1870]], cola llegada del ferrocarril, y asegurose seis años dempués; tres de la concesión del estatus xurídicu estatal pa Colorado, en [[1876]], Denver convirtióse na so capital. Pa [[1879]] yá tenía 35.000 habitantes, y yera la única ciudá del oeste del país con serviciu telefónicu.

Un nuevu boom mineru, nesti casu de la plata, españó na década de 1880, faciendo que la ciudá espolletara con fuercia y s'aguapara coles mansiones d'estilu victorianu de los dueños de les mines, que ficieron d'ella la ciudá más elegante del Oeste. El colapsu del mercáu de la plata na crisis conocida como [[pánicu de 1893]] punxo n'apuros la economía de la ciudá, obligándola a diversificase. Pa primeros del [[sieglu XX]] tenía convirtióse nel centru comercial ya industrial de la rexón de los Montes Rocosos, y un centru punteru nes estayes agrícola, ganadera y turística. La [[Gran Depresión]] afectola, ralentizando el so desarrollu, y primeru de la [[Segunda Guerra Mundial]] la instalación de delles axencies del gobiernu federal (Geological Survey, Bureau of Land Management) y del exércitu (base aérea de Lowry) favorecieron una nueva medría de población que continuó hasta la década de 1950. El deterioru del so centru urbanu, común al de la mayoría de les ciudaes d'Estaos Xuníos, na década de 1960 fizo que los sos residentes más acomodaos escaparan d'ella pa instalase nos suburbios.

La [[crisis del petroleu de 1973]] fizo otra vuelta que la ciudá perdiera pie, pero supo reinventase otra vegada. De resultes de los sos esfuercios por diversificar la economía Denver entamó a ser conocida como la capital enerxética del Oeste, con proyeutos empresariales enfocaos al desarrollu de fontes alternatives d'enerxía como la solar o la eólica; en [[1980]] había unes 1.200 empreses del sector enerxéticu na ciudá. Con altibaxos, la ciudá siguió medrando, lo que tien su reflexu na construcción de rascacielos. A primeros del [[sieglu XXI]] la ciudá ye, amás d'un centru de referencia d'industries d'alta tecnoloxía, el principal ñudu comercial, financieru ya industrial de la rexón de los Montes Rocosos.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{entamu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de Colorado]]</text>
      <sha1>f94cyz3tzu93bfxc3hdw3n98qc6623n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Raleigh (Carolina del Norte)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39801</id>
    <revision>
      <id>4493243</id>
      <parentid>4054644</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2022" sha1="pws2uu4wzhu33ytahy8ayolhd5q41rk" xml:space="preserve">{{referencies|t=20201119135922}}
{{Llocalidá}}

'''Raleigh''' ye la capital del estáu de [[Carolina del Norte]], nos [[Estaos Xuníos]], y centru alministrativu del condáu de Wake. La ciudá, conocida tamién como la ciudá los carbayos (''City of Oaks'') pola gran cantidá d'ellos que tien, tenía una población estimao ([[U.S. Census Bureau]], [[2011]]) de 416.468 habitantes nos sos 299,3 km² d'estensión. Ye, poro, la 42ª mayor ciudá de los Estaos Xuníos, y una de les de mayor crecimientu, y recibe'l so nome por [[Walter Raleig]]h, que foi'l qu'intentó crear el primer asentamientu no que ye anguaño Carolina del Norte a finales del [[sieglu XVI]].

La ciudá, una de les poques planeaes y construyíes específicamente col envís de que fuera la capital estatal, llevantose a partir de [[1788]] nuna zona anteriormente despoblada. Llevantose siguiendo un planu axial, con cuatro places públiques arrodiando una plaza central y una trama urbana llendada peles cais qu'anguaño se llamen North, East, West and South Street. Acabada la so construcción, foi bautizada y fecha capital del estáu en payares de [[1792]].

La ciudá, qu'aparez regularmente nel ''top 10'' de les ciudaes d'Estaos Xuníos con meyor calidá de vida y más atractives pa facer negocios, forma parte del ''North Carolina's Research Triangle'', ún de los más grandes y dinámicos parques empresariales del país. Destaquen, poro, les empreses d'investigación biotecnolóxica, electróniques, médiques y farmacéutiques como les más importantes de la ciudá. Esta ye, tamién, un importante centru de distribución de productos pa la fastera este del estáu. Pese a ello, siguen siendo les instituciones estatales, les universidaes y los hospitales los qu'empleguen a un mayor númberu d'habitantes de Raleigh.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{en}} [http://www.raleighnc.gov/ Páxina web oficial de la ciudá]


{{entamu}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de Carolina del Norte]]</text>
      <sha1>pws2uu4wzhu33ytahy8ayolhd5q41rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaya mutisiana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40046</id>
    <revision>
      <id>4493310</id>
      <parentid>4303144</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3964" sha1="030jv9nbt9u7l3ydgcd9pqpmia6lw23" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| color = lightgreen
| Gaya mutisiana
| status = DD
| image = 
| domain = [[Eukaryota]]
| superregnum = 
| regnum = [[Plantae]]
| subregnum = [[Viridaeplantae]]
| phylum = [[Tracheophyta]] 
| subphylum = [[Euphyllophytina]]
| infraphylum = [[Radiatopses]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Rosidae]] 
| superordo = [[Malvanae]] 
| ordo = [[Malvales]] 
| familia = [[Malvaceae]]
| subfamilia = [[Malvoideae]] 
| tribus = [[Malveae]]
| genus = [[Gaya (xéneru)|Gaya]] 
| species = G. mutisiana
| species_authority = [[Krapov.]]
| binomial = Gaya mutisiana
| binomial_authority = Krapov.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2818296 |títulu=Gaya mutisiana Krapov. |fechaaccesu=14 d'ochobre |añuacceso=2012 |autor=The Plant List |fecha= |obra= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;
| range_map =
| synonyms = 
}}
'''''Gaya mutisiana''''' ye una especie de maleza de la familia de les [[Malvaceae|malvácees]] endémica del [[Valle del Cauca]].

== Descubrimientu ==
[[Archivu:CUVC_2.jpg|thumb|left|Herbariu Luis Sigifredo Espinal Tascón]]
''G. mutisiana'' foi descubierta pa la ciencia en predios de la [[Universidá del Valle]], en [[Santiago de Cali]], pol profesor d'esta institución, Phillip Arthur Silverstone-Sopkin, mientres recorría los terrenos que seríen destinaos pa construir el [[yerbariu]] de la institución, l'Herbariu Luis Sigifredo Espinal Tascón.&lt;ref name=AUPEC&gt;Ochoa O., Adriana María. «[http://aupec.univalle.edu.co/informes/mayo98/maleza.html NUEVA ESPECIE DE PLANTA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531001406/http://aupec.univalle.edu.co/informes/mayo98/maleza.html |date=2013-05-31 }}», Agencia Universitaria de Periodismo Científico, Universidad del Valle, 06-05-1998. Consultáu'l 14 d'ochobre de 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Silverstone-Sopkin |nome=Philip Arthur |enllazautor= |títulu=Los Muertos Vivientes |url= |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2012 |idioma=[[Castellán]] |otros= |edición=1ª |año=2011 |editor= |editorial=[[Universidá del Valle|Programa Editorial del la Universidad del Valle]] |ubicación=[[Santiago de Cali]] |isbn=978-958-670-951-4 |capítulu= |páxines= |cita= }}&lt;/ref&gt;

El profesor reparó nun espécimen de maleza que nun yera mui común, un arbustu non mui llamativu, con metru y mediu d'altura como muncho, flores amarielles y frutos en forma de llinterna que se puen separtar en segmentos, caún con una semiente.&lt;ref name=AUPEC /&gt;

Silverstone identificó la planta como perteneciente a la familia Malvaceae, polos estames d'ésta, llueu foi'l biólogu arxentín [[Krapov.|Antonio Krapovickas]], el que comprobó que la planta yera un nuevu descubrimientu pa la ciencia, bautizándola como ''Gaya mutisiana'' n'honor de [[Claudio Gay]] y [[José Celestino Mutis]].&lt;ref name=AUPEC /&gt;

== Distribución ==
''G. mutisiana'' ye altamente endémica, amás de les llendes de la [[Universidá del Valle]], u s'alcontró'l primer exemplar ya desaparecíu, atopáronse exemplares en [[Mulaló]], la carretera a [[Yumbo]], el correximientu de Media Canoa y dalgunos barrios de la ciudá de [[Cali]].&lt;ref name=AUPEC /&gt;

== Descripción ==
''G. mutisiana'' ye un arbustu de 15 [[dm]] d'altura, con [[fueya|fueyes]] opaques d'haz verdi-escuru y envés verde-claro, con ñervadures ablancazaes na parte basal. Sépalos con bordes ferruxinosos, presenta flores amarielles y frutos en forma de llinterna, los cuales puen ser separaos en segmentos d'una semiente, n'estáu inmaduru son de color verde amariellentu.&lt;ref name=AUPEC /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://plants.jstor.org/specimen/ctes0013410 |títulu=Paratype of Gaya mutisiana Krapov. [family MALVACEAE] |fechaaccesu=14 d'ochobre |añuacceso=2012 |autor=JSTOR |fecha= |obra= |idioma=Inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Malvoideae]]
[[Categoría:Especies descrites nos años 1990]]
[[Categoría:Colombia]]</text>
      <sha1>030jv9nbt9u7l3ydgcd9pqpmia6lw23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Bowie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42250</id>
    <revision>
      <id>4493278</id>
      <parentid>4185035</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5293" sha1="dbdxlgqn1rq4g601hdws63my79igqyi" xml:space="preserve">{{persona}}
'''David Robert Jones''' {{nym}}, más conocíu como '''David Bowie''', foi un músicu, cantante, compositor de pop rock y actor [[Reinu Xuníu|británicu]], qu'exerció de la mesma d'actor, productor discográficu y arreglista. 

Figura destacada de la música popular mientres más de cinco décades, Bowie ye consideráu un innovador sobremanera polos sos trabayos de la [[década de 1970]] ya la so peculiar voz, amás de la fondura intelectual de la so obra.&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Stuart Lenig|2010|p=44|sp=sí}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita Harvard|Vladimir Bogdanov|2001|p=66|sp=sí}}&lt;/ref&gt;

==Carrera==
A pesar de llanzar un álbum (David Bowie) y dellos cenciellos antes, Bowie consiguió notoriedá en xunetu de 1969, cuando'l so cenciellu «Space Oddity» llegó al Top 5 de les llistes britániques. 

Dempués de tres años correspondientes a una etapa d'esperimentación, resurdió en 1972, en plena yera del ''glam rock'', col so estravagante y andróxinu álter ego &quot;Ziggy Stardust&quot;, gracies al esitu del so cenciellu «Starman», y el LP ''The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars''. 
David Buckley, el so biógrafu, describe l'impautu de Bowie d'esa dómina diciendo que «retó al nucleu de la música rock de la dómina» y «creó, posiblemente, el personaxe más importante de la cultura popular».&lt;ref name=&quot;buckley_legacy&quot;&gt;{{cita Harvard|David Buckley|2005|pp= 516–17, 524, 529|sp=sí}}&lt;/ref&gt;
La relativamente curtia vida de Ziggy probó ser namái una faceta d'una carrera marcada por continues reinvenciones, innovaciones musicales y presentaciones visuales de tou tipu.

Bowie consiguió, en 1975, el so primer ésitu n'[[Estaos Xuníos]], gracies al so cenciellu «Fame», co-escritu con [[John Lennon]], ya'l so discu ''Young Americans'', del que dixo él mesmu que yera'l discu definitivu del ''plastic soul'' (términu acuñáu por un músicu de raza negra pa describir a un artista blancu interpretando música soul). 

El soníu significó un cambéu radical del estilu que-y fixera famosu nel Reinu Xuníu. Dempués d'esto, confundió tanto a la so discográfica como a los siguidores d'Estaos Xuníos col discu minimalista ''Low'' (1977), la primera de tres collaboraciones con [[Brian Eno]]. 
Toos estos álbumes, conocíos como la ''Triloxía de Berlín'', entraron nel Top 5 británicu, amás de que recibieron emponderamientos de la crítica.

Dempués de distintos ésitos comerciales a finales de la década de 1970, consiguió númberos unu nel Reinu Xuníu col cenciellu «Ashes to Ashes» ya'l so correspondiente álbum, ''Scary Monsters (and Super Creeps)''. Collaboró con [[Queen]] nel númberu unu de les llistes de venta «Under Pressure» pa, poco dempués, volver y consiguir un ésitu comercial col so discu de 1983 ''Let's Dance'', del que s'estraxeron los cenciellos d'esitu «Let's Dance», «China Girl» y «Modern Love». 

A lo llargo de les décades de 1990 y 2000, Bowie siguió esperimentando con distintos estilos musicales, incluyendo blue-eyed soul, industrial, adult contemporary y jungle. 
Nun salió de xira dende &quot;A Reality Tour&quot; de 2003-2004, y nun se presentó en direuto dende 2006. 

Buckley diz de Bowie: «La so influencia foi única na cultura popular, tien trescalaes y camudaes más vides que nenguna otra figura pública».&lt;ref name=&quot;buckley_legacy&quot; /&gt; Na encuesta de 2002 de la cadena televisiva BBC de los 100 británicos más importantes, Bowie apaez nel puestu númberu 29. Vendió, aproximao, 136 millones de discos a lo llargo de la so carrera. Recibió nueve discos de platín, once d'oru y ocho de plata nel Reinu Xuníu, y cinco de platín y siete d'oru n'Estaos Xuníos. 
En 2004, la revista &quot;Rolling Stone&quot; asitió-y nel puestu númberu 39 de la so llista de los cien artistes de rock más importantes de tolos tiempos, y nel puestu 23 de la so llista de los meyores cantantes de tolos tiempos.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231|títulu= 100 Greatest Artists by Rolling Stone|fechaaccesu= 25 de payares de 2015|autor= |fecha= 2 d'avientu de 2010 |añu= |mes= |editorial=rollingstone.com|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-singers-of-all-time-19691231|títulu= Best artist by Rolling Stone|fechaaccesu= 25 de payares de 2015|autor= |fecha= 27 de payares de 2008 |añu= |mes= |editorial=rollingstone.com|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

==Discografía==
*1967: David Bowie
*1969: Space Oddity
*1970: The Man Who Sold the World
*1971: Hunky Dory
*1972: The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars
*1973: Aladdin Sane
*1973: Pin Ups
*1974: Diamond Dogs
*1975: Young Americans
*1976: Station to Station
*1977: Low
*1977: Heroes
*1979: Lodger
*1980: Scary Monsters (and Super Creeps)
*1983: Let's Dance
*1984: Tonight
*1987: Never Let Me Down
*1993: Black Tie White Noise
*1995: Outside
*1997: Earthling
*1999: Hours...
*2002: Heathen
*2003: Reality
*2013: The Next Day
*2016: Blackstar

== Referencies ==
{{Traducíu ref|es|David Bowie|oldid=71662302|trad=parcial}}
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|David Bowie}}
* [http://www.davidbowie.com/ web oficial]

{{NF|1947|2016|Bowie}}

[[Categoría:Cantantes de pop del Reinu Xuníu]]</text>
      <sha1>dbdxlgqn1rq4g601hdws63my79igqyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carnívoru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43459</id>
    <revision>
      <id>4493328</id>
      <parentid>4478021</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7247" sha1="qw98wbme81ki7pjvh37jh6jcc6f9fzx" xml:space="preserve">{{Correxir}}
Un '''carnívoru''' (del [[llatín]] ''*carnivŏ*rus'',‘devorador de carne'), ye un [[Ser vivu|organismu]] que consigue les sos enerxíes y requerimientos [[Nutrición|nutricionales]] al traviés d'una [[dieta (alimentación)|dieta]] consistente principalmente o puramente del consumu de carne, yá seya per aciu la [[depredación]] o consumu de [[carnuezu]]. El términu preferíu n' [[ecoloxía]] ye '''zoófagu'''.

Esisten axetivos más específicos pa referise a animales que s'alimenten clases específiques de preses, como nel casu de los animales que comen inseutos, llámense [[insectívoru|insectívoros]] o meyor *entomófagos, pero dientro d'éstos inda puede estremase, por casu, a los comedores de [[Formiga|formigues]] y [[termit|termites]], llamándolos [[*mirmecófago|mirmecófagos]]. Los carnívoros atópense siempres en posiciones avanzaes de la [[cadena trófica]].

== Clasificación ==
A pesar de qu'esisten munches especies d'animales consideraos puramente carnívoros, delles subespecies nun son consumidores esclusives de carne. Por exemplu, la mayoría de les especies d'[[Osu|osos]] son [[omnívoru|omnívoros]], siendo la esceición el [[*Ailuropoda *melanoleuca|panda xigante]], que la so dieta consiste cuasi dafechu del consumu de [[*Bambusoideae|bambú]]. 

Aparte del mundu animal, esisten una gran cantidá de [[planta carnívora|plantes carnívores]] ya inclusive [[hong|fungos]] carnívoros. Los primeros son *predominantemente [[insectívoru|insectívoros]], mientres los postreros subsisten per aciu el consumu d'invertebraos microscópicos, como [[*ameba|amebe]]s y [[*Collembola|colémbolos]].

=== Carnívoros estrictos ===
Un carnívoru verdaderu o estrictu ye aquel que subsiste con una dieta solo de carne, siendo marxinal la so capacidá pa usar recursos d'otra clase. Anque pueden consumir pequeñes cantidaes de materia vexetal, estos nun tener una [[fisioloxía]] apta pa una [[dixestión]] eficiente. Estos animales pueden consumir otros productos animales, como'l miel, por casu, pero estos productos nun son necesarios pa la so dieta, polo que pueden sobrevivir ensin ellos.

La dieta d'un hipercarnívoru consiste en más d'un 70% de carne, ente que un hipocarnívoru 30% o menos.

== Carauterístiques ==
Los carnívoros tienen una serie de carauterístiques de mancomún, como por casu órganos pa prindar y desarticular la presa (dientes y garres cumplen esta función en munchos vertebraos). Magar d'esto, munchos carnívoros nun cacen y dedíquense al consumu de carnuezu, (sicasí munchos cazadores van consumir carnuezu cuando esista la oportunidá). Los carnívoros tienen un sistema dixestivu *comparativamente más curtiu por cuenta de qu'ellos nun riquen romper la celulosa atopada nes plantes.

== Carnívoros prehistóricos ==
Dalgunos [[*Dinosauria|dinosaurios]] [[*Theropoda|terópodos]] qu'esistieron nel [[Cretácicu]], como ''[[tyr|Tyrannosaurus rex]]'', yeren carnívoros.

Los mamíferos prehistóricos del [[grupu corona]] [[*Carnivoramorpha|Carnivoramorpha]] (Carnivora y [[*Miacoidea|Miacoidea]] ensin [[*Creodonta|Creodonta]]), xunto col orde tempranu *Creodonta, y dellos mamíferos del igualmente orde tempranu [[*Cimolesta|Cimolesta]], fueron verdaderos carnívoros. Considérase que los primeros mamíferos carnívoros fueron los ''[[*Cimolestes|Cimolestes]]'' qu'esistieron nel [[Cretácicu cimeru]] y el [[Periodu xeolóxicu|periodu]] [[Yera *Cenozoica|Terciariu]] d'América del Norte hai 65 millones d'años. La mayoría de les especies de *Cimolestes fueron del tamañu d'un mur o un aguarón, pero pal [[Cretácicu]] tardíu los [[*Cimolestes *magnus|Cimolestes magnus]] algamaron el tamañu d'una [[llóndriga]], polo que ye unu de los mayores mamíferos [[Mesozoicu|mesozoicos]] conocíos (20-60 g). Les sos mueles combinaron les funciones de perforación, corte y molienda, y los molares de los [[*Palaeoryctes|Palaeoryctes]] teníen bien altes y agudes [[cumal (odontoloxía)|cumales]] que sacantes la *perforación teníen bien poques funciones. Na [[*dentición|dentición]] de los Cimolestes prefiguren les mesmes estructures de corte vistu en tolos carnívoros posteriores. Ente que les especies más pequeñes yeren [[insectívoru|insectívoros]], los Cimolestes *magnus probablemente tomaron preses más grandes y yeren ensin dulda carnívoros en dalgún grau. Les mueles de los [[*Hyracolestes *ermineus|Hyracolestes ermineus]] («[[*Mustela *erminea|armiños]] como musarañes» de 40 g) y los [[*Sarcodon *pygmaeus|Sarcodon pygmaeus]] («dientes carnívoros pigmeos» de 75 g), yeren comunes na última etapa del [[Paleocenu]] de Mongolia y China, y ocuparon llugar de pequeños depredadores. Les sos mueles amuesen les mesmes mozquetes carauterístiques que sirven nos carnívoros d'anguaño pa caltener la carne nel so llugar pa cortar cachos con arestes cortantes.

== Exemplos de dellos carnívoros ==
;Mamíferos Tolos [[*felidae|felinos]], como'l [[*Felis *silvestris *catus|gatu domésticu]], grandes félidos y mangostes ente otros.
* Dalgunos [[*canidae|cánidos]], como'l [[*Canis *lupus|llobu gris]]. El [[*Canis *latrans|coyote]] y el [[*Canis *rufus|llobu colloráu]] nun son carnívoros estrictos. El [[Perru|perru domésticu]] considérase un carnívoru estrictu, pero esta situación ye aldericada.
* [[hiena|Hienes]] y dellos otros carroñeros.
* Dalgunos [[*Mustelidae|mustélidos]], como'l [[*Mustela *putorius *furo|furón]].
* L'[[*Ursus *maritimus|osu polar]] (los demás [[*Ursidae|osos]] son [[omnívoru|omnívoros]]).
* Tolos [[*Cetacea|cetáceos]], como les [[*Balaenidae|ballenes]] y los [[*Delphinidae|tolines]].
* Dalgunos [[*Chiroptera|esperteyos]].

;Reptiles Tolos de la familia [[*Crocodylidae]], como los cocodrilos y caimanes.
* Toles [[Culiebra|culiebres]], como les cobres, pitones y boes.
* Dalgunes tortúes, incluyendo a les tortúes marines.

;Peces y anfibios
* [[*Anura|Sapos, xaronques]] y [[saca|sacaveres]] na so fase adulta.
* Tolos [[tibu|tiburones]].
* Los [[*Osteichthyes|pexes óseos]], como l'atún y el salmón.

;Aves
* [[Ave de presa|Aves de presa]] diurnes ([[aigla|aigles]], [[*Milvus|bilanos]], etc.) y nocherniegues ([[*curuxu|curuxu]] [[curuxa|curuxe]]s, etc.).
* Delles aves marines, como los [[*Pelecanus|pelícanos]] y [[ping|pingüinos]].
* Toles [[utre]]s, tanto les del [[Nuevu Mundu]] como les del [[Vieyu Mundu]].

;Invertebraos
* Dalgunos [[crust|crustáceos]].
* Moluscos como los [[*Octopoda|pulpos]], [[*Teuthida|calamares]] y dalgunos [[*Gastropoda|gasterópodus]].
* [[ara|Arañes]] y [[*Scorpiones|escorpiones]].
* Dalgunos [[*Insecta|inseutos]], como la [[*Santateresa|Santateresa]] y les griespes.

Tamién hai delles especies de plantes a les que se llama [[planta carnívora|plantes carnívores]]: complementen el so ingresu de nutrientes con pequeños inseutos, [[*Nematoda|nemátodos]] y otros [[invertebráu|invertebraos]] pequeños.

Los humanos nun son carroñeros por comer animales muertos, solo se-y da esa categoría a los animales.

== Ver tamién ==
* [[Carroñeru]]
* [[Insectívoru]]
* [[Herbívoru]]
* [[Omnívoru]]


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Ecoloxía]]</text>
      <sha1>qw98wbme81ki7pjvh37jh6jcc6f9fzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerardo Orviz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47318</id>
    <revision>
      <id>4493337</id>
      <parentid>4246976</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7127" sha1="p3wnaxxdqot8wmemq38veqm9sgsy5pp" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Gerardo Orviz Iglesias''' {{nym}} foi un cantante [[Asturies|asturianu]] de [[tonada]].

== Biografía ==
Gerardo Orviz foi mineru de profesión y por motivos llaborales treslladaríase a Barcelona nel añu [[1962]], grabando nesa ciudá los sos primeros cantares. Na capital catalana viviría hasta l'añu [[1988]] nel que tornó a Asturies. 

La primer vez que se presentó a un concursu de tonada foi nel añu 1948, en Sotrondio&lt;ref&gt;[https://www.lne.es/cuencas/2011/08/25/gerardo-orviz-mayor-logro-sobrevivir-tiempos-escasez/1120330.html Gerardo Orviz: “Mi mayor logro fue sobrevivir en tiempos de escasez”] Entrevista en La Nueva España, consultao'l 06.04.2015&lt;/ref&gt;, nun certame dedicáu a les canciones mineres, ganando'l primer premiu y darréu un segundu puestu n'otru concursu en Los Barredos, Llaviana&lt;ref&gt;Diccionariu de La Tonada. Les Noticies. Uviéu, 1998&lt;/ref&gt;. En [[1955]] participó nel Concursu qu'entamaba'l diariu uvieín «Región». Nesti tiempu conocería a Silvino Antuña, maestru de la tonada que lu llevaría a ser un gran campeón de la canción asturiana. Darréu participaría en concursos como «Rumbo a la Gloria», (Radio Oviedo, 1958 y 1959), con sendos primeros premios, o «Desfile de Estrellas» (Sotrondio, hacia 1960) &lt;ref&gt;[https://www.lne.es/nueva-quintana/2009/10/08/gerardo-orviz-forma-80/817361.html Félix Martín Martínez : Gerardo Orviz en forma a los 80 años]. Artículu asoleyáu en La Nueva España. Consultao’l 06.04.2014. Documentáu artículu del que se tomen otros datos pa iguar esta entrada&lt;/ref&gt;

Na mocedá, Gerardo Orviz foi componente de delles de les orquestas qu'existieron nel Valle del Nalón, faciendo les veces de cantante y saxofonista: la orquesta «Villa» (1951-1954), orquesta «Laguna» (1954), orquesta «Hispania» y, por último, na «Imperial» de Sama.

En Barcelona grabaría'l so primer discu (1962) cola compañía Odeón, entamando a trabayar nuna empresa siderúrxica de laminador y a collaborar col Centru Asturianu de la ciudá condal, col que tamién collaboraba la so muyer, Mari Luz Blanco Estrada, como profesora de baile asturianu. Como componente d'esti Centru ganó'l primer premiu del concursu de TVE «Salto a la fama», asina como'l segundu, dientro del certame «Canciones del mar», entamáu nel puertu de Barcelona. Regresaría a Sotrondio nel añu 1987, ya retiráu.

En [[2016]] Jesús Alonso González asoleyó una biografía del '''Gerardo Orviz''', titulada ''Toda una vida... con la canción asturiana''&lt;ref&gt;[https://www.lne.es/nalon/2015/11/16/alonso-gerardo-orviz-figura-referencia/1842242.html Alonso: &quot;Gerardo Orviz es una figura de referencia de la canción asturiana&quot;] [[La Nueva España]], consultao'l 18.02.2016&lt;/ref&gt;, qu'incluye un CD con 22 cantares, ente los que destaquen ''[[L'aire m'apagó la vela]]'', ''[[Onde la neblina posa]]'', ''Allerana'', ...

'''Orviz''' morrió nel Hospital Álvarez Buylla, de [[Mieres]] el [[10 de mayu]] de [[2021]]&lt;ref&gt;[https://www.elcomercio.es/asturias/cuencas/muere-gerardo-orviz-cancion-asturiana-20210511002858-ntvo.html Muere Gerardo Orviz Iglesias, «intérprete innovador de la canción asturiana»] [[El Comercio]], consultao'l 11.05.21&lt;/ref&gt;

==Discografía==

* 1962. «Canciones asturianes» Casa Regal: «Viva la xente minera», «De poles, Pola de Laviana», «Con quién rondabes a noche», «Carromateros», y «Payares non ye Payares». 

* 1965. «Gerardo Orviz canta a Asturias». Discu de cuatro canciones. Discophon. Barcelona. 

* 1969. Discu de cuatro canciones con Discophon: «Para castañes Tremañes», «A la salida del Sella», «Asturias, verde esmeralda» y «Cuando yo llindaba cabres».

* 1975. «Canciones asturianes». L. P. Casa Regal. Barcelona: «El puente de fierrón», «Tengo de subir al puertu», «Arrea carreteru», «Soy de Langreo», «Cómo te va», «Soy de Pravia», «Non puedo subir al puertu», «Soy pastor», «Ye blanca», «Arrimadín a aquel roble», «L'aire me apagó la vela» y «El gaiteru».

* 1976. «Aires nortizos». Casete cola casa barcelonesa CECSA, a dúu xunto a Antonia Tena: «Dímelo morena», «Pastor», «Soy asturianín», «Soy asturianina», «Poema minero», «La fiesta del patrón», «Por bailar y no bailé», «Llamástime morenita», «Baxaba Barrial de Casu», «Puxa Asturias» y «El marinero». 

* 1978. «Cantos a mio Asturies». Casete de 12 canciones, con CECA (Barcelona): «Vaqueira», «Encantadora asturiana», «A les andeches», «Noble tierra nortiza», «Por el caminín de Mieres», «En el pozu María Luisa», «Xuncí les vaques Ramona», «Qué triste quedó la aldea», «Yo voy a dir al molín», «Porque soy de la montaña», «El puente de Sotu del Barcu» y «A ver la prenda que amaba». 

* 1978. «El pozu María Luisa». Casete de 12 canciones, delles xunto a María Antonia Tena y Juan Díaz. Auvi. Barcelona: «Vaqueira», «Encantadora asturiana», «A les andeches», «Noble tierra nortiza», «Por el caminín de Mieres», «En el pozu María Luisa», «Xuncí les vaques Ramona», «Qué triste quedó la aldea», «Yo voy a dir al molín», «Porque soy de la montaña», «El puente de Sotu del Barcu» y «A ver la prenda que amaba». 

* 1981. Casete cola Sociedad Fonográfica Asturiana, xunto al Che de Cabaños, y Felipe Suárez: «Cada vez que voy a Llanes», «Carretera de Avilés», «Dame la mano, palomina mía», «No la llames», «Albores de la mañana», «Agora non», «Asturias ye la primera», «Porque sabes que te quiere», «En el camino de Mieres», «La molinera», «Mocina, dame un besín» y «San Juan y la Magdalena». 

* 1983. «Al son de l'agua». Casete de 12 canciones, col piano y los arranchos d'Herminia Fructuoso. Martana Music. Barcelona. 

* 1987. «Canto a la sidra». Casete de 10 canciones, en collaboración col Centruu Asturianu de Barcelona. Onomaster. Barcelona. 

* 1990. «Reflexiones de Xuacón». Casete. Grabaciones Pola. Asturias. 

* 2000. «El Ramplerín. (Nueves canciones de la mina). CD y casete con catorce canciones. Compañía Fonográfica Asturiana. Uviéu. Lletres d'Aladino Fuente, Alfonso Camín y Albino Suárez.

* 2004. «La Caleya». «No me acusen si lo cuento». Grabaciones Pola. Uviéu (incluye una veintena de títulos).

* 2012 «Tonaes y Canciones Nueves». Grabaciones Pola. Uviéu&lt;ref&gt;Albino Suárez [http://albinosuarez.blogspot.com.es/2008/06/gerardo-orviz-nuevas-tonadas.html Gerardo Oviz, nuevas tonadas]. Blog d'Albino Suárez. Consultao'l 06.04.2015&lt;/ref&gt;. Doble CD con 28 cantares&lt;ref&gt;Ismael Mª González Arias[ http://ismael.org/noticias_show.php?id=521&amp;pa=3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924095042/https://ismael.org/noticias_show.php?id=521&amp;pa=3 |date=2021-09-24 }}
Volver a Gerardo Orviz]. Blog d'Ismael González Arias. Consultao'l 06.04.2015&lt;/ref&gt;

* 2014 «La Toná y la Mina».

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1929|2021|Orviz, Gerardo}}
[[Categoría:Cantantes d'Asturies]]
[[Categoría:Cantantes de tonada]]
[[Categoría:Persones de Samartín del Rei Aurelio]]</text>
      <sha1>p3wnaxxdqot8wmemq38veqm9sgsy5pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Telespiza cantans</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48270</id>
    <revision>
      <id>4493334</id>
      <parentid>4304858</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2961" sha1="luoznohc5djvgrc4cq04pw9n4b31h8c" xml:space="preserve">{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| status = VU 
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Fringillidae]]
| subfamilia = [[Drepanidinae]]
| genus = ''[[Telespiza]]''
| species = '''''T. cantans'''''
| binomial = ''Telespiza cantans''
| binomial_authority = ([[Scott Barchard Wilson|Wilson, SB]], [[1890]])
}}
'''''Telespiza cantans''''' ye una especie d'[[ave]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Fringillidae]] y del [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Telespiza]]''. Ye [[Endemismu|endémica]] de [[Ḥawai]], más concretamente de la islla de [[Laysan]], anque foi introducida en dellos pequeños [[atolón|atolones]] de les [[Islles de Sotaventu (Ḥawai)|Islles de Sotaventu]] con distintu ésitu, ya inda calteniendo pequeñes poblaciones nel atolón [[Pearl y Hermes]].

== Descripción y comportamientu ==
Ye un frinxílidu grande, d'unos 19&amp;nbsp;cm de llargu. Tien un picu grande y poderosu, colos quexales llixeramente cruciaos. El [[Masculín|machu]] ye mariellu nel pechu y la cabeza, mariellu buxu nel envés y nel [[obispillo]], y partes inferiores de color blancu apagáu. Les sos ales son negres, y la cola tamién ye negra nel centru y mariella dorada nos llaterales. La [[fema]] y los mozos tienen un [[plumaxe]] paecíu al del machu, pero con más gris pol envés y la nuca, un llixeru barrado na cabeza y el pechu, y un barrado más intensu nel envés. Amás los cantos de la so cola nun son mariellos, sinón grises.

El so [[Vocalización de les aves|canto]] ye paecíu al d'un [[Serinus canaria|canariu]], y el so reclamu ye un garllo paecíu al del ''[[Carpodacus mexicanus]]''. 

Ye una especie [[Omnívoru|omnívora]]: la so dieta componer d'inseutos, flores, frutes, granes y raigaños. Tamién s'alimenta, sobremanera en momentos d'escasez, de güevos d'otres aves y de [[carnuezu]]. Cría nos matos yerbáceos de ''[[Eragrostis variabilis]]''.

== Estáu de caltenimientu ==
Envalórase-y una población d'ente 5.000 y 20.000 exemplares. Les principales amenaces al so caltenimientu son los [[procesu estocástico|procesos estocásticos]], como furacanes o seques. Amás nel actual escenariu de calentamientu global, predícense xubíes del nivel del mar d'hasta 2 metros, lo que nun atolón como Laysan con 12 metros d'altor máximu, agravaría los fenómenos catastrófiques y amenorgaría el so hábitat. Les especies invasores tamién pueden suponer un problema, como lo foron nel pasáu.

== Referencies ==
{{llistaref}}
*{{cita web |url = http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&amp;sid=8898&amp;m=0
|títulu = Species factsheet: ''Telespiza cantans''
|fechaaccesu = 5 de marzu de 2009
|autor = BirdLife International
|fecha = 2008
|idioma = inglés
}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
{{wikispecies}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:TBSpecies]]
[[Categoría:Fringillidae]]
[[Categoría:Aves endemiques de Ḥawai]]</text>
      <sha1>luoznohc5djvgrc4cq04pw9n4b31h8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Geospiza magnirostris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49521</id>
    <revision>
      <id>4493323</id>
      <parentid>4049105</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2188" sha1="ebt0mafrt3wjh3qiyxdd5b6jyc0q52m" xml:space="preserve">{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| ''Geospiza magnirostris''
| image = Large ground finch (4229040342).jpg
| status = LC 
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Thraupidae]]
| genus = ''[[Geospiza]]''
| species = '''''G. magnirostris'''''
| binomial = ''Geospiza magnirostris''
| binomial_authority = [[John Gould|Gould]], 1837
| synonyms = }}

'''''Geospiza magnirostris''''' ye una [[especie]] d'[[ave]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Thraupidae]] carauterizada por ser comedores de [[Semiente|granes]], el so fuerte picu déxa-yos alimentase de granes grandes y dures. Siendo del grupu de los pinzones y posesores d'un negru [[plumaxe]], tienen un vuelu carauterizáu por aletéu alternu y planiamientu con ales zarraes. La mayoría canta bien y el so tamañu va de pequeñu a moderadamente llargu. 

Estes aves son [[endemismu|endémiques]] de les [[Islles Galápagos]], nes islles de Santa Cruz y Xenovesa. Prefier habitats de vexetación consistente en grebes [[Carba|carbes]] de tierres baxes y montes tropicales caducifolios menores de 500 metros d'altor. 

== Distribución ==
Ye nativu de la mayoría l'[[Islles Galápagos|archipiélagu de Galápagos]], salvu la islla Española, pero escastóse nes isles más meridionales y orientales, San Cristóbal y [[Islla Floreana (Islles Galápagos)|Floreana]]. Prefier hábitats de vexetación consistente en [[Carba|carbes]] grebes y montes tropicales caducifolios per debaxo de quinientos metros d'altor. &lt;ref&gt;[https://ecuador.inaturalist.org/taxa/9477-Geospiza-magnirostris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240424152124/https://ecuador.inaturalist.org/taxa/9477-Geospiza-magnirostris |date=2024-04-24 }} Pinzón Tierrero Grande, Geospiza magnirostris, páxaros d'Ecuador.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://ebird.org/species/lagfin1?siteLanguage=es_ES] Pinzón de Darwin, picogordo, Geospiza magnirostris.&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Geospiza|magnirostris]]
[[Categoría:Aves d'Ecuador|Geospiza magnirostris]]
[[Categoría:Animales descritos en 1837]]</text>
      <sha1>ebt0mafrt3wjh3qiyxdd5b6jyc0q52m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Geothlypis trichas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49527</id>
    <revision>
      <id>4493324</id>
      <parentid>4473627</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5013" sha1="4oeb2jg1482c2qwf6bfo320ouqwr275" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20220926}}
{{noaves}}
{{Ficha de taxón
| 
| status = LC
| image = Common_yellowthroat.jpg
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Parulidae]]
| genus = '' [[Geothlypis]] ''
| species = '''''G. trichas'''''
| binomial = ''Geothlypis trichas''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766)
}}
[[Ficheru:Yellowstone sound library - Common Yellowthroat - 001.mp3 |thumb |Geothlypis trichas]]
'''''Geothlypis trichas''''' tamién conocíu como ''Mascarita común'', ''mascarita nortiza''; ''antifacito nortizu'', ''caretica'', ''chipe de cara negra'', ''cigüita mazcarada'', ''cuelliamarillo común'', ''mazcaráu nortizu'', ''reinita de antifaz'', ''reinita gorgigualda'', ''reinita pica tierra''&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=ES&amp;avibaseid=DB20CB6B0A720B90 Chipe de cara Negra (Geothlypis trichas) (Linnaeus, 1766)] en Avibase, {{en}}&lt;/ref&gt; ye una [[aves|ave]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] de los [[Parulidae|parúlidos]]. Reproduzse de manera masiva n'[[América del Norte]] con un área de distribución dende'l sur de [[Canadá]] al centru de [[Méxicu]].

== Distribución ==
Les subespecies nortices son migratories que pasen al iviernu nel sur del so área de reproducción, [[América central]] y les [[Antilles]] del [[Mar Caribe]]. Les ''cigüitas mazcaraes meridionales'' son residentes y n'[[Europa]] son divagantes bien rares.

== Hábitat ==
Habiten en güelgues con trupa vexetación baxa, y tamién se-y puede atopase n'otres árees con ''carba'' trupa. Pela cueta estos páxaros son menos comunes en llugares secos. 
[[Ficheru:Common yellowthroat female.jpg|thumb|Fema.]]

== Descripción ==
Les careticas tienen dorso color café, gargüelos mariellos, y banduyu blancu. Los adultos machos tienen mázcares negres enmarcaes per una banda color plomu, namái na parte de enriba. La femes tienen un aspeutu similar pero ensin la mázcara negra.

Les especies d'ésti páxaru del suroeste del so rangu tienen los colores mariellu más fuerte.

== Subespecies ==
[[Ficheru:Geothlypis trichas Common Yellowthroat.jpg|thumb|Machu.]]
Hai 14 [[subespecie|subespecies]] d'esta ave,&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.zoonomen.net/avtax/frame.html
|títulu = Birds of the World -- current valid scientific avian names.
|fechaaccesu = 12 de febreru |añoacceso
= 2009
|autor = Zoonomen
|idioma = inglés
}}&lt;/ref&gt;y les sos diferencies son sobremanera na apariencia y carauterístiques de la cara del machu según nel rellumu del so pechu mariellu. Les subespecies del suroeste del so área de distribución tienen los colores mariellu más fuerte.

== Comportamientu ==
Les femes paecen preferir machos con mázcares más grandes. Les mascaritas comunes formen [[Nieru|nial]]es n'árees baxes de la vexetación, ponen ente 3 y 5 güevos nun nial con forma de vasu. Dambos padres alimenten a los sos crias.

Les reinitas gargantiamarillas aliméntase d'[[inseutos]] quien son atrapaos ente los [[arbustos]] baxos y dacuando n'aire llibre. El so cantar ye fuerte y alto. 

== Estáu de caltenimientu ==
Hai 32.000.000 nel mundu y son considerada una especie d'esmolición menor.
&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/species/22721836/137315462 iucnredlist.org/ {{en}}]&lt;/ref&gt; Sicasí delles subespecies tán amenaciaes y los sos númberos tán menguando. Como la mascarita común de güelgues salaes de [[California]].&lt;ref name=&quot;audobon&quot;&gt;[http://web1.audubon.org/waterbirds/species.php?speciesCode=comyel Common Yellowthroat Geothlypis trichas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024171205/http://web1.audubon.org/waterbirds/species.php?speciesCode=comyel |date=2008-10-24 }}, National Audobon Society, Consultáu'l 11 de febreru de 2009&lt;/ref&gt;

== Bibliografía ==
*Curson, Quinn and Beadle ''New World Warblers'' ISBN 0-7136-3932-6

== Referencies ==
{{llistaref}}
* Sada, A.M.; Phillips, R., y Ramos, M.A. 1984. {{lang|es|''Nombres en castellano para las aves mexicanas''}}. Publicación de Divulgación Non. 17. Institutu Nacional d'Investigaciones sobre Recursos Bióticos. Méxicu. Citáu por Peterson y Chalif (2008).

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies}}
{{Commonscat}}
* [https://ebird.org/species/comyel?siteLanguage=es ''Geothlypis trichas'', ebird.org/] - Llaboratoriu d'ornitoloxía de Cornell, {{es}}
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i6810id.html Common Yellowthroat - ''Geothlypis trichas''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225023113/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i6810id.html |date=2021-02-25 }} - Centru d'información ya identificación d'aves Patuxent.
* [https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i6810id.html Rede de Diversidá d'Animales.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119110702/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i6810id.html |date=2022-01-19 }}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Geothlypis|trichas]]
[[Categoría:Aves d'América del Norte]]
[[Categoría:Animales descritos en 1766]]</text>
      <sha1>4oeb2jg1482c2qwf6bfo320ouqwr275</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fiesta de la música en Vilagarcía de Arousa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51864</id>
    <revision>
      <id>4493150</id>
      <parentid>4427868</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4991" sha1="r1clc4t5vyoububxxe83qknex0l3jq6" xml:space="preserve">{{Tradubot|Fiesta de la música en Villagarcía de Arosa}}
{{Ficha d'eventu |nome =
 Fiesta de la música en Vilagarcía de Arousa
&lt;!-- Imaxe --&gt;
|imaxe = 
|tamañu_de_imaxe = 
|pie_de_imaxe = 
&lt;!-- Detalles --&gt;
|nome_oficial = Fiesta de la música |otros
nomes = Feté de la musique
|otros nomes = Festa da música |otros_nomes
 = Día européu de la música |estáu =
 Activu |tipu =
 Eventu popular
|tipu_ingreso = &lt;!-- gratuitu, priváu o de pagu --&gt;
|ámbitu = Públicu y gratuitu
|allugamientu = [[Vilagarcía de Arousa]], [[Pontevedra]]
|país = [[España]]
|fecha = 21 de xunu primeru = 21 de xunu de 2010
|postreru = 21 de xunu de 2015
|anterior = 21 de xunu de 2014
|siguiente = 21 de xunu de 2016
|frecuencia = añal
|asistencia = 
|participantes = 
|organizador = Grupu Airiños, Concello de Vilagarcía de Arousa y Parroquía de Nosa Señora da Xunqueira
|delegaos = 
|staff = Marosa Abalo
|secretariu = Milagros Cuervo |sitio_web 
 = 
}}

== Oríxenes ==
Ye una fiesta popular ya internacional. &quot;Empecipiada en Francia en 1982 como “[[Fiesta de la Música]]” ya instituyida como celebración europea en 1985 (Añu Européu de la Música), cada solsticiu de branu, el 21 de xunu, la Unión Europea celebra una xornada destinada a promover l'intercambiu cultural ente los pueblos, el tresvase musical d'unos territorios a otros&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte|nome1=Institutu Nacional de Tecnoloxíes Educatives y de Formación del profesoráu|títulu=21 de xunu, Fiesta de la Música|url=http://www.ite.educacion.es/es/entamu/noticias-de-interes/813-21-de-xunu-dia-de-la-musica|fechaaccesu=19 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
Llega a [[Vilagarcía de Arousa]] (Vilagarcía de Arousa en gallegu) de la mano Marosa Abalo, qu'importa dende [[Francia]] esta iniciativa y va tomando forma cola estrecha collaboración de Milagros Cuervo y de los ex-miembros de Airiños, de la parroquía d'A Nosa Señora da Xunqueira y del Excelentisimo Conceyu de Vilagarcia de Arousa. 

La fiesta de la música (Feté de la musique ye'l so nome orixinal, traducíu al gallegu como Festa da Música) empecipia la so andadura cola llamada a la participación al traviés d'una páxina en [[Facebook]], siendo la so primer publicación el día [https://www.facebook.com/notes/fiesta-de-la-musica-vilagarcia-de-arousa/esta fiesta-va-de-/114159811934198/ 3 d'abril de 2010].

== Desarrollu ==
&lt;!-- Describe los eventos, si son añales o los díes que transcuerieron --&gt;
Trátase d'un eventu añal, que se celebra nesta llocalidá gallega&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Arousa, TV|títulu=VILAGARCÍA CELEBRA LA FETÊ DE LA MUSIQUE|url=http://www.arousatv.com/2014/06/fiesta-de-la-musica-vilagarcia.html|fechaaccesu=19 de febreru de 2015|fecha=24 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; y en ciudaes importantes d'[[España]].&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Caballeru|nome1=Guadalupe|títulu=La Fiesta de la Música n'España, ciudá a ciudá|url=http://www.docenotas.com/5907/la fiesta-de-la-musica-en-espana-ciudá-a-ciudá/|obra=Festivales|editorial=Dolce notes.com|fecha=16 de xunu de 2014|fechaaccesu=19 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; 
A lo llargo del día y con preferencia de la tarde-nueche, los músicos salen a tocar a la cai, en cualquier llugar de la ciudá y ufierten conciertos gratuitos pa toos. 
Ye un enguizamientu a la diversidá de los xéneros musicales y a la participación

== Sucesos y repercusiones ==
Na so V Edición&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Fête de la Musique|títulu=LE RÉSEAU Retour à la carte du monde: Vilagarcia de Arousa|url=http://www.fetedelamusique.culture.fr/fr/ailleurs-dans-le monde a-travers-le monde/p_pulgue-93/|fechaaccesu=19 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt; llogró la participación de 30 agrupaciones&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=V|nome1=C|títulu=La V Fiesta de la Música axunta a 30 agrupaciones|url=http://www.diariodearousa.com/articulo/vilagarcia/v-fiesta-musica-reune-30-agrupaciones/20140608002008072838.html|obra=Diariu de Arousa|fecha=8 de xunu de 2014|fechaaccesu=19 de febreru de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923214456/http://www.diariodearousa.com/articulo/vilagarcia/v-fiesta-musica-reune-30-agrupaciones/20140608002008072838.html|fechaarchivu=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.vilagarcia.es/ Escelentísimu Conceyu de Vilagarcía de Arousa] 
* [http://www.xn--espaaescultura-tnb.es/es/propuestes_culturales/dia-européu-musica.html Portal España ye Cultura, de Promoción y Espardimientu de les Cultures d'España, del Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte]
* [http://www.axunqueira.com/festa-da-musica1.html/ Programa de cada edición y los sos respeutivos participantes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923181018/http://www.axunqueira.com/festa-da-musica1.html/ |date=2015-09-23 }}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Día Internacional]]
[[Categoría:Música|Fiesta de la Música]]
[[Categoría:Provincia de Pontevedra]]</text>
      <sha1>r1clc4t5vyoububxxe83qknex0l3jq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FR Serpentis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52685</id>
    <revision>
      <id>4493121</id>
      <parentid>3798677</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4019" sha1="ibesv6ue7imeg8xpjrl8ak3phwiapo0" xml:space="preserve">{{Tradubot|FR Serpentis}}
{{ficha d'oxetu celeste}}

'''FR Serpentis''' (FR Ser / HD 171586/ HIP 91142)&lt;ref name=SIMBAD&gt;[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=%402671666&amp;Name=V*%20FR%20Ser FR Serpentis] ([[SIMBAD]])&lt;/ref&gt; ye una [[estrella variable]] na [[constelación]] de [[Serpens]] asitiada en Serpens Cauda, la cola de la culiebra. Anque alcontrada en direición al [[cúmulu abiertu]] [[IC 4756]], nun ye un miembru del mesmu.&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Bychkov, V. D.; Bychkova, L. V.; Madej, J.
| títulu = Catalogue of averaged stellar effective magnetic fields. I. Chemically peculiar A and B type stars
| añu = 2003
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]]
| volume = 407
| númberu = 
| id = páxs. 631-642
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2003A%26A...407..631B&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt; De [[magnitú aparente]] media +6,46, alcuéntrase a 336 [[añu lluz|años lluz]] de distancia del [[Sistema Solar]].

FR Serpentis ye una [[estrella blanca de la secuencia principal]] de [[tipu espectral]] A2pv&lt;ref name=SIMBAD /&gt; y 8760 [[kelvin|K]] de temperatura.&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Aurière, M.; Wade, G. A.; Silvester, J.; Lignières, F.; Bagnulo, S.; Bale, K.; Dintrans, B.; Donati, J. F.; Folsom, C. P.; Gruberbauer, M.; Bon Hoa, A. Hui; Jeffers, S.; Johnson, N.; Landstreet, J. D.; Lèbre, A.; Lueftinger, T.; Marsden, S.; Mouillet, D.; Naseri, S.; Paletou, F.; Petit, P.; Power, J.; Rincon, F.; Strasser, S.; Toqué, N.
| títulu = Weak magnetic fields in Ap/Bp stars. Evidence for a dipole field lower limit and a tentative interpretation of the magnetic dichotomy
| añu = 2007
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]]
| volume = 475
| númberu = 3
| id = páxs. 1053-1065
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2007A%26A...475.1053A&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt; El so [[espectroscopia astronómica|espectru]] correspuende a una [[estrella Ap]]. Estes estrelles carauterizar por tener conteníos especialmente altos de dellos elementos de resultes d'intensos [[campu magnéticu estelar|campos magnéticos]]. [[Alioth]] (ε Ursae Majoris) o [[Iota Cassiopeiae|ι Cassiopeiae A]] son dos de los principales representantes d'esti grupu. La inusual intensidá de les llinies d'[[estronciu]] (Sr II) de FR Serpentis foi yá reparada por Adams et al. en [[1935]], siendo catalogada como estrella magnética en [[1958]].&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Babcock, Horace W.
| títulu = A Catalog of Magnetic Stars
| añu = 1958
| publicación = [[The Astrophysical Journal]] Supplement
| volume = 3
| númberu = 
| id = p. 141
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?1958ApJS....3..141B&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;

FR Serpentis tien una lluminosidá ente 23 y 30 vegaes mayor que la [[lluminosidá solar]] y el so radiu ye 2,1 vegaes más grande que'l del [[Sol]]. Con una masa de 2,19 [[masa solar|mases solares]], la so edá envalórase en 400 millones d'años.&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Kochukhov, O.; Bagnulo, S.
| títulu = Evolutionary state of magnetic chemically peculiar stars
| añu = 2006
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]]
| volume = 450
| númberu = 2
| id = páxs. 763-775
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2006A%26A...450..763K&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;
Ye una [[variable Alfa2 Canum Venaticorum]] que'l so rellumu bazcuya 0,18 magnitúes a lo llargo d'un periodu de 2,14 díes.&lt;ref&gt;[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20FR%20Ser FR Serpentis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015021940/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20FR%20Ser |date=2019-10-15 }} ([[General Catalogue of Variable Stars]])&lt;/ref&gt; 

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{CieluWD}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estrelles]]
[[Categoría:Estrelles blanques de la secuencia principal]]
[[Categoría:Estrelles variables]]
[[Categoría:Variables Alfa2 Canum Venaticorum]]
[[Categoría:Constelación de Serpens]]</text>
      <sha1>ibesv6ue7imeg8xpjrl8ak3phwiapo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GO Andromedae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52876</id>
    <revision>
      <id>4493207</id>
      <parentid>3824827</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3290" sha1="fobqgj6hvadxf9o7cpz2yoo4nak7z47" xml:space="preserve">{{Tradubot|GO Andromedae}}
{{ficha d'oxetu celeste}}
'''GO Andromedae''' (GO And / HD 4778 / HR 234)&lt;ref name=SIMBAD&gt;[http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=%408278&amp;Name=V*%20GO%20And GO Andromedae] ([[SIMBAD]])&lt;/ref&gt; ye una [[estrella variable]] na [[constelación]] d'[[Andrómeda (constelación)|Andrómeda]]. De [[magnitú aparente]] media +6,13, alcuéntrase a 296 [[añu lluz|años lluz]] de distancia del [[Sistema Solar]].

GO Andromedae ye una [[estrella blanca de la secuencia principal]] de [[tipu espectral]] A0p,&lt;ref name=SIMBAD /&gt; onde la «p» indica que ye una [[estrella peculiar]], nel sentíu de que'l so conteníu superficial en [[metal]]es ye anómala. Ye una [[estrella con llinies débiles d'heliu]] y con llinies fuertes de [[cromu]], [[estronciu]] y [[europiu]].&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Bychkov, V. D.; Bychkova, L. V.; Madej, J.
| títulu = Catalogue of averaged stellar effective magnetic fields. I. Chemically peculiar A and B type stars
| añu = 2003
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]]
| volume = 407
| númberu = 
| id = pp. 631-642
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2003A%26A...407..631B&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;
Tien una [[temperatura efectivo]] de 9977 [[kelvin|K]] y una lluminosidá 32 vegaes mayor que la [[lluminosidá solar]]. Con una masa de 2,29 [[masa solar|mases solares]], la so edá envalórase en namái 182 millones d'años.&lt;ref&gt;{{cita publicación
| autor = Kochukhov, O.; Bagnulo, S.
| títulu = Evolutionary state of magnetic chemically peculiar stars
| añu = 2006
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]]
| volume = 450
| númberu = 2
| id = pp. 763-775
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2006A%26A...450..763K&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;
El so radiu ye 2,6 vegaes más grande que'l del [[Sol]]&lt;ref&gt;[http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-ref=VIZ4fd2f8a22512&amp;-out.add=.&amp;-source=II/224/cadars&amp;recno=323 GO Andromedae (CADARS])&lt;/ref&gt; y xira sobre sigo mesma con una [[velocidá de rotación proyeutada]] de 42 km/s.&lt;ref name=Royer2002&gt;{{cita publicación
| autor = Royer, F.; Grenier, S.; Baylac, M.-O.; Gómez, A. E.; Zorec, J.
| títulu = Rotational velocities of A-type stars in the northern hemisphere. II. Measurement of v ensin
i | añu = 2002
| publicación = [[Astronomy and Astrophysics]]
| volume = 393
| númberu =
| id = pp. 897-911
| url = http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?2002A%26A...393..897R&amp;db_key=AST&amp;nosetcookie=1
}}&lt;/ref&gt;

GO Andromedae ta catalogada como una [[variable Alfa2 Canum Venaticorum]] que'l so rellumu bazcuya 0,03 magnitúes a lo llargo d'un periodu de 2,156 díes.&lt;ref&gt;[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20GO%20And GO Andromedae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813195047/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?V*%20GO%20And |date=2020-08-13 }} ([[General Catalogue of Variable Stars]])&lt;/ref&gt; [[Alioth]] (ε Ursae Majoris) ye la más brillosa d'esta clase de variables.

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{CieluWD}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estrelles]]
[[Categoría:Estrelles blanques de la secuencia principal]]
[[Categoría:Estrelles variables]]
[[Categoría:Variables Alfa2 Canum Venaticorum]]
[[Categoría:Constelación d'Andrómeda]]</text>
      <sha1>fobqgj6hvadxf9o7cpz2yoo4nak7z47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>784 Pickeringia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54148</id>
    <revision>
      <id>4493292</id>
      <parentid>4098133</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3619" sha1="8c8bz2628m0mw5b1tn6t4bip6q25y67" xml:space="preserve">{{Tradubot|(784) Pickeringia}}
{{Ficha de cuerpu celeste &lt;!--
Encabezáu --&gt;
|nome = (784) Pickeringia
|imaxe = 
|imaxe_tamañu = 
|lleenda_imaxe = 
&lt;!-- Descubrimientu --&gt;
|descubridor = [[Joel Hastings Metcalf]]
|fecha_descubrimientu = 20 de marzu de 1914
|método_detección = 
|llugar = Winchester
|designaciones = 1914 UM
|nome_provisional = 1914 UM
|categoría = [[Cinturón d'asteroides]]
|estáu = 
&lt;!-- Elementos orbitales --&gt;
|dómina = 2457000.5 (2014-Dec-09.0) TDB&lt;ref name=JPL&gt;{{Cita web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=784|títulu=Dato de la NASA (JPL Small-Body Database Browser)|fechaaccesu=15 de xunu de 2015}}&lt;/ref&gt;
|nodo_ascendente = 14,95°
|enclín = 12,29°
|argumentu_periheliu = 238,3°
|semiexe_mayor = 3,097&amp;nbsp;[[unidá astronómica|ua]]
|escentricidá = 0,2418
|anomalía_media = 95,17°
|periheliu = 2,348&amp;nbsp;[[unidá astronómica|ua]]
|afelio = 3,846&amp;nbsp;[[unidá astronómica|ua]]
|semi_amplitú = 
|alloña_angular = 
|periodu_orbital_sideral = 1991&amp;nbsp;díes
|periodo_orbital_sinódico = 
|llargor_periheliu = 
|últimu_periheliu = 
|próximu_periheliu = 
|velocidá_orbital_media = 
|radiu_orbital_mediu = 
|satélite_de = 
|númberu_satélites = 
|momentu_de_tránsitu = 
|momentu_de_conjunción = 
|momento_d'aproximamientu máximu = 
|separación = 
|ángulo_de_posición = 
&lt;!-- Carauterístiques físiques --&gt;
|masa = 
|volumen = 
|dimensiones = 89,42
|densidá = 
|área_de_superficie = 
|radio = 
|diámetru = 89,42&amp;nbsp;[[Quilómetru|km]]
|diámetru_angular = 
|gravedá = 
|velocidá_escape = 
|periodo_rotación = 13,17&amp;nbsp;hores
|inclinación_axial = 
|clase_espectral = {{tabla2cols|[[SMASSII]]|C}}
|magnitú_absoluta = 9,2
|albedu = 0,0555
|composición_corteza = 
|solazu = 
&lt;!-- Carauterístiques atmosfériques (gas) --&gt;
|presión_atmosférica = 
|temperatura = 
|composición_atmósfera = 
&lt;!-- anterior y siguiente --&gt;
|anterior = [[(783) Nora]]
|siguiente = [[(785) Zwetana]]
&lt;!-- Fin de Tabla --&gt;
|imaxe_inferior = 
|lleenda_imaxe_inferior = 
|pie_de_tabla = 
}}
'''(784) Pickeringia''' ye un [[asteroide]] perteneciente al [[cinturón d'asteroides]] afayáu'l 20 de marzu de 1914 por [[Joel Hastings Metcalf]] dende Winchester, Estaos Xuníos.

== Designación y nome ==
Pickeringia designóse de primeres como {{esd|1914 UM}}.
Darréu, foi nomáu n'honor de los astrónomos d'Estaos Xuníos [[Edward Charles Pickering]] (1846-1919) y [[William Henry Pickering]] (1858-1930).&lt;ref name=schmadel /&gt;

== Carauterístiques orbitales ==
Pickeringia ta asitiáu a una distancia media de 3,097&amp;nbsp;[[Unidá astronómica|ua]] del Sol, pudiendo averase hasta 2,348&amp;nbsp;ua. El so enclín orbital ye 12,29° y l'escentricidá 0,2418. Emplega en completar una órbita alredor del Sol 1991&amp;nbsp;díes.

== Ver tamién ==
* [[Asteroides (1)–(1000)#Asteroides del (701) al (800)|Llista d'asteroides del (701) al (800)]]
* [[Cuerpos menores del Sistema Solar]]

== Referencies ==
{{llistaref|refs=
&lt;ref name=schmadel&gt;{{Cita llibru |apellíos=Schmadel |nome=Lutz D. |títulu=Dictionary of Minor Planet Names |fecha=2003 |editorial=Springer |isbn=3-540-00238-3 |edición=5ª |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
}}

== Enllaces esternos ==
* {{cita web |url=http://minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=784 |títulu=(784) Pickeringia |editorial=Minor Planet Center| fechaaccesu=13 de xunu de 2015 |idioma=inglés}}

{{ORDENAR:Pickeringia}}
{{CieluWD}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Asteroides del cinturón principal]]
[[Categoría:Oxetos astronómicos descubiertos por Joel Hastings Metcalf]]
[[Categoría:Oxetos astronómicos descubiertos en 1914]]</text>
      <sha1>8c8bz2628m0mw5b1tn6t4bip6q25y67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Garfield</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54942</id>
    <revision>
      <id>4493303</id>
      <parentid>4251237</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="ctvqjd7a5o4yfkjuhl09vj0u0c0gxky" xml:space="preserve">{{referencies|t=20200625164757}}
{{llibru}}
[[Ficheru:Garfield logo.JPG|thumb]]
'''Garfield''' ye'l nome de la historieta creada por [[Jim_Davis]], que tien como protagonistes al [[Felis silvestris catus|gatu]] '''Garfield''', al non mui espabiláu [[Canis lupus familiaris|perru]] Odie, y al so dueñu, l'ineptu Jon Arbuckle . El protagonista llámase asina pol güelu de Davis, James Garfield Davis, que bautizáronlu con esi nome n'honor al presidente d'Estaos Xuníos [[James_A._Garfield]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces rellacionaos ==
{{páxina web|http://www.garfield.com/}}
* [http://garfieldnasturianu.blogspot.com.es/ Garfield n'asturianu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308050715/http://garfieldnasturianu.blogspot.com.es/ |date=2016-03-08 }}
* [http://www.garfield-es.com/ Garfield n'español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051122163734/http://www.garfield-es.com/ |date=2005-11-22 }} 
* [http://garfield.dreamers.com/ Tires de Garfield n'español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316155811/http://www.garfield.dreamers.com/ |date=2010-03-16 }}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Historieta d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Historieta cómica]]
[[Categoría:Series de televisión d'animación]]
[[Categoría:Personaxes de dibuxos animaos]]</text>
      <sha1>ctvqjd7a5o4yfkjuhl09vj0u0c0gxky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gabrielle Christian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55777</id>
    <revision>
      <id>4493246</id>
      <parentid>3900657</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3006" sha1="3pywlzoau5sgz6ikbhnii0hfo2mg2ev" xml:space="preserve">{{Tradubot|Gabrielle Christian}}
{{persona}}
'''Gabrielle Christine Horchler''' {{nym}}, más conocida como '''Gabrielle Christian''', ye una [[actriz]] d'[[Estaos Xuníos]]. Utiliza esti segundu nome en memoria del so hermanu, quien llevó esi nome, que finó en 1991 por causa de una enfermedá conocida como SMSL o [[Síndrome de muerte súbita del lactante]].

== Biografía ==

=== Infancia y empiezos ===
Nació'l 30 de xunetu de 1984 en [[Washington D. C.]]. Los sos padres son Gabe, un trabayador de la biblioteca del congresu de Washington y Joani, direutora executiva de [[SIDS Educational Services, Inc]]. Creció en [[Cheverly]], MD. Empezó actuando mientres asistía a la secundaria na Escuela Secundaria Eleanor Roosevelt, allugada en [[Greenbelt]], MD. Empezó a actuar nuna serie de televisión llamada Young Americans. Estudió teatru na [[Universidá de Pittsburgh]].

=== Actualidá ===
Camudar a la ciudá de [[Los Angeles]] a la edá de 19 años en busca de cumplir el so suañu de ser una actriz famosa, onde interpretó papeles en delles series de televisión. Darréu treslladóse a [[Hollywood]]. Desempeñó'l papel de [[Spencer Carlin]] na serie &quot;[[South of nowhere]]&quot;. Amás foi convidada especial de &quot;[[Numb3rs]]&quot;,&quot;[[CSI: Miami]]&quot;, &quot;[[Drake &amp; Josh]]&quot;, &quot;Windfall&quot;, &quot;[[Without a Trace]]&quot;, &quot;What Should You Do?&quot; y &quot;Powers&quot;.
Casóse'l 11 de xunetu del 2009 con Justin Mentzer

== Filmografía ==
*[[Young Americans (serie de televisión)|Young Americans]] (2000) como Grace Banks.
*[[What Should You Do?]] (2003) como Tai.
*[[Without a Trace]] (2004) como Monica. 
*[[Windfall]] (2006) como Miranda Keyton. 
*[[Drake &amp; Josh]] (2005-2007) como Lucy 
*[[Joe Lies]] (2006).
*[[How To Save A Life]] (2006) (Videoclip de la banda [[The Frai]]).
*[[Girltrash]]! (2007) como Colby Robson.
*[[CSI: Miami]] (2007) como Amy Hobbs.
*[[Numb3rs]] (2008) como Audrey Doren.
*[[South of Nowhere]] (2005-2008) como Spencer Carlin.

== Otres actividaes ya intereses ==
*Amás d'actuar ye voceru de la organización de la so madre de SIDS (Síndrome De muerte Súbita Del Lactante). 
*Esti organismu foi creáu pola so madre dempués de la perda del so fíu (Christian) en 1991. 
*La so madre escribió un llibru (SIDS &amp; Infant Death Survival Guide) nel cual apaez un poema escritu por Gabrielle cuando tenía 8 años.
*Gabrielle ye la prima de la lleenda del cine, [[Spencer Tracy]]. 
*Ye d'ascendencia húngara, llingua la cual fala con fluidez conversacional, amás del francés.
*Gabrielle dedícase enforma tiempu al so noviu [[Justin Menlzer]], col que ta casada dende mayu del 2009.
*Apocayá fíxose voceru d'otra organización, la &quot;FAIR Fund&quot;.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons}}
* [http://www.gabriellechristian.com/ Gabrielle Christian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027145523/http://www.gabriellechristian.com/ |date=2015-10-27 }} Sitiu Oficial.

{{NF|1984||Christian, Gabrielle}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>3pywlzoau5sgz6ikbhnii0hfo2mg2ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Farrah Fawcett</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56419</id>
    <revision>
      <id>4493133</id>
      <parentid>4318165</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12456" sha1="jsecqgbkpn9u39azxdkah4d8ja26i7n" xml:space="preserve">{{Tradubot|Farrah Fawcett}}
{{persona}}
'''Farrah Fawcett''' {{nym}} foi una [[actuación|actriz]] d'[[Estaos Xuníos]]. Con múltiples nominaciones al [[Globu d'Oru]] y premios [[Emmy]], Fawcett algamó la fama internacional cuando protagonizó la primer temporada de la serie de televisión ''[[Charlie's Angels]]''.

Na dómina del so matrimoniu col actor [[Lee Majors]] foi tamién conocida como Farrah Fawcett-Majors.

En [[1996]], Fawcett llogró'l puestu númberu 26 dientro de la llista de les &quot;50 meyores estrelles de televisión de tolos tiempos&quot; de la famosa revista ''[[TV&amp;nbsp;Guide]]''.

== Carrera artística ==
Fía de Pauline Alice, ama de casa, y de James William Fawcett, empresariu [[petroleu|petrolífero]], dende pequeña demostró cualidaes atlétiques, fomentaes polos sos proxenitores.

A finales de los años sesenta y a principios de los setenta introducir nel mundu de la [[publicidá]], aprovechando'l so físicu exuberante. Ente ellos, especialmente populares n'Estaos Xuníos fueron los anuncios de [[xampú]].

Sicasí, l'españíu de la so fama a nivel mundial empezó en setiembre de [[1976]], cuando foi contratada por [[Aaron Spelling]] pa interpretar el papel de Jill Monroe na [[serie de televisión]] ''[[Charlie's Angels]]''.

La imaxe de Fawcett convirtióse nuna de les más reproducíes a escala planetaria y la serie llegó a convertise nun auténticu fenómenu sociolóxicu. L'actriz, magar ello, decidió abandonar la serie tres la primer temporada, siendo sustituyida por [[Cheryl Ladd]]. Como roblara contratu cola productora de Spelling, al abandonar la serie foi demandada y perdió, lo que-y obligó a participar en seis capítulos en temporaes posteriores; mientres esi periodu'l so nome apaeció acreditáu na serie como Farrah Fawcett-Majors por cuenta del so matrimoniu col actor [[Lee Majors]].

La fama alcanzada facilitó-y la posibilidá d'intentar trunfar nel mundu del cine. Sicasí, y magar protagonizar la [[cine de ciencia ficción|película de ciencia-ficción]] ''[[Saturn 3]]'', de [[Stanley Donen]], xunto a [[Kirk Douglas]], la so carrera cinematográfica nun algamar les mires previstes.

Ente los títulos posteriores nos que collaboró destaquen ''[[Extremities]]'' (1986), de Robert M. Young y ''[[Dr. T y les muyeres]]'' (2000), de [[Robert Altman]], xunto a [[Richard Gere]].

La so carrera en [[televisión]], otra manera, foi más constante, protagonizando decenes de [[telefilme]]es y series a lo llargo de dos décades, que-y valieron trés nominaciones a los [[Premios Emmy]].

== Vida personal ==
L'actriz tuvo casada ente [[1973]] y [[1982]] col actor [[Lee Majors]], de quien tomó l'apellíu mientres esa etapa, magar de manera compuesta col suyu (Fawcett-Majors). Tres la so separación en [[1979]], xunióse sentimentalmente al tamién actor [[Ryan O'Neal]]. De la unión nació'l so fíu Redmond (en [[1985]]).

=== Llucha contra'l cáncer ===
El [[4 d'ochobre]] de [[2006]] revelóse que Fawcett sufría de [[cáncer colorrectal]], polo que se sometió a ciruxía y [[quimioterapia]].&lt;ref&gt;Esta referencia confirma la declaración de cáncer rectal, pero non otros detalles rellacionaos nesta seición.{{cita publicación |nome = Karen
|apellíu = Thomas
|títulu = Friends stand by Fawcett in cancer fight
|obra = [[USA Today]]
|páxina = 2D
|fecha = 12 d'ochobre de 2006
|fechaaccesu = 21 d'ochobre de 2006
}}
&lt;/ref&gt;
Ante ello tuvo de suspendese indefinidamente una posible xunta del repartu orixinal de ''Charlie's Angels'', llargamente deseyada polos sos almiradores.

Anque [[Associated Press]] informó nel cumpleaños sesenta de l'actriz que yá se recuperó de la enfermedá,&lt;ref&gt;
{{cita publicación |títulu = Doctor says Farrah Fawcett is cancer-free
|editorial = Associated Press
|fecha = 2 de febreru de 2007
|fechaaccesu = 2 de febreru de 2007}}&lt;/ref&gt; el [[16 de mayu]] de [[2007]] súpose que s'atopara un [[pólipu]] malinu nel mesmu llugar onde fuera tratada. Los médicos optaron entós por usar [[braquiterapia|radioterapia interna]],&lt;ref&gt;{{cita publicación | url = http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=3ee10132-y1bb-4769-a4f0-a4afe4a5f524 | títulu = Farrah Fawcett's Cancer Battle Continues | autor = Natalie Finn | fecha = 18 de mayu de 2007&lt;!-- 07:30:00 PM PDT --&gt;| editorial = Y! News (online)}}&lt;/ref&gt; decidiendo Fawcett pocu dempués viaxar a [[Alemaña]] pa sometese a procedimientos con [[célula madre|célules madre]], non practicables n'[[Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-492354/Fighting-Farrah-Fawcett-smiling-tumour-treatment.html Daily Mail - November 2007 - Farrah Fawcett visits Barvarian clinic]&lt;/ref&gt;
Esti tratamientu foi filmáu pa un programa de televisión.&lt;ref&gt;{{cita publicación | url = http://www.people.com/people/article/0,,20058833,00.html | obra = [[People (magacín)|People]] | títulu = Farrah Fawcett Seeks 'Alternative' Cancer Treatment in Germany | autor = Mike Fleeman | fecha = 27-09-2007PM EDT}}&lt;/ref&gt;

Según el so médicu, Lawrence Piro, nel tratamientu esperimental al que s'acoyó l'actriz n'Europa, «foi sometida a una intervención menor que provocó una pequeña hemorraxa nun músculu del área abdominal, causando una acumuladura de sangre que-y primía y producía-y dolor. Foi un procedimientu senciellu».&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/P/PEOPLE_FAWCETT?SITE=OKPON&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT |títulu=Fawcett hospitalized for complication after routine treatment of cancer's spread to liver |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201021053030/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/P/PEOPLE_FAWCETT?SITE=OKPON&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT |fechaarchivu=2020-10-21 }}&lt;/ref&gt;

Escosaos los esfuercios, el [[5 d'abril]] de [[2009]] Fawcett foi ingresada nun hospital de [[Los Angeles]] n'estáu críticu,&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/gente/Ingresada/hospital/Angeles/actriz/Farrah/Fawcett/elpepugen/20090406elpepuage_1/Tes «Ingresada nun hospital de Los Angeles l'actriz Farrah Fawcett»], artículu nel diariu ''El País'' del 6 d'abril de 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.yahoo.com/s/eonline/20090405/en_celeb_eo/107804;_ylt=AnN96BTOjqWiB0A1sVayg4ZxFb8C «Farrah Fawcett hospitalized»], artículu n'inglés nel sitiu web Yahoo News, 5 d'abril de 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.people.com/people/article/0,,20270186,00.html Farrah Fawcett is hospitalized]&lt;/ref&gt; y a otru día [[Associated Press]] dexó saber que'l cáncer fixera yá [[metástasis]] nel [[fégadu]], anque nun yera esa la razón de la so hospitalización.

Craig Nevius, el productor col que trabayó nel documental ''A wink and a prayer'' (‘Un chisgo, una oración'), mesmu que narra'l so combate contra'l tarrecible mal, exerció como improvisáu voceru de l'actriz:

{{cita|Ta recuperándose y llueu va ser dada d'alta. Siéntese perbién. La so llucha sigue. Nun se va dir a nengún sitiu enagora. Nun ta en cantu de la muerte. [...] Caltién el bon ánimu col so habitual sentíu del humor, y llueu va ser dada d'alta|Craig Nevius.&lt;ref&gt;[http://www.hola.com/cine/2009/04/07/fawcett-declaracion/ «Farrah Fawcett ta recuperándose y llueu va ser dada d'alta»], artículu n'español nel sitiu web Hola del 7 d'abril de 2009.&lt;/ref&gt;}}

Selmanes dempués, la enfermedá evolucionó a la etapa final, y Farrah Fawcett finó nel hospital Saint John, de Santa Monica (California), el 25 de xunu de 2009.&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/gente/Muerre/Farrah/Fawcett/62/anos/elpepugen/20090625elpepuage_6/Tes «Muerre Farrah Fawcett a los 62 años»], artículu n'''El País'' (Madrid) del 25 de xunu de 2009.&lt;/ref&gt;
La so muerte quedó abondo opacada nos medios yá que finó'l mesmu día que'l cantante [[Michael Jackson]].

== Discutiniu nos premios Óscar ==
El [[7 de marzu]] de [[2010]], mientres la entrega de los [[Premios Óscar|Premiu Óscar]] en [[Los Angeles]], Fawcett nun foi nomada nel videu qu'homenaxaba a los artistes finaos en 2009.

L'[[Academia de les Artes Escéniques d'Estaos Xuníos|Academia]] alegó que la dexó fora porque Fawcett yera más conocida por ser actriz de televisión que pola so carrera nel cine. Sicasí, Fawcett trabayó nunes 18 películes de cine, dalgunes d'elles reconocíes, como ''[[Logan's Run (película)|Logan's Run]]'', ''[[The Apostle]]'', ''[[Cannonball run]]'', ''[[Extremities]]'' (la cual dexó-y llograr una nominación a los premios Golden Globe) y ''[[Dr. T y les muyeres]]''.

Ente les personalidaes del cine que tamién se dexaron fora tán l'actriz [[Beatrice Arthur|Bea Arthur]] y los actores [[Edward McMahon|Ed McMahon]] y [[Henry Gibson]].&lt;ref&gt;[http://momentu24.com/2010/03/09/farrah-fawcett-escaecida-en-los-oscar-2010/ Momentu24.com.]&lt;/ref&gt; Sicasí sí mentaron a [[Michael Jackson]] nel videu, quien nun ye reconocíu como actor sinón como cantante.&lt;ref&gt;Con respectu al homenaxe a Michael Jackson, Bruce Davis (direutor executivu de l'Academia) dixo: «¡Imaxínense toles quexes en blogues que recibiéramos si haber dexáu fora!»&lt;!-- &quot;Think of all the blogging we would have gotten if we had left him out!&quot;--&gt;, según [http://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/7409982/Óscars-2010-Farrah-Fawcett-deliberately-omitted-from-In-Memoriam-montage.html un artículu] nel periódicu ''The Telegraph''.&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==

=== Películes de cine ===
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! '''Añu'''
! '''Película'''
! '''Rol'''
! '''Notes'''
|-
| 1969
| ''[[Love Is a Funny Thing]]''
| Patricia |

|-
| 1970
| ''[[Myra Breckinridge (película)|Myra Breckinridge]]''
| Mary Ann Pringle
|
|-
| 1976
| ''[[Logan's Run (película)|Logan's Run]]''
| Holly 13
|
|-
| 1978
| ''[[Somebody Killed Her Husband]]''
| Jenny Moore
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1979
| ''[[An Almost Perfect Affair]]''
| Ella mesma |
Ensin acreitar
|-
| ''[[Sunburn (filme)|Sunburn]]''
| Ellie
|
|-
| 1980
| ''[[Saturn 3]]''
| Alex
|
|-
| 1981
| ''[[The Cannonball Run]]''
| Pamela Glover
|
|-
| 1986
| ''[[Extremities (película)|Extremities]]''
| Marjorie
| Nomada – [[Globu d'Oru a la meyor actriz - Drama]]
|-
| 1989
| ''[[See You in the Morning (filme)|See You in the Morning]]''
| Jo Livingstone
|
|-
| 1995
| ''[[Man of the House]]''
| Sandy Archer
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1997
| ''[[The Apostle]]''
| Jessie Dewey
| Nomada – [[Independent Spirit Award a la meyor actriz de repartu|ISA Meyor Actriz de repartu]]
|-
| ''The Lovemaster''
| Moza de los suaños de Craig
|
|-
| ''Playboy: Farrah Fawcett, All of Me''
| Ella mesma |

|-
| 1998
| ''[[The Brave Little Toaster Goes to Mars]]''
| Faucet
| Voz
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2000
| ''The Flunky''
| Ella mesma |

|-
| ''[[Dr. T y les muyeres]]''
| Kate
|
|-
| 2004
| ''[[The Cookout]]''
| Mrs. Crowley
|
|-
| 2008
| ''A Wing &amp; a Prayer: Farrah's Fight for Life''
| Ella mesma |
Documental
|}

== Películes pa televisión ==
* 1966: ''[[I Dream of Jeannie]]'' (&quot;TINA&quot;episodiu «See You in Cuba»).
* 1969: ''Trés son ensame''
* 1971: ''The feminist and the fuzz''
* 1971: ''Inside O.O.T.'' (episodiu piloto que nun s'espublizó).
* 1973: ''The great american beauty contest''
* 1973: ''Of Men and Women''
* 1974: ''The Girl Who Came Gift-Wrapped''
* 1974-1976: ''[[Harry O]]'' (miembru recurrente del repartu).
* 1974-1976: ''[[The Six Million Dollar Man]]'' (4 episodios).
* 1974-1976, 1978-1980: ''[[Charlie's Angels]]'' (miembru del repartu ente 1976 y 1977; recurrente ente 1978 y 1980).
* 1981: ''Murder in Texas''
* 1984: ''The red-light sting''
* 1984: ''[[The burning bed]]''
* 1986: ''Between two women''
* 1986: ''[[Serge and Beate Klarsfeld|Nazi hunter: the Beate Klarsfeld story]]''
* 1987: ''[[Poor little rich girl: the Barbara Hutton story]]''
* 1989: ''[[Margaret Bourke-White]]''
* 1989: ''[[Small sacrifices]]''
* 1991: ''[[Good sports]]'' (atayada dempués de 9 episodios).
* 1992: ''Criminal behavior''
* 1994: ''The substitute wife''
* 1995: ''[[Children of the Dust (TV miniseries)|Children of the dust]]'' (miniserie).
* 1996: ''Dalva''
* 1999: ''Silk hope''
* 2000: ''Baby''
* 2001: ''[[Jewel (filme)|Jewel]]''
* 2003: ''Hollywood wives: the new generation''
* 2005: ''[[Chasing Farrah]]'' (atayada dempués de 7 episodios).
* 2007: ''[[Kung Fu Panda]] '' (voz de «Frida», l'ave marcial).

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1947|2009|Fawcett, Farrah}}
[[Categoría:Persones de Texas]]
[[Categoría:Artistes de California]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>jsecqgbkpn9u39azxdkah4d8ja26i7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Game (músicu)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56589</id>
    <revision>
      <id>4493300</id>
      <parentid>4484768</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46467" sha1="f0e1mlmhzjq5lv1eond077og61dwbqa" xml:space="preserve">{{Tradubot|Game (músico)}}
{{persona}}
'''Jayceon Terrell Taylor''', más conocíu como '''''Game''''', nació'l [[29 de payares]] de [[1979]].&lt;ref name=&quot;coses&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Adaso|nome=Henry|títulu=Nome, fecha y llugar de nacencia|url=http://raup.about.com/od/artists/p/TheGame.htm|editorial=About.com|fechaaccesu=07-09-09}}&lt;/ref&gt; Ganó popularidá tres l'ésitu del so álbum debú [[The Documentary]], so la producción de [[G-Unit]].

Ye consideráu como unu de los raperos de la ''nueva xeneración de la mariña oeste'', y asina lo manifiesta'l mesmu en munches entrevistes y conciertos.&lt;ref name=&quot;nueva xeneración&quot;&gt;{{cita web|títulu=Nueva xeneración na mariña oeste|url=http://allhiphop.com/stories/news/archive/2005/02/18/18129758.aspx |editorial=allhiphop.com |fechaaccesu=01-11-10}}&lt;/ref&gt;

== Carrera musical ==
=== Empiezos, influencies y mocedá ===
The Game nacíu como Jayceon Terrell Taylor nació en [[Los Angeles]], [[California]] y creció en [[Compton]], California. Pasó parte la so vida na banda de los bloods nun barriu conocíu como Santana Blocc&lt;ref name=&quot;banda xuvenil&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Nuna banda xuvenil|url=http://ca.askmen.com/celebs/men/entertainment_200/200_the_game.html|editorial=ca.askmen.com|fechaaccesu=19-09-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151001114925/http://ca.askmen.com/celebs/men/entertainment_200/200_the_game.html|fechaarchivu=2015-10-01}}&lt;/ref&gt; a pesar de que creció pa convertise nun miembru de los Bloods.&lt;ref name=&quot;otra cosa&quot;&gt;{{Cita web|títulu=The Game siempres quixo ser un Blood|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/09/AR2005050901357.html |editorial=washingtonpost.com |fechaaccesu=19-09-09}}&lt;/ref&gt; N'ochobre de 2006 una entrevista col corresponsal de noticies de [[MTV]] Sway Calloway, The Game describió la so familia como &quot;disfuncional&quot; y afirmó que'l so padre abusó d'una de les sos hermanes.&lt;ref name=&quot;padre violador&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Familia traumatizada|url=http://www.mtv.com/videos/news/113597/games-family-web-is-all-tangled-up.jhtml#id=1543197|editorial=mtv.com|fechaaccesu=19-09-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110805064111/http://www.mtv.com/videos/news/113597/games-family-web-is-all-tangled-up.jhtml#id=1543197|fechaarchivu=2011-08-05}}&lt;/ref&gt; Dempués de graduase nel Compton High School mientres 1999,&lt;ref name=&quot;institutu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Graduar nel institutu|url=http://universalurban.com/thegame/index.php|editorial=universalurban.com|fechaaccesu=19-09-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141225154837/http://universalurban.com/thegame/index.php|fechaarchivu=2014-12-25}}&lt;/ref&gt; Taylor asistió a la Universidá Estatal de Washington con una beca de baloncestu, pero foi espulsáu mientres el primer semestre por cuenta d'acusaciones de drogues.&lt;ref name=&quot;universidá&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Espulsáu de la universidá por drogues|url=http://www.thenewstribune.com/ae/music/story/416110.html |editorial=thenewstribune.com |fechaaccesu=19-09-09}}&lt;/ref&gt; Foi entós cuando empezó a traficar con drogues.&lt;ref name=&quot;drogues y trafico&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Primeros años cola droga|url=http://www.xxlmag.com/Features/2005/april/the-game/index.html |editorial=xxlmag.com |fechaaccesu=19-09-09}}&lt;/ref&gt; A la edá de dieciocho, empezó a siguir la vida delictiva del so hermanascu, &quot;Big Fase 100&quot;, que foi'l líder del Bloque Cedru Pirus.

En 2001 The Game llevaba una repartu de droga nel que foi disparáu 5 vegaes. Entós, mientres taba nel hospital, The Game mandó al so hermanu a que-y mercara tolos discos de los raperos del momentu y dende entós y planiando la so estratexa estudiando diversos álbumes clásicos del rap (tal que apaez na lletra de &quot;Dreams&quot;), entamó la so carrera como raperu. Los álbumes fueron: [[It's On (Dr. Dre) 187um Killa]] d'[[Eazy-Y]], [[Enter the Wu-Tang (36 Chambers)]] de [[Wu-Tang Cla]], [[Conspiracy]] de [[Junior M.A.F.I.A.]], [[Daily Operation]] de [[Gang Starr]], [[Straight Outta Compton]] de [[N.W.A.]], [[Devil's Night]] de [[D12]], [[Get Rich or Die Tryin']] de [[50 Cent]], [[The Master]] de [[Rakim]], [[Beg for Mercy]] de [[G-Unit]], [[Thug Life: Volume 1]] de [[Thug Life]], [[Lifestylez ov da Poor &amp; Dangerous]] de [[Big L]], [[Based On A True Story]] de [[Mack 10]], [[Capital Punishment (album)]] de [[Big Pun]], [[Represent (Fat Joe album)]] de [[Fat Joe]], [[Restless]] de [[Xzibit]], [[KRS-One (album)]] de [[KRS-One]], [[Big Willie Style]] de [[Will Smith]], [[Bow Down]] de [[Westside Connection]], [[It's a Big Daddy Thing]] de [[Big Daddy Kane]], [[O.G. Orixinal Gangster]] d'[[Ice T]], [[Y. 1999 Eternal]] de [[Bone Thugs-n-Harmony]], [[Cypress Hill (album) ]] de [[Cypress Hill]], [[Dogg Food]] de [[Tha Dogg Pound]], [[The Shadiest One]] de [[WC (raperu)]], [[Y.L.Y.: The Final World Front]] de [[Busta Rhymes]], [[He's the DJ, I'm the Rapper]] de [[DJ Jazzy Jeff &amp; The Fresh Prince]], [[The Geto Boys]] de [[Geto Boys]], [[The Predator]] d'[[Ice Cube]], [[Roots of Evil]] de [[Kool G Rap]], [[Cheers]] d'[[Obie Trice]], [[King of Rock]] de [[Run-D.M.C.]], [[It's Dark and Hell Is Hot]] de [[DMX]], [[The Slim Shady LP]] d'[[Eminem]], [[Regulate...G Funk Yera]] de [[Warren G]], [[Naughty by Nature (album)]] de [[Naughty by Nature]], [[Reasonable Doubt]] de [[Jay-Z]], [[Ready To Die]] de [[The Notorious B.I.G.]], [[All Eyez On Me]] de [[2pac]], [[The Chronic]] de [[Dr. Dre]], [[Doggystyle]] de [[Snoop Dogg]] y [[Illmatic]] de [[Nas (raperu)|Nas]].&lt;ref name=&quot;accidente&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Accidente na repartida y estudió de discos|url=http://www.nytimes.com/2005/01/18/arts/music/18game.html?pagewanted=1&amp;ei=5090&amp;en=8bc3a135y64836f5&amp;ex=1263790800&amp;partner=rssuserland |editorial=nytimes.com |fechaaccesu=19-09-09}}&lt;/ref&gt; Darréu dempués fixo un [[Mixtape]] y apurrir a los so hermanu por que lu espublizara y 5 meses dempués sería afayáu por [[Dr. Dre]].&lt;ref name=&quot;mixtape&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Mixtape que llega a les manes de Dr. Dre|url=http://www.guardian.co.uk/music/2004/nov/14/popandrock3 |editorial=guardian.co.uk |fechaaccesu=19-09-09}}&lt;/ref&gt; Que poco dempués lo fichó pa la so productora, [[Aftermath Entertainment]].&lt;ref name=&quot;ficháu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Debú en productora mayor|url=http://www.guardian.co.uk/music/2004/nov/14/popandrock3 |editorial=guardian.co.uk |fechaaccesu=19-09-09}}&lt;/ref&gt;

=== Discos independientes, pasu a productora mayor y [[G-Unit]] ===
The Game desenvuelvo una estratexa pa convertise en raperu, cola ayuda de Big Fase, que fundó El Black Wall Street Documents.. El sellu presentó orixinalmente artistes tales como Copes Malone, Vita, y Nu Jerzey Diablu, xunto con The Game.&lt;ref name=&quot;raru&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Intento d'avanzar nel mundu de la música|url=http://www.mtv.com/bands/g/game/news_feature_012705/index3.jhtml|editorial=mtv.com|fechaaccesu=19-09-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006205331/http://www.mtv.com/bands/g/game/news_feature_012705/index3.jhtml|fechaarchivu=2014-10-06}}&lt;/ref&gt; El so nome foi heredáu pola so güela, que siempres dicía que yera'l &quot;xuegu&quot; de daqué.&lt;ref name=&quot;nome heredáu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Nome formuláu por güela|url=http://www.mtv.com/bands/g/game/news_feature_012705/index2.jhtml|editorial=mtv.com|fechaaccesu=19-09-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141017004939/http://www.mtv.com/bands/g/game/news_feature_012705/index2.jhtml|fechaarchivu=2014-10-17}}&lt;/ref&gt; The Game empezó a llograr notoriedá cuando asistió a una batalla de hip-hop entamada por [[Russell Simmons]] y Louis Farrakhan, el so primer trabayu foi'l mixtape &quot;You Know What It Is Vol. 1&quot; en 2002, siguíu por un contratu discográficu col sellu independiente, Get Baxa Recordz propiedá de la JT Bigga Figga. Orixinalmente [[Diddy|Sean Combs]] de [[Bad Boy Records]] diba roblar con The Game pa la so discográfica,&lt;ref name=&quot;otra productora&quot;&gt;{{Cita web|títulu=The Game podría ser un Bad Boy|url=http://www.mtv.com/news/articles/1495949/01162005/game_the.jhtml|editorial=mtv.com|fechaaccesu=19-09-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090429123946/http://www.mtv.com/news/articles/1495949/01162005/game_the.jhtml|fechaarchivu=2009-04-29}}&lt;/ref&gt; pero ésti y el so mixtape llamaron l'atención del famosu productor [[Dr. Dre]], que lo contrató pal so sellu Aftermath Entertainment en 2003. N'ochobre de 2004, llanzó'l so primer álbum Untold Story con Get Low Recordz, que vendió más de 300.000 copies nos sos trés primeros meses.&lt;ref name=&quot;discu estrañu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Discu independiente de The Game|url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1000777472 |editorial=billboard.com |fechaaccesu=19-09-09}}&lt;/ref&gt; L'álbum incluyía artistes tales como Sean T, Young Noble (de Outlawz) y JT Bigga Figga.&lt;ref name=&quot;artistes&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Artistes convidaos al discu|url=http://www.lastfm.es/music/The+Game/Untold+Story |editorial=lastfm.es |fechaaccesu=19-09-09}}&lt;/ref&gt; The Game tamién apaeció en delles mixtapes entamaes por DJ's como DJ Kayslay, DJ Whoo Kid y DJ Clue.

The Game tamién publicó una segunda mixtape ''You Know What It Is Vol. 2'' al traviés del so propiu sellu discográficu y apaeció nel videoxuegu NBA Live 2004, sobre un cantar producíu por Fredwreck llamáu &quot;Can't Stop Me&quot;.&lt;ref name=&quot;baloncestu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Cantar de The Game en videoxuegu|url=http://www.rapnewsdirect.com/0-202-257542-00.html?tag=artistnav|editorial=rapnewsdirect.com|fechaaccesu=19-09-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160312201909/http://rapnewsdirect.com/0-202-257542-00.html?tag=artistnav|fechaarchivu=2016-03-12}}&lt;/ref&gt;

Tamién fixo munchos amiestos con temes d'[[Eazy-Y]]. The Game lleva tatuáu nel so pechu N.W.A., el logotipu de la ciudá de [[Los Angeles]] debaxo del güeyu derechu y dedicatories a [[Eazy-Y]] y [[2pac]] amás d'otros munchos tatuaxes.

=== [[Aftermath Entertainment]], ''[[The Documentary]]'' y feudos con raperos ===
[[Ficheru:The Game - Hip Hop Jam.jpg|275px|left|thumb|The Game na [[República Checa]] mientres [[2007]].]]
The Game foi orixinalmente robláu como artista en [[Aftermath Entertainment]], pero'l presidente d'[[Interscope Records]] Jimmy Iovine y [[Dr. Dre]] decidieron que The Game tamién trabayaría con [[50 Cent]] y [[G-Unit]]. L'alcuerdu yera ayudar a construyir un creciente rumor en redol a The Game, que tamién sirviría de combustible en G-Unit. De magar, fixo numberoses apaiciones en videos musicales de 50 Cent, [[Lloyd Banks]], [[Young Buck]] y [[Fabolous]], la so primer apaición foi nel videu de &quot;[[In da Club]]&quot;, baillando con una moza. El so primer single, &quot;Westside Story&quot;, foi llanzáu en 2004.

El títulu orixinal del discu yera una ''Nigga Wit 'Attitude Volume 1'' (como s'oi na lletra de &quot;[[Dreams (cantar)|Dreams]]&quot;), pero una [[Aición xurisdiccional]] presentada pola vilba d'[[Eazy-Y]] torgó-y utilizar el nome del discu de [[N.W.A.]] nel títulu del álbum. Dr. Dre y 50 Cent fueron los productores executivos del álbum debú de The Game nuna productora mayor, [[The Documentary]], que dio llugar a la singles d'ésitu como &quot;How We Do&quot; y &quot;Hate It or Love It&quot; (esti postreru recibió dos nominaciones al Grammy).&lt;ref name=&quot;grammys&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Nominación a Grammys|url=http://www.usatoday.com/life/music/awards/grammys/2005-12-08-grammy-list-nominations_x.htm |editorial=usatoday.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt; L'álbum debutó nel númberu unu nel [[Billboard 200]] y foi'l décimu meyor álbum más vendíu de [[2005]] nos [[Estaos Xuníos]].&lt;ref name=&quot;meyor vendíu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Décimu meyor vendíu|url=http://www.*aceshowbiz*.com/news/view/00002623.html |editorial=*aceshowbiz*.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt; Tamién debutó nel númberu siete nel [[Reinu Xuníu]] y vendió más de cinco millones de copies en tol mundu.&lt;ref name=&quot;copies vendíes&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Númberu de copies vendíes|url=http://www2.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=109&amp;STORY=/www/story/09-26-2006/0004439649&amp;EDATE= |editorial=prnewswire.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt;

Lil' Eazy-Y, un mozu raperu y el fíu de raperu [[Eazy-Y]], entró nun feudu con The Game. Los dos solíen ser collaboradores cercanos ya inclusive grabaron música xuntos. Lil' Eazy-Y dirixó insultos en numberosos cantares empobinaos al raperu y espresó el so enoxu por que sentía que The Game usó mal de nome del so padre. The Game respondió afirmando que Lil 'Eazy-Y fadióse pol ésitu qu'algamó con [[The Documentary]].&lt;ref name=&quot;envidia&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Lil' Eazy-Y envidia l'ésitu de The Game|url=http://www.allhiphop.com/features/?ID=1280|editorial=archive.org|fechaaccesu=16-10-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060204211404/http://www.allhiphop.com/features/?ID=1280|fechaarchivu=2006-02-04}}&lt;/ref&gt; The Game respondió nel cantar &quot;120 Bars&quot;, onde afirmó que Lil' Eazy-Y nun escribe les sos propies lletres.&lt;ref name=&quot;golpe so&quot;&gt;{{Cita web|títulu=The Game acusa a Lil' Eazy-Y|url=http://www.illhill.com/article.asp?topic_id=698 |editorial=illhill.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt; Sicasí, él preferiría nun tener un feudu con Lil' Eazy-Y, debíu al fondu respetu que siente pol so padre. Lil 'Eazy-Y respondió más tarde con &quot;They Know Me&quot;. El [[30 d'ochobre]] de [[2006]], The Game foi a KDAY y dixo qu'él y Lil' Eazy-Y terminaron el so feudu.

El némesis de Dr. Dre, [[Suge Knight]] tuvo un feudu con The Game qu'empezó cuando Yukmouth afirmó que The Game fuera abofeteado por Suge Knight. Dempués de los [[BET Awards]] de [[2005]], los socios de [[Death Row]] teníen invitaciones a una fiesta entamada por [[Ciara]]. Supuestamente, un miembru de [[Death Row Records]] trató de robar la cadena de The Game. The Game dixo na so páxina web Black Wall Street que nun-y gusta Suge Knight por &quot;la vida peligrosa&quot;. En [[Miami]], nos [[MTV Video Music Awards]] de 2005, Suge Knight foi mancáu de bala na fiesta de [[Kanye West]] por un pistoleru desconocíu.&lt;ref name=&quot;tirotéu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Tirotéu en Miami|url=http://www.sohh.com/articles/article.php/7725 |editorial=sohh.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt; The Game negó rotundamente la so participación nel tirotéu.&lt;ref name=&quot;non&quot;&gt;{{Cita web|títulu=The Game niega haber tirotiáu|url=http://www.sohh.com/articles/article.php/7483 |editorial=sohh.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt; Más tarde, The Game y diversos representantes de la peña de California de rap formaron un tratáu &quot;de paz de la mariña oeste&quot; pa poner fin a les rivalidaes qu'esisten ente los raperos de la Mariña Oeste.&lt;ref name=&quot;supuesta paz&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Tratáu de paz|url=http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=4299|editorial=web.archive.org|fechaaccesu=16-10-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050415034917/http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=4299|fechaarchivu=2005-04-15}}&lt;/ref&gt; Con too y con eso Suge Knight nun asistió y The Game declaráu'l feudu acabáu.

A principios de [[2005]], The Game empecipió una disputa con [[G-Unit]]. Inclusive primero que'l primer álbum de The Game fuera llanzáu, la so disputa fíxose pública, hubo tensión ente The Game y 50 Cent. Poco dempués de [[The Documentary]], The Game foi espulsáu de [[G-Unit Records]].

50 Cent tamién afirmó que nun taba recibiendo'l so creitu fayadizu pa la creación del álbum y afirmó qu'él escribió seis de los cantares, The Game negar. Mientres esi conflictu, un miembru de la comitiva de The Game foi disparáu dempués d'una confrontación nel estudiu de la Hot 97 de Nueva York.&lt;ref name=&quot;miembru muertu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Acompañante de The Game disparáu|url=http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=4129|editorial=web.archive.org|fechaaccesu=16-10-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050306234231/http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=4129|fechaarchivu=2005-03-06}}&lt;/ref&gt; Dempués de la estraña situación ente ellos, 50 Cent y The Game celebraron una conferencia de prensa p'anunciar la so reconciliación.&lt;ref name=&quot;supuesta conciliación&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Reconciliación fallida|url=http://allhiphop.com/stories/news/archive/2005/03/09/18129811.aspx |editorial=allhiphop.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt; Pero los sos fans tenía sentimientos distintos tocantes a si los raperos taben creando un trucu publicitariu p'aumentar les ventes de los dos álbumes que cada unu acababen de publicar. Sicasí, inclusive dempués de la situación, al paecer, habíase desinfláu,&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cita web|títulu=Daqué pasa|url=http://allhiphop.com/stories/features/archive/2005/05/09/18133221.aspx |editorial=allhiphop.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt; G-Unit siguió en feudu con The Game, denunciando la so credibilidá na cai, nos medios de comunicación y afirmó qu'ensin el so sofitu, nun va marcar un ésitu del so segundu álbum. The Game respondió mientres una actuación nel Summer Jam y punxo en marcha un boicó de G-Unit llamáu '''&quot;G-Unot&quot;''', nació entós el movimientu G-Unot fundáu por The Game.&lt;ref name=&quot;en contra&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Se lía en Summer Jam|url=http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=4469|editorial=web.archive.org|fechaaccesu=16-10-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050617073858/http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=4469|fechaarchivu=2005-06-17}}&lt;/ref&gt;

Dempués de l'actuación nel Summer Jam, The Game respondió con &quot;300 Bars and Runnin'&quot;, unos insultos, dirixíu a G-Unit, según miembros de [[Roc-A-Fella Records]] na mixtape &quot;You Know What It Is Vol. 3&quot;. 50 Cent respondió al traviés del so videu del cantar &quot;Piggy Bank&quot;, que cunta con The Game como Mr. Potato y tamién parodies d'otros rivales. The Game llanzó dos mixtapes más, &quot;Ghost Unit&quot; y un mixtape/DVD llamáu &quot;Stop Snitchin, Stop Lyin&quot;.

50 Cent contratacó con &quot;Not Rich, Still Lyin'&quot;, onde se burlla de The Game. Amás, G-Unit empezó a responder a numberoses mixtapes y dellos miembros nuevos de G-Unit como Spider Loc empezaron a faltar a The Game. El cual fixo'l cantar &quot;240 Bars (Spider Joke)&quot; dirixida principalmente a Spider Loc, pero tamién dirixida a [[Tony Yayo]] y el grupu de rap M.O.P.&lt;ref name=&quot;mas mixtapes&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Más mixtapes d'engarradielles|url=http://www.sohh.com/articles/article.php/8275|editorial=sohh.com|fechaaccesu=16-10-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100123041115/http://www.sohh.com/articles/article.php/8275|fechaarchivu=2010-01-23}}&lt;/ref&gt;

N'ochobre de 2006, The Game estendíu un tratáu de paz a 50 Cent, al cual nun se respondió darréu.&lt;ref name=&quot;tratáu de paz&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Trazáu de paz con 50 Cent|url=http://allhiphop.com/stories/news/archive/2006/09/30/18131554.aspx
|editorial=allhiphop.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt; Sicasí, un par de díes dempués en Power 106, declaró que'l tratáu namái s'ufiertó mientres un día.&lt;ref name=&quot;un dia&quot;&gt;{{Cita web |1=títulu acabó'l tratáu |url=http://www.therealblackwallstreet.com/forum/showthread.php?s=c0782d458ec026fb31bc5a54590y45cb&amp;t=25361 |editorial=therealblackwallstreet.com |fechaaccesu=16-10-09 }}&lt;/ref&gt; En [[Doctor's Advocate]], diz que la disputa puede sentise en delles de los cantares. La disputa ganó interés cuando [[Tony Yayo]] supuestamente cutió al fíu del presidente de Czar Entertainment Jimmy Rosemond, de catorce años. The Game respondió a esi asuntu en &quot;Body Bags&quot;.&lt;ref name=&quot;cantar d'insultu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Más insultos en cantares|url=http://allhiphop.com/hiphopnews/?ID=6893|editorial=web.archive.org|fechaaccesu=16-10-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070406235703/http://allhiphop.com/hiphopnews/?ID=6893|fechaarchivu=2007-04-06}}&lt;/ref&gt; Desque [[Young Buck]] foi despidíu de G-Unit, hubo entevistes tantu de The Game y Young Buck afirmando que nunca tuvieron un problema ente ellos. Nuna entrevista Young Buck dixo que conocía los sofitu de The Game y que Lloyd Banks y Tony Yayo nun lo algamar a él.&lt;ref name=&quot;compañeros&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Young Buck xuntar con The Game|url=http://www.hiphop-elements.com/article/read/4/24390/1/ |editorial=hiphop-elements.com |fechaaccesu=16-10-09}}&lt;/ref&gt;

Nel cantar &quot;Better on the Other Side&quot;, The Game, diz que [[Michael Jackson]] y [[Diddy]] ayudaron a terminar la disputa.

=== Siguen les disputes, [[Geffen Records]] y ''[[Doctor's Advocate]]'' ===
[[Ficheru:Kool G Rap &amp; The Game.jpg|275px|right|thumb|The Game con [[Kool G Rap]] mientres un conciertu en [[2006]].]]
Por cuenta de les sos disputes con 50 Cent, Game dexó Aftermath Entertainment y robló con [[Geffen Records]] (otra etiqueta de la Universal Music Group) pa poner fin con G-Unit nel branu de 2006. El segundu álbum del raperu, ''[[Doctor's Advocate]]'' foi lliberáu'l [[14 de payares]] de [[2006]]. Esti álbum foi establecíu por Game pa demostrar que ye capaz de faer bona música y ser un artista d'ésitu ensin l'ayuda de Dr. Dre o 50 Cent. Tamién ta trabayando col so propiu sellu, Black Wall Street Records. Magar se dixo que Dr. Dre inda tuvo daqué que ver na producción del álbum, na edición de payares de la revista XXL,&lt;ref name=&quot;cambeos&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Dre nun produció nada|url=http://www.xxlmag.com/online/?p=5019 |editorial=xxlmag.com |fechaaccesu=06-02-10}}&lt;/ref&gt; almitió en setiembre (dempués de la entrevista que se llevó a cabu en XXL) na estación de radio Power 105 que Dr. Dre nun produz ningúna de les pistes (anque cuatro tarrezas inéditos producíos por Dr. Dre fueron puestos en llibertá n'Internet, pero nun se dio razón de por qué nun s'incluyeron nel álbum).&lt;ref name=&quot;fixo daqué&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Dre produció daqué|url=http://www.bet.com/Music/musicnews928.htm?wbc_purpose=Basic&amp;WBCMODE=PresentationUnpublished |editorial=bet.com |fechaaccesu=06-02-10}}&lt;/ref&gt; L'álbum debutó nel númberu unu nos [[EE. XX.]], vendiendo más de 358.000 copies na so primer selmana.&lt;ref name=&quot;ésitu númberu unu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Segundu discu númberu unu|url=http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp#/bbcom/news/article_display.jsp |editorial=billboard.com |fechaaccesu=06-02-10}}&lt;/ref&gt;

El raperu Yukmouth, que tamién tamién tuvo una engarradiella con Game per primer vegada nun club nocherniegu. Game llanzó una &quot;diss&quot; empobináu a Yukmouth usando'l ritmu de &quot;I Got 5 on It&quot;, un cantar que Yukmouth fixo cuando yera parte del grupu Luniz.&lt;ref name=&quot;mas engarradielles&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Engarra con Yukmouth |url=http://www.nobodysmiling.com/hiphop/news/77010.php |editorial=nobodysmiling.com |fechaaccesu=06-02-10}}&lt;/ref&gt; Yukmouth respondió con un cantar que se burlla de la so apariencia. Los dos más tarde trataron de soterrar l'hachu de guerra por cuenta de un amigu personal ya inclusive grabaron un cantar xuntos llamada &quot;Peace&quot;. Sicasí, la engarradiella siguió dempués, de que Game, faltara a Yukmouth en &quot;Peace&quot; (yá que grabaron los sos versos por separáu).&lt;ref name=&quot;non pa&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Engarra inda activa |url=http://allhiphop.com/stories/news/archive/2004/11/07/18129466.aspx |editorial=allhiphop.com |fechaaccesu=06-02-10}}&lt;/ref&gt;

En mayu de [[2007]], Game, dixo mientres el rodaxe de &quot;Beef IV&quot; que'l so tercer álbum, [[LAX]], sería los postreru, y esplicó que tres discos van ser abondos.&lt;ref name=&quot;acabóse&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Game dexar a los trés discos |url=http://allhiphop.com/stories/news/archive/2007/05/30/18137219.aspx |editorial=allhiphop.com |fechaaccesu=06-02-10}}&lt;/ref&gt; &quot;Game's Pain&quot; foi'l primer single del álbum.&lt;ref name=&quot;cancioncita&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Nuevu single de Game |url=http://www.rapbasement.com/media/audiu/ |editorial=rapbasement.com |fechaaccesu=06-02-10}}&lt;/ref&gt;

La disputa ente Game y [[Roc-A-Fella Records]] surdió d'una antigua rivalidá con [[Memphis Bleek]] sobre'l nome de la so productora ([[Get Low Records]]), que yera similar a la de Game (Get Low Recordz). Nel single &quot;Westside Story&quot;, Game fixo un insultu que se percibe como daqué empobináu a [[Jay-Z]], anque Game declaró que se dirixía escontra [[Ja Rule]]. Más tarde, Jay-Z realizó un freestyle en Funkmaster Flex, el programa de Radio Hot 97 y nella, en repitíes ocasiones utilizó la pallabra &quot;Game&quot;, que dellos aficionaos al hip-hop creen que se diba dirixida a Game. Game respondió con 'My Bitch&quot; nel que'l primer versu dirixir a [[G-Unit]], el segundu versu dirixir a [[Jay-Z]] y el tercer versu a [[Suge Knight]].&lt;ref name=&quot;mas y mas engarradielles&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Nuevu asuntu con Jay-Z |url=http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=4077 |editorial=web.archive.org |fechaaccesu=06-02-10 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050226070341/http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=4077 |fechaarchivu=2005-02-26 }}&lt;/ref&gt;

=== ''[[LAX]]'', ''[[Interscope Records]]'' y pequeños feudos ===
''LAX'' foi puestu en llibertá'l [[22 d'agostu]] de [[2008]]. Game confirmó que se trataba del so últimu álbum. Los singles de LAX fueron &quot;Game's Pain&quot; con [[Keyshia Cole]], &quot;My Life&quot; con [[Lil' Wayne]], &quot;Dope Boys&quot; con [[Travis Barker]] y &quot;Camera Phone&quot; con [[Ne-Yo]]. L'álbum debutó nel númberu dos nel [[Billboard 200]].&lt;ref name=&quot;eso ye&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Rei de California, LAX|url=http://www.mtv.com/news/articles/1593987/20080903/slipknot.jhtml|editorial=mtv.com|fechaaccesu=29-03-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100109235350/http://www.mtv.com/news/articles/1593987/20080903/slipknot.jhtml|fechaarchivu=2010-01-09}}&lt;/ref&gt;

L'ex-compañeru d'equipu, Bishop Lamont, pasó a la ofensiva sobre Game nel programa de radio &quot;Hoodhype&quot; per satélite en payares de [[2008]]. Na mayor parte de la entrevista, Lamont referir a Game como &quot;Baby Girl&quot;, &quot;Ciñu&quot; y &quot;Star Face&quot;. Tamién dixo que Game yera &quot;bipolar&quot; y un &quot;falsu colega cabron&quot;. Llegó a dicir que [[50 Cent]] salvara la so carrera, como Game diba cayese yá que 50 Cent escribía los sos estribillos.&lt;ref name=&quot;mas engarradielles, otra vegada&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Nueva disputa |url=http://www.hiphopdx.com/index/interviews/id.1165/title./p.2?related |editorial=hiphopdx.com |fechaaccesu=29-03-10 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241202013045/https://www.hiphopdx.com/index/interviews/id.1165/title./p.2?related |fechaarchivu=2024-12-02 }}&lt;/ref&gt; Bishop esplicó amás a HipHopDX.com &quot;Foi asina mientres años,&quot; pero nun dixo nada del [[Dr. Dre]]. Les coses camudaron cuando Game foi supuestamente faltáu Lamont y Glasses Malone nun club de Houston. Dempués de desafiar a una engarradiella nel aparcamientu, pero Game refugó la proposición. A otru día, xuegu apaeció na radio y faltó a los dos raperos de la mariña Oeste.&lt;ref name=&quot;insultos ya insultos&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Game empieza a faltar |url=http://www.hiphopdx.com/index/interviews/id.1263 |editorial=hiphopdx.com |fechaaccesu=29-03-10 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100326125223/http://www.hiphopdx.com/index/interviews/id.1263/ |fechaarchivu=2010-03-26 }}&lt;/ref&gt;

El [[5 de febreru]] de [[2009]], Game, dixo na radio que tenía inda un gran disputa con [[50 Cent]]. Cuando se-y preguntar alrodiu de la engarradiella ente 50 Cent y [[Rick Ross]], Game púnxose del llau de 50 Cent y dixo que les coses nun pinten bien para Rick Ross. Sicasí, ufiertóse la so ayuda a Rick Ross pa salir d'esa situación.&lt;ref name=&quot;daqué raru&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Game ponse del llau de 50 Cent|url=http://www.mtv.com/news/articles/1604407/20090205/ross__rick__rap_.jhtml|editorial=mtv.com|fechaaccesu=29-03-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090823024332/http://www.mtv.com/news/articles/1604407/20090205/ross__rick__rap_.jhtml|fechaarchivu=2009-08-23}}&lt;/ref&gt;

Anque xuego declarara enantes que LAX sería los so últimu álbum, en dalgún momentu dempués del so llanzamientu, dixo, &quot;Interscope nun quieren que me retire, que quieren que torne en febreru con un nuevu álbum, que ta tan lloñe del mio radar ye risible. Agora, si danme como cinco, diez millones de dólares o daqué que faer... yo soi la cosa más grande agora, col fallecimientu recién de G-Unit, y ye solo eso, tíu&quot;.&lt;ref name=&quot;eso nun ye&quot;&gt;{{Cita web|títulu=La productora quier otru discu|url=http://www.hiphopdx.com/index/interviews/id.1151/title./p.all|editorial=hiphopdx.com|fechaaccesu=29-03-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100527101642/http://www.hiphopdx.com/index/interviews/id.1151/title./p.all|fechaarchivu=2010-05-27}}&lt;/ref&gt; Antes d'empezar el so cuartu álbum el so contratu con [[Geffen Records]] terminó y foise a [[Interscope Records]].

En xunetu de 2009, Jimmy Rosemond declarara que Game robló con Interscope Records pal so próximu álbum.&lt;ref name=&quot;daqué nuevu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Game pasar a Interscope Records|url=http://www.xxlmag.com/online/?p=53150 |editorial=xxlmag.com |fechaaccesu=29-03-10}}&lt;/ref&gt;

El 3 d'ochobre de 2009, Snoop Dogg publicó una semeya en [[Twitter]] de sigo mesmu, el Dr. Dre y Game nel estudiu xuntos.&lt;ref name=&quot;semeya&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Semeya de los trés xuntos|url=http://twitpic.com/k21vb |editorial=twitpic.com |fechaaccesu=29-03-10}}&lt;/ref&gt; La fotografía foi fecha'l día anterior ya indica que Game empezó a trabayar otra vegada con Dr. Dre dempués de dellos años. La productora de Dre, [[Aftermath Entertainment]], ye una de les etiquetes qu'opera so Interscope.&lt;ref name=&quot;esa productora&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Productora so gran influencia|url=http://aftermath-entertainment.com/ |editorial=aftermath-entertainment.com |fechaaccesu=29-03-10}}&lt;/ref&gt;

=== [[Westside Connection]], terminar los feudos y ''[[The R.Y.D. Album]]'' ===
En [[2008]] empezaron unos rumores que dicíen que The Game podría xunise al grupu [[Westside Connection]] y asina xunise a [[Lench Mob]] (la productora d'[[Ice Cube]]) pa suplir a [[Mack 10]] nel grupu. Game negar, pero Cube nuna entrevista dixo que ye una bona idea. Dica agora nenguna de les partes confirmó nada.&lt;ref name=&quot;al asuntu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Game podría dise a Westside Connection|url=http://www.theboombox.com/2008/07/16/westside-connection-ice-cube-wc-and-the-game/ |editorial=theboombox.com |fechaaccesu=29-03-10}}&lt;/ref&gt;

Confirmar en mayu de 2009, qu'empezó a trabayar nun nuevu álbum, ''The Red Album'', con [[Timbaland]] y Drumma Boy nel álbum.&lt;ref name=&quot;otru en camín&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Game preparando'l so cuartu|url=http://www.mtv.com/news/articles/1611413/20090514/game__3_.jhtml|editorial=mtv.com|fechaaccesu=29-03-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090720025606/http://www.mtv.com/news/articles/1611413/20090514/game__3_.jhtml|fechaarchivu=2009-07-20}}&lt;/ref&gt; Game llanzó'l single &quot;Better on the Other Side&quot;, un homenaxe a [[Michael Jackson]], el [[26 de xunu]] [[2009]], el día dempués de la muerte de Jackson. Cuenta con [[Diddy]], [[Mario Winans]], [[Chris Brown (cantante)|Chris Brown]], [[Usher]] &amp; [[Boyz II Men]]. Un par de díes más tarde, esculpar con 50 Cent y Interscope Records concluyendo asina oficialmente la so disputa con 50 Cent y G-Unit.&lt;ref name=&quot;finalmente&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Terminen disputes con 50 Cent|url=http://www.mtv.com/news/articles/1615171/20090701/game__3_.jhtml|editorial=mtv.com|fechaaccesu=29-03-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101211204750/http://www.mtv.com/news/articles/1615171/20090701/game__3_.jhtml|fechaarchivu=2010-12-11}}&lt;/ref&gt; A finales de 2009, encurtia'l so llamatu a Game a seques.

Poco dempués de terminar el so feudu con [[50 Cent]] y [[G-Unit]], Game empezó a ''alimentar'' la so engarradiella con [[Jay-Z]], tomando semeyes d'él repetidamente. Game tamién faló mal de la esposa de [[Jay-Z]], [[Beyonce Knowles]], y grabó un cantar insultante pa Jay-Z con Jaz-O, l'home que foi mentor Jay-Z nes primeres etapes de la carrera de Jay-Z.&lt;ref name=&quot;agora col otru&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Enóxase más con Jay-Z|url=http://www.hhspot.com/cover-story/jaz-o-and-the-game-ride-together-put-the-little-n-gga-jay-z-in-the-business-868.html|editorial=hhspot.com|fechaaccesu=29-03-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090820035610/http://www.hhspot.com/cover-story/jaz-o-and-the-game-ride-together-put-the-little-n-gga-jay-z-in-the-business-868.html|fechaarchivu=2009-08-20}}&lt;/ref&gt;

Finalmente'l so nuevu discu salió a la lluz el 23 d'agostu de 2011 vendiendo más de 96.000 copies na so primer selmana, cuenta cola collaboración d'artistes como [[Lil Wayne]], [[Dr. Dre]], [[Snoop Dogg]], [[Drake (raperu)|Drake]], [[Rick Ross]], [[Chris Brown (cantante)|Chris Brown]], [[Nelly Furtado]], [[Lloyd Polite Jr.|Lloyd]], [[Tyler, The Creator]]...

Pasáu los díes del llanzamientu de [[The R.Y.D. Album]] Game aumenta la tensión ente'l y Jigga (llamatu de [[Jay-Z]]) llanzando al internet un cantar llamáu &quot;Daytona 500 (500 Bars)&quot; un cantar de 23 minutos na que tien como cover la tema y senciellu del álbum collaborativu de [[Jay-Z]] con [[Kanye West]] &quot;[[Watch The Throne]]&quot; llamada &quot;''Otis''&quot;. Enantes de que Game va llanzar [[The R.Y.D. Album]] Llanzón un mixtape llamáu &quot;HoodMorning (Candy Corones) (Non Typo)&quot; el cual el so primer senciellu foi &quot;Uncle Otis&quot; una respuesta direuta a la tema de Kanye y Jay enantes mentáu.

== Otres apaiciones ==
Como resultáu de la so fama, Game aventurar n'árees fora del rap. Foi escoyíu pa xugar y mercar una gran seleición d'aiciones pa los yá sumíos, Inglewood Cobres un equipu franquicia [[American Basketball Association (Sieglu XXI)|ABA]].&lt;ref name=&quot;en baloncestu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Mercando aiciones d'equipu de basket|url=http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=5069|editorial=web.archive.org|fechaaccesu=01-11-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060420051901/http://www.allhiphop.com/hiphopnews/?ID=5069|fechaarchivu=2006-04-20}}&lt;/ref&gt; Game tamién fixo incursionó na actuación. En [[2004]], tuvo un papel menor al poner la so voz al personaxe &quot;B-Dup&quot;, nel videoxuegu [[Grand Theft Auto: San Andreas]]. Tamién pusó la so voz nel videoxuegu Def Jam: Icon. En [[2006]], fixo'l so debú nel cine en [[Waist Deep]], como un personaxe llamáu &quot;Big Meat&quot;. Anguaño alcuéntrase filmando dos películes más.&lt;ref name=&quot;incursión nel cine&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Empezando nel mundu del cine|url=https://www.imdb.com/name/nm1667139/ |editorial=IMDb.com |fechaaccesu=01-11-10}}&lt;/ref&gt; Game tamién s'acomuñó con 310 Motoring pa crear el so propiu zapatu llamáu ''The Hurricanes''. Una porción de los ingresos del zapatu son donaos a les víctimes del [[Furacán Katrina]].&lt;ref name=&quot;zapatielles&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Sobre les zapatielles de Game|url=http://www.hiphopgalaxy.com/The-Game-shoes-Line-Hurricane-Game-hip-hop-2647.html|editorial=hiphopgalaxy.com|fechaaccesu=01-11-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110728042538/http://www.hiphopgalaxy.com/The-Game-shoes-Line-Hurricane-Game-hip-hop-2647.html|fechaarchivu=2011-07-28}}&lt;/ref&gt;

N'agostu de [[2007]], Game y un séquitu de 12, incluyendo xente como [[Omarion]] tocaron nun conciertu en [[Luanda]], [[Angola]], en dos feches, el [[11 d'agostu]] y [[12 d'agostu]] nel Cine Atlánticu producíu pola Casa Blanca company.&lt;ref name=&quot;esi sitiu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Tocando en casa Blanca|url=http://www.accessmusik.com/blog/index.php?/archives/139-The-Game-Debúes-In-Angola.html |editorial=accessmusik.com |fechaaccesu=01-11-10}}&lt;/ref&gt;
A finales de [[2007]], Game convertir nel xerente del dúu de rap [[Horrorcore]], [[Axe Murder Boyz]].

== Vida personal ==
Game tien trés neños, dos fíos y una fía. El primer fíu de Game llámase Harlem Caron Taylor y nació el [[30 de xunu]] de [[2003]]. [[Baron Davis]], un compañeru d'equipu de baloncestu na escuela secundaria, y actual NBA All-Star, foi nomáu padrín de Harlem.&lt;ref name=&quot;padrín&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Estrella de la NBA como padrín|url=http://www.xxlmag.com/Features/2005/april/the-game/index.html |editorial=xxlmag.com |fechaaccesu=01-11-10}}&lt;/ref&gt;
El diariu [[Los Angeles Times]] informó qu'a partir de 2006, Game ye un residente de Glendale, California, dempués de mercar una casa'l 4 de payares de 2005 nel barriu de Kenneth. Más tarde la casa de Glendale foi puesta en venta y se mudu a la parte de Porter Ranch. Game anunció que taba comprometíu cola actriz y modelu Valeisha Butterfield, la fía del Congresista de los EE.XX. GK Butterfield. La pareya establecer en casase en marzu de 2007, pero la boda foi atayada en xunu de 2006.&lt;ref name=&quot;boda nula&quot;&gt;{{Cita web |1=títulu atáyase la boda de Game |url=http://www.hillnews.com/thehill/export/TheHill/News/UndertheDome/062706.html |editorial=web.archive.org |fechaaccesu=01-11-10 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070121053043/http://www.hillnews.com/thehill/export/TheHill/News/UndertheDome/062706.html |fechaarchivu=2007-01-21 }}&lt;/ref&gt;

== Cuestiones xurídiques ==
Game, [[Snoop Dogg]] y [[Tha Dogg Pound]], fueron demandaos por afrellar a un fan nel escenariu en mayu de [[2005]] nel conciertu nel Anfiteatru del Ríu Blanco en [[Auburn]], [[Washington (estáu)|Washington]]. L'acusador, Richard Monroe, Jr., afirmó que foi cutíu pola redolada de los artistes mientres el montaxe del escenariu.&lt;ref name=&quot;demanda&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Grupu demandáu|url=http://www.idiomag.com/peek/78299/snoop_dogg |editorial=idiomag.com |fechaaccesu=01-11-10}}&lt;/ref&gt; Él alegó que &quot;foi convidáu&quot; a salir al escenariu. Primero que pudiera salir, los guardaespaldes de Snoop garrar y cutir hasta quedar inconsciente. La demanda centrar nuna compensación de 22 millones de dólares en daños compensatorios, neglixencia, y la imposición intencional de congoxa emocional.&lt;ref name=&quot;demanda n'eso&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Allegamientos del afrelláu|url=http://www.xxlmag.com/online/?p=1172 |editorial=xxlmag.com |fechaaccesu=01-11-10}}&lt;/ref&gt; Les partes en cuestión apaecieron na corte n'abril de [[2009]].

El [[28 d'ochobre]] de [[2005]], Game foi acusáu de conducta desordenada y resistencia al arrestu en [[Greensboro]]. Nun momentu, la policía dixo que los sos compañeros fueron alboraos con gas pimienta cuando arrodiaron a los axentes de forma amenazante. Los oficiales de seguridá del centru comercial, dixeron que'l raperu llevaba una mázcara de [[Halloween]] na cara, filmaba a los compradores, arrenegaba en voz alta, y negóse a salir cuando se-y pidió. Game afirmó que los axentes actuaron d'una forma esaxerada y que nun fixo nada malu cuando foi alboráu con gas pimienta pola seguridá del centru comercial.&lt;ref name=&quot;pimienta&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Game acusáu|url=http://ca.askmen.com/celebs/entertainment-news/the-game/the-game-halloween-arrest.html|editorial=ca.askmen.com|fechaaccesu=01-11-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080916143526/http://ca.askmen.com/celebs/entertainment-news/the-game/the-game-halloween-arrest.html|fechaarchivu=2008-09-16}}&lt;/ref&gt; Los cinco oficiales arreyaos nel incidente terminaron demandándolo por bilordiu.&lt;ref name=&quot;cinco&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Los cinco oficiales demanden|url=http://www.politicalgateway.com/news/read/45660|editorial=politicalgateway.com|fechaaccesu=01-11-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061201080654/http://www.politicalgateway.com/news/read/45660|fechaarchivu=2006-12-01}}&lt;/ref&gt;

El [[11 de mayu]] de [[2007]], Game foi deteníu na so casa según los informes en rellación con un incidente nun partíu de baloncestu nel sur de Los Angeles en febreru de 2007. Él foi acusáu d'amenaciar a una persona con una arma de fueu. L'arrestu tuvo llugar dempués de que la so casa foi rexistrada mientres tres hores. Game foi puestu en llibertá ceo a otru día en pagando la fianza de 50.000 dólares.&lt;ref name=&quot;otra vegada&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Game arreyáu nun fregáu|url=http://www.mtv.com/news/articles/1559453/20070512/game__3_.jhtml?rsspartner=rssFeedBurner|editorial=mtv.com|fechaaccesu=01-11-10|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151021000000/http://www.mtv.com/news/articles/1559453/20070512/game__3_.jhtml?rsspartner=rssFeedBurner|fechaarchivu=2015-10-21}}&lt;/ref&gt;
El [[9 de xineru]] de [[2008]], un xuez de Los Angeles proclamó'l [[4 de febreru]] como fecha d'entamu pal xuiciu por asaltu y portación d'armes.&lt;ref name=&quot;d'armes&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Game llamáu a xuiciu|url=http://www.sixshot.com/news/9654/ |editorial=sixshot.com |fechaaccesu=01-11-10}}&lt;/ref&gt; En declarándose ''[[nolo contendere]]'' d'un delitu mayor posesión d'armes, el [[11 de febreru]], Game foi condergáu a 60 díes de cárcel, 150 hores de serviciu comuñal y tres años de llibertá condicional.&lt;ref name=&quot;condergáu&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Sentencia del xuez pa Game|url=http://www.xxlmag.com/online/?p=19356 |editorial=xxlmag.com |fechaaccesu=01-11-10}}&lt;/ref&gt;

== Discografía ==
:&lt;small&gt;''Artículu principal:&lt;/small&gt; [[Discografía de Game (raperu)|Discografía de Game]]
* ''[[The Documentary]]'' (2005)
* ''[[Doctor's Advocate]]'' (2006)
* ''[[LAX (álbum)|LAX]]'' (2008)
* ''[[The R.Y.D. Album]]'' (2011)
* ''[[Jesus Piece]]'' (2012)
* ''[[Year Of The Wolf]]''(2014)
* ''[[The Documentary 2]]''(2015)

== Filmografía ==
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;left&quot;
! Añu !! Títulu!!&lt;ref&gt;[https://www.imdb.com/name/nm1667139/ Filmografía]. ''IMDb''. Accesu [[7 de setiembre]] de [[2009]].&lt;/ref&gt; Papel !! Notes
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2004 || ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' || B-Dup || [[Videoxuegu]], solo voz
|-
| ''Life in a Day: The DVD'' || El mesmu || Papel pequeñu
|-

|rowspan=&quot;2&quot;| 2005 || ''[[The Documentary]]'' DVD || El mesmu ||
|-
| ''Beef 3'' || El mesmu || Papel pequeñu
|-

|rowspan=&quot;3&quot;| 2006 || ''Stop Snitchin, Stop Lyin''' DVD || El mesmu ||
|-
| ''Waist Deep'' || Big Meat ||
|-
| ''[[Doctor's Advocate]]'' DVD || El mesmu ||
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2007 || ''[[Def Jam: Icon]]'' || El mesmu || [[Videoxuegu]], solo voz
|-
| ''Tournament of Dreams'' || — ||
|-
| ''Beef 4'' || El mesmu || Papel pequeñu
|-

|rowspan=&quot;3&quot;| 2008 || ''[[Street Kings]]'' || Grill ||
|-
|''Belly 2: Millionaire Boyz Club'' || G ||
|-
| ''Life After the Math'' || El mesmu ||
|-
|2009 || ''House Arrest'' || — ||
|-
|}

== Premios ==
=== [[Premios Grammy]] ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;left;&quot;
|----- FONT SIZE=&quot;+2&quot;
! Categoría&lt;ref name=&quot;gallardones&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Premios Grammys|url=http://www.usatoday.com/life/music/awards/grammys/2005-12-08-grammy-list-nominations_x.htm |editorial=usatoday.com |fechaaccesu=13-06-10}}&lt;/ref&gt;
! Xéneru
! Asuntu
! Añu
! Resultáu
|-
ALIGN=&quot;CENTER&quot;
| Meyor cantar de rap || Rap || &quot;Hate It or Love It&quot;
| 2006 || Nomáu
|-
ALIGN=&quot;CENTER&quot;
| Meyor actuación de dúu || Direutu || &quot;Hate It or Love It&quot; con [[50 Cent]]
| 2006 || Nomáu
|}

=== [[Bet|Premios BET]] ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;left;&quot;
|----- FONT SIZE=&quot;+2&quot;
! Categoría&lt;ref name=&quot;mas gallardones&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Premios BET|url=http://top40.about.com/od/awards/a/bet2005_2.htm|editorial=top40.about.com|fechaaccesu=06-08-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151107054343/http://top40.about.com/od/awards/a/bet2005_2.htm|fechaarchivu=2015-11-07}}&lt;/ref&gt;
! Xéneru
! Asuntu
! Añu
! Resultáu
|-
ALIGN=&quot;CENTER&quot;
| Meyor Nuevu Artista || Rap || Xeneral
| 2005 || Nomáu
|-
ALIGN=&quot;CENTER&quot;
| Meyor Collaboración || Rap || &quot;Hate It or Love It&quot; con [[50 Cent]]
| 2005 || Nomáu
|}

=== [[Billboard|Billboard Music Awards]] ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;left;&quot;
|----- FONT SIZE=&quot;+2&quot;
! Categoría&lt;ref name=&quot;mas y más gallardones&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Premios Billboard|url=http://top40.about.com/od/awards/a/billboardma2005_2.htm|editorial=top40.about.com|fechaaccesu=06-08-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151107054344/http://top40.about.com/od/awards/a/billboardma2005_2.htm|fechaarchivu=2015-11-07}}&lt;/ref&gt;
! Xéneru
! Asuntu
! Añu
! Resultáu
|-
ALIGN=&quot;CENTER&quot; BGCOLOR=&quot;green&quot;
| Meyor artista de R&amp;B/Hip-Hop
| Rap || Xeneral || 2005
| Ganador
|----- ALIGN=&quot;CENTER&quot;
| Meyor Álbum de Rap || Rap
| ''The Documentary'' || 2005 || Nomáu
|}

=== [[Premios ECHO|ECHO Awards]] ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;left;&quot;
|----- FONT SIZE=&quot;+2&quot;
! Categoría
! Xéneru
! Asuntu
! Añu
! Resultáu
|-
ALIGN=&quot;CENTER&quot;
| Meyor artista internacional de R&amp;B/Hip-Hop
| Rap || Xeneral || 2006 || Nomáu
|}

=== [[MTV Video Music Awards]] ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;left;&quot;
|----- FONT SIZE=&quot;+2&quot;
! Categoría&lt;ref name=&quot;gallardones estranxeros&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Premios MTV|url=http://www.mtv.com/ontv/vma/2005/|editorial=mtv.com|fechaaccesu=06-08-09|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080828073144/http://www.mtv.com/ontv/vma/2005/|fechaarchivu=2008-08-28}}&lt;/ref&gt;
! Xéneru
! Asuntu
! Añu
! Resultáu
|-
ALIGN=&quot;CENTER&quot;
| Meyor Videu de Rap || Rap
| &quot;Hate It or Love It&quot; || 2005 || Nomáu
|}

=== [[Ozone|Ozone Awards]] ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;left;&quot;
|----- FONT SIZE=&quot;+2&quot;
! Categoría&lt;ref name=&quot;más gallardones estranxeros&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Premios Ozone|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.7501/title.2008-ozone-awards-winners-and-recap|editorial=hiphopdx.com|fechaaccesu=06-08-09|urlarchivu=https://archive.today/20081204171426/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.7501/title.2008-ozone-awards-winners-and-recap|fechaarchivu=2008-12-04}}&lt;/ref&gt;
|----- ALIGN=&quot;CENTER&quot; BGCOLOR=&quot;green&quot;
| Meyor artista de Rap de la Mariña Oeste|| Rap || Xeneral
| 2007 || Ganador
|----- ALIGN=&quot;CENTER&quot; BGCOLOR=&quot;green&quot;
| Meyor álbum de rap de la mariña oeste|| Rap || ''Doctor's Advocate'' || 2008 || Ganador
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Commonscat|The Game}}
* [http://www.comptongame.com Sitiu oficial]
* {{myspace|thegame|The Game}}
* {{IMDb nome |id=1667139|name=The Game}}
* [https://archive.today/20121205232106/billboard.com/bbcom/bio/index.jsp?pid=635871 The Game] en ''[[Billboard]]''
* [http://thisizgame.ning.com/ The Game en Ning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090929094136/http://thisizgame.ning.com/ |date=2009-09-29 }}
* [http://www.therealblackwallstreet.com The Black Wall Street]
* [http://www.aftermathentertainment.com/ Aftermath Entertainment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209014444/http://www.aftermathentertainment.com/ |date=2006-02-09 }}
* [http://www.czar-ent.com/ Czar Management] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209224131/http://www.czar-ent.com/ |date=2006-02-09 }}
* [http://www.thegameonline.net/ Sitio web non oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060415164331/http://www.thegameonline.net/ |date=2006-04-15 }}
* [http://www.aftermathgame.com AftermathGame.com Fansite]
* [http://aftermathmusic.com Aftermath Music fansite]
* [http://www.thegamebws.com/ The Game BWS (BlackWallStreet)]
* [http://hurricane-game.net/ Hurricane-Game.net]

{{NF|1979||Game}}

[[Categoría:Productores discográficos]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>f0e1mlmhzjq5lv1eond077og61dwbqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilene Graff</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56751</id>
    <revision>
      <id>4493261</id>
      <parentid>4485070</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="2k1dorkncuo5zd4tzfvdao55x7wfut8" xml:space="preserve">{{Tradubot|Ilene Graff}}
{{persona}}
'''Ilene Susan Graff'''&lt;ref&gt;http://www.peliculasyonkis.com/profesional/ilene-graff&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.abandomoviez.net/indie/persona.php?id_persona=65200&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://highlighthollywood.com/2013/04/broadway-veterans-ilene-graff-and-ben-lanzarone-help-make-the-song-your-own-highlight-hollywood-exclusive-news/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131228081322/http://highlighthollywood.com/2013/04/broadway-veterans-ilene-graff-and-ben-lanzarone-help-make-the-song-your-own-highlight-hollywood-exclusive-news/ |fechaarchivu=2013-12-28 }}&lt;/ref&gt;( [[Queens]], [[Nueva York]], [[28 de febreru]] de [[1949]]) ye una actriz y cantante d'Estaos Xuníos nomada al [[grammy]]. Conocida por haber intrepretado al personaxe de Martha Owens na [[sitcom]] ABC ''[[Mr. Belvedere|Mr Belvedere]]''. Anguaño vive en [[Los Angeles]]. Ella ye Xudía.

== Primeros años ==
Graff nació en Nueva York. Fía de Judith Clarice, una profesora de pianu y direutora de coru y Jerome Lawrence Graff,&lt;ref&gt;https://www.imdb.com/name/nm0333779/&lt;/ref&gt;un músicu y actor.

== Carrera ==
El so primer trabayu consistió n'apaiciones nos sitcoms d'Estaos Xuníos ''[[Barnaby Jones]]'' y ''[[Laverne &amp; Shirley]]''. Dende 1981-1984, Graff vio una llinia constante de trabayu en comedies populares d'Estaos Xuníos como ''[[Mork y Mindy]]'' y pa trés, según el teatru ''[[St. Elsewhere]]''. En 1985, ella tomó lo que ye posiblemente'l so papel más conocíu, interpretando a la esposa de Bob Uecker na comedia ''ĨMr. Belvedere''.

El programa salió al aire en 1990. Empezó la so carrera profesional como un adolescente cuando actuó como corista y actriz comercial. Asistió a Martin Van Buren High School en [[Queens]] Village, y graduóse na universidá de Ithaca en 1970, desempeñó'l papel de Sandy na producción teatral de Broadway de ''[[Grease]]'' mientres 2 años dempués de lo cual pasó a papeles más notables de la televisión y el cine. Fixo'l so debú en Broadway&lt;ref&gt;http://www.broadwayworld.com/people/Ilene-Graff/&lt;/ref&gt; profesionales nel escenariu musical en ''[[Promises, promises]]''.

[[Ficheru:Ilene Graff And Ben Lanzarone 2013.jpg|thumb|derecha|Ilene Graff, Barbara Van Orde y [[Ruta Lee]]]]

=== Filmografía ===
'''Peliculas'''

{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Película !! Personaxe!! Añu
|-

|-
|-
| ''[[Loving Annabelle]] '' || Mother Immaculata || [[2006]]
|-
| ''[[South Pacific]]'' || Singing Ngana || [[2001]]
|-
| ''[[Abandonada a la so suerte]]'' || || [[1995]]
|-
| ''[[Ladybugs (filme)]]'' || Bess || [[1992]]
|-
|-
| ''[[Los opuestos atráense]]'' || Frannie || [[1990]]
|-
| ''[[El gran escándalu sexual americanu]] '' || Marilyn Worth || [[1990]]
|-
| ''[[Earthlings]]'' || Jane Lassiter|| [[1984]]
|-
| ''[[13 Thirteenth Avenue]] '' || Melinda York || [[1983]]
|}

'''Series de Tv'''

{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Serie !! Personaxe!! Añu
|-

|-
|-
| ''[[Doctora en Alabama]] '' || Clora Tucker || [[2011]]-[[2013]]
|-
| ''[[Castle]]'' || Gayle Finnegan || [[2009]]
|-
| ''[[Living Whit Fran]]'' || Jessica || [[2006]]
|-
| ''[[Haunted]]'' || Emily Eastway || [[2002]]
|-
| ''[[Touched by an Angel]] '' || Gloria Brewer || [[1997]]
|-
| ''[[Hermanes]]'' || Cinthya || [[1994]]
|-
| ''[[Walter &amp; Emily]]'' ||Dr. Barbara Morris || [[1992]]
|-
| ''[[Mr. Belvedere]] '' || Marsha Owens || [[1985]]-[[1990]]
|-
| ''American Playhouse'' || Kitty Verdune|| [[1987]]
|-
| ''[[New Love, American Style]]'' || || [[1986]]
|-
| ''[[St. Elsewhere]] '' || Heidi Brechman || [[1985]]
|-
| ''[[Vida d'estudiante]]'' || Carolyn || [[1983]]
|-
| ''[[Lottery]]'' || || [[1983]]
|-
| ''[[Three's Company]] '' || Daphne Smith || [[1983]]
|-
| ''[[Remington Steele]]'' || Ivy Shapiro|| [[1982]]
|-
| ''[[Madame's Place]] '' || Gloria Beecham Meade || [[1982]]
|-
| ''[[Lewis &amp; Clark]] '' || Alicia Lewis || [[1981]]-[[1982]]
|-
| ''[[Mork y Mindy]] '' || Tracy / Recepcionista || [[1981]]-[[1982]]
|-
| ''[[Laverne y Shirley]]'' || Monique || [[1980]]
|-
| ''[[El plantíu Beulah]] '' || Frannie || [[1980]]
|-
| ''[[Angi]]y '' || Annabel Davis || [[1980]]
|-
| ''[[Supertren]] '' || Penny Whitaker || [[1979]]
|-
| ''[[Barnaby Jones]] '' || Stephanie Capello || [[1979]]
|}

== Vida personal ==
Graff casóse col compositor [[Ben Lanzarone]]. Casada dende 1978, la pareya tien una fía [[Nikka Graff Lanzarone]]. Ilene ye la hermana mayor del actor nomáu al premiu Tony [[Todd Graff]]. La so prima ye l'actriz [[Randy Graff]] y [[Laurie Graff]] escritora.

Foi mientres &quot;Grease&quot; qu'ella conoció al so futuru home, el direutor musical [[Ben Lanzarone]], que provocó'l treslláu a la Mariña Oeste.
Una d'ella y les actividaes más favoritos del so home ye participar nel teletón añal de Cedar Rapids.
Nel añu 1999, pasó'l so cumpleaños ayudando a recaldar $ 45 millones pal Club de Children's Club.

Graff Ye voceru nacional pal Centru d'Investigación del Cáncer de AMC en Denver

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons category}}
* [http://ilenegraff.com/ Official website]
* {{IBDB nome|id=88014|name=Ilene Graff}}
* {{IMDb nome}}

== Ver tamién ==
* [[Mr. Belvedere]]
* [[Todd Graff]]
* [[Nikka Graff Lanzarone]]
* [[Randy Graff]]
* [[Ben Lanzarone]]

{{NF|1949||Graff, Ilene}}

[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>2k1dorkncuo5zd4tzfvdao55x7wfut8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Hong</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57086</id>
    <revision>
      <id>4493264</id>
      <parentid>4320830</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8662" sha1="f21nna43iccypd90k7zqsoi517pn0o7" xml:space="preserve">{{Tradubot|James Hong}}
{{persona}}
'''James Hong''' (吳漢章; {{nym|paréntesis=non}}) ye un [[actor]] d'[[Estaos Xuníos]] y ex-presidente de la AAPAA (Asociación d'Artistes Americanos d'Asia y el Pacíficu).

== Empiezos ==
Hong nació en [[Minneapolis]] ([[Minnesota]]). El so padre, Frank W. Hong, emigró de [[Ḥong Kong]] a [[Chicago]] al traviés de [[Canadá]], onde yera propietariu d'un restorán. El güelu Hong yera de [[Taishan]] ([[China]]).&lt;ref&gt;Según [http://www.jameshong.com/about.htm JamesHong.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802204248/http://www.jameshong.com/about.htm |date=2009-08-02 }} (sitiu oficial).&lt;/ref&gt;
Pa los sos primeros estudios Hong treslladóse a [[Ḥong Kong]], y tornó a [[Estaos Xuníos]] a la edá de diez años. Estudió [[inxeniería civil]] na [[Universidá del Sur de California]], pero más tarde interesóse na actuación y estudió con [[Jeff Corey]]. Hong foi inxenieru de caminos nel Condáu de Los Angeles mientres siete años, y actuaba mientres les sos vacaciones y díes d'enfermedá. Finalmente abandonó la inxeniería y dedicóse a tiempu completu al trabayu como actor y actor de voz.

== Carrera ==
La so carrera nel mundu del espectáculu empezó nos años cincuenta, cuando fixo'l [[doblaxe (cine)|doblaxe]] de les bandes sonores de delles películes asiátiques, incluyíu'l nuevu doblaxe de los personaxes Ogata y el Dr. Serizawa, na película xaponesa ''[[Godzilla, rei de les bisarmes]]'' (1956), según el personaxe del títulu nel ''El vapor humanu''. Igualmente actuó nun capitulo de la famosa serie &quot;EL FOÍN (1956)&quot; onde interpreto a un principe chinu secuentrado.
En 1965, Hong foi unu de los miembros fundadores de la East West Players (Actores Empobine Occidente), una de les primeres organizaciones asiático-americanes de teatru.

Actuó en más de 500 programes de televisión y películes de cine, y la llista sigue creciendo.&lt;ref&gt;Según [[IMDb]] (Internet Movie Database: base de datos de películes n'internet]].&lt;/ref&gt;
En 2008 apaeció en ''[[The Day the Earth Stood Still (película de 2008)|The Day the Earth Stood Still]]'' y ''[[Kung Fu Panda]]'', onde interpretó la voz de Ping, el gansu «padre» del protagonista Panda (interpretáu por [[Jack Black]]). pola so interpretación d'esti gansu paternal foi nomáu a un Premiu Annie.

Hong foi estrella convidada na serie de televisión ''[[Kung Fu (serie de televisión)|Kung Fu]]'' (1972-1975), xunir
al repartu na última temporada de ''[[Switch (serie de televisión)|Switch]]'' (como Wang) y tamién
fixo d'asistente de vuelu na película [[The In-Laws (película de 1979)|''The In-Laws'']] (1979). Coles mesmes foi policía na comedia de cultu ''[[Airplane!]]''
(1980). Él ye quiciabes más llargamente conocíu como l'inmortal
maga pantasma [[Lo Pan]] na película ''[[Big Trouble in Little China]]'' (1986, de [[John Carpenter]]), como'l
fabricante de güeyos ''[[Blade Runner]]'', como detective priváu en
[[Vilba Negra (película)|''Vilba negra'']], y tamién actuó na película ''El
viñéu'' (1989). Actuó como anfitrión
d'un restorán chinu nel conocíu episodiu de ''[[Seinfeld]]'' «El restorán chinu», y desempeñó un papel similar nun episodiu de [[Teoría del Big Bang (serie)|''La teoría del Big Bang'']]. Foi Hoshi,
el exsicario y entrenador de boxéu de Pete, el noviu de Mónica nel episodiu «The One With The Ultimate Fighting Champion» en ''[[Friends]]''. Hong fixo de Jeff
Wong, el padre de Cassandra Wong (que resulta ser un espertu en [[artes marciales]]), na secuela de la comedia [[Wayne's World 2]] (1993). Hong tuvo un
pequeñu papel na película de [[cine independiente]] ''Broken vessels'' (1998). Apocayá, desempeñó'l papel de Mr.
Takato na película ''[[Chasing Zoey]]''. Yera un home «non esistente» na serie de televisión ''[[Zoey 101]]'', qu'enseñó a remanar una tresmisión manual a Michael Barret.

Hong foi la voz de [[Daolon Wong]], un magu malváu na serie de televisión ''Les aventures de [[Jackie Chan]].
Foi la voz de Chi Fu na película ''[[Mulan]]'' (de [[Walt Disney Pictures|Disney]]), mandarín
en ''[[Super Escuadrón Ciber Monos Hiperfuerza ¡!]]'', y el
profesor Chang en ''[[Teen Titans (serie animada)|Teen Titans]]''.
Fixo un cameo na serie de televisión [[Las Vegas (serie de televisión)|''Las Vegas'']] como un [[monxu]] estafador.
James Hong tamién emprestó la so voz a dibuxos animaos ''[[Chowder (serie animada)|Chowder]]'' (de Cartoon Network) como mentor de [[Mung Daal]] nel episodiu «Won-Ton bombs».

[[Ficheru:JamesHongDanFoglerJuly07.jpg|thumb|Hong con [[Dan Fogler]] na convención Comic Con (2007).]]

Hong tamién fixo la voz del coronel Zhou Peng nel xuegu de video ''[[Mercenarios: L'arte de la destrucción]]'', el
Dr. Chang de ''[[Def Jam Icon]]'' (en 2007), Ancient
Wu en ''[[True Crime: Streets of LA]]'', y repitió el so papel de Chew nel xuegu de video [[Blade Runner (video)|''Blade Runner'']]. Una vegada más, les sos apaiciones más recién fueron nes películes ''[[Balls of Fury]]'', ''[[Kung Fu Panda]]'' y ''[[The Day the Earth Stood Still]]''.

== La so fía April Hong ==
James Hong tien una fía, [[April Hong|April]], a quien entrenó y sofitó na so carrera d'actriz desque empezó a amosar gran interés n'actuar, cantar y baillar a los 4 años d'edá. Dende entós entrenóse en delles téuniques d'actuación non yá del so padre, sinón tamién d'[[Uta Hagen]], [[Konstantín Stanislavski]], la [[Yale School of Drama|Escuela de Drama de Yale]] y [[Viola Spolin]]. Les sos esperiencies lleváron-y a afayar el so propiu enfoque pal arte y el mundu del espectáculu.

Cuando yera neña apaeció en papeles protagónicos nos videos ''[[Kidsongs]]'', na película ''[[Lotus]]''
(del gallardoniáu documentalista y direutor [[Arthur Dong]]);
en programes de televisión ''[[China Beach]]'' y ''[[Hospital Xeneral]]'';
en series animaes pa televisión ''The Real Ghostbusters'', ''[[Slimer]]'',''[[Captain Planet]]'', y munchos más.

Los sos creitos más recién inclúin programes de televisión como ''[[Desperate Housewives]]'',''[[90210]]'', ''[[ER (serie de televisión)|ER]]'' y ''[[Numb3rs]]''.
Ella tamién fixo'l doblaxe nos xuegos interactivos ''[[The Mummy: Tomb of the Dragon Emperor (videoxuegu)|The Mummy: Tomb of the Dragon Emperor]]'' y ''[[Command and Conquer: Red Alert 3]]'', y apaeció en [[anunciu de televisión|comerciales]] nacionales para [[Microsoft]] y [[Chrysler]].

== Filmografía ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;LightSteelBlue&quot; align=&quot;center&quot;
|'''Añu''' ||'''Película'''
|-
|1955 ||''[[Soldier of Fortune]]''
|-
|1962-1963 || ''[[Ensign O'Toole]]'' 
|-
|1963 || ''[[General Hospital]]''
|-
|1966 || ''[[The Sand Pebbles]]'' 
|-
|1965-1967 || ''[[I Spy|Yo soi espía]]'' 
|-
|1972-1975 || ''[[Kung fu (serie de televisión)|Kung Fu]]''
|-
|1979 || ''[[Mandrake]]'' 
|-
|1981 || ''[[True Confessions|Confesiones verdaderes]]'' 
|-
|1982 || ''[[Blade Runner]]''
|-
|1984 || ''[[Ninja III: The Domination]]''
|-
|1985 || ''[[Blade in Hong Kong]]''
|-
|1988 || ''[[Viceversa]]''
|-
|1988 || ''[[Hot to Trot]]''
|-
|1989 || ''[[Tango &amp; Cash]]''
|-
|1993 || ''[[Wayne's World 2|El mundu según Wayne 2]]''
|-
|1996 || ''[[Bloodsport 2]]''
|-
|1997 || ''[[Red Corner]]''
|-
|1998 || ''[[Mulan]]''
|-
|2000 || ''[[The Art of War]]''
|-
|2001 || ''[[The Ghost]]''
|-
|2002 || ''[[Héroe]]''
|-
|2002 || ''[[The Biggest Fan]]''
|-
|2002-2004 || ''[[Jackie Chan Adventures]]''
|-
|2006 || ''[[Totally Awesome]]''
|-
|2004-2006 || ''[[Super Robot Monkey Team Hyperforce Go!]]''
|-
|2007 || ''[[Balls of Fury]]''
|-
|2008 || ''[[Kung Fu Panda]]''
|-
|2008 || ''[[The Day the Earth Stood Still]]''
|-
|2011 || ''[[Scooby-Doo! Mystery Incorporated]]''
|-
|2010-2011 || ''[[I'm in the Band]]''
|-
|2011 || ''[[Kung Fu Panda 2]]''
|-
|2012 || ''[[Safe]]''
|-
|2013 || ''[[The Lost Medallion: The Adventures of Billy Stone]]''
|-
|2011-2013 || ''[[Pair of Kings|Par de Reyes]]''
|-
|2011-Presente || ''[[Kung Fu Panda: Legends of Awesomeness]]''
|-
|2014 || ''[[Patriot Act]]''
|-
|2015 || ''[[Kung Fu Panda 3]]''
|-
|}

== Referencies ==
*Pilato, Herbie J.: ''The kung fu book of Caine: the complete guide to TV's first mystical eastern western''. Boston: Charles A. Tuttle, 1993. ISBN 0-8048-1826-6.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1929||Hong, James}}
[[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>f21nna43iccypd90k7zqsoi517pn0o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ricky Nelson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58272</id>
    <revision>
      <id>4493262</id>
      <parentid>4019921</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8415" sha1="374wso3uk6yfwtpsmbvjt8u62q4fuz6" xml:space="preserve">{{Tradubot|Ricky Nelson}}
{{persona}}
'''Eric Hilliard &quot;Ricky&quot; Nelson''', tamién conocíu como '''Rick Nelson''' {{nym}}, foi un cantante de [[rock and roll]] y actor, tamién se convirtió n'unu de los primeros ídolos xuveniles d'[[Estaos Xuníos]].

== Biografía ==
Nació na ciudá de [[Nueva Jersey|Teaneck, Nueva Jersey]], foi'l fíu menor d'[[Ozzie Nelson]], el líder d'una [[big band]], y [[Harriet Nelson|Harriet Hilliard Nelson]], la vocalista de la banda. Xunto col so hermanu David Nelson, la familia protagonizó'l programa de [[radio (mediu de comunicación)|radio]] y [[televisión]] llamáu ''The Adventures of Ozzie &amp; Harriet'' (''Les Aventures de Ozzie y Harriet'') de [[1944]] a [[1966]] en televisión; hasta [[1949]] en radio, por un tiempu los neños fueron sustituyíos n'ocasiones por actores profesionales na radio.

=== Trayeutoria musical y cinematográfica ===
Ricky empezó la so carrera musical nel [[rock and roll]] nel añu [[1957]]. Grabó'l so senciellu debú, el cantar ''I'm Walkin' '' escrita pol famosu compositor [[Fats Domino]]. Ricky naguaba por tener l'ésitu que nesi entós [[Elvis Presley]] gociaba. El so primer senciellu llegó hasta la posición númberu cuatro nes llistes musicales. Llueu, cada programa de televisión terminaba con una presentación de &quot;Ricky&quot;.

De 1957 a [[1962]], Ricky tuvo 30 cantares dientro del top 40 de [[Billboard]], más que cualesquier otru artista nesi tiempu con esceición de Elvis Presley. Munches de los primeros cantares fueron dobles hits nel [[Billboard Hot 100]] por cuenta de que'l senciellu tenía tantu un llau A como B. (para más información vease cambeos nes polítiques del [[Billboard Hot 100|Hot 100]])

Nel añu [[1959]], actuó na película &quot;[[Rio Bravo (película)|Rio Bravo]]&quot;, con [[John Wayne]] y [[Dean Martin]]. Celebró'l so cumpleaños númberu 18 mientres filmaban la película en [[Tucson]], [[Arizona]]. En 1960 protagonizò xunto a Jack Lemmon ''El barcu màs llocu del ejèrcito'' (The wackiest ship in the army). N'abril de [[1963]], casóse con Kristin Harmon, a lo que la revista ''Life'' refirióse como &quot;La boda del añu&quot;.

Fora d'aspeutos promocionales de la so carrera, ta claro que Nelson conoció y amaba la música y foi un cantante creíble enantes de convertise nun ídolu xuvenil. Foi escoyíu pa formar parte del ''Salón de la Fama del Rock and Roll'' en [[1987]], y amás pal ''Salón de la Fama del [[Rockabilly]]''.

A diferencia de munchos ídolos xuveniles de la so dómina, Nelson amosó'l so gustu personal por trabayar con músicos importantes incluyendo a James Burton, Joe Maphis, y Johnny Burnette. A fines de los años 1950 y principios de los años 1960, Nelson foi unu de los artistes que más álbumes vendió, superáu solamente por [[Elvis Presley]]. Col so senciellu &quot;Poor Little Fool&quot; convertir nel únicu y primer artista de llevar el primer númberu 1 de [[Billboard Hot 100]], el día [[8 d'abril]] de [[1958]]. En [[1963]], robló un contrató por 20 años cola compañía discográfica [[Decca Records|Decca]], pero nun tuvo grandes hits dempués del senciellu &quot;For You&quot; en [[1964]]. A mediaos de los años 1960, empezó a esperimentar con xéneros como'l [[country]]. ''Garden Party'' en [[1972]] esfrutó d'un ésitu moderáu.

Ricky Nelson amás apaeció en películes tales como ''[[Rio Bravo (película)|Rio Bravo]]'' en [[1959]] y ''Love and Kisses'' en [[1965]].

=== Muerte ===
A finales de los años 1970, la vida de Ricky convertir nun caos. La so esposa divorciárase d'él y llevóse con ella a los sos cuatro fíos. Yá nun grababa más cantares, y cuando cantaba en direuto yá nun yera lo mesmo. En [[1985]], xunir nuna xira de señardá pol rock n'[[Inglaterra]]; ésti foi'l so mayor ésitu dempués de que la so carrera artística práuticamente taba pelos suelos. Trató de realizar la mesma xira nel sur de los Estaos Xuníos. Mientres s'iguar los últimos detalles pa empecipiar la xira, él morrió a la edá de 45 años cuando s'estrelló l'avión en que volaba camín de [[Dallas (Texas)|Dallas]] pa celebrar la [[Nuechevieya]]. L'últimu cantar qu'interpretó enantes de la so muerte foi «Rave On» de [[Buddy Holly]].

== Discografía ==
{| {{tablaguapa}}
! rowspan=&quot;2&quot;| Añu 
! rowspan=&quot;2&quot;| Álbum
! colspan=&quot;3&quot;| Posición peak
|-
! width=&quot;45&quot;| &lt;small&gt;[[Billboard Hot 100|US]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;45&quot;| &lt;small&gt;[[Top Country Albums|US Country]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;45&quot;| &lt;small&gt;CAN&lt;/small&gt;
|-
| 1957
| ''[[Ricky]]''
| align=&quot;center&quot;| 1
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1958
| ''[[Ricky Nelson (álbum)|Ricky Nelson]]''
| align=&quot;center&quot;| 7
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 1959
| ''[[Ricky Sings Again]]''
| align=&quot;center&quot;| 14
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''Songs By Ricky'' (''Ricky Sings Spirituals'')
| align=&quot;center&quot;| 22
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1960
| ''More Songs By Ricky''
| align=&quot;center&quot;| 18
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 1961
| ''Rick Is 21''
| align=&quot;center&quot;| 8
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''Album Seven By Rick''
| align=&quot;center&quot;| 27
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| 1962
| ''Best Sellers By Rick Nelson''
| align=&quot;center&quot;| 112
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''It's Up to You''
| align=&quot;center&quot;| 128
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''Million Sellers''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''A Long Vacation''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 1963
| ''Rick Nelson Sings For You''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''For Your Sweet Love''
| align=&quot;center&quot;| 20
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 1964
| ''Rick Nelson Sings &quot;For You&quot;''
| align=&quot;center&quot;| 14
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''The Very Thought of You''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 1965
| ''Spotlight on Rick''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''Best Always''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''Love and Kisses''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 1966
| ''Bright Lights and Country Music''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''Country Fever''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| ''On the Flip Side''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1967
| ''Another Side of Rick Nelson''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1968
| ''Perspective''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 1970
| ''[[In Concert at the Troubadour, 1969|In Concert]]''
| align=&quot;center&quot;| 54
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| 66
|-
| ''[[Rick Sings Nelson]]''
| align=&quot;center&quot;| 196
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1971
| ''[[Rudy The Fifth]]''
| align=&quot;center&quot;| 204
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1972
| ''[[Garden Party (album)|Garden Party]]''
| align=&quot;center&quot;| 32
| align=&quot;center&quot;| 26
| align=&quot;center&quot;| 39
|-
| 1974
| ''[[Windfall (album)|Windfall]]''
| align=&quot;center&quot;| 190
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| 97
|-
| 1977
| ''Intakes''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1981
| ''Playing to Win''
| align=&quot;center&quot;| 153
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1986
| ''The Memphis Sessions''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| 62
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 1989
| ''Lonesome Town''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 2006
| ''Greatest Hits''
| align=&quot;center&quot;| 56
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
| 2007
| ''Ricky Rocks''
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
| align=&quot;center&quot;| —
|-
|colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;|&lt;small&gt;&quot;—&quot; indica que nun entró nos charts.&lt;/small&gt;
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==

{{commonscat}}
{{IMDb nome|0625699}}

* [http://www.rockhall.com/hof/inductee.asp?id=159 Salón de la Fama del Rock and Roll]

{{NF|1940|1985|Nelson, Ricky}}

[[Categoría:Cantantes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Nueva Jersey]]
[[Categoría:Músicos y músiques de rock]]</text>
      <sha1>374wso3uk6yfwtpsmbvjt8u62q4fuz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fred Thompson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59472</id>
    <revision>
      <id>4493186</id>
      <parentid>4490523</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11654" sha1="8bu3blofhv1ncswlumuvnqewuguegdz" xml:space="preserve">{{persona}}
{{Tradubot|Fred Thompson}}
[[Ficheru:Fred Thompson.jpg|thumb|200px|Fred Thompson.]]
'''Fred Dalton Thompson''' (n. [[19 d'agostu]] de [[1942]]), ye un políticu, abogáu y actor d'[[Estaos Xuníos]]. Miembru del [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos]]. Senador por [[Tennessee]] ([[1994]]-[[2003]]) y ex-candidatu presidencial pa la [[eleición presidencial d'Estaos Xuníos (2008)]].

== Primeros años ==

Nació en [[Sheffield]], [[Alabama]], y creció en [[Lawrenceburg]], [[Tennessee]]. Asistió primero a la [[University of North Alabama]] y más tarde a la [[Memphis State University]], onde se graduó en [[Filosofía]] y [[Ciencies Polítiques]]. En [[1967]] llogró la llicenciatura en [[Derechu]] pola [[Universidá de Vanderbilt]]. Foi almitíu nel Colexu d'Abogaos de [[Tennessee]] en [[1967]], y empezó a exercer como asistente de fiscal ([[1969]]-[[1972]]).

En [[1977]] llevó unu de los sos casos más célebres como abogáu.{{ensin referencies}} El casu contra'l Comité d'Indultos y Llibertá Condicional del Estáu de [[Tennesse]], comité nel que se taben cometiendo tou tipu d'abusos cola compra y venta d'indultos. El casu terminó arruinando la carrera política del entós Gobernador de [[Tennessee]], el [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos|demócrata]] Ray Blanton.

== Investigación del Casu Watergate ==

En [[1972]] dirixó la campaña de reeleición del Senador [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|republicanu]] [[Howard Baker]]. Esto dexó-y llegar a Washington como asistente del Senador Baker. En [[1973]] trabayó como conseyeru llegal del Comité d'Investigación del casu [[Escándalu Watergate|Watergate]] nel [[Senáu d'EE.XX.]], del que [[Howard Baker]] yera'l republicanu de más altu rangu. Fred Thompson dacuando ye referíu como'l responsable de la entruga que realizó'l Senador Baker nel Comité y que ye considerada como un momentu clave que bastió la cayida del Presidente [[Richard Nixon]]: «¿Qué sabía'l Presidente, y cuándo lo supo?».&lt;ref&gt;{{Cita llibru|apellíos=Van Hasselt|nome=Caroline|títulu=High Wire Act: Ted Rogers and the Empire that Debt Built|añu=2010|editorial=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-04-7073-974-7|páxines=544 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Amás, tamién ye famosa la entruga que lu realizó al asesor d'[[Alexander Butterfield]] que terminó per revelar públicamente la esistencia de grabaciones na Casa Blanca: «Señor Butterfield, ¿tenía usté conocencia de la esistencia d'un dispositivu de grabación nel Despachu Oval?».&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Cottle, Michelle|títulu=Another Beltway Bubba?|url=http://www.washingtonmonthly.com/features/archives/9612.cottle.html|fechaaccesu=17 de xunu de 2014|fecha=1 d'avientu de 1996|idioma=inglés|editor=Washington Monthly.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070512173811/http://www.washingtonmonthly.com/features/archives/9612.cottle.html|fechaarchivu=2007-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Lowy, Joan|títulu=Fred Thompson Aided Nixon on Watergate|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/07/AR2007070700568_pf.html|fechaaccesu=17 de xunu de 2014|fecha=7 de xunetu de 2007 |editor=The Washington Post |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Más tarde trabayaría como conseyeru de distintos comités senatoriales. Ente [[1980]] y [[1981]] foi conseyeru especial del Comité de Rellaciones Esteriores del Senáu, y en [[1982]] foi conseyeru especial del Comité d'Intelixencia del Senáu.

== Senador por Tennessee (1994-2003) ==

En [[1994]] decidió dar el saltu a un cargu electu. Presentó la so candidatura al Senáu pol [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|Partíu Republicanu]]. Competía nuna eleición especial pol escañu qu'había dexáu vacante un añu enantes [[Al Gore]] al convertise en Vicepresidente d'[[EE. XX.]]. El [[8 de payares]] de [[1994]], coincidiendo con un bon añu pa los republicanos a nivel nacional, Thompson ganó llargamente al [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos|demócrata]] [[Jim Cooper]], col 61% de los votos, lo que representaba la victoria más contundente llograda por naide na hestoria eleutoral de [[Tennessee]] hasta esi momentu.

Namás aterrizar nel [[Senáu d'EE.XX.]], foi escoyíu polos sos colegues [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|republicanos]] pa emitir la respuesta republicana a un discursu televisáu del Presidente [[Bill Clinton]]. Foi reelixíu en payares de [[1996]] pa un mandatu completu de seis años. Esta vegada ganó al so rival demócrata per un marxe cimeru al de dos años enantes. En [[2002]] decidió nun presentase a la reeleición.

Foi miembru de los Comités de Finances ya Intelixencia, miembru del Grupu de Trabayu pa la Seguridá Nacional, y presidente del Comité d'Asuntos Gubernamentales del Senáu ente [[1997]] y [[2001]]. Dende esta posición dirixó les investigaciones sobre l'escándalu del financiamientu de la campaña de reeleición del Presidente [[Bill Clinton|Clinton]] y los allegamientos sobre los intentos de [[China]] d'influyir na política interna d'Estaos Xuníos financiando campañes eleutorales.

En febreru de 1999, mientres les sesiones pal ''Impeachment'' del Presidente Bill Clinton pol escándalu Lewinsky, el Senador Thompson votó en contra del procesamientu de Clinton, a diferencia de la mayoría de los senadores republicanos del Sur.

Nel añu [[2000]] sofitó la candidatura presidencial del Senador [[John McCain]], de que la so campaña foi co-presidente. Más tarde terminó sofitando a [[George W. Bush]] y tuvo ente los nomes baraxaos por ésti como potencial candidatu a la Vicepresidencia d'[[EE. XX.]] nes eleiciones d'esi añu.

== Actor de cine y televisión ==
Fred Thompson compaxinó la so carrera como abogáu y políticu, con una carrera como actor en delles producciones de cine y televisión. El so primer rol sería en ''Marie'', adautación pal cine del escándalu del Comité d'Indultos y Llibertá Condicional de [[Tennessee]]; foi dirixida por [[Roger Donaldson]] y protagonizada por [[Sissy Spacek]], onde Fred Thompson interpretar a sigo mesmu. 

Nel so filmografía incluyir ente otres:

* ''Marie'' (1985) de Roger Donaldson.
* ''No Way Out'' (1987) de Roger Donaldson.
* ''Days of Thunder'' (1990) de Tony Scott.
* ''The Hunt for Red October'' (1990) de John McTiernan.
* ''Die Hard 2'' (1990) de Renny Harlin.
* ''[[Curly Sue]]'' (1991) de John Hughes.
* ''Aición xudicial'' (1991) de Michael Apted.
* ''El cabu del mieu'' (1991) de Martin Scorsese.
* ''Corazón truenu'' (1992) de Michael Apted.
* ''Águiles d'Aceru III'' (1992) de John Glen.
* ''In the Line of Fire'' (1993) de Wolfgang Petersen.
* ''Born Yesterday'' (1993) de Luis Mandoki.
* ''Baby's Day Out'' (1994) de Patrick Read Johnson.
* ''[[Persecuted]]'' (2014) de Daniel Lusko.

Tamién participó en series de televisión como ''Sablera de China'', ''Roseanne'', ''Matlock'' o ''Sex and the City''.

Dende l'añu [[2002]] interpreta al fiscal del distritu de [[Nueva York]], Arthur Branch, na serie ''[[Law &amp; Order]]'' de la cadena [[National Broadcasting Company|NBC]]. Con un sueldu de 100,000 dólares per capítulu, gana más dineru por dos capítulos de la serie que lo que ganaba nun añu enteru como Senador.{{ensin referencies}}

== Últimos años ==

Fred Thomson foi la ''voz en off'' que presentó la Convención Republicana de [[2004]], celebrada nel [[Madison Square Garden]], [[Nueva York]].

En [[2005]] el Presidente [[George W. Bush]] nomar por qu'exerciera de conseyeru del nuevu presidente del [[Tribunal Supremu]] d'[[EE. XX.]], [[John Roberts]], nel so procesu de confirmación ante'l Senáu.

En [[2006]] especulóse que pudiera presentase como candidatu republicanu al puestu de Gobernador de [[Tennessee]], pero finalmente refugó la idea.

== Campaña Presidencial de 2008 ==
Nuna entrevista concedida a la canal [[Fox News]] el [[11 de marzu]] de [[2007]], Fred Thompson dexó abierta la puerta a una posible carrera presidencial para [[2008]]. [http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2007/03/11/fred-thompson-considers-running/] &quot;Toi pensar, voi dexar la puerta abierta. Voi esperar y ver lo qu'asocede. Querdría ver cómo van los mios colegues que tán de campaña, qué dicen, en qué se focalizan, a qué-y tán emprestando atención, y cuánto ésitu tienen pa cumplilo...&quot;.

Thompson espresó que consideraba la idea de postulase dempués que l'ex líder de la mayoría del Senáu [[Howard Baker]] y otros [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|republicanos]] de [[Tennessee]] empezaron a responder por la so posible candidatura, citando los sos antecedentes conservadores.

Ente otres coses, espresó que s'oponía al matrimoniu ente homosexuales, pero dexaría que los estaos decidieren si dexen o non les uniones civiles de pareyes del mesmu sexu. Indicó coles mesmes que sofitaba la decisión del Presidente [[George W. Bush]] d'unviar más soldaos a [[Iraq]].

Seya que non, los analistes coinciden en que, sea o non candidatu a Presidente, tamién ye unu de los más serios aspirantes pa la candidatura a la Vicepresidencia. Sicasí, el 5 de setiembre [http://www.univision.com/content/content.jhtml?cid=1280344] anunció oficialmente la so candidatura presidencial, nel programa de Jay Leno.

El [[13 de payares]] de [[2007]], recibió'l sofitu públicu de la National Right to Life Committee, la más importante organización contra l'albuertu d'[[EE. XX.]].

El 22 de xineru de 2008, retiró la so candidatura a la presidencia.

== Historia eleutoral ==
* '''Eleición especial al Senáu d'EEXX en 1994'''
** Fred Thompson (R), 60%
** [[Jim Cooper]] (D), 39%
* '''Eleición al Senáu d'EEXX en 1996'''
** Fred Thompson (R) (inc.), 61%
** Houston Gordon (D), 37%

== Cáncer ==
N'abril de 2007 nuna entrevista en [[Your World with Neil Cavuto]] en [[Fox News]], Thompson declaro que tenía un [[linfoma]], un tipu de cáncer incurable, pero amestó que la enfermedá ye tratable. &quot;Nun me causó nenguna enfermedá, nin siquier un síntoma. La mio mira de vida nun debería trate afeutada. Toi en remisión, y ye bien tratable con medicamento si nel futuru precisar — y ensin efeutos secundarios debilitantes&quot;, foi lo dicho por Thompson.&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/story/0,2933,265271,00.html Former Senator Fred Thompson in Remission for Lymphoma]. Fox News, [[11 d'abril|April 11]] [[2007]].&lt;/ref&gt;

== Referencies ==

{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Fred Thompson|Fred Thompson}}
* {{IMDb nome | id = 0000669 | name = Fred Dalton Thompson}}
* {{nndb name | id = 413/000024341 | name = Fred Dalton Thompson}}
* [http://abcnews.go.com/Entertainment/Politics/story?id=1661839 ABC News: Fred Thompson Joins ABC News Radio]
* [https://web.archive.org/web/20021127085410/http://thompson.senate.gov/ United States Senator Fred Dalton Thompson Congressional Website] (From [[Internet Archive]] retrived 03 January 2007)
* [http://draftfredthompson.com Draft Fred Thompson for President Web Site]
* [http://fred08.com Unofficial Fred Thompson for President Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308001512/http://www.fred08.com/ |date=2017-03-08 }}
* [http://ontheissues.org/Senate/Fred_Thompson.htm Fred Thompson on the Issues]
* [http://www.foxnews.com/story/0,2933,258220,00.html]

{{NF|1942||Thompson, Fred}}

[[Categoría:Políticos y polítiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de doblaxe d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Senadores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de Tennessee]]
[[Categoría:Persones d'Alabama]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>8bu3blofhv1ncswlumuvnqewuguegdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gayu Valeriu Catulu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62517</id>
    <revision>
      <id>4493311</id>
      <parentid>4484777</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16514" sha1="asaxg167lykuooy9oheltmmcdf29qds" xml:space="preserve">{{Tradubot|Gayo Valerio Catulo}}
{{redirixe equí|Catulu|Catulu (dixebra)}}
{{persona}}
'''Gayu Valeriu Catulu''' {{nym}} foi un [[poeta]] [[Llírica llatina|llatín]].

== Biografía ==
Nació en [[Verona]] ([[Galia #Galia Tresalpina|Galia Transpadana]]), nuna familia influyente (el so padre yera amigu de [[Xuliu César]], al que Catulu sicasí despreciaba, quiciabes por causa del secañu del so estilu lliterariu).

Estudió en [[Roma]], pasó ellí delles temporaes, a la fin establecióse na ciudá nel añu 62 e.C. ya introducióse nos cenáculos lliterarios de los sos amigos, los llamaos despectivamente por [[Cicerón]] [[poetes neotéricos]]: [[Helvio Cinna]], [[Licinio Calvo]], [[Valeriu Catón]], [[Cornificio]], [[Furio Bibáculo]] y los eruditos [[Marcu Terencio Varrón]] y [[Cornelio Nepote]]. Los neotéricos caracterizábense, de primeres, por una gran afición a la poesía griega alexandrina de [[Calímaco (poeta)|Calímaco]] y, de segundes, pol deséu de cultivar una llírica refinao y conciso, d'un perfectu acabáu formal.

Namorar d'una dama bien bella y llicenciosa, [[Clodia]], casada con [[Quintu Cecilio Metelo Céler]], gobernador de la [[Galia#Galia Cisalpina|Galia Cisalpina]], y hermana del [[tribunu de la plebe]] [[Publio Clodio Pulcro]], enemigu de [[Cicerón]]. Clodia, sicasí, qu'apaez nos sos versos con un nome de valor métricu equivalente, ''Lesbia''&lt;ref&gt;Poemes dedicaos a &quot;Lesbia&quot;.
* [http://www.cayocesarcaligula.com.ar/grecolatinos/Catulu_Dellos Poemes_a_Lesbia.htm Testos españoles] nel [http://www.cayocesarcaligula.com.ar/grecolatinos/index.html sitiu] de la Biblioteca de Clásicos Grecollatinos.
* [[:m:s:es:Poemes_%28Catulu%29|Testu españoles]] en [[Wikisource]]; veanse los poemes 2, 3, 5, 7, 8, 43, 51, 58, 75, 85, 92 y 109.
** [[:m:s:la:Carmina_%28Catullus%29|Testos llatinos]] en Wikisource.&lt;/ref&gt; (que declara la común afición de los amantes a la poeta griega [[Safu]] de [[Lesbos]]), en concediéndo-y los sos encantos, foi-y infiel a la primer ocasión y dexó a Catulu banciar# ente l'odiu y l'amor, como espresa nel so conocíu dísticu: ''Odi et amo. Quare id faciam? fortasse requiris / Nescio, sei fieri sentio et excrucior'' («Odiu y amu. ¿Cómo ye posible?, vas preguntar acasu. Nun lo sé, pero siento que m'asocede y acorádame»).

De la violenta pasión qu'espertó en Catulu tardó en recuperase a dures penes: ''Una salus haec est, hoc est tibi pervincendum. / Hoc facias sive id non pote, sive pote!'' («Una sola salvación hai pa ti: esto tien de superase. ¡Failo puedas o nun puedas!»). Pero l'agonía enllargóse por cuenta de los arrepentimientos de l'amiga, mera escusa pa nueves y fallíes reconciliaciones: ''Nulli se dicit mulier mexa nubere malle quam mihi, / non si se Iuppiter ipse petat. / Dicit: sei mulier cupido quod dicit amanti, / in vento et rápida scribere oportet aqua''. («Con naide más que conmigo diz la mio amada que se xuniría, / nin anque Xúpiter mesmu pidir. / Eso diz: pero lo que diz la muyer namorada a un amante / convién escribilo nel vientu y na agua rápido»). Foi una inspiración escepcional pa unu de los ''corpora'' de [[llírica]] amorosa más intensos de tolos tiempos. Lateralmente, nos sos poemes tamién se reflexa, direuta o indireutamente, una rellación [[homosexual]] con un mozu de nome Juvencio (poemes XXIV y XXIX ''Ad Iuventium''). Morrió a los 30 años d'edá según dellos estudiosos, según otros a los 33.

La orixinalidá de Catulu consiste en ser el primeru n'empecipiar la [[elexía]] romana coles sos traces específiques de suxetividá, autobiografismo ya intimidá, menos presentes nos sos axugos griegos.

== Obra ==
[[Ficheru:Catullus et in eum commentarius.tif|thumb|''Carmina'', 1554]]
Nel so estáu actual, el ''corpus'' catuliano consta d'unes 116 poesíes, 102 encabezaes por una dedicatoria a [[Cornelio Nepote]] qu'ensin dulda tuvo de pertenecer a una compilación anterior, aparentemente distribuyíes en tres grupos. El primeru, hasta la composición 60 inclusive, entiende poemes llíricos curtios, en metros varios, d'asuntos sacaos de los más diversos acontecimientos de la vida: poesíes amoroses, otres empobinaes a amigos o enemigos, improvisaciones atélites, anécdotes, [[sátira|sátires]], y un curtiu himnu a [[Diana (mitoloxía)|Diana]].

Les composiciones del tercer grupu, de calter análogu a ésti, estremar pola so común forma métrica: el [[dísticu elegíaco]]; entienden dende'l poema 69 hasta'l final. A lo último, les de la parte central, esto ye, les composiciones 61 a 68, carauterizar pola so mayor estensión, según pola importancia del so asuntu: los númberos 61 y 62 son [[epitalamios]] o himnos nupciales: el primeru, en metros llíricos-, estrofes de trés [[glicónicos]] y un [[ferecracio]]-, ta escritu con ocasión de les bodes de Manlio Torcuato, y el segundu, n'[[hexámetru|hexámetros]], paez ser solo un exerciciu lliterariu; el númberu 63 ye un poema narrativu, en [[galiambos]], que rellata una versión de la [[lleenda]] frixa d'[[Atis]]; el 64 ye un estensu [[epilío]] n'hexámetros, llamáu davezu ''Epitalamio de [[Tetis (nereida)|Tetis]] y [[Engarro]]'' pol asuntu que lu sirve de sida y que da pie a estenses digresiones&lt;!--nun se diz &quot;diSgresiones&quot;--&gt; narratives, descriptives y llíriques; el 65, en dísticos elegiacos, ye una especie d'epístola dedicatoria, a Hortensio Órtalo; el 66 ye una traducción, naquel mesmu metro, d'un epilío de [[Calímaco (poeta)|Calímaco]], ''La melota de [[Berenice]]''; el 67 ye un llargu [[epigrama]] dialogáu, tamién en dísticos elegiacos, nel que Catulu fai referir a la puerta de cierta casa de Verona un interesáu refileru d'indiscreciones sobre los sos dueños; y el 68 ye una estensa [[elexía]] de calter suxetivu, en forma d'[[epístola]], dirixida a un amigu de Catulu, llamáu unes vegaes Manlio y otres Alío, na que'l poeta, aparentemente respondiendo a les solicitúes d'aquél, a les que de primeres diz nun poder aportar por razón de la pena que-y aforfuga con ocasión de la recién muerte del so hermanu, fala de los sos amores con Lesbia, en que'l so empecipio Malio desempeñó un papel fundamental, y entrepola una llarga digresión, a la manera alexandrina, alrodiu de los de [[Laodamía]] y [[Protesilao]], el primer cayíu al poner pie en tierra troyana, lo cual brínda-y sida pa una segunda digresión relativa a la muerte del so propiu hermanu naquel mesmu país.

Amás de la referida norma aparente de clasificación, puramente esterna, nun s'afaya nel actual al llibru de Catulu nenguna otra: la cronoloxía nun ye tenida en cuenta, como puede trate perbién nos poemes referentes a Lesbia, el primeru de los cualos —nel orde del tiempu— lleva'l númberu 51, mientres el postreru lleva'l l11, y namái en dellos casos, y entá ensin gran rigor, l'asuntu xustifica l'agrupación de delles composiciones, como por casu les 2 y 3, relatives al gorrión de Lesbia, les 41, 42 Y 43, de xuru alusives los trés a Ameana, o les 88, 89, 90 y 91, relatives a Gelio, anque tamién aludan a esti personaxe la 74, la 80 y la 116.

Paez lóxicu que, si'l poeta dispunxera personalmente la edición d'esti llibru, siguiría un orde más racional, y coles mesmes nun ye creíble que Catulu hubiera creyíu oportunu publicar, nuna mesma coleición, y separaos caprichosamente unos d'otros, tolos poemes que faen referencia a los sos amores con Lesbia, que tan distintos estaos d'ánimu reflexen. De querer faelo, lo más probable ye que los hubiera dispuestu cronológicamente o a lo menos según dalgún plan que xustificara la distinta actitú que nellos queda conseñada.

Pueden estremase estos 116 poemes en:

# '''Poemes de diatriba''': nesti grupu atopen poemes como los que'l poeta escribe a los sos amigos Furio y Aurelio (XI, XV, XVI, XXI, XXIII, XXVI, en rellación íntima colos del actu de Juvencio, a los cualos podría envalorase xuníos), los de [[César]] y los sos partidarios principalmente [[Mamurra]] (XXIX, LII rellacionáu col XIV y el LII, LVII, LXIV, XCIII, XCIV, CV, CXIV, CXV), los de Gelio, amestaos como los d'Ablondu, Egnacio y otros, a los del cielu de Lesbia (LXXIV, LXXX, LXXXVIII, LXXXIX, XC, XCI, XCVI), los d'Ablondu (LIX, LXIX, LXXI, LXXVII), los de Egnacio (XXXVII, XXXIX), los de Amiana (XLI, XLIII),los de Aufilena (CX, CXI), y el de la quería de Varo (X), el de Asinio (XII), los malos poetes (XIV), Sufeno (XIV); Balto (XXV), Memio y Pisón (XXVII, rellacionáu col X), Afeno (XXX), Vibenio y el so fíu (XXXIII), Vosulio (XXXVI, rellacionáu col XCV), Rávido (XL), Sestio (XLIV), Porcio y Soiratión (XLVII rellacionáu colos IX, X, XII; XXVIII), Galu (LXXVIII), Lesbio (LXXIX), Arriu (LXXXIV), Emilio (CVII), Vectio (XCVIII), Silón (CIII), Cominio (CVIII) y Nasón (CXII); hai amás dellos poemes que'l so destinatario nun foi identificáu; son estos el XVII y el LXVII, dirixíos a ciertos personaxes de Verona y el LX y el CVI.
# '''Poemes d'amor''': equí atópense los poemes escritos a la so eterna amada Lesbia como lo son, [[Catullus 2|II]], [[Catullus 3|III]], V, VII, VIII, XI, XXXVII, seique XLII, XLIII, LI, LVIII, LXVIII b, LXX, LXXII, LXXV, LXXIX, LXXXIII, LXXXV, LXXXVI, LXXXVII, XCII, CIV, CVII, CIX, los escritos a Juvencio (XXIV, XLVIII, LXXXI, XCIX) y el postreru escritu a Ipsitilia (XXXII).
# '''Poemes d'amistá''': nesti grupu atopen los poemes escritos a Veranio y Fabulo (IX, XII, XIII, XXVIII, XLVII), los de Calvo (XIV, L, LIII, XCVI), los que se refieren a la muerte del hermanu del poeta (LXV, LXVIII, a y b, CI), los de Cornelio (I, CII), los de Cinna (XCV, CXIII), y los de Flavio (VI), Varo (X), Cecilio (XXXV), Cornificio (XXXVIII); Cicerón (XLIX), Carmerio (C), el CII, que quepe dientro d'esti grupu, ta dirixíu a un amigu ensin identificar inda.
# '''Poemes de reflexón personal''': IV, XXVII, XXXI, XLV, XLVI, LXXIII, LXXVI. Nellos manifiéstase la postura íntima de Catulu con respectu de l'amistá, l'amor, la desilusión, les coses relixoses. Enforma dexen ver, por lo mesmo, de lo que pensaba na so soledá frente a la vida y la muerte.&lt;ref&gt;Bonifaz Nuño Rubén, Catulu, ''Carmenes''. 1969.&lt;/ref&gt;

== Influencies lliteraries ==
La poesía de Catulu foi influyida pola innovadora poesía del [[Periodu Helenísticu]], especialmente por [[Calímaco (poeta)|Calímaco]] y la [[Escuela d'Alexandría]], que arrobinó un nuevu estilu que difería totalmente de la [[poesía épica]] de tradición homérica. [[Cicerón]] llamó a estos poetes innovadores ''[[Neotérico|neotéricos]]'' (en llatín ''poetae novi''). Catulu y Calímaco nun traten temes mitolóxiques, nin d'héroes antiguos, sinón que se centren más en temes amoroses y d'esperiencies personales. Anque estos poemes pueden paecer superficiales yá que traten temes cotidianes y cercanes al llector, son grandes obres lliteraries.

Catulu foi un gran almirador de [[Safu de Mitilene|Safu]], una poeta griega del sieglu VII e.C., y los sos poemes ayuden a conocer la obra de Safu. El poema 51 de Catulu ye tan similar al poema 31 de Safu, que munchos cunten que tratar d'una traducción lliteral. Tamién, los poemes 61 y 62 de Catulu paecen inspiraos na obra de la poeta griega, y probablemente sían traducciones lliterales d'obres perdíes sos. Catulu, como yera normal nel so tiempu, tamién recibe la influencia de los [[Mitoloxía clásica|mitos grecorromanos]]. Dalgunos nomen les bodes d'[[Engarro]] y [[Tetis]], la partida de los [[Argonautas]], [[Teseo]] y el [[Minotauru]] o l'abandonu d'[[Ariadna]].

Los poemes de Catulu fueron bien apreciaos por otros autores a lo llargo de la historia. La influencia de la so obra ta presente en grandes autores como [[Ovidiu]], [[Horacio]] y [[Virxiliu]]. Tres el so redescubrimientu a finales de la [[Edá Media]], Catulu ganó munchos almiradores, yá que'l so estilu esplícitu impresionó a munchos llectores.

== Influencies n'otros xéneros ==
Dominique Pinot (c. 1510- c. 1555), parafrasia'l poema 85. [[Carl Orff]], músicu alemán (1895- 1982) punxo música a los ''Catulli Carmina'', añadiendo dalgunos, como l'aria 3. En &quot;Il trionfi di Afrodita&quot;, entemeció partes dramatizadas de los Himeneos de Catulu con traducciones llatines de Safu y un coru estrayíu del &quot;[[Hipólito (obra)|Hipólito]]&quot; d'[[Eurípides]]. En 1994, Nicolas Lens edita'l so discu &quot;Flamma flamma&quot;, onde usa testos de Catulu.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{Cita llibru |
autor = Catulu, Gayu Valeriu; Tibulo, Albio
| títulu = Poemes; Escoyíes
| añu = 1993
| editorial = Madrid: Editorial Gredos
| id = ISBN 978-84-249-1632-9
}}
* {{Cita llibru |
autor = —
| títulu = Poemes
| año = 2005
| editorial = Ed., trad., com. d'Ana Pérez Vega y Antonio Ramírez de Verger. Huelva: Fundación El Monte |
id = ISBN 84-96373-53-3
}}
* {{Cita llibru |
autor = —
| títulu = Poesía completa |
añu = 6ª ed. 2008
| editorial = Edición billingüe. Traducción de Juan Manuel Rodríguez Tobal. Madrid: Hiperión
| id = ISBN 978-84-7517-583-6
}}

;Sobre Catulu
* {{Cita llibru |
autor = Bonifaz Nuño, Rubén
| títulu = L'amor y la roxura |
añu = 1981
| editorial = Méxicu, UNAM
| id =
}}
* {{Cita llibru |
autor = Fordice
| títulu = Commentary on
Catullus | añu = 1961
| editorial = London, Oxford University Press
| id =
}}
* {{Cita llibru |
autor = Fresán, Javier
| títulu = [http://jfresan.files.wordpress.com/2009/01/catulo-llibre-y-claro.pdf Catulu llibre y claro]
| añu = 2007
| editorial = Hesperya, nᵘ6, ISSN: 1886-7960, 12-13
| id =
}}
* {{Cita llibru |
autor = Goold, G. P.
| títulu = Catullus
| añu = 1983
| editorial = Londres, Duckworth
| id =
}}
* {{Cita llibru |
autor = Villamar, Janitzio
| títulu = Obres
| añu = 2009
| editorial = Méxicu, UNAM
| id =
}}
* {{Cita llibru |
autor = Zanoni, Teresita
| títulu = Un acercamientu a Catulu al traviés de la crítica moderna |
añu = 1992 (I), 1993 (II)
| editorial = Buenos Aires, Utopía |
id =
}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Catullus}}
{{wikiquote|Cayo Valeriu Catulu}}
'''Poemes de Catulu:'''
{{wikisource|Catulu}} Trad. ''verbum ad verbum'' d'Ana Pérez Vega, 2008 (donación de l'autora).
* [http://www.imperivm.org/cont/textos/txt/catulo_carmina-llibro_i.html Testos españoles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250808213443/https://www.imperivm.org/cont/textos/txt/catulo_carmina-llibro_i.html/ |date=2025-08-08 }} nel [http://www.imperivm.org/ sitio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722162757/http://www.imperivm.org/cont/textos/txt/ovidio_la-metamorfosis_libro-ix.html |date=2011-07-22 }} Imperivm.
* [http://www.negenborn.net/catullus/ Traducción] de poemes de Catulu a otros 25 idiomes.
* [http://remacle.org/bloodwolf/poetes/catulle/poesies.htm Testos] en [[Idioma francés|francés]] nel [http://remacle.org/ sitio] de Philippe Remacle (1944 - 2011): trad. de Eugène Rostand (1843 - 1915); ed. de [[Hachette]].
** [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0005 Testos] n'[[Idioma inglés|inglés]] con índiz electrónicu nel [[Proyeutu Perseus]]: ed. de [[Richard Francis Burton]]. Na parte cimera derecha atopen los rótulos activos &quot;''focus''&quot; - pa camudar a les anotaciones de 1893 de Elmer Truesdell Merrill, al testu de 1894 de Leonard Smithers (1861 – 1907) o al [[llatín]] - y &quot;''load''&quot; - pa comparances y pal testu billingüe -.
** [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Catulle_poemes/lecture/default.htm Testos billingües francés - llatín] nel sitiu de Philippe Remacle; Garnier,&lt;small&gt;&lt;sup&gt;'''[http://www.classiques-garnier.com/]'''&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; 1931.
{{wikisource|idioma=la|Scriptor:Gaius Valerius Catullus|Catulu|preposición=de}}
* [http://www.thelatinlibrary.com/catullus.shtml Poemes de Catulu en llatín] nel [http://www.thelatinlibrary.com/ sitio] The Latin Library.
* [http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT61.HTM Testos llatinos], con busca de pallabres, concordances y llista de frecuencia, nel [http://www.intratext.com/ sitio] Intratext.
* [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lsante01/Catullus/cat_intr.html Catulu] nel [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/augustana.html sitiu] de la Bibliotheca Augustana ([[Augsburgu]]).

{{NF|84 e.C.|54 e.C.|Catulu, Gayu Valeriu}}

[[Categoría:Escritores de la Roma antigua]]
[[Categoría:Escritores en llatín]]
[[Categoría:Persones de Roma]]
[[Categoría:Poetes]]
[[Categoría:Persones de Verona]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>asaxg167lykuooy9oheltmmcdf29qds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flaviu Xosefu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62737</id>
    <revision>
      <id>4493158</id>
      <parentid>4444483</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11833" sha1="fd5sm5qzjk43zg8xv8lfmbo3i8eguvo" xml:space="preserve">{{persona}}
[[Archivu:Josephusbust.jpg|thumb|Supuesta semeya romana de Flaviu Xosefu.]]
'''Tito Flaviu Xosefu''', tamién conocíu pol so nome hebréu ''José ben Matityahu'' o ''Josefo ben Matityahu'' (n. [[37]]-[[38]] – [[Roma]], [[101]]), foi un historiador [[Pueblu xudíu|xudíu]] [[fariséu]], descendiente de familia de sacerdotes. Home d'aición, estadista y diplomáticu, foi unu de los caudiellos de la rebelión de los xudíos escontra los romanos. Fechu prisioneru y treslladáu a [[Roma]], aportó a favoritu de la familia imperial ''[[Dinastía flavia|Flavia]]''. En Roma escribió, en [[Griegu clásicu|griegu]], les sos obres más conocíes: ''[[La guerra de los xudíos]]'', ''[[Antigüedaes xudíes]]'' y ''[[Escontra Apión]]''. Foi consideráu como un traidor a la causa xudío y tarrecíu polos xudíos.&lt;ref&gt;[http://www.mercaba.org/FICHES/DIALOGO-R/flavio_josefo.htm Nieto, P. Gustavo: ''Flaviu Xosefu, l'home y l'historiador'']&lt;/ref&gt; La so obra foi caltenida polos [[Antigua Roma|romanos]] y los [[Cristianismu|cristianos]].

== Biografía ==
Flaviu Xosefu (en [[Idioma griegu|griegu]] antiguu Ἰώσηπος, Iốsēpos, n'[[idioma hebréu|hebréu]] יוסף בן מתתיהו) nació alredor del añu 37 d.C. nel senu d'una familia sacerdotal de [[Xudea]] amestada a la monarquía de los [[asmoneos]]. El so nome orixinariu yera ''Yosef ben Mattityahu'' o ''Yossef bar Mattityahu'', esto ye, ''Xosé fíu de Matíes'', anque cuando l'emperador [[Vespasianu]] fixo d'él un ciudadanu romanu, llatinizólu acomuñándolu a la familia del bienhechor que lu lliberó tres de facelu prisioneru, como ''Titus Flavius Iosephus''. Nos sieglos XVI y XVIII impúnxose la modalidá ortográfica de «Josefo» y d'ehí «Xosefu» pa estremalo de los santos llamaos Xosé, anque los ingleses cítenlu pol so nome llatín «Josephus».

Yá dende pequeñu carauterizóse pola so bona memoria y la so facilidá de deprendimientu, lo que-y dexó desenvolver les sos dotes intelectuales. Nel añu [[64]] treslladóse a [[Roma]] pa consiguir de [[Nerón]] la lliberación de dellos sacerdotes xudíos amigos sos prindaos mientres les revueltes xudíes escontra los romanos, causa pola que ye procesáu y encarceláu. Sicasí, llueu ye lliberáu gracies al sofitu de [[Popea Sabina]], esposa del emperador.

Tres la so vuelta a [[Xerusalén]], nel añu [[66]] españó la [[Primer guerra xudeo-romana|Gran Revuelta Xudía]]. Foi designáu pol [[Sanedrín]] de Xerusalén como comandante en xefe de [[Galilea]], entamando la so alministración y defensa. Capituló nel branu del añu [[67]], tres seis selmanes defendiendo la cuasi inexpugnable fortaleza de [[Jotapata]]. La mayoría de los sos compatriotes fueron asesinaos y Xosefu foi prindáu y lleváu ante la presencia del daquella xeneral [[Vespasiano]]. Énte él fixo muestres de la so gran formación y predixo que llueu sería emperador, lo que lu llevó a ganase'l perdón cuando se cumplió la predicción. Asina, Xosefu pasó a llamase Flaviu Xosefu, siendo lliberáu nel añu [[69]].&lt;ref&gt;[https://elmundobiblicodigital.files.wordpress.com/2014/01/biografc3ada-de-flavio-josefo-roberto-j-ayala.pdf Ayala, Roberto J.: ''Flaviu Xosefu''. elmundobiblicodigital.files.wordpress.com, p. 2, páxs. 1]&lt;/ref&gt; 

Xosefu xunióse al séquitu de [[Titu Flaviu|Titu]], fíu de Vespasianu, nel añu [[70]] na so marcha escontra Xudea, siendo testigu ocular de la destrucción de Xerusalén y del [[Templu de Xerusalén#El Segundu Templu|Segundu templu]] y participando como mediador ente dambes partes.

Nel añu [[71]] viaxa a Roma y, por orde del emperador, dan-y una pensión, la ciudadanía romana sol nome de Titu Flaviu y una casa que foi residencia del mesmu Vespasianu. Va ser equí onde va desenvolver el so trabayu lliterariu y históricu. Morrió mientres el mandatu de [[Traxanu]] (dblemente en [[101]]).

== Pensamientu ==
Flaviu Xosefu nun busca l'asimilación del mundu hebréu al grecorromanu, sinón la reconocencia de la so dignidá.
Sobre'l so métodu diznos: «…yo creo que si lo qu'interesa ye estrayer la verdadera interpretación de los fechos a partir de los fechos mesmos, y nun siguir baldíes opiniones, lo afayadizo ye tolo contrario [nun despreciar los testimonios de los pueblos non griegos]» (''[[Antigüedaes xudíes]]'', 6). L'autor consideraba que l'audacia ye una fuercia fundamental nos acontecimientos históricos, por casu: «… nun consiguieron lo qu'entamaren escontra mi, pos yo saliéralos al pasu con una estrataxema meyor» (''Autobiografía'', LV). 
A pesar de creer na potencia de la Fortuna, nun ye supersticiosu: «y faía risión lo absurdo de l'acusación de bruxería, señalando que si los romanos pudieren vencer a los sos enemigos per aciu bruxos, nun caltendríen tantos miles de soldaos» (''Autob.,'' XXI).

== Obra ==
[[Archivu:Flavius Josephus edition of 1552.jpg|thumb|Traducción alemana temprana del ''De bellu Iudaico'' (1554).]]
Escribió los siguientes llibros en [[idioma griegu|griegu]]:

* ''[[La guerra de los xudíos]]''
* ''[[Antigüedaes xudíes]]'' 
* ''[[Escotra Apión|Escontra Apión]]''
* ''[[La vida de Josefo|Autobiografía]]''.

=== Testimoniu flavianu ===
{{AP|Testimoniu flavianu}}
Hacia l'añu [[93]], escribe ''[[Antigüedaes xudíes]]''. Nel llibru XVIII consta una mención a [[Xesús de Nazaré]] que recibió'l nome de ''[[Testimoniu flavianu]], ''que la so veracidá sigue siendo motivu de discutiniu anguaño.&lt;ref&gt;^ &quot;In the sixteenth century the authenticity of the text [Testimonium Flavianum] was publicly challenged, launching a controversy that has still not been resolvéi today&quot;, in Alice Whealey, Josephus on Jesus: The Testimonium Flavianum Controversy from Late Antiquity to Modern Times (Peter Lang Publishing; 2003). ISBN 978-0-8204-5241-8&lt;/ref&gt;

Nel llibru XX, escribe tamién avera del «''hermanu del llamáu Xesucristu, de nome Santiagu''»:&lt;ref&gt;{{Cita llibru|autor=Josefo, Flavio (trad.: Vara Donado, José) |títulu=Antigüedad xudíes, llibros XII-XX |añu=2002 |ubicación=Madrid |editorial=Akal |páxina=1234 |isbn=84-460-0781-9}}&lt;/ref&gt;
{{cita|[[Ananías]] yera un saducéu ensin alma. Convocó astutamente al Sanedrín nel momentu propiciu. El procurador Festo finara. El socesor, Albín, inda nun tomara posesión. Fixo que'l sanedrín xulgara a Santiagu, hermanu de [[Xesús]], que yera llamáu [[Cristu]], y a dellos otros. Acusar d'haber transgredío la llei y apurrir por que fueren apedriaos''.|Ant., XX, ix, 1}}

Nel mesmu llibru de ''Antigüedaes xudíes'', menta la muerte de [[Xuan Bautista]] por orde d'[[Herodes Antipas]] ''(Ant., XVIII, v, 2)''.

Nel llibru sestu de ''La guerra de los xudíos'' alcuéntrase una completa descripción del famosu [[Templu de Salomón]], que xunto cola de la [[Mishná]] y la [[Biblia]] sirvió de discutiniu a lo llargo de la historia p'aldericar sobre'l tamañu y la forma del edificiu. Especialmente nel [[Renacimientu]] estremó a los estudiosos en dos tendencies:
# La liderada por filólogos como'l bibliotecariu de formación flamenca [[Benito Arias Montano]], que con una fuerte base filolóxica defendíen la continuidá del edificiu rectangular qu'[[Herodes]] construyó sobre'l solar del [[Templu de Salomón]] nel [[monte Moriá]].
# La liderada por relixosos como l'arquiteutu cordobés [[Juan Bautista Villalpando]], que defendíen la descripción de la [[Biblia]] del templu cuadráu que'l profeta [[Ezequiel (profeta)|Ezequiel]] suañó que se construyiría sobre les ruines del salomónicu.

Ye bien probable que'l [[Monesteriu d'El Escorial]], obra cume del católicu [[Felipe II d'España|Felipe II]], tea basáu nes descripciones de Xosefu, dientro de la llinia historicista del hebraísta [[Benito Arias Montano]].

Mientres la [[Edá Media]], n'[[Europa]], Xosefu foi un autor bien lleíu. La so obra reviste una importancia de primer orde pa la hestoria del pueblu hebréu y esclaria dellos fechos históricos importantes, como l'asediu y destrucción de [[Masada]] nel añu [[74]]. Tamién realiza descripciones de les sectes históriques del [[xudaísmu]]: [[fariseos]], [[saduceos]] y [[zelotes]] y la daqué estravagante comunidá de los [[esenios]] (unu de que los sos asentamientos foi [[Qumram]]). Atópense coles mesmes dalgunes de les primeres noticies históriques referentes al [[cristianismu]], como'l martiriu del hermanu de [[Xesús]], [[Santiagu'l Xustu|Santiagu]], o'l sacrificiu de Xesús nuna cruz, en tiempos de [[Ponciu Pilatu]], testu que se consideró bien deformáu pola tradición de copia cristiana, pero que foi reconstruyíu na so forma orixinal con ayuda de copies siries.

== Estilu ==
* Reacción aticizante a la [[koiné]].
* Atención al ordo verborum.
* Evita l'hiatu.
* Preferencia por espresiones clásiques.
* Hai discursos de distintes estensiones: bien curtios y llongures. 
* Fai descripción de calteres.

== Ver tamién ==
* [[Testimoniu flavianu]]
* [[El problema de Flaviu Xosefu]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{EL}}

== Bibliografía ==
* {{Cita llibru |
autor = Flaviu Xosefu
| títulu = La guerra de los xudíos editorial = Madrid: Editorial Gredos
| id = ISBN 978-84-249-1885-9
}}
# {{Cita llibru |
títulu = Volume I: Llibros I–III | 
añu = 1997
| id = ISBN 978-84-249-1886-6
}}
# {{Cita llibru |
títulu = Volume II: Llibros IV–VII | 
añu = 1999
| id = ISBN 978-84-249-1998-6
}}
* {{Cita llibru |
autor = –
| títulu = Autobiografía; Sobre l'antigüedá de los xudíos (Contra Apión)
| añu = 1994
| otres Traducciones y notes de M. Rodríguez de Sepúlveda. Introducción xeneral de L. García Iglesias 
| editorial = Madrid: Editorial Gredos
| id = ISBN 978-84-249-1636-7
}}
* {{Cita llibru |
autor = –
| títulu = Autobiografía; Sobre l'antigüedá de los xudíos (Contra Apión)
| añu = 1987
| otres Traducciones, introducción y notes de Mª Victoria Spottorno Díaz-Caro pa ''Autobiografía'' y de José Ramón Bustu Saiz pa ''Sobre l'antigüedá de los xudíos'' (''Contra Apión'')
| editorial = Madrid: Editorial Alianza |
id = ISBN 978-84-206-6014-1
}}
;Sobre Flaviu Xosefu
* {{cita llibru |
isbn = 978-84-254-2625-4
| títulu = Flaviu Xosefu. El xudíu de Roma |
url = 
| añu = 2009
| autor = Mireille Faes-Lebel 
| editorial = Herder
}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Flavius Josephus}}
{{wikisource}}
** [[:m:s:el:%CE%99%CF%8Y%CF%83%CE%B7%CF%80%CE%BF%CF%82|Testos griegos]] en Wikisource.
* [http://www.imperivm.org/cont/textos/txt/flavio-josefo_les guerres-de-los-judios-li.html ''La guerra de los xudíos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250429074143/https://www.imperivm.org/cont/textos/txt/flavio-josefo_les/ |date=2025-04-29 }}
* [http://laguerraenlaantiguedad.blogspot.com/2011/11/antiguedades-de-los-judios-flavio.html ''Antigüedaes xudíes'' testu completu]
* [http://sapiens.ya.com/jrcuadra/resume.htm Flaviu Xosefu y El Escorial]
* De ''La guerra de los xudíos'', [http://sapiens.ya.com/jrcuadra/jr-war.htm Sobre'l Segundu Templu de Jerusalén] (n'inglés)
* [http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Flajose/intro.htm Testos de Xosefu], en [[Griegu antiguu|griegu]] y en [[Idioma francés|francés]], nel [http://remacle.org/ sitiu] de Philippe Remacle (1944 - 2011).
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Flavius+Josephus Flaviu Xosefu] nel [[Proyeutu Perseus]].
* [http://roderic.uv.es/uv_ms_0836 ''De bellu xudaicu''], códiz dixitalizáu de 1475 en [[ Somni]].
{{NF|los años 30|101|Xosefu, Flaviu}}

[[Categoría:Escritores de la Roma antigua]]
[[Categoría:Escritores en llatín]]
[[Categoría:Historiadores de la Roma antigua]]
[[Categoría:Historiadores de los xudíos y del xudaísmu]]
[[Categoría:Flaviu Xosefu]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>fd5sm5qzjk43zg8xv8lfmbo3i8eguvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ficus aurea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65170</id>
    <revision>
      <id>4493148</id>
      <parentid>4492735</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 8 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65205" sha1="pgmli1amxndrzo5ync0x40d42kuxild" xml:space="preserve">{{Tradubot|Ficus aurea}}
{{ficha de taxón
|regnum = [[Plantae]]
|divisio = [[Magnoliophyta]]
|classis = [[Eudicotyledoneae]]
|ordo = [[Rosales]] 
|familia = [[Moraceae]] 
|genus = ''[[Ficus]]''
|species = ''''' F.&amp;nbsp;aurea'''''
|binomial = ''''Ficus aurea''''
|binomial_authority = [[Thomas Nuttall (botánicu)|Nutt.]]
|synonyms = La especie presenta la siguiente sinonimia:&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2809576|títulu=Ficus aurea Nutt.|autor=Royal Botanic Gardens; Kew and Missouri Botanical Garden|obra=The Plant List|añu=2010|fechaaccesu=11 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;
*''Ficus cabusana'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]] &amp; [[Julian Alfred Steyermark|Steyerm.]]&lt;/small&gt;
*''Ficus ciliolosa'' &lt;small&gt;[[Johann Heinrich Friedrich Link|Link]]&lt;/small&gt; nom. rej.&lt;ref name = Brummitt2005/&gt;
*''Ficus cookii'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]&lt;/small&gt;
*''Ficus dimidiata'' &lt;small&gt;[[August Grisebach|Griseb.]]&lt;/small&gt;
*''Ficus isophlebia'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]&lt;/small&gt;
*''Ficus jimenezii'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]&lt;/small&gt;
*''Ficus laterisyce'' &lt;small&gt;[[William Carl Burger|W.C. Burger]]&lt;/small&gt;
*''Ficus lundellii'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]&lt;/small&gt;
*''Ficus mayana'' &lt;small&gt;[[Cyrus Longworth Lundell|Lundell]]&lt;/small&gt;
*''Ficus rigidula'' &lt;small&gt;[[Cyrus Longworth Lundell|Lundell]]&lt;/small&gt;
*''Ficus sapotifolia'' &lt;small&gt;Kunth &amp; C.D.Bouché&lt;/small&gt;
*''Ficus tecolutensis'' &lt;small&gt;(Liebm.) [[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]&lt;/small&gt;
*''Ficus tuerckheimii'' &lt;small&gt;[[Paul Carpenter Standley|Standl.]]&lt;/small&gt;
*''Ficus venusta'' &lt;small&gt;[[Carl Sigismund Kunth|Kunth]] &amp; [[Carl David Bouché|C.D. Bouché]]&lt;/small&gt;
*''Ficus warczewiczii'' &lt;small&gt;(Miq.) [[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]&lt;/small&gt;
*''Urostigma tecolutense'' &lt;small&gt;[[Frederik Michael Liebmann|Liebm.]]&lt;/small&gt;
*''Urostigma venustum'' &lt;small&gt;(Kunth &amp; C.D.Bouché) Miq.&lt;/small&gt;
*''Urostigma warczewiczii'' &lt;small&gt;[[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]&lt;/small&gt;
}}
'''''Ficus aurea''''', especie conocida vulgarmente como '''figal estranguladora de Florida''' (o a cencielles figal estranguladora), '''figal dorada''', o '''higuerón''',&lt;ref name=&quot;Harvey1998&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu= Harvey|nome= C. A.|apellíos2= Haber|nome2= W. A.|añu= 1998|títulu= Remnant trees and the conservation of biodiversity in Costa Rican pastures|publicación= Agroforestry Systems|volume= 44|númberu= 1|páxines= 37–68|doi= 10.1023/A:1006122211692|issn= 0167-4366|idioma= inglés|url= http://www.springerlink.com/content/ll1054616g053778/|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; ye un árbol de la familia [[Moraceae]] nativu del estáu de [[Florida]] ([[EE. XX.]]), del norte y oeste del [[Caribe (rexón)|Caribe]], del sur de [[Méxicu]] y d'[[América Central]] al sur de [[Panamá]].&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Berg |nome= C. C. |añu= 2007 |títulu= Proposals for treating four species complexes in ''Ficus'' subgenus ''Urostigma'' section ''Americanae'' (Moraceae)|publicación= Blumea |volume= 52|númberu= 2|páxines= 295–312 |issn= 0006-5196|url= http://www.ingentaconnect.com/content/nhn/blumea/2007/00000052/00000002/art00006?token=00461ab829403edá7383a4b3b257b6y7b7524736a383b4979542a72752d7b26f17bf6 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; L'epítetu específicu ''aurea'' foi utilizáu pol botánicu inglés [[Thomas Nuttall (botánicu)|Thomas Nuttall]], quien describió la especie en 1846. Con posterioridá, consideráronse inválidos otros nomes aplicaos a esta especie.&lt;ref name=&quot;Brummitt2005&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Brummitt |nome= R. K. | añu= 2005|títulu= Report of the Committee for Spermatophyta: 56 |publicación= Taxon |volume= 54|númberu= 2|páxines= 527–536 |issn= 0040-0262|url= http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2005/00000054/00000002/art00036 | doi = 10.2307/25065389 | jstor = 25065389 | fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

''Ficus aurea'' ye una figal estranguladora que guarda semeyances con otros miembros del grupu de los vulgarmente llamaos [[matapalos]] o higuerotes. En [[Ficus|figales]] d'esti tipu, la guañada de la grana tien llugar na [[Dosel arbóreo|canopia]] del árbol [[Güéspede (bioloxía)|hospedante]]. La plántula vive como [[epifita]] hasta que los sos raigaños establecen contautu col suelu, dempués de lo cual espándense, esgañen al so anfitrión, y conviértense finalmente nun árbol independiente. Los individuos d'esta especie pueden algamar 30&amp;nbsp;m d'altor. Al igual que toles figales, presenta [[Mutualismo (bioloxía)|mutualismo]] obligáu con una especie d'[[Agaonidae|aviespa de los figos]]: les figales solamente son polinizaes por aviespes de los figos y éstes solo pueden reproducise nes flores de les figales. L'árbol apurre l'hábitat, alimentu y abellugu pa una gran cantidá de formes de vida, incluyendo epifitas de los [[Monte nublu|montes nublos]], [[aves]], [[Mammalia|mamíferos]], [[Reptilia|reptiles]] y [[invertebráu|invertebraos]]. '' F.&amp;nbsp;aurea'' utilizar en [[medicina tradicional]], como asina tamién pa conformar [[Sebe (barrera)|sebes vives]], como [[Planta ornamental|ornamental]] y como [[bonsái]].

== Descripción ==
''Ficus aurea'' ye un árbol que usualmente tien un altor de 15-20&amp;nbsp;m,&lt;ref name=&quot;IFAS&quot;&gt;{{cita web|url= http://edis.ifas.ufl.edu/st250|títulu= ''Ficus aurea'': Strangler Fig|fechaaccesu= 8 de xunetu|añoacceso= 2012|apellíu= Gilman|nome= Edward F.|coautores= Watson, Dennis G|mes= avientu|añu= 2006|editorial= Environmental Horticulture, Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida (ENH409)|idioma= inglés|fechaarchivu= 2015-11-08|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20151108213107/http://edis.ifas.ufl.edu/st250}}&lt;/ref&gt; anque n'ocasiones algama hasta 30&amp;nbsp;m.&lt;ref&gt;{{Cita llibru |apellíu-editor= Brako |apellíu-editor2= Rossman |apellíu-editor3= Farr |nome-editor= L |nome-editor2= A. Y. |nome-editor3= D. F. | títulu= Scientific and common names of 7000 vascular plants in the United States |url= https://books.google.com.ar/books?id=AOSZQgAACAAJ&amp;dq=Scientific+and+common+names+of+7000+vascular+plants+in+the+United+States++isbn&amp;hl=es |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés|otros= 294 páxina |añu= 1995 |editorial= The American Phytopathological Society Press |allugamientu= St. Paul, Minnesota |isbn= 978-0-89054-171-5|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Puede formar parte del dosel más eleváu en selves tropicales, o visualizase como árboles aisllaos en pasturas tropicales.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu= Guevara|nome= S.|apellíos2= Laborde|nome2= J.|añu= 1993|títulu= Monitoring seed dispersal at isolated standing trees in tropical pastures: consequences for local species availability|publicación= Plant Ecology|volume= 107-108|númberu= 1|páxines= 319-338|issn= 1385-0237|url= http://www.springerlink.com/content/k010724072200341/|doi= 10.1007/BF00052232|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

Trátase d'una especie [[monoica]]: cada árbol produz flores masculines y femenines funcionales.&lt;ref name=&quot;B&amp;P1992a&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Bronstein|nome= Judith L.|apellíos2= Patel|nome2= Aviva|añu= 1992|títulu= Causes and consequences of within-tree phenological patterns in the Florida strangling fig, ''Ficus aurea'' (''Moraceae'')|publicación= American Journal of Botany|volume= 79|númberu= 1|páxines= 41–48 |issn= 0002-9122 |url= http://www.jstor.org/discover/10.2307/2445195?uid=3737512&amp;uid=2&amp;uid=4&amp;sid=47699110637257 |doi = 10.2307/2445195 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Les especies del xéneru ''[[Ficus]]'' son polo xeneral [[Perennifoliu|perennifolias]], pero los exemplares de ''F.&amp;nbsp;aurea'' allugaos nel estremu norte de la so zona de distribución na [[Florida]] pierden la so xamasca mientres un curtiu periodu ivernizu.&lt;ref name=&quot;B&amp;P1992a&quot;/&gt;

[[Ficheru:Ficus aurea01.jpg|thumb|Muestra de fueyes de ''Ficus aurea'', de forma elíptica. Long Key, [[Florida]].]]
El tamañu de les fueyes ye variable. Delles plantes presenten fueyes polo xeneral menores a 10 cm de llargu, ente qu'otres tienen fueyes más grandes. La [[Morfoloxía foliar#Tipos de fueyes d'alcuerdu a la forma del so llimbu|forma de les fueyes]] y de la so [[Morfoloxía foliar#Tipos de fueyes d'alcuerdu a les sos bases|base]] tamién ye variable: delles plantes tienen fueyes [[Forma de fueyes|oblongues o elíptiques]], de base cuneiforme a arrondada, ente qu'otres tienen fueyes cordaes o ovaes coles bases cordaes a arrondaes.

'' F.&amp;nbsp;aurea'' presenta frutos apariaos,&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;/&gt; de color verde cuando inmaduros que se vuelve mariellu cola maduración.&lt;ref name=&quot;IFAS&quot;/&gt; Difieren en tamañu: dende 0,6–0,8&amp;nbsp;cm hasta 1–1,2&amp;nbsp;cm de diámetru. Polo xeneral los figos son [[sésil]]es, pero sostener por aciu [[pedúnculu|pedúnculos]] curtios n'exemplares allugaos en delles partes del norte de [[Mesoamérica]].&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;/&gt;

Al igual qu'otres especies de figales, ''F.&amp;nbsp;aurea'' ye una planta productora de [[látex]],&lt;ref name=&quot;Janzen1979&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu= Janzen|nome= Daniel H. |añu= 1979 |títulu= How to be a fig |publicación= Annual Review of Ecology and Systematics |volume= 10 |páxines= 13–51 |doi = 10.1146/annurev.es.10.110179.000305 |issn= 0066-4162 |url= http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.es.10.110179.000305 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; con presencia de [[Laticífero#Laticíferos non articulaos|laticíferos non articulaos]] que s'estienden dende'l raigañu hasta les fueyes. El látex de ''F.&amp;nbsp;aurea'' escarez d'actividá proteolítica sobre gelatina,&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu= Robbins|nome= Benjamin H.|apellíos2= Lamson |nome2= Paul D.|añu= 1934 |títulu= Further studies on the proteolytic enzyme content of latex from the fig and related trees|publicación= The Journal of Biological Chemistry|volume= 106|páxines= 725-728|url= http://www.jbc.org/content/106/2/725.short |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |issn= 0021-9258|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; esto ye, d'enzimes proteasas capaces de catalizar la [[hidrólisis]] d'esa proteína complexo en niveles significativos.

== Taxonomía ==
Con cerca de 750 especies,'' [[Ficus]]'' ([[Moraceae]]) ye unu de los más grandes xéneros de les [[Magnoliophyta|anxospermes]]. David Frodin, del [[Xardín botánicu de Chelsea]], clasificar como'l trentenu primer xéneru más grande.&lt;ref name=&quot;Frodin1994&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Frodin |nome= David G. |añu= 2004|títulu= History and concepts of big plant genera |publicación= Taxon |volume= 53|númberu= 3|páxines= 753–776 | doi = 10.2307/4135449 | issn= 0040-0262|url= http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2004/00000053/00000003/art00012 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; ''Ficus aurea'' clasificar nel [[Xéneru (bioloxía)#Categoríes rellacionaes col xéneru|subxéneru]] ''Urostigma'' (figales estranguladores) y la [[Categoría taxonómica#Nomenclatura según la categoría taxonómica|seición]]'' Americana''.&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;/&gt; Les [[filoxenia|filogenies]] moleculares recién demostraron que'l subxéneru ''Urostigma'' ye [[polifilético]], pero sofitaron firmemente la validez de la seición ''Americana'' como un [[cladu]] (anque la so rellación exacta cola seición ''Galoglychia'' nun ta clara).&lt;ref name=&quot;Rønsted&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Rønsted | nome = N.| coautores = Weiblen, G. D.; Clemente, W. L; Zerega, C. N. M.; Savolainen, V. | añu = 2008 | títulu = Reconstructing the phylogeny of figs (''Ficus'', ''Moraceae'') to reveal the history of the fig pollination mutualism |publicación= Simbiosis | volume = 45 | númberu = 1–3 | páxines= 45-56 |url= http://geo.cbs.umn.edu/RonstedEtAl2008a.pdf |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Ficusindicamaxima.jpg|thumb|Grabáu de ''Ficus indica maxima'' a partir d'un dibuxu de Hans Sloane, qu'ilustra la obra ''A voyage to the islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica'' (1725). Trátase de la ilustración más antigua publicada de ''Ficus aurea'', que constituyó la base del nome ''[[Ficus maxima]]'' de Thomas Miller. Na ilustración, los figos apaecen dispuestos de forma ensin apariar, lo que dio llugar al tracamundiu na identidá de les especies descrites por Miller.]]
[[Thomas Nuttall (botánicu)|Thomas Nuttall]] describió la especie nel segundu volume de la so obra de 1846, ''[[The North American Sylva]]'' (2: 4–5, t. 43),&lt;ref name=&quot;Berg2003&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/21300459 |títulu=''Ficus aurea'' Nutt.|fechaaccesu=2 d'abril de 2014 |formatu= |obra=Tropicos.org |autor=[[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt; col epítetu específicu ''aurea'' (del [[llatín]], «dorada»).&lt;ref name=&quot;Simpson&quot;&gt;{{Cita llibru |apellíu= Simpson |nome= D. P. |títulu= Cassell's Latin Dictionary |idioma= inglés|edición= 5ª|añu= 1979|editorial= Cassell Ltd |ubicación= Londres|isbn= 0-304-52257-0|páxina= 883}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Griffith&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.35.html |títulu=Dictionary of Botanical Epithets: auratus - avicularis |añu=2005 |autor=Griffith, Chuck |idioma=inglés|fechaaccesu=11 de xineru de 2015}} Ver amás: {{Cita llibru|autor=Simpson, Michael G. |títulu=Plant Systematics |añu=2006 |editorial=Elsevier |allugamientu=Burlington, EE. XX. |isbn=978-0-12-644460-5 |páxina=515}}&lt;/ref&gt; En 1768, el botánicu escosés [[Philip Miller]] describió a ''[[Ficus maxima]]'', citando les obres ''[[Hortus Cliffortianus]]'' (1738) de [[Carlos Linneo]] y ''Catalogus plantarum quæ in insula Xamaica'' (1696) de [[Hans Sloane]]. La ilustración de la especie publicada por Sloane en 1725 representaba los figos dispuestos de forma solitaria, una carauterística de los ''Ficus'' del subxéneru ''Pharmacosycea''.&lt;ref&gt;{{Cita llibru |apellíu= Sloane |nome= Hans |títulu= A voyage to the islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica |idioma= inglés|añu= 1725|editorial= B.M |allugamientu= Londres|url=https://archive.org/details/mobot31753000820123}}&lt;/ref&gt; Como miembru del subxéneru ''Urostigma'', ''F.&amp;nbsp;aurea'' presenta figos apariaos. Sicasí, un exame más detalláu de la descripción de Sloane condució a [[Cornelis Christiaan Berg]] a la conclusión de que la ilustración representaba un miembru del subxéneru ''Urostigma'' (yá que tenía otru calter diagnósticu propiu d'esi subxéneru), cuasi con certidume ''F.&amp;nbsp;aurea'', y que la ilustración que presentaba los figos dispuestos de forma individual yera probablemente la resultancia d'una llicencia artística. Berg atopó la coleición de plantes en que se basó la ilustración de Sloane y concluyó que la especie ''F. máxima'' de Miller yera, ello ye que ''F.&amp;nbsp;aurea''.&lt;ref name=&quot;Berg2003&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Berg |nome= Cornelis C. |añu= 2003|títulu= (1587–1590) Proposals to conserve the names ''Ficus citrifolia'' against ''F. caribaea'', ''F. maxima'' with a conserved type, ''F. aurea'' against ''F. ciliolosa'', and ''F. americana'' against ''F. perforata'' (Moraceae) |publicación= Taxon |volume= 52|númberu= 2|páxines= 368–370 | issn= 0040-0262 | doi = 10.2307/3647421|url= http://www.jstor.org/discover/10.2307/3647421?uid=3737512&amp;uid=2129&amp;uid=2&amp;uid=70&amp;uid=4&amp;sid=47699111223747 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Na so descripción de ''F.&amp;nbsp;aurea'', que se basa en material vexetal recoyíu en [[Florida]], Thomas Nuttall consideró la posibilidá de que les sos plantes pertenecieren a la especie que Sloane describiera, pero llegó a la conclusión de que yera una nueva especie.&lt;ref name=&quot;Berg2003&quot;/&gt; So les regles de [[nomenclatura botánica]], el nome '' F. máxima'' tien prioridá sobre ''F.&amp;nbsp;aurea'' una y bones la descripción de Miller foi publicada en 1768, ente que la de Nuttall dir en 1846.

Nel so ''Flora of Jamaica'' de 1914, los botánicos [[William Fawcett]] y [[Alfred Barton Rendle]] venceyaron la ilustración de Sloane a la especie d'árbol que se conocía daquella como ''Ficus suffocans'', nome que se-y asignara na ''Flora of the British West Indian Islands'' d'[[August Heinrich Rudolf Grisebach]].&lt;ref name=&quot;Griseb&quot;&gt;{{Cita llibru |apellíu= Grisebach |nome= August |enllaceautor= August Heinrich Rudolf Grisebach|títulu= Flora of the British West Indian Islands |url= http://www.botanicus.org/bibliography/b11788513|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés|volume= 1|añu= 1859| editorial= L. Reeve &amp; Co |ubicación= Londres}}&lt;/ref&gt; Gordon DeWolf tuvo acordies cola conclusión de Fawcett y Rendle, y utilizó el nome ''F. maxima'' pa esa especie na so ''Flora of Panama'' de 1960.&lt;ref name=&quot;DeWolf&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= DeWolf Jr.|nome= Gordon P. |enllaceautor= |añu= 1960|títulu= Ficus (Tourn.) L. En: Nevling Jr., Lorin I., Flora of Panama. Part&amp;nbsp;IV. Fascicle&amp;nbsp;II |publicación= Annals of the Missouri Botanical Garden |volume= 47|númberu= 2|páxines= 81–203| issn= 0026-6493|url= http://www.jstor.org/pss/2394704 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Puesto que esti usu xeneralizárase, Berg propunxo que'l nome ''Ficus maxima'' [[Nomen conservandum|caltuviérase]] na forma en que DeWolf lo usara,&lt;ref name=&quot;Berg2003&quot;/&gt; propuesta que foi aceptada pol comité de nomenclatura.&lt;ref name=&quot;Brummitt2005&quot;/&gt; 
La reasignación del nome ''Ficus maxima'' nun dexó a ''F.&amp;nbsp;aurea'' como nome más antiguu pa esta especie, una y bones el naturalista alemán [[Heinrich Friedrich Link|Johann Heinrich Friedrich Link]] describiera a ''Ficus ciliolosa'' en 1822. Berg concluyó que la especie descrita por Link yera de fechu ''F.&amp;nbsp;aurea''. La descripción de Link precedía la de Nuttall en 24 años, polo cual el nome ''F. ciliolosa'' tendría de tener prioridá. Pero yá que el nome ''F.&amp;nbsp;aurea'' yera llargamente utilizáu y el nome ''F. ciliolosa'' nun lo yera, Berg propunxo que se caltuviera'l nome ''F.&amp;nbsp;aurea''.&lt;ref name=&quot;Berg2003&quot;/&gt; En respuesta a esta propuesta'l comité de nomenclatura decidió que, en cuenta de caltener el nome ''F.&amp;nbsp;aurea'', sería meyor refugar el de ''F. ciliolosa''. El caltenimientu de ''F.&amp;nbsp;aurea'' significaría que se daría prioridá a esi nome por sobre tolos demás. Col simple refugu de ''F. ciliolosa'', la comisión dexó abierta la posibilidá de que'l nome ''F.&amp;nbsp;aurea'' seya suplantáu por otru nome más antiguu en casu de que fuera descubiertu.&lt;ref name=&quot;Brummitt2005&quot;/&gt;

==== Etimoloxía ====
'''''[[Ficus]]''''', del [[llatín]] ''ficus'', designaba tanto la [[Ficus carica|figal]] como'l so frutu, el [[figu]]. Como yá se señaló, el términu '''''aurea''''' ye un [[epítetu]] d'orixe [[llatín]] que significa «dorada».&lt;ref name=&quot;Simpson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Griffith&quot; /&gt;

=== Sinónimos ===
[[Ficheru:FicusAurea04 Asit.jpg|thumb|Exemplar de ''F.&amp;nbsp;aurea'' qu'arredoló y esgañó a un [[Sabal palmetto|palmetto Sabal]] asitiáu nel [[Xardín Botánicu Mounts]], [[West Palm Beach]], [[Florida]]. Reparar los raigaños anastomosaes de la figal estranguladora.]] 
En 1920, el botánicu d'Estaos Xuníos [[Paul Carpenter Standley]] describió trés nueves especies sobre la base de les coleiciones procedentes de Panamá y Costa Rica—''Ficus tuerckheimii'', ''F. isophlebia'' y ''F. jimenezii''.&lt;ref name=&quot;Standl&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Standley |nome= Paul C. |enllaceautor= Paul Carpenter Standley |añu= 1920|títulu= The Mexican and Central American Species of Ficus |publicación= Contributions from the United States National Herbarium |volume= 20|númberu= 1|páxines= 1–35 |issn= 0097-1618| url= http://www.botanicus.org/page/373799 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; DeWolf concluyó que toes yeren la mesma especie,&lt;ref name=&quot;DeWolf&quot;/&gt; y Berg estableció la so sinonimia con ''F.&amp;nbsp;aurea''.&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;/&gt; Estos nomes fueron llargamente utilizaos pa les poblaciones de Méxicu y Centroamérica, y siguen siendo usaos por dellos autores. Berg abarruntó que ''Ficus rzedowskiana'' Carvajal y Figueroa Cuevas tamién podía pertenecer a esta especie, pero nun esaminara la documentación orixinal na qu'esta especie basábase.&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;/&gt;

Berg consideró ''F.&amp;nbsp;aurea'' como una especie con un mínimu de cuatro [[Polimorfismu xenéticu|morfotipos]] y escribió: «Nenguna de les formes puede tar rellacionada con ciertos hábitats o altitúes».&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;/&gt; Trenta años enantes, William Burger llegó a una conclusión bien distinta con al respective de ''Ficus tuerckheimii'', ''F. isophlebia'' y ''F. jimenezii''—él refugó la sinonimia de les trés especies efeutuada por DeWolf, sobre la base d'evidencia incompleta. Burger señaló que los trés taxones ocupaben distintos hábitats que pueden ser dixebraos en función de les precipitaciones y del altor sobre'l nivel del mar.&lt;ref name=&quot;Burger1974&quot;&gt; {{cita publicación |apellíu= Burger |nome= William C.| añu= 1974|títulu= Ecological differentiation in some congeneric species of Costa Rican flowering plants |publicación= Annals of the Missouri Botanical Garden |volume= 61|númberu= 2|páxines= 297–306 |allugamientu= |doi = 10.2307/2395057|issn= 0026-6493 |url= http://www.jstor.org/discover/10.2307/2395057?uid=3737512&amp;uid=2129&amp;uid=2&amp;uid=70&amp;uid=4&amp;sid=47699112105167 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

== Reproducción y crecedera ==
Les figales caltienen un [[Mutualismo (bioloxía)|mutualismo]] obligáu coles [[Agaonidae|aviespes de los figos]]. Les flores conteníes nel interior de los figos solo pueden ser polinizaes por esa clase d'aviespes, en cuantes que estos inseutos solo pueden reproducise nes flores de les figales. Trátase d'unu de los exemplos más notables de co-evolución específica,&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu= Weiblen |nome= George D. |añu= 2002|títulu= How to be a fig wasp |publicación= Annual Review of Entomology|volume= 47|páxines= 299-330 |doi= 10.1146/annurev.ento.47.091201.145213 |issn= 0066-4170 |url= http://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.ento.47.091201.145213?journalCode=ento |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; yá que caúna de les 700 especies de figales depende usualmente d'una sola especie d'aviespa (raramente dos) pa la so polinización.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu= Rønsted |nome= Nina |apellíos2= Weiblen |nome2= George D. |apellíos3= Cook |nome3= James M. |apellíos4= Salamin |nome4= Nicholas |apellíos5= Macháu |nome5= Carlos A. |apellíos6= Savoainen |nome6= Vincent |añu= 2005 |títulu= 60 million years of co-divergence in the fig-wasp symbiosis |publicación= Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume= 272 |númberu= 1581 |páxines= 2593–2599 |doi= 10.1098/rspb.2005.3249 |issn= 0962-8452 |url= http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/272/1581/2593.short |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160721083708/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/272/1581/2593.short |archivedate= 2016-07-21 }}&lt;/ref&gt; Ensin controvertir por completu lo anterior, el camientu de que cada especie de figal ye usualmente polinizada por una sola especie d'aviespa de los figos foi cuestionada pol descubrimientu de [[Complexu crípticu d'especies complexos crípticos d'especies]], dientro de lo que se pensaben que yeren especies úniques d'aviespes.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu= Molbo|nome= Drude |apellíos2= Macháu | nome2= Carlos A.| apellíos3= Sevenster |nome3= Jan G.| apellíos4= Keller |nome4= Laurent | apellíos5= Fierre |nome5= Edward Allen|mes= mayu|añu= 2003|títulu= Cryptic species of fig-pollinating wasps: Implications for the evolution of the fig–wasp mutualism, sex allocation, and precision of adaptation |publicación= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume= 100 |númberu= 10 |páxines= 5867-5872 |url= http://www.pnas.org/content/100/10/5867.full.pdf+html |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |doi= 10.1073/pnas.0930903100}}&lt;/ref&gt; Les aviespes son igualmente dependientes de les sos especies de figales col fin de reproducise. ''F.&amp;nbsp;aurea'' ye polinizada por ''[[Pegoscapus mexicanus]]'' ([[William Harris Ashmead|Ashmead]]) (orde [[Hymenoptera]], familia [[Agaonidae]]: Agaoninae).&lt;ref name=&quot;Jousselin2001&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Jousselin |nome= Emmanuelle |coautor= Hossaert-Mckey, Martine; Vernet, Didier; Kjellberg, Finn |añu= 2001|títulu= Egg deposition patterns of fig pollinating wasps: implications for studies on the stability of the mutualism |publicación= Ecological Entomology |volume= 26|númberu= 6|páxines= 602–608 |issn= 0307-6946 |url= http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2311.2001.00368.x/abstract;jsessionid=5F3Y11B48EF96FC744D8DEC1Y2F1744F.d04t03?deniedAccessCustomisedMessage=&amp;userIsAuthenticated=false |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012| doi = 10.1046/j.1365-2311.2001.00368.x |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bronstein1996&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Bronstein |nome= Judith L. |apellíos2= Hossaert-McKey |nome2= Martine |añu= 1996 |títulu= Variation in reproductive success within a subtropical fig/pollinator mutualism|publicación= Journal of Biogeography |volume= 23 |númberu=4 |páxines= 433-446|doi= 10.1111/j.1365-2699.1996.tb00005.x | issn= 0305-0270|url= http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2699.1996.tb00005.x/abstract|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Nun sicono de ''F.&amp;nbsp;aurea'', cada avispita fema dexa en permediu 66 güevos, y hasta un máximu de 150.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu= Bronstein |nome= Judith L. | apellíos2= Vernet |nome2= Didier | apellíos3= Hossaert-McKey |nome3= Martine |añu= 1998|títulu= Do fig wasps interfere with each other during oviposition?|publicación= Entomologia Experimentalis et Applicata |volume= 87|númberu= 3|páxines= 321–324|doi= 10.1046/j.1570-7458.1998.00337.x | issn= 0013-8703|url= http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1570-7458.1998.00337.x/abstract |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; 

Les especies del xéneru ''Ficus'' presenten [[frutu|frutos]] compuestos denominaos [[siconos]], que se componen d'un receptáculu piriforme o arrondáu, buecu nel so interior, y con una abertura apical protexida por pequeños [[fueya#Tipo de fueyes según el so momentu d'apaición mientres la vida de la planta|hipsofilos]]. Esta abertura o poru llamada [[ostíolo]] constitúi la única conexón col esterior. Dientro y nes parés d'esi receptáculu cuasi zarráu tópense les flores y, más tarde, los diminutos fructículos d'estes plantes. Les figales [[Monoico|monoicas]] como ''F.&amp;nbsp;aurea'' tienen tantu flores masculines como femenines dientro del sicono.&lt;ref name=&quot;Janzen1979&quot;/&gt; Les flores femenines maurecen primeru. Una vegada madures, lliberen una sustancia químico [[Volatilidá (química)|volátil]] qu'oficia d'atrayente.&lt;ref name=&quot;Bronstein1995&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Bronstein |nome= Judith L. | apellíos2= Hossaert-McKey |nome2= Martine |añu= 1995|títulu= Hurricane Andrew and a Florida fig pollination mutualism: resilience of an obligate interaction |publicación= Biotropica |volume= 27 |númberu= 3|páxines= 373–381 |doi = 10.2307/2388922 | issn= 0006-3606 |url= http://www.jstor.org/discover/10.2307/2388922?uid=3737512&amp;uid=2&amp;uid=4&amp;sid=47699112044737 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;
Les aviespes femes fuercen el so camín al traviés del ostíolo escontra l'interior del sicono. Yá dientro del sicono, polinicen les flores, oviponen los sos güevos en delles d'elles, y depués usualmente finen. Sicasí, nel casu d'aviespes ''Pegoscapus mexicanus'' de Florida reparóse un 16% de nuevu espoxigue de los figos,&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu= Gibernau |nome= Marc | apellíos2= Hossaert-McKey |nome2= Martine | apellíos3= Anstett |nome3= Marie-Charlotte | apellíos4= Kjellberg |nome4= Finn|añu= 1996|títulu= Consequences of protecting flowers in a fig: a one-way trip for pollinators?|publicación= Journal of Biogeography |volume= 23|númberu= 4 |páxines= 425–432| issn= 0305-0270 |doi= 10.1111/j.1365-2699.1996.tb00004.x |url= http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2699.1996.tb00004.x/abstract |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; quiciabes como resultancia del llindáu númberu de sitios de oviposición nel interior del frutu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu= Moore|nome= J. C. | apellíos2= Dunn |nome2= A. M.| apellíos3= Compton |nome3= S. G.| apellíos4= Hatcher |nome4= M. J.|añu= 2003 |títulu= Foundress re-emergence and fig permeability in fig tree–wasp mutualisms|publicación= Journal of Evolutionary Biology|volume= 16|númberu=6 |páxines= 1186-1195|doi= 10.1046/j.1420-9101.2003.00623.x|issn= 1010-061X |url= http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1420-9101.2003.00623.x/full|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Los güevos eclosionen y los canesbes parasitan y destrúin bona parte de les granes.&lt;ref name=&quot;Bronstein1996&quot;/&gt; Dempués de cuatro a siete selmanes nel casu de ''F.&amp;nbsp;aurea'', remanecen les aviespes adultes. Los machos remanecen en primer términu, copulan coles femes, y cortar los furos de salida al traviés de les parés del frutu. Les flores masculines maurecen nel interior del sicono en simultaneidá cola emerxencia de les aviespes femes adultes. Asina, les aviespes femes recién remanecíes carguen los sos cuerpos col polen de les flores masculines enantes d'abandonar el sicono al traviés de los furos de salida que los machos cortaron y volar en busca d'otru sicono nel cual oviponer los sos güevos. Nos siguientes unu a cinco díes, los figos maurecen.&lt;ref name = Bronstein1995/&gt; Los figos maduros son consumíos por una gran variedá de mamíferos y aves, lo cual asegura la [[Zoocoria|dispersión de les granes]].

=== Fenoloxía ===
Les figales florien y fructifican de forma asincrónica.&lt;ref name=&quot;B&amp;P1992a&quot;/&gt; El floriamientu y fructificación gradiar en tola población. Esti fechu ye importante pa les aviespes de la figal, que les sos femes riquen atopar un sicono nel que oviponer, pocos díes dempués de la so emerxencia, daqué que nun sería posible si tolos árboles nuna población floriaren y fructificaran coles mesmes. Esto tamién fai de los figos un importante recursu alimenticiu para [[frugívoros]], esto ye, aquellos animales que s'alimenten cuasi puramente de frutes. Los figos son una de les poques frutes disponibles en dómines del añu en qu'otros frutos son escasos.

Anque les figales florien de forma asincrónica como población, na mayoría de les especies el floriamientu ta sincronizada dientro d'un individuu dau. Les aviespes femes que remanecen como nueva xeneración tienen d'alloñar del so árbol natal con cuenta de qu'atopar figos nos que oviponer los sos güevos. En Florida, los árboles de ''F.&amp;nbsp;aurea'' florien y fructifican de forma asincrónica.&lt;ref name=&quot;B&amp;P1992a&quot;/&gt; Dellos autores consideraron esto como una ventaya adaptativa dende'l puntu de vista de la bioloxía de los figos, yá que podría torgar l'[[autopolinización]].&lt;ref name=&quot;Janzen1979&quot;/&gt; 

Sicasí, Hossaert-McKey y Bronstein demostraron que la especie ye totalmente autocompatible. Entá más, nun repararon efeutos negativos de l'autofecundación, yá seya en términos de la retención del sicono, del númberu d'ovarios vacantes, de les granes producíes, o de la guañada de les granes. Sicasí, la producción d'aviespes manifestó un enclín a ser más alzada dempués de la autopolinización. Magar ye posible que la [[depresión endogámica]] espresar n'etapes posteriores del desenvolvimientu, l'ausencia de depresión nes primeres etapes evaluaes polos autores ye de por sí sorprendente nuna planta como ''F.&amp;nbsp;aurea'', de la que s'espera una elevada fecundación cruciada. Los autores postulen que la presión de seleición sería responsable de la evolución y del caltenimientu d'esta fenoloxía floral inusual de los figos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu= Hossaert-McKey |nome= Martine |apellíos2= Bronstein |nome2= Judith L. |añu= 2001 |títulu= Self-pollination and its costs in a monoecious fig (''F. aurea'', Moraceae) in a highly seasonal subtropical environment |publicación= American Journal of Botany |volume= 88 |númberu= 4 |páxines= 685-692 |issn= 0002-9122 |url= http://www.amjbot.org/content/88/4/685.short |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;

{| width=100% {{tablaguapa}} style=&quot;margin:auto;&quot;
|colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background-color: #D3D3A4;&quot;|'''Fenoloxía floral en ''Ficus aurea'''''
|-
!width=15% | Fase&lt;ref name=&quot;Bronstein1995&quot;/&gt;
!width=65% | Descripción&lt;ref name=&quot;Bronstein1995&quot;/&gt;
!width=20% | Duración en ''F.&amp;nbsp;aurea''&lt;ref name=&quot;Bronstein1995&quot;/&gt;
|-
|A (pre-femenina)
|Flores inmadures
|2&amp;nbsp;díes a &gt;9&amp;nbsp;meses
|-
|B (femenina)
|Les flores femenines tán receptives a la polinización; les aviespes femes oviponen y polinicen les flores
|1&amp;nbsp;día a 3&amp;nbsp;selmanes
|-
|C (interfloral)
|Desenvuélvense les granes de los figos y los canesbes d'aviespa |4
a 7&amp;nbsp;selmanes
|-
|D (masculina)
|Maurecen les flores masculines; les aviespes remanecen, copulan y les femes esvalíxense |1
a 2&amp;nbsp;díes
|-
|Y (post-floral)
|Maurecen los frutos
|1 a 5&amp;nbsp;díes
|-
|}

La [[fenoloxía]] del floriamientu nel xéneru ''Ficus'' foi carauterizada en cinco fases (Ver tabla). Na mayoría de les figales, la fase A ye siguida cuasi darréu pola fase B. Sicasí, en ''F.&amp;nbsp;aurea'' les inflorescencies inmadures pueden permanecer n'estáu latente mientres más de nueve meses.&lt;ref name=&quot;B&amp;P1992a&quot;/&gt;

=== Crecedera ===
[[Ficheru:Ficus aurea.JPG|thumb|Figal estranguladora de [[Florida]], con [[Raigañu adventicia|raigaños adventicias]] abondosos, en [[Villa Vizcaya]], [[Miami]].]]
''Ficus aurea'' ye un árbol de rápida crecedera.&lt;ref name=&quot;Enviroscaping&quot;&gt;{{cita web |url= http://edis.ifas.ufl.edu/EH142|títulu= Enviroscaping to Conserve Energy: Trees for South Florida |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |apellíu= Broschat |nome= Timothy K. |coautores= Meerow, Alan W.; Black, Robert J. |fecha= febreru de 2007 |editorial= Institute of Food and Agricultural Sciences (Circular EES-42)|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Como hemiepifita, [[Guañada|grana]] y empieza el so desenvolvimientu na [[Dosel arbóreo|copa]] o ramasca d'un árbol güéspede, esto ye, empecipia la so vida como [[epifita]]. Sicasí, produz depués raigaños epigeas,&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;''Epigeo'' (del gr., ''ἐπίγαιος'', que ta sobre la tierra) ye un términu aplicáu a cualquier órganu vexetal que se desenvuelve sobre'l suelu, especialmente aquél que, polo regular, tópase soterráu y solo por esceición crez fora del terrén, como les llamaes ''raigaños epigeas''.&lt;/ref&gt; capaces de baxar hasta'l suelu, de llancase nél y d'absorber de la tierra los nutrientes. ''F.&amp;nbsp;aurea'' ye una figal estranguladora (non toles figales hemiepifitas ser): los sos raigaños [[Anastomosis|se anastomosan]] y arredolen al árbol hospedante. Esto xeneralmente resulta na muerte d'esi árbol que lu acoyó, yá que ''F.&amp;nbsp;aurea'' cinxe y argolla de forma efeutiva l'árbol. Les [[Arecaceae|palmeres]], qu'escarecen de [[Crecedera secundaria anómala#Crecedera secundaria en monocotiledónees|crecimiento secundariu]], nun se ven afeutaes por esto, pero aun así pueden trate perxudicaes pola competencia por lluz, agua y nutrientes.&lt;ref name=&quot;Putz1989&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Putz |nome= Francis Y. |apellíos2= Holbrook |nome2= N. Michele |añu= 1989|títulu= Strangler fig rooting habits and nutrient relations in the Llanos of Venezuela |publicación= American Journal of Botany |volume= 76|númberu= 6|páxines= 781–788 | doi = 10.2307/2444534|issn= 0002-9122 |url= http://www.jstor.org/discover/10.2307/2444534?uid=3737512&amp;uid=2&amp;uid=4&amp;sid=47699113769887 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Dempués del [[furacán Andrew]] en 1992, los exemplares de ''F.&amp;nbsp;aurea'' refixéronse tantu a partir de retueyos o hijuelos producíos dende los raigaños como de biltos d'árboles de pies.&lt;ref name = Horvitz1998&gt;{{cita publicación |apellíu= Horvitz |nome= Carol C. |apellíos2= Pascarella |nome2= John B.|apellíos3= McMann |nome3= Stephen |apellíos4= Freedman |nome4= Andrea |apellíos5= Hofstetter |nome5= Ronald H. |añu= 1988|títulu= Functional roles of invasive non-indigenous plants in hurricane-affected subtropical hardwood forests |publicación= Ecological Applications |volume= 8 |númberu= 4|páxines= 947–974 |doi = 10.1890/1051-0761(1998)008[0947:FROINI]2.0.CO;2 |issn= 1051-0761|url= http://www.jstor.org/discover/10.2307/2640954?uid=3737512&amp;uid=2129&amp;uid=2&amp;uid=70&amp;uid=4&amp;sid=47699113802497 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

En referencia a la so capacidá d'adaptación, ''Ficus aurea'' presenta tolerancia moderada al salín del suelu, pero un nivel eleváu de tolerancia a condiciones de seca.&lt;ref name=&quot;Enviroscaping&quot;/&gt;

=== Distribución ===
[[Ficheru:Ficus aurea (butresses).jpg|thumb|Raigaños fúlcreas de ''Ficus aurea''. Trátase de raigaños ''en muriu'' o ''contrafuerte'', típiques d'exemplares que desenvuelven en suelos probes de zones [[Selva|selváticas]].]]
''Ficus aurea'' estender dende l'estáu de [[Florida]], al traviés del norte del [[Caribe (rexón)|Caribe]] hasta [[Méxicu]] y escontra el sur al traviés d'América Central. Ta presente nel centru y sur de Florida, nos [[Cayos de la Florida]],&lt;ref&gt;{{cita enciclopedia|apellíu= Little|nome= Elbert L., Jr.|enciclopedia= Atlas of United States Trees|idioma= inglés|añu= 1978|editorial= United States Department of Agriculture Forest Service|volume= Volume 5: Floríu|allugamientu= Washington, D.C.|isbn= 1-231-18569-4|otros= Miscellaneous Publication 1361, 262 maps|url= http://esp.cr.usgs.gov/data/atles/little/ficuaure.pdf|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012}}&lt;/ref&gt; en [[Les Bahames]], les [[Islles Turques y Caicos|islles Caicos]], [[La Española]], [[Cuba]], [[Xamaica]], les [[islles Caimán]], y en [[Archipiélagu de San Andrés, Providencia y Santa Catalina|San Andrés]] (una posesión de Colombia nel Caribe occidental).&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;/&gt; Tamién se distribúi nel sur de [[Méxicu]],&lt;ref name=&quot;Serrato2004&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Serrato |nome= Alejandra |apellíos2= Ibarra-Manríquez |nome2= Guillermo |apellíos3= Oyama |nome3= Ken |añu= 2004 |títulu= Biogeography and conservation of the genus ''Ficus'' (Moraceae) in Mexico |publicación= Journal of Biogeography |volume= 31 |númberu= 3 |páxines= 475–485 |issn= 0305-0270 |url= http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1046/j.0305-0270.2003.01039.x |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; en [[Belize]], [[Guatemala]], [[Hondures]], [[Nicaragua]], [[El Salvador]], [[Costa Rica]] y [[Panamá]].&lt;ref name=&quot;FloraMesoamericana&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.tropicos.org/Name/21300459?projectid=3&amp;langid=66|títulu= ''Ficus aurea'' Nutt.|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |apellíu= Missouri Botanical Garden|fecha= 20 d'abril de 2009|obra= Flora Mesoamericana: Llista Anotada|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

Los ''Ficus'' estranguladores crecen dende'l nivel del mar hasta los 1&amp;nbsp;800&amp;nbsp;m sobre'l [[nivel del mar]],&lt;ref name=&quot;Berg2007&quot;/&gt; en [[hábitat]]s que van dende los [[Selva tropófila|montes secos]] de [[Les Bahames]],&lt;ref name=&quot;Swagel&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu= Swagel |nome= Eric N. |apellíos2= Bernhard|nome2= A. Van H.|apellíos3= Ellmore|nome3= George S.|añu= 1997 |títulu= Substrate water potential constraints on germination of the strangler fig ''Ficus aurea'' (Moraceae) |publicación = American Journal of Botany |volume= 84 | númberu= 5 |páxines= 716–722|url = http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/84/5/716 |doi = 10.2307/2445908 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; hasta'l [[monte nublu]] en Costa Rica.&lt;ref name=&quot;Sillett1995&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Sillett |nome= Stephen C. |apellíos2= Gradstein |nome2= S. Rob |apellíos3= Griffin |nome3= Dana, III |añu= 1995 |títulu= Bryophyte diversity of ''Ficus'' tree crowns from cloud forest and pasture in Costa Rica |publicación= The Bryologist |volume= 98 |númberu= 2 |páxines= 251–260 |13=  |doi= 10.2307/3243312 |issn= 0007-2745 |url= http://www.humboldt.edu/redwoods/sillett/publications/sillettEtAl1995.pdf |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt;

Alcontráu nel centru y sur de Florida, ''Ficus aurea'' algama pel norte'l [[Condáu de Volusia (Florida)|Condáu de Volusia]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.plantatlas.usf.edu/maps.asp?plantID=2466 |títulu= ''Ficus aurea'': Distribution Map |fechaaccesu= 8 de xunetu |añoacceso=2012 |apellíu= Wunderlin |nome= R. P.|coautores= Hansen, B. F.|fecha= 2008 |obra= Atlas of Florida Vascular Plants |editorial= Institute for Systematic Botany, University of South Florida |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Ye una de les úniques dos especies de figales natives de la Florida.&lt;ref name=&quot;Bessey1908&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu= Bessey |nome= Ernst A. |añu= 1908 |títulu= The Florida strangling figs |publicación= Missouri Botanical Garden Annual Report |volume= 1908 |páxines= 25–33 |doi = 10.2307/2400063|url= http://www.jstor.org/stable/2400063|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; La especie ta presente nuna variedá d'ecosistemes del sur de Florida, incluyendo ''hammocks''&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;''Hammock'' ye un términu usáu nel sureste d'Estaos Xuníos pa designar a stands d'árboles, usualmente Anxospermes, que constitúin una islla ecolóxica» nun ecosistema contrastante. Los ''hammocks'' crecen en zones elevaes, arrodiaos de [[güelga|güelgues]]. El términu tamién s'aplica a los [[Masa forestal#Unidaes nes que s'arrexunten les mases forestales|rodales]] d'árboles que crecen en fasteres ente güelgues, y a les tierres más altes y seques que dan llugar a un monte mistu o de coníferes. Pueden atopase ''hammocks'' en zones tropicales, templaes y marítimes o costeres.&lt;/ref&gt; costeros de anxospermes, ''hammocks'' de [[Sabal palmetto|palmettos, de palmeres]] [[sabal]], ''hammocks'' y carbes de climes tropicales y templaos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Rutchey, Ken |coautores= Schall, T.N.; Doren, R.F.; Atkinson, A.; Ross, M.S.; Jones, D.T.; Madden, M.; Vilchek, L.: Bradley, K.A.: Snyder, J.R.; Burch, J.N.; Pernas, T.; Witcher, B.; Pyne, M.; White, R.; Smith III, T.J.; Sadle, J.; Smith, C.S.; Patterson, M.Y.; Gann, G.D. |url= http://sflwww.er.usgs.gov/publications/ofr/2006-1240/OFR_2006_1240.pdf |títulu= Vegetation Classification for south Florida natural areas |añu= 2006 |editorial= United States Geological Survey, Open-File Report 2006-1240 |allugamientu= Saint Petersburg, Fl |idioma= inglés |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160305035743/http://sflwww.er.usgs.gov/publications/ofr/2006-1240/OFR_2006_1240.pdf |fechaarchivu= 2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; y a lo llargo de cursos d'agua.&lt;ref name = Bronstein1995/&gt; Nes Les Bahames, ''F.&amp;nbsp;aurea'' alcuéntrase na [[Selva tropófila|selva tropófila seca]] en [[Andros Norte]],&lt;ref name=&quot;Smith1992&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu = Smith |nome= Inge K. |apellíos2= Vankat|nome2= John L. |añu= 1992 |títulu = Dry evergreen forest (coppice) communities of North Andros Island, Les Bahames |publicación = Bulletin of the Torrey Botanical Club | volume = 119 |númberu = 2 |páxines = 181–191 |doi = 10.2307/2997030|issn= 0040-9618 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; [[Exuma|Great Exuma]]&lt;ref name=&quot;Swagel&quot;/&gt; y [[Bimini]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu= Howard |nome= Richard A. | añu = 1950 | títulu = Vegetation of the Bimini Island Group: Les Bahames, B. W. I |publicación= Ecological Monographs |volume = 20 |númberu= 4 | páxines= 317–349 |doi= 10.2307/1943569 |issn= 0012-9615|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; ''F.&amp;nbsp;aurea'' alcuéntrase en 10 [[Organización territorial de Méxicu#Estaos|estaos]] de Méxicu, mayormente nel sur, pero estendiéndose escontra'l norte hasta [[Jalisco]].&lt;ref name=&quot;Serrato2004&quot;/&gt; Esta especie alcontrar en selves tropicales de fueya caduca, montes tropicales siempreverdes, montes nublos y en hábitats acuáticos o subacuáticos.&lt;ref name=&quot;Serrato2004&quot;/&gt;

== Ecoloxía ==
[[Ficheru:Rubber, or Banyan Tree, on Banana River, Florida.jpg|thumb|200px|Fotografía de 1893, qu'amuesa la magnitú d'un exemplar de [[baniano]] —nome común inespecíficu— allugáu en Banana River, [[Florida]]. Trátase de ''Ficus aurea'', la figal estranguladora de Florida.]]
[[Ficheru:Quetzal01.jpg|thumb|200px|El [[Pharomachrus mocinno|quetzal mesoamericanu o guatemalianu]] consume figos de ''F.&amp;nbsp;aurea'' de forma sostenida ente xineru y ochobre.]]
Dacuando considérase a les figales como potenciales [[Especie clave|especies clave]] en comunidaes d'animales [[frugívoros]], esto ye, animales que s'alimenten parcial o puramente de frutos. Esto debe a los patrones de fructificación [[Asincronía|asincrónica]] de les figales.&lt;ref name=Terborgh1986&gt;{{Cita llibru|apellíu=Terborgh |nome= John|editor= Soulé, Michael Y. |títulu= Conservation Biology: The Science of Scarcity and Diversity |añu = 1986 |editorial= Sinauer Associates|allugamientu =Sunderland, Massachusetts (EE. XX.) |idioma= inglés |isbn=978-0-87893-795-0 |páxines= 330–344|capítulu=Keystone plant resources in the tropical forests|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Nathaniel Wheelwright informó que'l [[Aulacorhynchus prasinus|tucán esmeralda]] alimentar de los figos inmaduros de ''F.&amp;nbsp;aurea'' en tiempos d'escasez de frutos en [[Monteverde (Costa Rica)|Monteverde]], [[Costa Rica]].&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu= Wheelwright |nome = Nathaniel T. | añu= 1985 |mes = xunu|títulu = Competition for dispersers, and the timing of flowering and fruiting in a guild of tropical trees |publicación = Oikos | volume = 44 | númberu= 3| páxines = 465–477 | url = http://www.bowdoin.edu/faculty/n/nwheelwr/pdf/Compfordisp.pdf |doi= 10.2307/3565788 |issn= 0030-1299 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Wheelwright realizó una llista d'especies que sirven como fonte d'alimentu a lo llargo del añu pal [[Pharomachrus mocinno|quetzal mesoamericanu o guatemalianu]]. El so consumu per parte de l'ave reparar de forma sostenida ente xineru y ochobre.&lt;ref name=&quot;Wheelwright&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu = Wheelwright |nome = Nathaniel T. |añu = 1983 |títulu = Fruits and the ecology of resplendent quetzals |publicación = The Auk |volume = 100 |númberu = 2 |páxines = 286–301 |url = http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v100n02/p0286-p0301.pdf |issn = 0004-8038 |fechaaccesu = 8 de xunetu de 2012 |idioma = inglés |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120527191233/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v100n02/p0286-p0301.pdf |archivedate = 2012-05-27 }}&lt;/ref&gt; Mientres la etapa temprana de anidación (marzu), los quetzales dacuando atayen el so cortexu y la construcción de los sos niales pa xunise a agregamientos d'hasta 20 individuos que s'alimenten d'un solu árbol cargáu de frutos.&lt;ref name=&quot;Wheelwright&quot;/&gt;

Nos [[Cayos de la Florida]], ''F.&amp;nbsp;aurea'' ye una de les cinco especies de frutos qu'apoderen la dieta utilizada pola [[Patagioenas leucocephala|palombu coronita]] o torcaza cabeciblanca p'alimentar los sos pitucos.&lt;ref name=&quot;Bancroft1994&quot;&gt;{{cita publicación | apellíu = Bancroft | nome = G. Thomas | coautores = Bowman, Reed | añu = 1994 | títulu = Temporal patterns in diet of nestling white-crowned pigeons: implications for conservation of frugivorous columbids | publicación = The Auk | volume = 111 | númberu = 4 | páxines = 844–852 | url = http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v111n04/p0844-p0852.pdf | issn = 0004-8038 | fechaaccesu = 8 de xunetu de 2012 | idioma = inglés | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120527192925/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v111n04/p0844-p0852.pdf | archivedate = 2012-05-27 }}&lt;/ref&gt; ''F.&amp;nbsp;aurea'' ye tamién importante na dieta de mamíferos frugívoros —los [[Alouatta pigra|monos aulladores negros]] peracaben tantu los frutos como les fueyes en Belice.&lt;ref name=&quot;Silver1999&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Silver |nome= S. C. |apellíos2= Ostro |nome2= L. Y. T. |apellíos3= Yeager |nome3= C. P. |apellíos4= Horwich |nome4= R. |añu= 1999 |títulu= Feeding ecology of the black howler monkey (''Alouatta pigra'') in Northern Belize |publicación= American Journal of Primatology |volume= 45 |númberu= 3 |páxines= 263–279 |url= http://www.communityconservation.org/publications/feedeco98.pdf |doi= 10.1002/(SICI)1098-2345(1998)45:3&lt;263::AID-AJP3&gt;3.0.CO;2-O |issn= 0275-2565 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111004072516/http://www.communityconservation.org/publications/feedeco98.pdf |archivedate= 2011-10-04 }}&lt;/ref&gt;

La interaición ente los figos y les [[Agaonidae|aviespes de los figos]] ye particularmente conocida (ver seición previa sobre [[Ficus aurea#Reproducción y crecimiento|reproducción]]). Amás del so polinizador (''Pegoscapus mexicanus''), ''F.&amp;nbsp;aurea'' ye utilizada por un grupu d'[[Chalcidoidea|aviespes calcidoideas]] non polinizadores que les sos canesbes desenvuelven nos sos figos.&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Trátase d'inseutos que nun tresfieren polen. Hanse descripto hasta 32 especies d'esti tipu acomuñaes con una sola especie de figal.&lt;/ref&gt; Estes inclúin inseutos qu'inducen la formación d'[[agalla|agalles]], [[Inquilinismo|inquilinos]] y [[Cleptoparasitismo|cleptoparásitos]], como tamién [[parasitoide]]s, tanto de les aviespes polinizadores como de les non polinizadores.&lt;ref name=&quot;Bronstein1999&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Bronstein |nome= Judith L. |añu= 1999 |títulu= Natural history of ''Anidarnes bicolor'' (Hymenoptera: Agaonidae), a galler of the Florida strangling fig (''Ficus aurea'') |publicación= The Florida Entomologist |volume= 82 |númberu= 3 |páxines= 454–461 |url= http://www.fcla.edu/FlaEnt/fe82p454.pdf |doi= 10.2307/3496871 |issn= 0015-4040 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110928015047/http://www.fcla.edu/FlaEnt/fe82p454.pdf |archivedate= 2011-09-28 }}&lt;/ref&gt; Una especie non polinizadora ye'l agallero ''Anidarnes bicolor'' (Ashmead) Boucek (Hymenoptera: Agaonidae: Sycophaginae), que tien nel frutu de ''F.&amp;nbsp;aurea'' un hospedante específicu. Les femes de ''A.&amp;nbsp;bicolor'' depositen los sos güevos dende fuera dientro del figu; la proxenie alimentar de texíu manero dientro de les agalles inducíes na superficie interna del figu. Esta oviposición coincide cola entrada de los polinizadores ''Pegoscapus mexicanus'' y nun interfier cola polinización. Sicasí, ye facederu que ''A.&amp;nbsp;bicolor'' mengüe l'ésitu de los polinizadores, yá que aparentemente'l desenvolvimientu de la proxenie de los polinizadores ye afeutáu negativamente pol desenvolvimientu de les agalles de ''A.&amp;nbsp;bicolor''.&lt;ref name=&quot;Bronstein1999&quot;/&gt;

Como árbol de valumbu, ''F.&amp;nbsp;aurea'' puede ser un importante hospedante pa plantes [[epifita|epifites]]. Nos montes nublos de Costa Rica, onde ''F.&amp;nbsp;aurea'' ye «el componente más conspicuo» del monte intactu,&lt;ref name=&quot;Sillett1995&quot;/&gt; los árboles allugaos en fragmentos&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Los fragmentos (n'inglés, ''patches'') son les distintes unidaes morfolóxiques que pueden estremase nel territoriu. D'ellí que la composición del paisaxe tea dada pola variedá y bayura de fragmentos nesi paisaxe, ente que la configuración del paisaxe referir a la distribución espacial de los fragmentos nel paisaxe.&lt;/ref&gt; de monte sostienen a les comunidaes más riques de epifitas [[Bryophyta sensu lato|briófitas]], en cuantes que los exemplares aisllaos de ''F.&amp;nbsp;aurea'' soporten una mayor cubierta de [[lique]].&lt;ref name=&quot;Sillett1995&quot;/&gt;

Suzanne Koptur, ecóloga de la [[Universidá Internacional de Florida]], informó la presencia de [[Nectariu#Nectarios extraflorales|nectarios extraflorales]] nos figos de ''F.&amp;nbsp;aurea'' en [[Everglaes]], [[Florida]].&lt;ref name=&quot;Koptur1992&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Koptur |nome= Suzanne |añu= 1992 |títulu= Plants with extrafloral nectaries and ants in Everglaes habitats |publicación= The Florida Entomologist |volume= 75 |númberu= 1 |páxines= 38–50 |url= http://www.fiu.edu/%7Ekopturs/pubs/SK92FlaEnt.pdf |format= PDF |doi= 10.2307/3495479 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120829173219/http://www2.fiu.edu/~kopturs/pubs/SK92FlaEnt.pdf |archivedate= 2012-08-29 }}&lt;/ref&gt; Los nectarios extraflorales son órganos productores de [[Néctar (botánica)|néctar]] que nun s'atopen acomuñaos coles flores. Considerar usualmente como estructures con funciones defensives, que la so presencia rellacionar con ataques per parte d'inseutos [[herbívoru|herbívoros]].&lt;ref name=&quot;Heil2007&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu= Heil |nome= Martin |añu= 2007 |títulu= Indirect defence via tritrophic interactions |publicación= New Phytologist |volume= 178 |númberu= 1 |páxines= 41–61 |url= http://www3.interscience.wiley.com/journal/119394700/abstract |doi= 10.1111/j.1469-8137.2007.02330.x |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés |archiveurl= https://archive.today/20130105071019/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119394700/abstract |archivedate= 2013-01-05 }}&lt;/ref&gt; N'efeutu, los nectarios atraen inseutos, principalmente [[Formicidae|formigues]], que defenden esa fonte de sustentu, lo cual da llugar a una clase de [[Mutualismo (bioloxía)|mutualismo]], definida como una [[Mutualismo (bioloxía)#Rellaciones serviciu-recursu natural|rellación serviciu-recursu natural]], que resulta del alimentu que brinda la planta a les formigues y de la proteición qu'a cambéu recibe la planta contra los herbívoros.&lt;ref name= Bronstein2006&gt;{{cita publicación |apellíu= Bronstein |nome= Judith L. |apellíos2= Alarcón |nome2= Ruben |apellíos3= Geber |nome3= Monica |añu= 2006 |títulu= The evolution of plant–insect mutualisms |publicación= New Phytologist |volume= 172 |númberu= 3 |páxines= 412–428 |url= http://www3.interscience.wiley.com/journal/118627369/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 |doi= 10.1111/j.1469-8137.2006.01864.x |issn= 0028-646X |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés |archiveurl= https://archive.today/20130106072528/http://www3.interscience.wiley.com/journal/118627369/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 |archivedate= 2013-01-06 }}&lt;/ref&gt;

== Usos ==
El frutu de ''Ficus aurea'' ye comestible y foi usáu como alimentu pola población indíxena y polos primeros colonu en Florida. Inda lo come dacuando, polo que constitúi un exemplu de frutu nativu emplegáu como fonte alimenticia eventual. El [[látex]] de la planta utilizar pa fabricar goma de mazcar,&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu= Morton|nome= Julia F.|títulu= Principal wild food plants of the United States excluding Alaska and Hawaii|añu= 1963|publicación= Economic Botany|volume= 17|númberu= 4|páxines= 319-330|doi= 10.1007/BF02860140|url= http://www.springerlink.com/content/h1h221k24n346238/|issn= 0013-0001|fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; y el so raigaños aéreos pueden ser utilizaes pa iguar cables de anclaje, fleches, cuerdes d'arcu y llinies de pesca. El frutu tamién s'emplegó pa llograr un colorante rosáu.&lt;ref name=&quot;FLEthnobot&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Allen |nome=Ginger M. |coautores=Bond, Michael D.; Main, Martin B. |mes=avientu |añu=2002 |títulu=50 Common native plants important in Florida's ethnobotanical history |editorial=Institute of Food and Agricultural Sciences, Universidá de Florida (Circular 1439) |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW152 |fechaaccesu=8 de xunetu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120426161709/http://edis.ifas.ufl.edu/uw152 |fechaarchivu=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt; ''F.&amp;nbsp;aurea'' foi usada como [[medicina tradicional]] en [[Les Bahames]],&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu= Eldridge |nome= Joan |añu= 1975 |mes= ochobre |títulu= Bush medicine in the Exumas and Long Island, Les Bahames. A field study |publicación= Economic Botany |volume= 29 |númberu= 4 |páxines= 307–332 |doi= 10.1007/BF02862180 |url= http://www.springerlink.com/content/a52r873318238180/ |issn= 0013-0001 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés }}&lt;/ref&gt; y en Florida.&lt;ref name=&quot;FLEthnobot&quot;/&gt;Allison Adonizio y collaboradores investigaron distintes plantes melecinales del sur de Florida en busca d'actividá que combata la [[perceición de quórum]],&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;L'actividá contra la [[perceición de quórum]] (n'inglés, ''quorum sensing'') implica la capacidá de desenvolver dalgún mecanismu de bloquéu que torgue en ciertes bacteries la espresión xénica desencadenante d'aiciones alcordaes» per parte de la población bacteriana. Dende'l puntu de vista práuticu, la detección d'actividá contra la [[perceición de quórum]] implica la posibilidá de la so esplotación como recursu antibacterianu.&lt;/ref&gt; pero nun atoparon en ''F.&amp;nbsp;aurea'' nenguna actividá.&lt;ref name=&quot;Adonizio2006&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu= Adonizio |nome= Allison L. |apellíos2=Downum|nome2= Kelsey|apellíos3= Bennett|nome3= Bradley C.|apellíos4= Mathee|nome4= Kalai |añu= 2006 |títulu= Anti-quorum sensing activity of medicinal plants in southern Florida |publicación= Journal of Ethnopharmacology |volume= 105 |númberu = 3 |páxines= 427–435 |doi = 10.1016/j.jep.2005.11.025 |issn= 0378-8741 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Ficus aurea02.jpg|thumb|240px|Vista del árbol.]]
Resulta común la presencia d'individuos de ''F.&amp;nbsp;aurea'' n'esplotaciones llecheres en [[La Cruz (cantón)|La Cruz]], Cañitas y [[Santa Elena de General Viejo|Santa Elena]] en [[Costa Rica]], yá que se salven con frecuencia de baltar cuando se convierte'l monte en [[pradería]]. Los llabradores identificaron a ''F.&amp;nbsp;aurea'' como una especie útil pa postes de barganales, [[Sebe (barrera)|sebes vives]] y [[lleña]], y como alimentu p'aves y mamíferos monteses.&lt;ref name=&quot;Harvey1998&quot;/&gt;

''Ficus aurea'' úsase como [[Planta ornamental|árbol ornamental]], como [[Planta d'interior|árbol d'interior]] y como [[bonsái]].&lt;ref name=&quot;IFAS&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cita llibru|apellíu= Yashiroda|nome= Kan| capítulu= Experimenting with bonsai styles|títulu= Bonsai. Special Techniques|añu= 1998 |isbn= 0-945352-02-6|editorial= Brooklin Botanic Garden, Inc|páxina= 9 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; Al igual qu'otres especies del xéneru ''Ficus'',&lt;ref&gt;{{Cita llibru|apellíu= Randall|nome= John M.|apellíu2= Marinelli|nome2= Janet |añu= 1996 |títulu= Invasive Plants: Weeds of the Global Garden|editorial= Brooklyn Botanic Garden |páxines= 54-56|url= https://books.google.com.ar/books?hl=es&amp;lr=&amp;id=oKVDUWHVf-UC&amp;oi=fnd&amp;pg=PP1&amp;dq=%22Ficus+aurea%22+built+structures+foundations&amp;ots=MtbF4XwdJY&amp;sig=N24BRVG2QKHIrITVqHydfFbuRMA#v=onepage&amp;q&amp;f=false |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu= Jim|nome= C.Y.|apellíos2= Chen|nome2= Wendy Y. |apellíos3= |nome3= |títulu= Bioreceptivity of buildings for spontaneous arboreal flora in compact city environment|añu= 2011|publicación= Urban Forestry &amp; Urban Greening|volume= 10|númberu= 1| páxines= 19–28|url= http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866710000798 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012|issn= 1618-8667 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; tiende a invadir estructures edilicias y los sos cimientos y, eventualmente, tien d'esaniciase pa prevenir daños na construcción.&lt;ref name=&quot;Nadel1992&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu= Nadel |nome = Hannah |apellíos2=Frank|nome2= J. Howard|apellíos3= Knight Jr.|nome3= R. J.|añu= 1992 |mes= marzu|títulu= Escapees and accomplices: The naturalization of exotic ''Ficus'' and their associated faunes in Florida |publicación= The Florida Entomologist |volume= 75 |númberu= 1 |páxines= 29–38 |url= http://www.jstor.org/discover/10.2307/3495478?uid=3737512&amp;uid=2&amp;uid=4&amp;sid=47699119680367 |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2012 |doi = 10.2307/3495478 |idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; 

Los exemplares nuevos son descritos como «más ornamentales»,&lt;ref name = Bessey1908/&gt; pero los árboles más vieyos son consideraos de difícil mantención (particularmente por causa de les [[Raigañu adventicia|raigaños adventicias]] que se desenvuelven dende les cañes) y nun s'encamienten pa árees pequeñes.&lt;ref name=&quot;IFAS&quot;/&gt; Sicasí, considerar como un árbol útil pa «escapar a les condiciones ambientales» (''enviroscaping''),&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;L'usu d'enerxía residencial entiende aproximao 26% de tola enerxía utilizada nel estáu de [[Florida]] (Florida Energy Office. (1992). ''Florida energy data report: 1970-1990''. Tallahassee, Florida: Dept. of Community Affairs, Florida Energy Office). Nel sur de Florida, cerca del 35% del gastu d'enerxía residencial añal destinar a la refrigeración de la casa mientres los 5 a 7 meses de duración del branu, ente qu'aproximao el 10% utilizar pa la calefaición pel hibiernu. Antes de considerar la necesidá de calefaición central y d'aire acondicionáu, les cases diséñense y constrúin pa tomar ventaya de distintes formes de proteición naturales. Por casu, un árbol con cañes altes ufierta solombra nel branu y proteición de los vientos fríos del iviernu. Anguaño, los métodos pasivos de control de la microclima son d'interés por cuenta de la creciente conciencia de les llimitaciones esistentes nel suministru de combustibles fósiles y de los efeutos ambientales del so usu. Esto condució a la meyora de munchos conceutos de paisaxismu, lo que dexa un aforru sustantivo d'enerxía al producir l'escape de condiciones ambientales estremes al traviés del usu de recursos naturales, lo cual conozse col términu inglés ''enviroscaping''.&lt;/ref&gt; pa caltener la enerxía nel sur de Florida. Considérase que ''F.&amp;nbsp;aurea'' ye menos agresiva que munches especies exótiques de figal, anque se-y debe destinar un espaciu considerable.&lt;ref name=&quot;Enviroscaping&quot;/&gt;

== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Historia de la botánica]]
* [[Moraceae#Descripción|Carauterístiques de les moracees]]
== Notes ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
{{llistaref|grupu=&quot;Nota&quot;}}
&lt;/div&gt;
==Bibliografía==
# Balick, M. J., M. H. Nee &amp; D.Y. Atha. 2000. Checklist of the vascular plants of Belize. Mem. New York Bot. Gard. 85: i–ix, 1–246.
# Berendsohn, W.G., A. K. Gruber &amp; J. A. Monterrosa Salomón. 2012. Nova Silva Cuscatlanica. Árboles nativos ya introducíos d'El Salvador. Parte 2: Angiospermae – Families M a P y Pteridophyta. Englera 29(2): 1–300.
# CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City.
# Correa A., M.D., C. Galdames &amp; M. Stapf. 2004. Cat. Pl. Vasc. Panamá 1–599. Smithsonian Tropical Research Institute, Panama.
# Davidse, G., M. Sousa Sánchez, S. Knapp &amp; F. Chiang Cabrera. 2014. Saururaceae a Zygophyllaceae. 2(3): ined. In G. Davidse, M. Sousa Sánchez, S. Knapp &amp; F. Chiang Cabrera (eds.) Fl. Mesoamer.. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, Méxicu.
# Flora of North America Editorial Committee, e. 1997. Magnoliidae and Hamamelidae. Fl. N. Amer. 3: i–xxiii, 1–590.
# Godfrey, R. K. &amp; J. W. Wooten. 1981. Aquatic Wetland Pl. S.E. U.S. Dicot. 1–944. Univ. Georgia Press, Athens.
# Linares, J. L. 2003 [2005]. ''Listado comentado de los arboles nativos y cultivados en la Republica de El Salvador''. Ceiba 44(2): 105–268.
# Long, R. W. &amp; O. K. Lakela. 1971. Fl. Trop. Florida i–xvii, 1–962. University of Miami Press, Coral Cables.
# Nelson, C. &amp; G. R. Proctor. 1994. Vascular plants of the Caribbean Swan Islands of Honduras. Brenesia 41–42: 73–80.
== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Ficus aurea}}
{{Wikispecies|Ficus aurea}}
* [http://www.plantmaps.com/nrm/ficus-aurea-florida-strangler-fig-native-range-map.php Mapa interactivo de distribución pa ''Ficus aurea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607025347/http://www.plantmaps.com/nrm/ficus-aurea-florida-strangler-fig-native-range-map.php |date=2012-06-07 }} (n'inglés)

{{Traducíu ref|en|en=inglés|Ficus aurea|trad=completa}} ''Esti artículu inclúi fontes adicionales a les del correspondiente artículu n'inglés.''
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Árboles de Belize]]
[[Categoría:Árboles de Costa Rica]]
[[Categoría:Árboles d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Árboles de Guatemala]]
[[Categoría:Árboles d'Hondures]]
[[Categoría:Árboles de Méxicu]]
[[Categoría:Árboles de Panamá]]
[[Categoría:Árboles tolerantes a la seca]]
[[Categoría:Bonsái]]
[[Categoría:Ficus|aurea]]
[[Categoría:Plantes epifites]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>pgmli1amxndrzo5ync0x40d42kuxild</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ficus sycomorus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65181</id>
    <revision>
      <id>4493149</id>
      <parentid>4426378</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T17:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16264" sha1="0zm5rz86gv1btr7fw19is4ii07pvizx" xml:space="preserve">{{Tradubot|Ficus sycomorus}}
{{Ficha de taxón
| Sicomoru |
image = Azor-S-507.jpg
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Urticales]]
| familia = [[Moraceae]]
| genus = ''[[Ficus]]''
| subgenus = ''Sycomorus''
| species = '''''F. sycomorus'''''
| binomial = ''Ficus sycomorus''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
| subdivision_ranks = Distribución
| subdivision = [[Ficheru:Zasieg ficus sycomorus distribution.png|240px]]
}}
El {{iniTaxon}} ye un árbol de la familia de les [[moracees]] y del xéneru de les [[ficus carica|figales]] que tuvo gran importancia nel [[Antiguu Exiptu]], anque anguaño ye malo d'atopar nesi país. Los británicos llámenlu 039;'sycamore'', pero tamién ''fig-mulberry'', pola paecencia de les sos fueyes a les de la [[morera]].

Nun se debe confundir col sicomoru européu (''[[Acer pseudoplatanus]]'') nin col sicomoru americanu (''[[Platanus occidentalis]]''), el sicomoru de California (''[[Platanus racemosa]]'') o'l sicomoru d'Arizona (''[[Platanus wrightii]]'').

== Distribución ==
Cultiváu n'[[Exiptu]] dende'l tercer mileniu e.C., la figal sicómoro ye orixinaria d'[[África Central]], onde la atopa dende [[Senegal]] y el [[Sahel]] hasta [[Namibia]] y el nordeste d'[[África del Sur]], cola esceición del [[monte tropical]] húmedu. Apaez bonalmente al sur de la [[península arábica]], en [[Xipre]] y en ciertes rexones de [[Madagascar]], y tamién n'[[El Líbanu]], onde la famosa cai Gemmayzeh llámase asina pol so nome árabe ''gemmayz''. Foi naturalizáu n'[[Israel]] y n'[[Exiptu]]. Na novela de [[Jules Verne]], ''[[Kerabán el testarudo|Kerabán el Testarudo]]'', apaez al sur de mar Negru. Nel so hábitat orixinal, crez xeneralmente sobre suelos ricos, a lo llargo de les riberes y nos montes mistos.

== Descripción ==
''Ficus sycomorus'' puede midir hasta 20 m d'altor y 6 metros d'anchor con una copa bastante trupa. La corteza ye verde amarellentada y se exfolia en tires que dexen apaecen nel so interior otra corteza amarellentada. Como toles figales, el sicómoro contién látex.
Les fueyes cordiformes (con forma acorazonada) tienen un color verde escuru, son aspres y miden unos 14 cm de llargu y unos 10 cm d'anchu y tán dispuestes n'espiral alredor de la caña. Sobre'l so viesu verde claro vense los nervios prominentes. El peciolu pubescente mide de 0,5 a 3 cm de llargor.
[[Ficheru:Sycamore fruits.jpg|thumb|240px|Recímanu de frutos del sicómoro.]]
El frutu ye un figu comestible de 2 a 3 cm de diámetru, que pasa del verde al mariellu rosáu. Apaez en recímanos direutamente sobre'l tueru a lo llargo de tol añu, con un picu ente xunetu y avientu. La flor crez dientro del figu y machos y femes crecen en frutos distintos, de manera que fai falta l'ayuda d'una pequeña aviespa pa la polinización.

Reproduzse fácilmente por fraes, que tienen de ser delgaos como un deu y de unos 15 cm de llargor. Plantar nun tiestu grande con tierra húmeda y hai qu'esperar delles selmanes a qu'empiece a crecer enantes de tresplantalo. Tamién puede llantase por aciu estaques más grueses llograes d'una caña direutamente nel suelu, procurando que la estaca nun tea demasiáu seca. Ye abondu con que tenga un metru de llargor y l'anchor d'un brazu. En tolos casos, tien de llantase xustu enantes de la estación húmeda.

Anque esta especie de figal rique pa fructificar de simbiosis cola aviespa ''Ceratosolen arabicus'', y esti inseutu ta desapaecíu d'Exiptu, Zahy y Hopf (Zohay D. y Hopf M. ''Domestication of plants in the Old World'', Oxford, 2000) nun tienen dulda de qu'esti país foi la principal área del cultivu del sicómoro, yá que hai ataúdes construyíos cola so madera. Nos países tropicales en qu'esti inseutu abonda, desenvolvióse un complexu miniecosistema en redol a l'aviespa, una serie de nematodos, otres aviespes parásites, dellos predadores mayores y el sicómoro. Ente toos, aseguren una producción constante de figos.

== Usos ==
Pol so porte ampliu úsase como árbol de solombra nos países templaos, especialmente nel Cercanu Oriente.
[[Ficheru:Sycomoros old.jpg|thumb|right|250px|Sicómoro vieyu col tueru fendíu.]]La so madera blando sirve de combustible y por aciu la frotación de dos rames puede encender un fueu. Tamién s'usa pa faer talles, especialmente pa tambores.
El frutu ye comestible, de sabor arumoso, pero suel tar llenu d'inseutos. De los figos lleldaos puede llograse una bébora alcohólico. Son bien curiosos pa los páxaros, que los comen inclusive cuando tán cayíos na agua. 
Los frutos, como les fueyes, pueden usase como alimentu pal ganáu, especialmente les cabres, y ameyoren la producción de lleche. En munches aldegues dáse-y a les vaques un amiestu de fueyes y frutos.
Cola corteza pueden faese cuerdes bien resistentes. Una decocción de la corteza y el látex usar pa combatir la tos y la escrófula, una inflamación de los ganglios del pescuezu. Esti líquidu tamién s'usa contra la dermatofitosis.
El látex usar pa tratar inflamaciones de la piel y esfriégase sobre les verrugas pa destruyiles. Pol so calter pegañosu, tamién s'usa como trampa pa cazar páxaros pequeños.

Diz el [[Dioscórides]]: &quot;Llámase coles mesmes sicómoro el so frutu por ser desabríu al gustu. Ye un árbol altu, asemeyáu a una [[figal]], bien provistu de zusmiu y paecencia al [[moral]] poles sos fueyes. produz frutu trés o cuatro veces al añu, non de los ramos, como nel casu de la figal montesa, sinón del tueru: el so frutu ye asemeyáu al de la figal montesa, más duce que'l figu montés y nun tien grana dientro... Dase bien de en [[Caria]], en [[Rodes]] y otros llugares que nun son ricos en granu. Estrayer sumu del árbol enantes de producir el frutu, en primavera, a base de machucar superficialmente la corteza con una piedra... Recuéyese la llárima con una esponxa o un cachu de llana y una vegada secu y moldiáu en pastillas, almacenar nun recipiente de folla cocío... El zusmiu tien virtú molificativa, cicatrizante de firíes sudorífico de coses de dixestión difícil. Bébese y aplícase como untaza contra la mordedura de culiebres, l'endurecimientu del bazu, los dolores d'estómagu y los respigos; el zusmiu acaroñar rápido... Produzse tamién en [[Xipre]] un sicómoro de distinta especie, pos les sos fueyes paecer a les del [[llamera]]. Produz un frutu del tamañu de les cirueles, anque más duce. En tolo demás, ye asemeyáu a lo que se dixo&quot;.

== Historia ==
[[Ficheru:Maler der Grabkammer des Thutmosis III. 001.jpg|thumb|La diosa [[Isis]], en forma de sagráu sicómoro, dando de mamar al faraón [[Tutmosis III]]. Dibuxu na tumba del rei, la [[KV34]].]]
[[Ficheru:CairoVirginTree.jpg|thumb|&quot;L'árbol de la Virxe&quot;, nel-Matariya, El Cairu, Exiptu.]]
El sicómoro empieza a mentase en dómines predinásticas nel [[Antiguu Exiptu]]. En delles ocasiones mentar a Exiptu como'l &quot;País de los sicomoros&quot;, y al árbol llamábase-y falsa figal o figal exipcia. Según Zohay y Hopf, los exipcios yeren los únicos que cultivaben esti árbol, bien bono de reproducir por aciu fraes.

Por cuenta de la so madera incorruptible, los exipciu rellacionar rápido cola muerte y la resurreición; d'ende que se llantaren cerca de les tumbes y que los ataúdes construyérense cuando yera posible cola so madera blando y llixero. Tamién se faíen amuletos cola forma de les sos fueyes.

De primeres, la tapa del ataúd identificar cola diosa del cielu [[Nut]], anque, col tiempu, l'árbol acabó identificándose tamién con [[Hathor]] y con [[Isis]], los trés señores del sicómoro.

Ye normal atopar representaciones nes qu'apaecen Hathor o Nut xubíes a un sicómoro dando de comer o de beber al [[Ba (mitoloxía)|ba]] del difuntu. Nut adopta entós el papel proteutor y caritatible de Hathor. Como árbol del viaxeru, yera Hathor quien ufiertaba los sos figos a los viaxeros que s'atopaben con unu d'estos árboles nel camín.

Hathor apaez dacuando cola mención de “Dama del sicómoro del Sur”, refiriéndose al árbol que crez en [[Menfis]], una y bones el sicómoro de Norte crecía en [[Heliópolis]].

El ataúd d'[[Osiris]] taba construyíu con madera de sicomoru y recibía la solombra del mesmu árbol. Ser soterráu nun ataúd d'esa madera significaba ser acoyíu pol abrazu de la gran madre en forma de Isis, Hathor o Nut.

Un xeroglíficu amuesa dos sicómoros iguales nel horizonte del este como les puertes del cielu poles que remanez acaldía'l sol, d'ende que tamién se-y conoza como “El gran árbol d'horizonte oriental”.

;El sicomoru na tradición cristiana &quot;L'árbol
de la Virxe&quot; ye un vieyu sicomoru que s'atopa nel-Matariya, [[El Cairu]], Exiptu. La tradición recueye que nél la [[Virxe María]] folgó mientres la so [[fuxida a Exiptu]].&lt;ref&gt;[https://books.google.es/books?id=kOn3NXV1MsIC&amp;pg=PA281&amp;dq=virgin+mary+tree+egypt&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ei=LmYrUcX8IYGXhQfB34DgDQ&amp;ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=virgin%20mary%20tree%20egypt&amp;f=false E. A. Wallis Budge: ''Notes For Travellers In Egypt'' p. 281.]&lt;/ref&gt;

== Lliteratura ==
* Na [[Biblia]], [[Amós (profeta)|Amós]] (Amos 7:14), pastor y productor de figos, fala del frutu del sicómoro como pocu importante. Apaez mentáu tamién en [[Llibru de Jeremías|Jeremías]] 24:2. En [[Xericó]], [[Zaqueo]] xubir a un sicómoro pa ver pasar a [[Xesús]].
* N'[[I Llibru de los Reis|I Reis]] 10:27 dizse: “El rei fixo la plata tan común en [[Xerusalén]] como les piedres, y fixo los [[cedros]] tan abondosos como los sicómoros que tán nel llanu”.
* Na [[Mishná]] hebrea, nel llibru de [[Zeraim]] descríbense l'Alta [[Galilea]] como l'área al norte de Kfar Hananya onde nun crecer el sicómoro; otra manera, la Baxa Galilea ye l'área al sur de [[Kfar Hananya]] onde crez el sicómoro.
* Na primer escena del primer actu de &quot;Romeo y Julieta&quot;, de William Shakespeare, Lady Montesco pregunta a Benvolio si vio a Romeo y ésti respuende a la madre del so amigu: &quot;Una hora primero que'l sol sagráu asomara pol balcón doráu d'Oriente, la mio alma atristayada movióme a salir. Ellí, por ente los sicomoros nuna arbolea que crez nel oeste de la ciudá, vi pasiando al vuesu fíu bien tempranu (...)&quot;. Traducción de Manuel Ángel Conejero Dionís-Bayer y Jenaro Talens.

== Taxonomía ==
''Ficus sycomorus'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 1059. 1753.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/21300861 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt;
;[[Etimoloxía]]: 
'''''Ficus''''': nome xenéricu que se deriva del nome dau en [[llatín]] al [[figu]].&lt;ref&gt;[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageF.html En Nomes Botánicos]&lt;/ref&gt;

'''''sycomorus''''': [[epítetu]] 
;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]:
* ''Ficus chanas'' Forssk. 
* ''Ficus cocculifolia'' Baker 
* ''Ficus cocculifolia subsp. sakalavarum'' (Baker) H. Perrier &amp; Leandri 
* ''Ficus cocculifolia var. sakalavarum'' (Baker) H. Perrier
* ''Ficus comorensis'' Warb. 
* ''Ficus damarensis'' Engl. 
* ''Ficus gnaphalocarpa'' (Miq.) Steud. ex Miq. 
* ''Ficus integrifolia'' Sim 
* ''Ficus sakalavarum'' Baker 
* ''Ficus scabra'' Sim
* ''Ficus sycomorus subsp. gnaphalocarpa'' (Miq.) C.C.Berg
* ''Ficus trachyphylla'' (Miq.) Miq. 
* ''Ficus trachyphylla'' Fenzl 
* ''Sycomorus antiquorum'' Gasp. 
* ''Sycomorus gnaphalocarpa'' Miq.
* ''Sycomorus rigida'' Miq. 
* ''Sycomorus trachyphylla'' Miq.&lt;ref&gt;[http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Ficus+sycomorus ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Cronoloxía de la botánica]]
* [[Historia de la botánica]]
* [[Moraceae#Descripción|Carauterístiques de les moracees]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
# Berg, C. C. 1986. The Ficus species (Moraceae) of Madagascar and the Comoro Islands. Bull. Mus. Natl. Hist. Nat., B, Adansonia 8(1): 17–55. 
# Berg, C. C. 1991. 156. Moraceae. Fl. Zambes. 9(6): 13–76.
# Gibbs Russell, G. E., W. G. Welman, E. Reitief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. v. Wyk &amp; A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Mem. Bot. Surv. S. Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2).
# Schatz, G. Y., S. Andriambololonera, Andrianarivelo, M. W. Callmander, Faranirina, P. P. Lowry, P. B. Phillipson, Rabarimanarivo, J. I. Raharilala, Rajaonary, Rakotonirina, R. H. Ramananjanahary, B. Ramandimbisoa, A. Randrianasolo, N Ravololomanana, Z. S. Rogers, C. M. Taylor &amp; G. A. Wahlert. 2011. Catalogue of the Vascular Plants of Madagascar. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 0(0): 0–0.

== Fuentes ==
* Zohay D. y Hopf M. ''Domestication of plants in the Old World'', Oxford, 2000
* ''Estudios y traducción. Dioscórides, Manuscritu de Salamanca''. Universidá de Salamanca, 2000
* http://www.worldagroforestrycentre.org/sea/products/afdbases/af/asp/SpeciesInfo.asp?SpID=864 {{Webarchive|url=https://archive.today/20130416040511/http://www.worldagroforestrycentre.org/sea/products/afdbases/af/asp/SpeciesInfo.asp?SpID=864 |date=2013-04-16 }}
* http://www.infonet-biovision.org/default/ct/745/agroforestry {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403005038/http://www.infonet-biovision.org/default/ct/745/agroforestry |date=2014-04-03 }}
* Diccionariu de los dioses y mitos del Antiguu Exiptu, Océanu, Barcelona, 2003
* http://www.treesofjoy.com/content/sycamore-fig-ficus-sycamorus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524174207/http://www.treesofjoy.com/content/sycamore-fig-ficus-sycamorus |date=2015-05-24 }} (con videu nel que se ve a l'aviespa del sicómoro)

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Ficus sycomorus}}
*[http://www.arbolesornamentales.com/Ficussycomorus.htm Ficus Sycomorus]
*[http://www.figweb.org/Ficus/Subgenus_Sycomorus/Section_Sycomorus/Subsection_Sycomorus/Ficus_sycomorus_sycomorus.htm Figweb.org]
*[http://www.ulandslaere.au.dk/NOTICES/TeachingMaterial/TeachingMaterial_2000_01/undervisningsmateriale/Lars_Moller/Wild_fig.pdf O-landslære Approaches to Development - Sycamore Fig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625041625/http://www.ulandslaere.au.dk/NOTICES/TeachingMaterial/TeachingMaterial_2000_01/undervisningsmateriale/Lars_Moller/Wild_fig.pdf |date=2007-06-25 }}
*[http://www.botswana-tourism.gov.bw/flora_and_fauna/sycamore.html Botswana Tourism Flora and Fauna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060830233114/http://www.botswana-tourism.gov.bw/flora_and_fauna/sycamore.html |date=2006-08-30 }}
*PBS ''[[Nature (TV series)|Nature]]'' documentary &quot;The Queen of Trees&quot; (on the sycamore fig in Kenya)
**http://www.pbs.org/wnet/nature/queenoftrees/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122163610/http://www.pbs.org/wnet/nature/queenoftrees/index.html |date=2007-01-22 }}
**http://www.pbs.org/wnet/nature/php/search.php?search=search&amp;keywords=queen&amp;show_title=none {{Webarchive|url=https://archive.today/20121209105346/http://www.pbs.org/wnet/nature/php/search.php?search=search&amp;keywords=queen&amp;show_title=none |date=2012-12-09 }}
* http://www.raysfiginfo.com/sycomore.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108063537/http://www.raysfiginfo.com/sycomore.html |date=2012-01-08 }}
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.flowersinisrael.com/Ficussycomorus_page.htm |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* http://www.wildflowers.co.il/kkl/english/plant.asp?ID=119 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170526022710/http://www.wildflowers.co.il/kkl/english/plant.asp?ID=119 |date=2017-05-26 }}
* http://www.odu.edu/~lmusselm/plant/bible/sycomorefig.php
* http://waynesword.palomar.edu/ww0501.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027050345/http://waynesword.palomar.edu/ww0501.htm |date=2015-10-27 }}
* http://www.botswanatourism.co.bw/sycamoreFigtree.php
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Ficus|sycomorus]]
[[Categoría:Árboles d'África]]
[[Categoría:Flora d'Arabia]]
[[Categoría:Flora de Madagascar]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1753]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>0zm5rz86gv1btr7fw19is4ii07pvizx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flacourtia indica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65188</id>
    <revision>
      <id>4493157</id>
      <parentid>4481573</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4434" sha1="liedbbdayfth9u2tvxbrm0xel75xdhk" xml:space="preserve">{{Tradubot|Flacourtia indica}}
{{ficha de taxón
|regnum = [[Plantae]]
|unranked_divisio = [[Angiosperms]]
|unranked_classis = [[Eudicots]]
|unranked_ordo = [[Rosids]]
|ordo = [[Malpighiales]]
|familia = [[Salicaceae]]
|genus = ''[[Flacourtia]]''
|species = '''''F. indica'''''
|binomial = ''Flacourtia indica''
|binomial_authority = ([[Burm.f.]]) [[Merr.]]
|synonyms = 
|}}
'''''Flacourtia indica''''', ye una [[especie]] d'[[arbustu]] o [[árbol]] que s'atopa en munchos llugares templaos d'[[África]] y [[Asia]]. 
[[Ficheru:Flacourtia indica in Hyderabad W IMG 5601.jpg|thumb|240px|Inflorescencia]]
[[Ficheru:Flacourtia indica-1.jpg|thumb|240px|Fueyes]]
== Descripción ==
Trátase d'un tupiu [[arbustu]] o [[árbol]] con un tueru espinosu y cañes. En forma d'arbustu crez hasta los 7,6 m y como un árbol qu'algama un altor máximu d'unos 15 m. Les cañes laxas tienen les fueyes ovalaes. Les granes son esperdigaes poles aves.&lt;ref name=pier&gt;[http://www.hear.org/pier/species/flacourtia_indica.htm Pacific Island Ecosystems at Risk]&lt;/ref&gt;
== Usos ==

El frutu ye una [[drupa]] bien carnosa con 6 a 10 granes. La magaya ye de color mariellu o blancu y dulce, con un sabor acedo. Cómese cruda o como auria o mermelada . Puede ser lleldada pa faer vinu.&lt;ref name=waf&gt;[http://www.worldagroforestry.org/treedb2/AFTPDFS/Flacourtia_indica.pdf World Agroforestry]&lt;/ref&gt;

Les fueyes y los raigaños utilizar na medicina a base de yerbes pal tratamientu de mordedura de culiebra. La corteza créese que ye eficaz pa l'[[artritis]]. La mayoría de les partes de la planta usar pa la tos, [[neumonía]] ya infeición bacteriana del gargüelu. Tamién s'utilizó pa la [[foria]].

L'árbol ye plantáu como un [[Sebe (barrera)|sebe]] vivu. La madera utilizar pa lleña y pequeñes ferramientes de madera como manijas d'aráu.&lt;ref name=waf/&gt;

== Cultivu ==

La planta ye conocida como una especie invasora introducida en delles árees. Cultivóse en [[Florida]] nos [[Estaos Xuníos]] y güei preséntase como una meruxa en delles partes del estáu.&lt;ref name=efloras&gt;[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=200014454 Flora of North America]&lt;/ref&gt;
== Taxonomía ==
''Flacourtia indica'' describióse por ([[Burm.f.]]) [[Merr.]] y espublizóse en ''[[An Interpretation of Rumphius's Herbarium Amboinense]]'' 377. 1917.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/13200005 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=1 d'avientu de 2012 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt;
;[[Etimoloxía]]:
'''''Flacourtia''''': nome xenéricu que fur dau n'honor d'[[Étienne de Flacourt]] (1607–1660), que foi gobernador de [[Madagascar]].

'''''indica''''': [[epítetu]] xeográficu qu'alude a la so llocalización nel [[Océanu Índicu]].
;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]:
* ''Flacourtia parvifolia'' Merr. 
* ''Gmelina indica'' Burm.f.&lt;ref&gt;[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-13200005 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
== Bibliografía ==
* Morton, Julia F.; ''Fruits of Warm Climates''; Julia F. Morton; Miami, FL, 1987.
* Popenoe, Wilson; ''Excluding The Banana, Coconut, Pineapple, Citrus Fruits, Olive And Fig (1920)''; The Macmillan Company, 1920.
* Flora of China Editorial Committee. 2007. Fl. China 13: 1–548. Science Press &amp; Missouri Botanical Garden Press, Beijing &amp; St. Louis.
* Flora of North America Editorial Committee, e. 2010. Magnoliophyta: Salicaceae to Brassicaceae. 7: i–xxii, 1–797. In Fl. N. Amer.. Oxford University Press, New York.
* González Ramírez, J. 2010. Flacourtiaceae. En: Manual de Plantes de Costa Rica. Vol. 5. B.E. Hammel, M.H. Grayum, C. Herrera &amp; N. Zamora (eds.). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 119: 782–816.
* Nasir, E. &amp; S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi.
== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?17118 GRIN Species Profile]
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=USDA Plants Profile |2=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FLIN |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.quisqualis.com/18govpjoy.html Palm Beach County Cooperative Extension Service, Florida]
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Plantes descrites en 1917]]
[[Categoría:Flacourtia|indica]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>liedbbdayfth9u2tvxbrm0xel75xdhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fumaria officinalis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65212</id>
    <revision>
      <id>4493198</id>
      <parentid>4466119</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T03:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7718" sha1="i873vxc8g775fhuwu09pi0a7ch4ps9y" xml:space="preserve">{{Tradubot|Fumaria officinalis}}
{{otrosusos|palombina}}
{{Ficha de taxón
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Ranunculales]]
| familia = [[Fumariaceae]]
| subfamilia = [[Fumarioideae]]
| tribus = [[Fumarieae]]
| genus = ''[[Fumaria]]''
| species = ''F. officinalis''
| binomial = ''Fumaria officinalis''
| binomial_authority = [[L.]], ''Sp.Pl.'', vol. 2, p. 700, 1753[https://biodiversitylibrary.org/page/358721], ''non'' [[Chaub.]], 1838 ''nec'' [[Hohen.]], 1833 ''nec'' [[ Burm.f.]], 1768.
| subdivision_ranks = Variedaes y subespecies
| subdivision = 
[[Fumaria officinalis subsp. cilicica|''F.officinalis'' subsp. ''cilicica'']]&lt;br /&gt;
[[Fumaria officinalis subsp. wirtgenii|''F. officinalis'' subsp. ''wirtgenii'']]
}}

[[Ficheru:Fumeterre-1.jpg|thumb|240px|Aspeutu xeneral en floriamientu.]]
[[Ficheru:Fumaria spec.JPG|thumb|240px|Inflorescencia.]]
[[Ficheru:Fumaria officinalis W.jpg|thumb|240px|Flores, detalle.]]
[[Ficheru:Fumaria officinalis 002 lhp.jpg|thumb|240px|Frutos (aquenios) maduros.]]

La {{iniTaxon}} ye una [[planta]] [[yerbácea]] añal de la familia [[Papaveraceae]], nativa d'[[Europa]].

== Etimoloxía ==
El términu &quot;Fumaria&quot; deriva del [[llatín]] ''fumus'' (fumu) posiblemente y según dixo [[Pliniu'l Vieyu]], por cuenta que'l so zusmiu provoca un intensu lagrimeo, como si tratar de fumu, según pol so golor, que tamién se-y paez. Los antiguos exorcistas, creíen que si se quemar esta planta, el so fumu estornaben los malos espíritus; esiste, amás, la lleenda de que la planta nun s'aniciaba de les sos granes, sinón del fumu que emanaba del interior de la tierra.

== Descripción ==
Ye una yerba glabra, de [[tarmu]] erecto y bien ramificáu, abondo difusa qu'algama los 50 cm d'altor. Presenta fueyes pinnaticompuestes, alternes, colos postreros [[foliolu|foliolos]] cuasi lliniares. A empiezos de primavera forma [[inflorescencia|inflorescencies]] en [[recímanu|recímanos]] terminales d'ente 10 a 25 flores [[zigomorfo|zigomorfes]], d'hasta 9 mm de llargor cada unu. Les [[flor|flores]] tienen el [[mota]] formáu por dos [[sépalu|sépalos]] pequeños, de color ablancazáu, ovaos, col cantu dentáu, más angostos que la [[corola]], de color rosáu, que ta compuesta por cuatro [[pétalu|pétalos]] xuníos nel ápiz pero llibres, de los cualos el superior enllargar nun espolón. El [[androcéu]] ye diadelfo, esto ye, con 6 [[estame]]s fundíos polos sos [[filamentu (botánica)|filamentos]] en dos grupos, que paecen cada unu d'ellos estremáu en 3 [[antera|anteres]]. El [[xinecéu]] amuesa dos [[carpelu|carpelos]], col [[ovariu (botánica)|ovariu]] súperu. El frutu ye un pequeñu [[aqueniu]] globosu estriáu/rugoso, más o menos truncáu.

== Distribución y hábitat ==
Orixinaria d'[[Europa]]; Linneo, na so diagnosis orixinal, indica: «''Habitat in Europae agris, cultis''». Cosmopolita; introducida n'[[América del Norte]]. &lt;br /&gt;
Crez en terrenes cultivaos o llanures de suelu secu.

== Usos ==
La [[fervinchu]] llixera utilízase como hepatorregulador, [[diuréticu]] y [[llaxante]], y tópicamente, pa les afecciones del cueru cabelludo. Tien De evitase la sobredosificación, pos los [[alcaloide]]s que contién resulten cardiotóxicos en dosis elevaes.

Na so composición química atópense, ente otros:
;* unos 20 alcaloides (0,15-0,3 p.p.m.), ;
* [[protoberberina|protoberberines]], ;
* [[indobenzodiacepina|indobenzodiacepines]], ;
* [[protopina]] (un compuestu del [[opiu]], qu'actúa de manera similar a la [[papaverina]]): unos 0,13%, combináu con al ácidu fumárico en forma de fumarato de protopina,&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Font Quer |nome=Pío |enllaceautor= |títulu= |url= |fechaaccesu= |idioma= |otros= |edición=6ª |añu=1980 |editor= |editorial=Labor |allugamientu=Barcelona |isbn=84-335-6151-0 |capítulu= |páxina=278|cita=}}&lt;/ref&gt;
;* [[criptonino]], ;
* [[flavonoide]]s, ;
* [[:en:Phenolic acid|acedu fenólico]], ;
* [[acedu fumárico]].

== Taxonomía ==
''Fumaria officinalis'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 2: 700. 1753.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/24000018 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=10 de xineru de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Xardín Botánicu de Missouri]]}}&lt;/ref&gt;
;[[Citoloxía]]:
Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Fumaria officinalis'' (Fam. Papaveraceae) y taxones infraespecíficos: 2n=28&lt;ref&gt;Númberos cromosómicos pa la flora española, 245-256. Soler, A. (1981) Lagascalia 10(2): 253-256&lt;/ref&gt; 2n=c.32&lt;ref&gt;A morphological study of the Fumariaceae and the taxonomic significance of the characters examined. Ryberg, M. (1960) Acta Horti Berg. 19: 121-248&lt;/ref&gt;
;[[Etimoloxía]]:
'''''Fumaria''''': nome xenéricu del [[idioma llatín|Llatín]] ''fumus'' = &quot;fumu&quot;, posiblemente pol color o'l golor de los raigaños frescos.&lt;ref&gt;[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageF.html en Nomes Botánicos]&lt;/ref&gt;

'''''officinalis''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa &quot;usáu como planta melecinal&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.132.html n'Epítetos Botánicos]&lt;/ref&gt;
;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]:
*''Fumaria prehensilis'' &lt;small&gt;[[Kit.]] &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Sinónimos en [http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/28555/synonymie Tela Botánico]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2815499 en The Plant List ''p.p.'']&lt;/ref&gt;
* ''Fumaria angustifolia'' [[Gilib.]]
* ''Fumaria boissieri'' [[Hausskn.]]
* ''Fumaria caroliana'' [[Pugsley]] 
* ''Fumaria cilicica'' Hausskn. 
* ''Fumaria cirrhata'' [[Rohde]] ex [[DC.]] 
* ''Fumaria diffusa'' [[Arn.]] ex [[Parl.]] 
* ''Fumaria disjuncta'' [[Jord.]] ex [[Nyman]]
* ''Fumaria gasparinii''[[ Bab.]] 
* ''Fumaria major'' [[V.Ten.]] 
* ''Fumaria media'' [[Loisel.]]
* ''Fumaria media'' [[Rchb.]] 
* ''Fumaria muraliformis'' [[Clavaud]] 
* ''Fumaria muralis'' [[Gren.]] &amp; [[Godr.]]
* ''Fumaria officinalis'' var. ''elegans'' Pugsley
* ''Fumaria officinalis'' [[L.]] subsp. ''officinalis''
* ''Fumaria officinarum'' [[Neck.]] 
* ''Fumaria petteri''[[ V.Ten.]]
* ''Fumaria pulchella'' [[Salisb.]]
* ''Fumaria sturmii'' [[Opiz]] 
* ''Fumaria tenuiflora'' [[Fr.]] 
* ''Fumaria wirtgenii'' W.D.J.Koch

== Nome común ==
{{nome común taxón}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Dr. Berdonces i Serra; Gran Enciclopedia de les Plantes Melecinales. Susaeta Ediciones. ISBN 84-305-8496-X.

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Fumaria officinalis}}
{{wikispecies}}

* {{Enllaz rotu|1=Xéneru ''Fumaria'' en Flora Ibérica (M. Liden) |2=http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/01_038_13_Fumaria.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FUOF ''Fumaria officinalis'' in USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505203209/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FUOF |date=2013-05-05 }}
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?70905 ''Fumaria officinalis'' in GRIN]
* [http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameId=93440&amp;PTRefFk=7500000 ''Fumaria officinalis'' in Euru+Med PlantBase]
* [http://www.floravascular.com/index.php?spp=Fumaria%20officinalis ''Fumaria officinalis'' in Floravascular]
* [http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/28525 ''Fumaria officinalis'' en Tela- Botanica]
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fumaria|off]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:Flora de la cuenca mediterránea]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1753]]
[[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]]
[[Categoría:TBSpecies]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>i873vxc8g775fhuwu09pi0a7ch4ps9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galega officinalis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65215</id>
    <revision>
      <id>4493296</id>
      <parentid>4303108</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4751" sha1="0m57n03s18j56owlzlx5m9pghd9yu3g" xml:space="preserve">{{Tradubot|Galega officinalis}}
{{Ficha de taxón
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Fabales]]
| familia = [[Fabaceae]]
| subfamilia = [[Faboideae]]
| tribus = [[Galegeae]]
| genus = ''[[Galega]]''
| species = ''G. officinalis''
| binomial = ''Galega officinalis''
| binomial_authority = [[Carlos Linneo|L.]]
}}
[[Ficheru:Galega officinalis MHNT.BOT.2007.40.22.jpg|thumb|''Galega officinalis'' - [[MHNT]]]]

'''''Galega officinalis''''' ye una [[especie]] yerbácea perteneciente a la [[familia (bioloxía)|familia]] de les [[fabacees]].

== Carauterístiques ==
Ye una [[planta]] [[yerbácea]] [[Planta perenne|perenne]] qu'algama 70-100 cm d'altor. [[Tarmu]] erecto. [[Fueya|Fueyes]] que surden del [[raigañu (botánica)|raigañu]], alternes, compuestes asemeyaes a l'[[alverja]], con [[peciolu]] curtiu y de color verde brillante. Los [[foliolu|foliolos]] son llanceolaos y terminen en punta. Les [[flor|flores]] son bien formoses de color rosa lila o púrpura y crecen axilares formando [[recímanu|recímanos]] llargos. El [[mota]] tien cinco lóbulos, los [[estame]]s tán xuníos ente sigo. El [[frutu]] ye una [[llegume]] seca con 3-5 [[grana|granes]] brilloses.

== Distribución y hábitat ==
Ye orixinal d'[[Europa]] central y meridional, [[Asia Menor]] ya [[Irán]], n'[[España]] atopar dende'l ríu [[Guadiana]] al [[ríu Guadiaro|Guadiaro]].

Crez en campos húmedos, hábitats arenosos anubiertos cercanos a regueros o cabianes. Ye una planta perenne. Viva mientres l'intre del añu, anque nos iviernos sume toa muerte de vida y a la llegada del mes d'abril, retoma'l so procesu vital cola nacencia de nueves plantes de les que resurden otra vegada nueves fueyes y órganos reproductores.


== Principios activos ==
[[Ficheru:Guanidinium-ion-3D-balls.png|thumb|Estructura de la guanidina.]]
* derivaos de la [[guanidina]] como la [[galegina]]
* d-peganina y hidroxigalegina
* [[Flavonoide]]s : galuteolina. 
* [[Tanín]]s
* Saponósidos
* Principios amargosos 

== Usos melecinales ==
Emplegar en forma de tisana na [[diabetes mellitus]] (contién galegina, una sustancia hipoglucemiante) y p'aguiyar l'actividá de les glándules mamaries mientres la lactancia. Indicáu pa estaos nos que se riquir un aumentu de la diuresis: afecciones genitourinarias ([[cistitis]], [[uréter|ureteritis]], [[uretritis]], [[oliguria]], [[urolitiasis]]), hiperuricemia ([[Gota (enfermedá)|gota]]), hipertensión arterial, edemes y sobrepesu con [[retención de líquidos]]. Ye por tanto un coadyuvante nel tratamientu de la diabetes.&lt;ref name = Lin&gt;{{cita web |url=http://www.plantasutiles.info/plut.html |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=3 d'abril de 2014 |formatu= |obra= Plantes útiles: Linneo}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Galega officinalis2UME.jpg|thumb|Inflorescencia]]

== Taxonomía ==
''Galega officinalis'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 2: 714. 1753&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/23200050 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=17 d'abril de 2013 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt;
;[[Etimoloxía]]:
''Galega'' (según Archangel 1882), provién del [[idioma griegu|griegu]] ''gala'' que significa &quot;lleche&quot;, y de ''ega'' (provocar) yá que yera utilizada como galactógeno en pequeños animales domésticos. 

'''''officinalis''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa &quot;planta melecinal de venta en herbarios&quot;.
;[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]:
* ''Galega vulgaris'' [[Lam.]]
* ''Galega tricolor'' [[Hook.]] 1825
* ''Galega persica'' [[Pers.]] 1807
* ''Galega patula'' [[Christian von Steven|Steven]] 1856
* ''Galega coronilloides'' [[Freyn]] &amp; [[Sint.]] 1893
* ''Galega bicolor'' [[Regel]] 1868
* ''Galega africana'' [[Mill.]] 1768
* ''Callotropis tricolor'' ([[Hook.]]) [[G.Don]]&lt;ref&gt;Sinónimos en [http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/28730/synonymie Tela Botánico]&lt;/ref&gt;
== Ver tamién ==
* [[Fabaceae#Descripción|Carauterístiques de les fabacees]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&amp;id=47101&amp;lvl=3&amp;lin=f&amp;keep=1&amp;srchmode=1&amp;unlock Taxonomy] on NCBI (National Library of Medicine).
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Noxious Weed |2=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GAOF |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} USDA Noxious &amp; Invasive Weeds.
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Plantes yerbácees]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1753]]
[[Categoría:Galega|officinalis]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]
[[Categoría:Flora d'Europa]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>0m57n03s18j56owlzlx5m9pghd9yu3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gillenia stipulacea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65275</id>
    <revision>
      <id>4493342</id>
      <parentid>4297891</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="jslqpbr3z9lm1mtkxxz1p3k3qirnw6u" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| ''Gillenia''
| image = Gillenia stipulata BB.jpg
| superregnum = [[Eukaryota]]
| regnum = [[Plantae]] 
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| subclassis = [[Rosidae]]
| ordo = [[Rosales]]
| familia = [[Rosaceae]]
| subfamilia = [[Amygdaloideae]]&lt;ref name=Potter&gt;{{cita publicación |autor=D. Potter, T. Eriksson, R. C. Evans, S. Oh, J. E. E. Smedmark, D. R. Morgan, M. Kerr, K. R. Robertson, M. Arsenault, T. A. Dickinson &amp; C. S. Campbell |añu=2007 |títulu=Phylogeny and classification of Rosaceae |publicación=[[Plant Systematics and Evolution]] |volume=266 |númberu=1–2 |páxines=5–43 |url=http://biology.umaine.edu/Amelanchier/Rosaceae_2007.pdf |formatu=[[PDF]] |doi=10.1007/s00606-007-0539-9 |idioma=inglés}} Nótese qu'esta publicación ye anterior al [[Congresu Internacional de Botánica]] de 2011 que determinó que la subfamilia combinada, a la qu'esti artículu refierse como Spiraeoideae, [http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art19#Ex.5 tenía de denominase Amygdaloideae].&lt;/ref&gt;
| tribus = [[Gillenieae]]
| genus = '''''Gillenia'''''
| genus_authority = [[Conrad Moench|Moench]]
| species = '''''Gillenia stipulacea'''''
| species_authority = [[Trel.]] ex [[Branner]] &amp; [[Coville]]
| synonyms =
* ''Porteranthus'' &lt;small&gt;([[Nathaniel Lord Britton|Britton]] ex [[John Kunkel Small|Small]])&lt;/small&gt;
}}

'''''Gillenia''''', ye un [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] [[monotípicu]] de [[planta|plantes]] [[yerba|yerbácea]] [[Planta perenne|perennes]] perteneciente a la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[Rosaceae]]. La so única [[especie]] ''Gillenia stipulacea'' ye [[endemismu|endémica]] de les arbolees seques de suelu acedu del este d'[[América del Norte]].

==Descripción==
[[Archivu:Gillenia trifoliata0.jpg|thumb|Flores de ''Gillenia trifoliata'']]
Son subarbustos con [[fueya|fueyes]] de márxenes dentaos, les fueyes baxes son palmotiaes estremaes en cinco lóbulos. Les [[flor|flores]] tienen cinco [[pétalu|pétalos]] de color blancu y maurecen en pequeñes [[cápsula (frutu)|cápsules]]. Estes plantes son cultivaes como [[planta ornamental]] y p'usu melecinal como remediu herbariu.

== Taxonomía ==
El xéneru foi descritu por [[Conrad Moench]] y espublizóse en ''[[The Genera of North American Plants]]'' 1: 307. 1818.&lt;ref&gt;[http://www.tropicos.org/Name/50187129 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]&lt;/ref&gt; 

''Gillenia stipulacea'' describióse por [[Trel.]] ex [[Branner]] &amp; [[Coville]] y espublizóse en ''[[Vegetable materia medica of the United States]]'' 1: 71. 1817.&lt;ref name = Trop&gt;{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/27803109 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt;
;Sinonimia:
* ''Gillenia stipulacea'' Nutt.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-24332 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; 

== Ver tamién ==
* [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]]
* [[Cronoloxía de la botánica]]
* [[Historia de la botánica]]
* [[Rosaceae#Descripción|Carauterístiques de les rosácees]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

==Bibliografía==
# Correll, D. S. &amp; M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson.
# Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York.
# Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S.. New York Botanical Garden, New York.
# Radford, A. E., H. E. Ahles &amp; C. R. Bell. 1968. Man. Vasc. Fl. Carolinas i–lxi, 1–1183. University of North Carolina Press, Chapel Hill.

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Gillenia}}
{{wikispecies}}
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GILLE2 USDA PLANTS Database: ''Gillenia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024154437/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GILLE2 |date=2012-10-24 }}
* [http://www.pfaf.org/database/search_name.php?ALLNAMES=gillenia Plants for a Future database: ''Gillenia'']
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Plantes yerbácees]]
[[Categoría:Flora d'América del Norte]]
[[Categoría:Plantes descrites en 1818]]
[[Categoría:Plantes descrites por Trelease]]
[[Categoría:Plantes descrites por Branner]]
[[Categoría:Plantes descrites por Coville]]
[[Categoría:Gillenieae]]
[[Categoría:Plantes melecinales]]</text>
      <sha1>jslqpbr3z9lm1mtkxxz1p3k3qirnw6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oceanodroma castro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72175</id>
    <revision>
      <id>4493329</id>
      <parentid>4427085</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3620" sha1="g8c4xfdvq2qhe1br3izbsl5wv46utha" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| Oceanodroma castro
| status = LC
| status_ref =&lt;ref&gt;{{IUCN2008|assessors=BirdLife International|añu=2010|id=181373|títulu=Oceanodroma castro|downloaded=23 de setiembre}}&lt;/ref&gt;
| image = Starr 080102-1125 Casuarina equisetifolia.jpg
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Procellariiformes]]
| familia = [[Hydrobatidae]]
| genus = ''[[Oceanodroma]]''
| species = '''''O. castro'''''
| binomial = ''Oceanodroma castro''
| binomial_authority = ([[Edward William Vernon Harcourt|Harcourt]], 1851)
}}

'''Oceanodroma castro''', ye una [[ave]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Hydrobatidae]].

== Descripción ==
Mide de 19-21 cm y tien un valumbu alar de 43-46 cm. Pesa ente 44-49 g. La so coloración xeneral ye de color escuru y tien una franxa blanca nel [[Uropixu (anatomía)|uropixu]] y la so cola ta llixeramente encruciada. Ye similar al ''Oceanodroma leucorhoa'', pero ésti tien la cola más encruciada y la so mancha blanca ye de distinta forma.

== Reproducción ==
[[File:Oceanodroma castro - MHNT ZOO 2010 11 42 - Ilha Branco Cabo Verde - Naurois.jpg|thumb|Oceanodroma castro]]
Cría namái nes islles de les zones templaes de los océanos [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] y [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]], lo qu'inclúi a les [[Azores]] y [[Madeira]] nel Atlánticu y les [[Islles Galápagos|Galápagos]] nel Pacíficu. Añera en colonies cerca del mar nel interior de buecos y biligueres de les roques. Ponen namái un güevu blancu.

Anque se reproducen mientres tol añu recién investigaciones afayaron qu'esisten dos poblaciones qu'usen los mesmos sitios d'añeramientu en distintes estaciones, con picos d'añeramientu en primavera y seronda. Amás les dos poblaciones presenten diferencies nes sos vocalizaciones y dómines de muda del plumaxe.

== Comportamientu y alimentación ==
Fora de la temporada de cría permanez n'alta mar. Aliméntase picando la superficie de l'agua p'atrapar a les sos preses, invertebraos, pequeños vertebraos y delles vegaes [[carnuezu]]. Dacuando fai inmersiones pocu fondes, d'ente 40-120 cm per debaxo de la superficie. Hai una fondura máxima rexistrada de 170 cm y al paecer ye bien pocu probable y posiblemente errónea debida al mal funcionamientu del equipu de midida.&lt;ref&gt;Bried, Joël (2005): Diving Ability of the Madeiran Storm Petrel. ''Waterbirds'' '''28'''(2): 162-166. &lt;small&gt;[[Digital Object Identifier|DOI]]:10.1675/1524-4695(2005)028[0162:DAOTMS]2.0.CO;2&lt;/small&gt; [http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1675%2F1524-4695%282005%29028%5B0162%3ADAOTMS%5D2.0.CO%3B2 HTML abstract]&lt;/ref&gt;

Esta ave avérase al so llugar d'añeramientu namái pela nueche pa evitar los ataques predatorios de les gaviluetes y los cágalos, evitando averase a tierra inclusive nes nueches clares de lluna llena. Como la mayoría de los demás exemplares de la so especie y petreles la so capacidá pa caminar ta llindada y acútase a movese torpemente hasta'l so cubil.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.madeirabirds.com/madeira_storm_petrel Paíño de Madeira] n'Aves de Madeira (n'inglés).
* [http://www.geol.umd.edu/~jmerck/gal04/life/htmls/stormpetrel.html UMCP Galápagos 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210430221616/https://www.geol.umd.edu/~jmerck/gal04/life/htmls/stormpetrel.html |date=2021-04-30 }} - semeyes de les aves nel mar.
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Oceanodroma]]
[[Categoría:Aves d'Ecuador]]
[[Categoría:Aves d'Azores]]
[[Categoría:Aves de Madeira]]
[[Categoría:Aves marines]]</text>
      <sha1>g8c4xfdvq2qhe1br3izbsl5wv46utha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Polyboroides typus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72422</id>
    <revision>
      <id>4493335</id>
      <parentid>4463317</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3730" sha1="ckdmweca2jywiw7fybsqnqcqgjs3vhf" xml:space="preserve">{{Tradubot|Polyboroides typus}}
{{ficha de taxón
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22695409 |títulu=Polyboroides typus |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |añu=2012 |fechaaccesu=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Polyboroides typus -near Sand River Selous, Selous Game Reserve, Tanzania-8.jpg
| image_caption = Exemplar adultu na Reserva de caza Selous Game, [[Tanzania]].
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Accipitriformes]]
| familia = [[Accipitridae]]
| genus = ''[[Polyboroides]]''
| species = '''''P. typus'''''
| binomial = ''Polyboroides typus''
| binomial_authority = [[Andrew Smith (zoólogu)|Smith]], 1829
}}

'''''Polyboroides typus''''' ye una [[Aves|ave]] rapaz perteneciente a la [[Familia (bioloxía)|familia]] [[accipitridae|Accipitridae]], del [[Orde (bioloxía)|orde]] [[Accipitriformes]]. Habita y cría na mayor parte del [[África subsaḥariana]] y, xunto con ''[[Polyboroides radiatus]]'', son los únicos miembros del [[genus|xéneru]] ''Polyboroides''.

== Descripción ==
El aguilucho caricalvo común ye una ave de medianu tamañu, con un llargor en redol a los 60-66 cm. El so pechu y parte cimera son d'un color gris maciu, el banduyu ye blancu con un finu barrado de color escuru. Les ales son anches y tamién de color gris maciu, colos estremos de les sos plumes primariu y secundariu de color negru con una fina llinia blanca nel estremu. El parche facial ye d'un color variable, que va del mariellu al naranxa acoloratáu. El plumaxe del machu y de la fema ye bien asemeyada, ente que los exemplares inmaturos son de color pardu. Una carauterística destacable d'esta especie ye la doble articulación de la so rodía, que-y dexa algamar a preses ocultes en furacos y resquiebros, otra manera inaccesibles. El [[azor zancón]] (''Geranospiza caerulescens'') tien una estructura anatómica similar nes sos pates, lo qu'evidencia un casu d'[[evolución converxente]].

== Hábitat ==
El aguilucho caricalvo común habita nuna amplia diversidá de redolaes, que van dende les árees montiegues de les sábanes a los nucleos urbanos.

== Bioloxía ==
Constrúi'l so nial nuna bifurcación de les cañes de los árboles o nes copes de los árboles de palma. La puesta suel consistir en tres güevos que son guaraos puramente pola fema. El periodu de cría producir ente los meses d'agostu a avientu.

La so alimentación consiste nuna gran variedá de preses, con especial preferencia por otres aves más pequeñes que caza viviegamente o captura en niales construyíos en hoquedades, como los de los [[Phoeniculidae]]. Puede alimentase tamién de pequeños vertebraos, [[carnuezu]] ya inclusive de la fruta del árbol de palma&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Little, Rob. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.biodiversityexplorer.org/birds/accipitridae/polyboroides_typus.htm &quot;Polyboroides typus (African harrier-hawk, Gymnogene)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103175811/http://www.biodiversityexplorer.org/birds/accipitridae/polyboroides_typus.htm |date=2013-11-03 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Galería ==
&lt;gallery&gt;
File:African Harrier Hawk RWD.jpg|Adultu File:Harrier-hawk.jpg|Xuvenil
File:2012-African-Harrier Hawk.jpg|Cazando nun nial de [[Ploceidae|texedores]], nel [[Parque nacional Etosha]].
&lt;/gallery&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Animales descritos en 1829]]
[[Categoría:Aves d'África]]
[[Categoría:Aves de Sudáfrica]]
[[Categoría:Circus]]
[[Categoría:Especies non amenazaes]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>ckdmweca2jywiw7fybsqnqcqgjs3vhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Treron calvus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72745</id>
    <revision>
      <id>4493330</id>
      <parentid>4020919</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3155" sha1="akk8se3444677gqoq27aih2xagl8rkc" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20210310192236}}
{{ficha de taxón
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Columbiformes]]
| familia = [[Columbidae]]
| genus = ''[[Treron]]''
| species = '''''T. calvus'''''
| binomial = ''Treron calvus''
| binomial_authority = ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1808)
| synonyms =}}

'''''Treron calvus''''', ye una [[especie]] d'[[ave]] [[columbiforme]] perteneciente a la familia [[Columbidae]]. Ye orixinaria de les [[sabana|sabanes]] d'[[África]].

== Distribución ==
Pueden asoceder y reproducise n'altes densidaes, pero son propensos a movimientos locales regulares.
Alcuéntrase n'[[Angola]], [[Benín]], [[Botsuana]], [[Burkina Faso]], [[Burundi]], [[Camerún]], [[República Centroafricana]], [[Chad]], [[República del Congo]], [[República Democrática d'El Congu]], [[Costa de Marfil]], [[Guinea Ecuatorial]], [[Etiopía]], [[Gabón]], [[Gambia]], [[Ghana]], [[Guinea-Bisáu]], [[Guinea]], [[Kenia]], [[Liberia]], [[Malaui]], [[Malí]], [[Mauritania]], [[Mozambique]], [[Namibia]], [[Níxer]], [[Nixeria]], [[Ruanda]], [[Santu Tomé y Príncipe]], [[Senegal]], [[Sierra Leona]], [[Somalia]], [[Sudáfrica]], [[Sudán del Sur]], [[Suazilandia]], [[Tanzania]], [[Togu]], [[Uganda]], [[Zambia]] and [[Zimbabue]].

== Habitat ==
Al igual qu'otros nel so xéneru, frecuenten les copes de los árboles onde la so habilidá pa engatar como un loru déxa-yos algamar la fruta, tamién s'alimenten nel suelu. 
La so llamada ye una serie de xiblíos fluyíos, traducíos como &quot;tuiiioo, tuiiioo&quot;. 
Habiten en montes riberanos, montes y [[Sabana|sabanes]], onde abunden árboles frutales, especialmente especies de figales monteses ([[Ficus carica|Ficus]]), como [[Ficus sycomorus]] y [[Ficus aurea|Ficus sur]], y nes ciudaes el baniano chinu ornamental. Tamién tomen frutos d'azafrán (Cassine spp.), Ciruela chaqueta ([[Pappea capensis]]), escayu de búfalu ([[Ziziphus mucronata]]), baga d'agua ([[Syzygium cordatum]]) y chacal ([[Diospyros mespiliformis]]). Tamién pueden alimentase de cadápanos y mores exóticos, o de [[carnuezu]] n'ocasiones. 

== Galería ==
&lt;gallery&gt;
Ficheru:African Green Pigeon (Treron calva) in fruit-bearing tree.jpg|Alimentándose d'un frutu. 
Ficheru:African Green Pigeon (Treron calvus), Kruger NP (109583880).jpg|Exemplar nun árbol.
&lt;/gallery&gt;

== Referencies ==&lt;!-- FieldianaZool34:35,51:91. --&gt;
* BirdLife International 2004. [https://www.iucnredlist.org/search/details.php/143634/0/all Treron calvus]. [https://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Red List of Threatened Species. ] Consultáu'l 23 de febreru de 2011.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=001465742A76224D Vinago africano común, ''Treron calvus'', &lt;small&gt;Temminck, 1811&lt;/small&gt;]
*[https://ebird.org/species/afrgrp2?siteLanguage=es_ES Vinago africano común (grupo calvus), ''Treron calvus'', &lt;small&gt;Temminck, 1811&lt;/small&gt;] 
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Treron|calvus]]
[[Categoría:Aves d'África]]
[[Categoría:Animales descritos en 1808]]</text>
      <sha1>akk8se3444677gqoq27aih2xagl8rkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franz Schubert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73640</id>
    <revision>
      <id>4493184</id>
      <parentid>4356584</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21851" sha1="sodyktd6u20uzj9kzbxg323n31zmlwx" xml:space="preserve">{{persona}}
{{1000}}

'''Franz Peter Schubert''' {{nym}} foi un [[compositor]] [[austria]]co, consideráu'l introductor del [[romanticismu]] musical y la forma curtia carauterística pero, al empar, tamién continuador de la sonata clásica siguiendo'l modelu de [[Ludwig van Beethoven]]. Foi un gran compositor de ''[[lieder]]'' (curties composiciones pa voz y pianu, antecesor de la [[cantar]] moderna), lo mesmo que de música para [[pianu]], [[música de cámara|de cámara]] y [[orquesta]]l.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Franz Schubert, Austria 1797-1828
|fechaaccesu = 16 d'abril 
|añoacceso = 2008
|url = http://www.epdlp.com/compclasico.php?id=1127
|cita = Compositor austriacu que les sos cantares (''lieder'') tán ente les obres maestres d'esti xéneru, y que los sos trabayos instrumentales son una ponte ente'l clasicismu y el romanticismu del sieglu XIX. Nació en Lichtenthal, cerca de Viena'l 31 de xineru de 1797. Fíu d'un párrocu maestru d'escuela, entró nel coru de neños de la Capiya Imperial en 1808 y empezó a estudiar en Konvikt, una escuela pa cantantes de la corte, en que la so orquesta tocaba'l violín.}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Schubert foi unu de los principales músicos austriacos que vivió a empiezos del [[sieglu XIX]]; foi l'únicu nacíu na que foi capital musical europea a finales del [[sieglu XVIII]] y principios del XIX: [[Viena]]. Vivió, trenta y un años, tiempu mientres el cual consiguió componer una obra musical escelente, de gran guapura ya inspiración. El so talentu creció a la solombra de [[Beethoven]], a quien almiraba; morrió un añu dempués que'l so ídolu. Nun foi reconocíu en vida: dempués de la so muerte, el so arte empezó a conquistar almiradores. Escribió más de seiscientos ''lieder'', de los cualos gran parte, dempués del so fallecimientu, quedaron inéditos.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://centros4.cnice.mecd.es/ies.adaja/musicaclasica/Schubert.html
|títulu = Franz Schubert 1797-1828 (IES Adaja)
|fechaaccesu = 17 d'abril
|añoacceso = 2008
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20050418213034/http://centros4.cnice.mecd.es/ies.adaja/musicaclasica/Schubert.html
|fechaarchivu = 2005-04-18
}}&lt;/ref&gt;

=== Infancia ===
[[Ficheru:Alsergrund (Wien) - Schuberthaus (1).JPG|thumb|250px|La casa onde nació Franz Schubert, na actualidá'l nᵘ 54 de la cai Nussdorfer.]]

Fíu d'una familia humilde, foi'l docenu de catorce hermanos. Moraben nel barriu de Liechtental. El so padre yera un profesor d'escasos ingresos económicos.&lt;ref&gt;{{cita web
|url = http://www.portalmundos.com/mundomusica/clasicos/franzchubert.htm
|títulu = Grandes compositores clásicos:Franz Schubert
|fechaaccesu = 15 d'abril
|añoacceso = 2008
|cita = De neñu vivía nun barriu humilde llamáu Liechtental, onde'l so padre exercía de párrocu y maestru.
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090416064322/http://www.portalmundos.com/mundomusica/clasicos/franzchubert.htm
|fechaarchivu = 2009-04-16
}}&lt;/ref&gt;

El so profesor de música decatóse llueu del so talentu y llegó a dici-y: «Nun tengo namás que enseña-y, el conocencia haber recibíu del bon home». A los once años entró como cantor na [[Neños Cantores de Viena|Capiya Imperial]], y consiguió una beca que-y sufragó los estudios na escuela municipal de Stadkonvikt. Ellí foi alumnu d'[[Antonio Salieri]] y, gracies a la orquesta de la escuela, pa la qu'escribió les sos primeres sinfoníes, familiarizar cola obra de [[Franz Joseph Haydn]] y de [[Beethoven]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.biografiasyvidas.com/biografia/s/schubert.htm
|títulu = Biografía de Franz Schubert
|fechaaccesu = 16 d'abril
|añoacceso = 2008
|cita = A los once años d'edá foi almitíu na capiya imperial de Viena como miembru del coru y alumnu del Stadtkonvikt, institución ésta na que tuvo como maestru al compositor Antonio Salieri...
}}&lt;/ref&gt;

=== Mocedá ===
A los catorce años empezó a crear el so primeres ''[[lied]]er'', poemes musicalizados pa voz y pianu, y enantes de los dieciocho yá creara delles obres maestres, como ''Gretchen am Spinnrade'', el primeru de los munchos ''lieder'' inspiraos en poemes de [[Goethe]]. A los diecinueve años escribiera yá más de doscientos cincuenta ''lieder''.

Magar los sos talentos, el so padre pretendía qu'heredara'l so oficiu, lo que motivó l'enfrentamientu ente dambos y l'abandonu de la casa paterna.

=== Maduror ===
{{Multimedia |header=''[[Misa nᵘ
2 (Schubert)|Misa nᵘ 2 en sol]]'', D. 167
|filename=Schubert-mass in g. 1. kyrie.ogg|títulu=Kyrie|description=|formatu=[[Ogg]]
|filename2=Schubert-mass in g. 2. gloria.ogg|title2=Gloria|description2=|format2=[[Ogg]]
|filename3=Schubert-mass in g. 3. credo.ogg|title3=Credo|description3=|format3=[[Ogg]]
|filename4=Schubert-mass in g. 4. sanctus.ogg|title4=Sanctus|description4=|format4=[[Ogg]]
|filename5=Schubert-mass in g. 5. benedictus.ogg|title5=Benedictus|description5=|format5=[[Ogg]]
|filename6=Schubert-mass in g. 6. agnus dei.ogg|title6=Agnus Dei|description6=Coru del [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]]|format6=[[Ogg]]
}}
Fuera del llar y habiendo decidíu ganase la vida cola música, Schubert abellugar na casa de [[Franz von Schober]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.pianored.com/schubert.html
|títulu = Franz Schubert: un compositor clásicu |fechaaccesu
= 17 d'abril
|añoacceso = 2008
|cita = L'añu 1815 foi'l periodu más prolíficu; en 1816 la so suerte camudó de secute. Cierta vegada, Spaun sorprender na composición de Erlkönig (D.328, publicáu como'l Opus 1). Unes poques selmanes dempués Von Schober, daqué fuñe, escuchara fragmentos de Schubert na casa de Spaun, foi visitar al compositor y propúnxo-y abandonar la so vida d'escuela y da-y la llibertá pa prauticar el so arte en paz.}}&lt;/ref&gt; Asina empezó'l pelegrinaxe. Nunca llogró caltenese namái coles sos composiciones y precisó de l'arrogancia d'amigos, que lo acoyíen nes sos respeutives cases. Schubert tampoco caltuvo una rellación duradera nin tuvo fíos, pero se adscribió a un círculu íntimu d'amigos que-y brindó munches prestos personales, amás de constituyir un públicu fiel y sensible al so arte.

Schubert nun consiguió estrenar nin publicar nenguna de les sos obres operístiques o orquestales. A lo sumo interpretáronse delles composiciones vocales o pianísticas nes célebres ''schubertiadas''.

Nestos años Schubert contraxo [[sífilis]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.culturageneral.net/musica/clasica/compositores/schubert.htm
|títulu = Franz Schubert (1797-1828)
|fechaaccesu = 17 d'abril
|añoacceso = 2008
|cita = Entós daquella, Schubert tenía solamente 31 años y acababa de matriculase pa estudiar fuga. Pero la enfermedá, complicada finalmente con crisis tifoidees, conducir a la muerte'l diecinueve de payares de 1828, ensin que tuviera tiempu p'averase al so almiráu Beethoven.}}&lt;/ref&gt; Davezu pasó estrechura económica. Volvióse indixebrable de les sos gafes, que conformaron parte indisoluble de la so apariencia y acentuaron la so fisonomía cobarde.

=== Les ''schubertiadas'' ===
En Viena Schubert llevó una vida bohemia arrodiáu d'intelectuales, amiga de les tabiernes y de los ambientes populares, alloñáu de los salones y de la etiqueta nobiliaria. D'esta redolada procede'l famosu términu de ''schubertiadas'': xuntes d'artistes de tolos ámbitos que formaben un círculu brilloso y animao dedicáu a la música y a la llectura.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.taller54.com/schubert.htm
|títulu = Franz Schubert, Taller 54
|fechaaccesu = 16 d'abril
|añoacceso = 2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.arts-history.mx/discos/index.php?id_discu=9109
|títulu = Schubert: Música a la máxima potencia |fechaaccesu
= 16 d'abril
|añoacceso = 2008
}}&lt;/ref&gt;

=== Últimos años ===
Mientres los sos últimos años escribió pieces maxistrales, frutu y reflexu de les sos esperiencies personales y siempres col sellu inconfundible d'una perenal inspiración melódica. Por casu, una tirante fondura marca la ''[[Wanderer-Fantasie]]'', D. 760, pa pianu solu ([[1822]]) o'l ciclu de ''lieder'' ''[[La bella molinera]] (Die schöne Müllerin)'' ([[1823]]), estos postreros inspiraos en poemes de [[Wilhelm Müller]]. En [[1824]] escribiría ''[[La muerte y la doncella (música)|La muerte y la doncella]]'', unu de los sos cuartetos más conocíos, y yá escontra'l final de la so vida l'intensu dolor y l'aislamientu dexaron el so calquier nel ''Winterreise, D. 911, Op. 89'' (1827), tamién con testos de W. Müller.

Entós daquella, Schubert tenía solamente trenta y un años y acababa de matriculase pa estudiar [[fuga (música)|fuga]]. Pero una [[gonorrea]],&lt;ref&gt;Pola sintomatoloxía, paez que se trataba d'esta enfermedá, anque nun hai nengún documentu que lu confirme.&lt;/ref&gt; complicada finalmente con una [[fiebre tifoideo]], conducir a la muerte'l [[19 de payares]] de [[1828]]. Dicir de Schubert que diba tiempu yá «andaba pel mal camín», falar de la so afición al alcohol y la sensualidá que la llevó a tener rellaciones esporádiques–. Pero esa debilidá nun asombra de nenguna manera la figura d'un home que nos sos años de maduror carecía, según munchos biógrafos, de lo qu'anguaño llamaríamos [[trestornu bipolar]].&lt;ref&gt;Tal que s'esplica nel llibru ''Vida de Schubert'', de Christopher H. Gibbs.&lt;/ref&gt; Esto esplicaría que grandes obres quedaren incompletes ensin una razón esplícita.

El trenta d'ochobre de 1822 empezó'l so ''Sinfonía en si menor'' pero, tres dos movimientos nuna partitura d'orquesta curioso pasada a llimpiu, y d'empezar el terceru, abandonar. El manuscritu con dambos movimientos completos pasó a manes del so amigu, An. Hüttenbrenner, quien los caltuvo nun caxón mientres más de cuarenta años. En 1865 apurrir al direutor d'orquesta [[Johann von Herbeck]], quien n'avientu d'esi mesmu añu dirixó en Viena l'estrenu de la obra incompleta. 

Nun hai una conclusión a la cuestión sobre los motivos que conducieron a Schubert a dexala inconclusa; una posibilidá suxer que parte del manuscritu perdiérase. Tamién se suxirió que'l poderosu ''Entreactu en si menor de la música d'escena pa [[Rosamunda (ópera)|Rosamunda]],'' de 1823, fora en realidá l'últimu movimientu sinfónicu. A favor d'esta tesis: les coincidencies n'orquestación con dambos movimientos esistentes, incluyíu l'agregu de los trés trombones incorporaos a la orquesta clásica convencional, según la tonalidá. Con too y con eso, la esplicación más creíble pa la crítica ye la que cuestiona'l maduror autorial pa completar dos movimientos más col mesmu altor y calidá espresiva de los previos. Asina, la obra queda tal como la conocemos güei: un dípticu asimétricu, pero equilibráu: primero un ''Allegro moderato'', nel que se contraponen la tensión dramático inicial y la naturalidá llírica, siguíu d'un ''Andante con moto en mi mayor'', plenu d'un solmenáu y tumultuoso vagabundeo, qu'algama a la fin el descansu nuna [[coda (música)|coda]], que la so serenidá paez trescender el mundu.

== Ediciones de la so música ==
La obra completa de Schubert publicar ente 1884 y 1897 na editorial [[Breitkopf &amp; Härtel]]. Foi especialmente relevante, dientro d'esta, la edición de los cantares, encamentada al musicólogu y compositor [[Eusebius Mandyczewski]], quien realizó un trabayu tan meticuloso qu'inda güei ye de referencia.&lt;ref&gt;CLIVE, Peter: ''Schubert and His World: A Biographical Dictionary'', 1997, páx. 125. ISBN 0-19-816582-X.&lt;/ref&gt;

== Composiciones destacaes ==

=== El catálogu Deutsch ===
La numberación tradicional de les obres de Schubert foi sustituyida adulces pola catalogación que fizo l'eruditu [[Otto Erich Deutsch]] y publicáu per vegada primera nel añu [[1951]]. La notación componer de la lletra ''D'' siguida por un númberu y, en dalgún casu, una lletra minúscula pa insertos o afayos posteriores. Por casu, la ''Sinfonía nᵘ 8 «Inacabada» o «Incompleta»'' lleva como númberu de catálogu D 759.

=== Obres vocales ===
;''Lieder''
Schubert compunxo unes 600 cantares ''([[lied]]er)''. Destaquen:
* ''Margarita na rueca ([[Gretchen am Spinnrade]])'', D 118, cantar sobre testu de Goethe (1814) Op. 2
* ''Cerca del amáu (Nähe des Gelibten)'', D 162, cantar sobre testu de Goethe (1815) Op. 5
* ''El rei de los elfos ([[Der Erlkönig]])'', D 328, cantar sobre testu de [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] (1815) Op. 1, 4 versiones
* ''Pureza (Seligkeit)'', D 433 cantar sobre testu de [[Ludwig Hölty]] (1816)
* ''La muerte y la doncella (Der Tod und das Mädchen),'' D 531, cantar sobre testu de [[Matthias Claudius]] (1816)
* ''Ganimedes (Ganymed)'', D 544, cantar sobre testu de Goethe (1817) Op. 193
* ''A la música ([[An die Musik]])'', D 547, cantar sobre testu de [[Franz von Schober]] (1817) Op. 88, 2 versiones
* ''La trucha (Die Forelle)'', D 550, cantar sobre testu de [[Christian Friedrich Daniel Schubart]] (1817) Op. 32
* ''El fíu de les muses (Der Musensohn)'', D 764, cantar sobre testu de Goethe (1822) 2 versiones
* ''Tu yes la paz (Du bis die Ruh)'', D 776, cantar sobre testu de [[Friedrich Rückert]] (1823) Op. 59
* ''Rir y llorar (Lachen und Weinen)'', D 777, cantar sobre testu de [[Friedrich Rückert]] (1823) Op. 59
* ''[[La bella molinera]] (Die schöne Müllerin)'', D 795, ciclu de cantares sobre poemes de [[Wilhelm Müller]] (1823) Op. 25
* ''La novicia (Die junge Nonne)'', D 828, cantar sobre testu de Jac. Nic. Craigher (1825)
* ''[[Ellens dritter Gesang]] ( Tercer cantar d'Elena)'', conocíu como “l'Ave María de Schubert”, D 839 de [[Walter Scott]], traducíu por [[Adam Storck]] (1825)
* Serenata de ''[[Cimbelino]]'': “Escucha, escucha la calandria” (''[[Ständchen]]'') D 889 de ''Cymbelin'' de [[Shakespeare]], traducíu por [[August von Schlegel]] (1826)
* ''[[Viaxe d'iviernu]] (Winterreise)'', D 911, ciclu de cantares sobre poemes de W. Müller (1827) Op. 89
* ''[[Schwanengesang|El cantar del cisne]] (Schwanengesang)'', D 957, ciclu de cantares sobre poemes de [[Ludwig Rellstab|Rellstab]], [[Heinrich Heine|Heine]] y [[Johann Gabriel Seidl|Seidl]] (1828) 
;Óperes
* ''Claudine von Villa Bella (Claudine de Villa Bella,'' sobre testu de [[Johann Wolfgang von Goethe]]), [[Singspiel]] D 239 (compuestu en [[1815]]; estrenada [[26 d'abril]] de [[1913]] [[Viena]])
* ''Die Freunde von Salamanka (Los amigos de Salamanca,'' sobre testu de [[Johann Mayrhofer]]), Singspiel D 326 (compuestu finales de 1815; non estrenáu)
* ''Die Zauberharfe (L'arpa máxica,'' sobre testu de [[Georg Gotthard Josef Edler von Hofmann]]), Zauberspiel con música D 644 (19 d'agostu de 1820 Viena, Theater an der Wien)
* ''Die Zwillingsbrüder ([[Los hermanos ximielgos]],'' sobre testu de Georg Gotthard Josef Edler von Hofmann) Singspiel D 647 (14 de xunu de 1820 Viena, Kärntnerthortheater) 
* ''Sakuntala ([[Sakontala]])'' (testu de [[Johann Philipp Neumann]] basáu nel ''[[Kalidasa]]''), Ópera D 701 (ochobre de 1820)
* ''Alfonso und Estrella ([[Alfonso y Estrella]]'', sobre testu de Franz von Schober) Ópera&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Franz Schubert, Austria 1797-1828
|fechaaccesu = 16 d'abril 
|añoacceso = 2008
|url = [http://www.epdlp.com/compclasico.php?id=1127]}}&lt;/ref&gt; D 732 (24 de xunu de 1854 Weimar) 
* ''[[Die Verschworenen]] (Los conxuraos,'' sobre testu d'[[Ignaz Vinzenz Franz Castelli]] basáu en ''[[Lisístrata]]'' d'[[Aristófanes]]) Singspiel D 787 (29 d'agostu de 1861 Frankfurt del Main como 'Die Verschworenen oder Der häusliche Krieg') 
* ''[[Fierrabras]]'', sobre testu de [[Josef Kupelwieser]] basáu en ''Eginhard und Emma'' y el poema épicu ''[[La Chanson de Roland]]''), ópera D 796 (6 de xineru de 1829 Viena, Gesellschaft der Musikfreunde [Obertura]; 7 de mayu de 1835 Viena, Theater in der Josefstadt [dellos númberos]; 9 de febreru de 1897 [[Karlsruhe]]) 
* ''Rosamunde, Fürstin von Zypern'', sobre testu de [[Helmina von Chézy]]), Schauspiel con música D 797 (20 d'avientu de 1823 Viena, Theater an der Wien)
* ''[[Der vierjährige Posten]]'' (testu de Karl Theodor Körner), Singspiel D 190 (23 de setiembre de 1896 Dresde) 

* Hai una [[opereta]] pastiche titulada ''[[Das Dreimäderlhaus]] (La casa de los trés mochaches),'' con música de [[Franz Schubert]] y arreglos del húngaru [[Heinrich Berté]], estrenada en [[1916]].

;Otra música vocal
* ''[[Misa nᵘ 2 (Schubert)|Misa nᵘ 2 en sol mayor]]'', D 167
* ''[[Coru de los ánxeles]]'' (Chor der Engel) D 440
* ''[[Misa nᵘ 5 (Schubert)|Misa nᵘ 5 nel bemol mayor]]'', D 678 (Dos versiones)
* ''Cantar de los espíritus sobre les agües (Gesang der Geister über dean Wassern),'' cantar pa coru y orquesta, D 714
* ''[[Auf dem Wasser zu singen]]'' D 774
* ''[[El pastor na roca]] (Der Hirt auf dem Felsen),'' cantata pa voz, clarinete y pianu.
* ''Salve Regina''

=== Obres de cámara y pa pianu ===

==== Música de cámara ====
* ''Octeto'', D. 803 (1824), en fa mayor pa clarinete, fagó, trompa, dos violinos, viola, violonchelu y contrabaxu (obra póstuma 166).
* ''Quintetu de cuerda en do mayor'', D 956 (obra póstuma 163).
* [[Quintetu La trucha|''Quintetu pa pianu y cuerdes na mayor]], &quot;La trucha&quot;'' (&quot;[[Die Forelle]]&quot;) D 667 (op. 114)
* [[Cuartetu nᵘ 1 (Schubert)|''Cuartetu de cuerdes nᵘ 1'']], D 18 (en diverses tonalidaes).
* [[Cuartetu nᵘ 13 (Schubert)|''Cuartetu de cuerdes nᵘ 13'']] en la menor ''Rosamunda'' D 804 (op. 29 n. 1)&lt;ref&gt;El cuartetu nᵘ 13 ye l'únicu publicáu en vida del compositor.&lt;/ref&gt;
* [[Cuartetu de cuerda nᵘ 14 (Schubert)|''Cuartetu pa cuerda, nᵘ 14 en re menor'']] &quot;La muerte y la doncella&quot;, D. 810 (1824)
* ''Sonata Arpeggione'' 
* [[Tríu pa pianu nᵘ 1 (Schubert)|''Tríu nᵘ 1 en si bemol mayor'']], D 898 (op. 99) pa pianu, violín y violonchelu.
* ''Tríu nᵘ 2 en mi bemol mayor'', D 929, pa pianu, violín y violonchelu.

==== Música pa pianu ====
;Sonates pa pianu
* [[Sonata pa pianu en re mayor, D. 157 (Schubert)|Sonata nᵘ 1 en mi mayor]], D 157 (fragmentu)
* Sonata nᵘ 6 en mi menor, D 566
* Sonata nᵘ 7 en re bemol mayor, D. 567
* Sonata nᵘ 13 na mayor, D 664 (op.120)
* [[Sonata pa pianu na menor, D. 845 (Schubert)|Sonata nᵘ 16 na menor]], D 845 (op. 42)
* [[Sonata pa pianu nᵘ 17 (Schubert)|Sonata nᵘ 17 en re mayor]], D 850 (op. 53)
* Sonata nᵘ 18 en sol mayor, D 894 (op. 78)
* [[Sonata pa pianu en si bemol mayor, D. 960 (Schubert)|Sonata nᵘ 21 en si bemol mayor]], D 960

;Otres composiciones pa pianu
* ''[[Wanderer-Fantasie|Fantasía del caminante]] (Fantasía Wanderer)'', en do mayor, pa pianu solu, D 760 (op. 15)
* [[Seis momentos musicales (Schubert)|Seis ''Momentos musicales'']], D 780 (op. 94)
* ''Cuatro impromptus'', D 899 (op. 90)
* ''Gran dúu pa pianu a cuatro manes,'' D 812.
* ''Fantasía pa pianu a cuatro manes'', en fa menor, D 940 (op. 103)
* Trés ''Marches militares'', D 733 (1818).
* ''Rondó en La (Gran Rondó) pa pianu a cuatro manes'', D 951.

=== Obres orquestales ===
;Sinfoníes 
* [[Sinfonía nᵘ 1 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 1 en re mayor]] D 82 ([[1813]])
* [[Sinfonía nᵘ 2 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 2 en si bemol mayor]] D 125 ([[1815]])
* [[Sinfonía nᵘ 3 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 3]] en re mayor D 200 (1815)
* [[Sinfonía nᵘ 4 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 4]] en do menor ''La tráxica'' D 417 ([[1816]])
* [[Sinfonía nᵘ 5 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 5 en si bemol mayor]] D 485 (1816)
* [[Sinfonía nᵘ 6 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 6 en do mayor]] ''La pequeña'' D 589 ([[1818]])
* [[Sinfonía nᵘ 7 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 7]] en mi mayor D 729 ([[1821]])
* [[Sinfonía inacabada (Schubert)|Sinfonía nᵘ 8 en si menor]] ''Inacabada'' (tamién llamada ''Inconclusa'' o ''Incompleta'' D 759 ([[1822]])
* [[Sinfonía nᵘ 9 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 9 en do mayor]] ''La grande'' ([[1825]]-[[1828]])
* [[Sinfonía nᵘ 10 (Schubert)|Sinfonía nᵘ 10]] en re mayor ''La postrera'' D 936a

;Obertures 
* Obertura [[Rosamunda (ópera)|''Rosamunda princesa de Xipre'']], música incidental ([[1823]])
* Obertura &quot;nel estilu italianu&quot; en do mayor
* Obertura ''Alfonso y Estrella''

== Ver tamién ==
* [[Obres de Franz Schubert]]
* [[George Grove]]
* [[Arthur Sullivan]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
*{{cita llibru |apellíu=Massin |nome=Brigitte |títulu=Franz Schubert. Biografía y obra. |url=http://www.turnerlibros.com/ent/Products/ProductDetail.aspx?ID=346 |fechaaccesu=22 d'abril de 2011 |añu=2000 |editor=Turner |editorial=Zecchini Editore |isbn=9788475063355|páxines=2000}}
*{{cita llibru |apellíu=Rastelli |nome=Anna |títulu=Amata Vienna. Personaggi, storie y disgressioni fantastiche sulla vita di Franz Schubert |fechaaccesu=22 d'abril de 2011 |idioma=Italianu |añu=2005 |editorial=Zecchini Editore |isbn=9788887203363|páxines=164}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Franz Schubert|Franz Schubert}}
* {{IMSLP|id=Schubert, Franz}}
* [http://www.das-lied.org Llibre accesu a grabaciones de tolos lieder pa voz y pianu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920101239/http://das-lied.org/ |date=2017-09-20 }}
* [https://musopen.org/music/composer/franz-schubert/ Música] y [https://musopen.org/sheetmusic/composer/franz-schubert/ partitures] de dominiu públicu en [https://musopen.org/ Musopen]
* [http://www.trovar.com/Deutsch.html El catálogu Deutsch d'obres de Franz Schubert] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130013609/http://www.trovar.com/Deutsch.html |date=2009-01-30 }}
* [http://www.schubertiadavilabertran.cat/ Schubertiada de Vilabertran, na Costa Brava]
* [http://www.notesonfranzschubert.com/schubert.htm Notes sobre Franz Schubert] por [[Bart Berman]] (n'inglés)

{{NF|1797|1828|Schubert, Franz}}

{{Tradubot|Franz Schubert}}
[[Categoría:Persones de Viena]]
[[Categoría:Compositores de música clásica d'Austria]]
[[Categoría:Compositores d'ópera]]</text>
      <sha1>sodyktd6u20uzj9kzbxg323n31zmlwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giotto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73775</id>
    <revision>
      <id>4493345</id>
      <parentid>4463617</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23769" sha1="lmu756429cp5ptte24s5bikfp5z68r7" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Giotto di Bondone''' naz en Colle de Vespignano ([[Vicchio]]) en [[1267]] anque pa dellos críticos como [[Carlo Ludovico Ragghianti]] esta fecha podría adelantrase hasta una década, muerre en [[Florencia]] el 8 de xineru de [[1337]]. Reconocíu artista de la dómina desenvolvió dellos ámbitos artísticos, destacando la [[poesía]], [[escultura]], [[arquiteutura]] y sobremanera la [[pintura]], considerándose esti autor del [[Trecento]] unu de los iniciadores de movimientu renacentista n'[[Italia]], la so obra tuvo una influencia determinante nos movimientos pictóricos posteriores.

== Biografía ==

=== Primeros pasos ===
Giotto nació, según les fontes más fiables, en Colle de Vespignano, nes cercaníes de Vicchio del Mugello, una llocalidá cercana a Florencia. Según el so principal biógrafu, [[Giorgio Vasari]], yera fíu d'un llabrador llamáu Bondone, y pasó la so infancia como pregueru d'oveyes. Magar la mayoría de los autores cree que se llamaba en realidá Giotto di Bondone, otros cunten que'l so verdaderu nome de pila yera Ambrogio o Angelo, y que'l nome pol que ye conocíu, Giotto, nun sería más qu'un diminutivu, deriváu de Ambrogiotto o Angelotto.

Según los sos biógrafos, foi discípulu del pintor florentín [[Cimabue]], l'artista más conocíu de la so dómina. Vasari rellata la manera en que'l pequeñu d'once años demostró per primer vegada'l so talentu artístico: cuenta que, tando'l neñu al cuidu d'unes oveyes, mataba'l tiempu dibuxando a una d'elles sobre una piedra plana con una tiza. Atinó a pasar pellí Cimabue, quien, impresionáu pol talentu natural de Giotto —que dibuxara una oveya tridimensional, tan natural y perfecta que paecía viva—, acompañar hasta la so cabaña y consiguió convencer al padre de que-y dexara faer del rapazu'l so aprendiz.&lt;ref&gt;[http://biblio.cribecu.sns.it/cgi-bin/vasari/Vasari-all?code_f=print_page&amp;work=le_vite&amp;volume_n=2&amp;page_n=95 Vasari: ''Vita di Giotto'']&lt;/ref&gt; 

Otra versión de la biografía de Giotto&lt;ref&gt;Esta versión vien de una comentarista anónimu de la Divina Comedia, qu'escribió escontra 1395&lt;/ref&gt; manifiesta que'l so padre mandar a [[Florencia]] por que trabayara como aprendiz con un mercader de llanes. El mozu, bien interesáu nel arte, tomó'l costume de visitar l'estudiu de Cimabue pa ver a los artistes trabayar hasta que tres la insistencia'l so padre dexó-y entrar al taller.
Vasari refier que Giotto yera un [[aprendiz]] risonderu y chanciosu, a tal puntu que nuna ocasión pintó una mosca na ñariz d'una semeya. La so téunica yera tal que Cimabue intentó axorizala con esquitar antes de dase cuenta de que taba pintada. Esta anéudota de mocedá abarrunta yá la téunica carauterística de Giotto, que lo capacitaba pa pintar figures casi reales.

=== Reconocencia de la so obra ===
[[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -10- - Exorcism of the Demons at Arezzo.jpg|thumb|Escenes de la vida de San Francisco, n'Asís: ''La espulsión de los diaños d'[[Arezzo]]''.]]
Cuando Giotto cuntaba con trenta años, la so fama trescendiera les fronteres de Florencia y estendíase yá por toa [[Italia]], hasta tal puntu que'l papa [[Bonifacio VIII]] unvió-y un mensaxeru pa pidi-y una muestra del so arte, col enfotu de ver por sí mesmu si'l renomáu pintor yera dignu de recibir propuestes pa trabayar en [[Roma]]. Según Vasari, Giotto tomó un llenzu blancu en presencia del recaderu, fundió'l so pincel en pintura colorada y, con un solu trazu continuu, dibuxó a mano alzada un círculu geométricamente perfectu, diciendo al home: «''La valía d'esti trabayu va ser reconocida''». Escribe Vasari: «''El papa vio'l llenzu, percibió instantáneamente que Giotto yera cimeru a tolos demás pintores del so tiempu''»''.''

Provistu del so talentu natural y de les enseñances de Cimabue, Giotto empezó llueu a ocupase d'encargos de terceros, principalmente trabayos relixosos. Asina, atribúyense-y como primeres obres la continuación na [[Basílica de San Franciscu d'Asís]]de la parte alta de les parés del templu a partir de les Hestories de Isaac, realizáu posiblemente nel últimu llustru del [[sieglu XIII]], desenvuelve temes bíbliques. Más palantre, ente [[1297]] y [[1299]], una nueva serie de frescos foi bien probablemente executada por Giotto na so totalidá na parte inferior de los murios de la basílica, alrodiu de la vida de [[Franciscu d'Asís|San Franciscu d'Asís]]. Vistos les escelentes resultaos, solicitóse-y que pintara —ente [[1305]] y [[1306]]— los estraordinarios frescos de la [[Capiya de los Scrovegni|Capiya de l'Arena]] en [[Padua]], siendo toes estes grandes obres pintaes al [[frescu]].

=== Ésitu n'Italia ===
Los viaxes de Giotto asoceder por toa Italia, na mayoría de los casos yera llamáu por ordenar, nobles o inclusive pol [[Papa]].
En 1343 ye llamáu por [[Benedicto IX]] pa realizar dellos trabayos dientro de la primitiva basílica de San Pedro, destaca l'altar realizáu pa la capiya mayor([[Polípticu Stefaneschi]] y un mosaicu del que na actualidá queda pocu del orixinal, amás tres esti importante encargu va percorrer les cortes d'Italia: [[Arezzo]], [[Pisa]], [[Padua]], [[Verona]], [[Ferrara]], [[Urbino]], [[Ravena]], [[Milán]], [[Boloña]], [[Gaeta]], [[Rimini]], [[Nápoles]] ya inclusive en [[Avignon]] acompañando al papa [[Clemente V]], onde va pintar numberoses obres y va faer qu'estes se proyeuten al restu d'Europa.

=== Muerte ===
Fina'l 8 de xineru de [[1337]]. Según la biografía de Vasari, foi soterráu nel llau esquierdu de l'antigua catedral de [[Santa Reparata]] de Florencia nuna tumba de gran cencellez con una sola llosa de mármol. Va Ser [[Lorenzo de Medicis]] quien encargue un bustu a [[Benedetto da Maiano]] pa conmemorar el so nome. 
Por cuenta de la construcción de la nueva catedral en 1292 y a la elevación del terrén la tumba de Giotto va perdese, pero en 1981 van topase unos restos que se van atribuyir al famosu autor.

=== Calter y costumes ===
Giotto yera un home campechanu y de vida llariega, gran conxustón y d'ánimu chanciosu. Casáu, dexó seis fíos que lo sobrevivieron. Foi un home de gran austeridá. Esti costume, xunto colos beneficios que va llograr pola so obra, dexó-y aforrar el so dineru —al aviesu que la mayor parte de los artistes de la dómina— y morrer como un home fanegueru.

Rellacionar con soltura tanto colos ricos y nobles como colos homes del pueblu. Sábese que tuvo muncho enfotu col papa Bonifacio, y el rei [[Roberto I de Nápoles]] escribió d'él que yera'l so «gran amigu». Esiste una tradición según la cual [[Dante Alighieri]] foi tamién el so amigu, y visitar mientres la realización de los frescos de la capiya de los Scrovegni, pero nun pudo ser confirmada por fontes fiables. Sía que non, na [[Divina Comedia|''Divina Comedia'']], Dante afirma que Giotto foi cimeru al so maestru [[Cimabue]]. [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] retratar nel ''[[Decamerón]]''&lt;ref&gt;Giotto ye'l protagonista d'unu de los rellatos (el quintu, concretamente) narraos na sesta xornada del Decamerón. El xuiciu allabanciosu que'l pintor merez-y a Boccaccio ye dignu de mención. Según él, Giotto &quot;''tuvo un inxeniu tan escelente que nada ufierta la naturaleza [...] qu'él col estilu y la pluma o col pincel nun lu pintara tan asemeyada a ésta que paecía non yá asemeyada sinón inclusive ella mesma''&quot; y &quot;''diera rellumanza a esi arte [la pintura], que mientres munchos sieglos había estáu soterráu so los errores de dalgunos qu'habíen pintáu más p'allantar l''vos güeyos de los inorantes que pa complacer al intelectu de los sabios&quot; (Boccaccio, ''Decamerón''. Traducción de María Hernández Esteban. Cátedra, Madrid, 2005, páxs. 709-710).&lt;/ref&gt; y nel añu [[1400]] [[Cennino Cennini]] escribió que «''Giotto tradució l'arte de la pintura del [[Idioma griegu|griegu]] al [[llatín]]''».

== Obra ==

=== Pintura ===

==== Carauterístiques ====
[[Ficheru:Giotto - Scrovegni - -47- - Desperation.jpg|thumb|upright|''La desesperación'', Capiya de l'Arena.]]
L'arte de Giotto foi desaxeradamente innovador y ye consideráu'l dentonante de la [[Pintura renacentista|Renacimientu]]. Les sos obres fueron el puntu d'inflexón ente l'[[arte bizantino]] de la Baxa [[Edá Media]] y el [[Realismu artísticu|realista]] y [[Humanismu|humanista]] que florió na Renacencia. 

Les figures planu y simbólicu del arte bizantino dieron llugar a les modelaes ya individuales formes en perspeutiva. Giotto adoptó'l llinguaxe visual de la escultura al da-yos volume y pesu. La comparanza ente la Madonna de Giotto y la del so maestru Cimabue amuésanos por qué los sos contemporáneos consideraben les sos pintures como «milagros del [[naturalismu]]».

Al igual que los demás artistes del so tiempu, Giotto escarecía de les conocencies téuniques d'anatomía y teoría de la [[perspeutiva]] que los pintores posteriores acostumar a aprender. Independientemente d'ello, los que sí tenía yeren infinitamente cimeros a los de los que lo precedieron y asonsañaron.

Coles sos composiciones de fonda emotividá, Giotto ye'l gran iniciador del espaciu tridimensional na pintura europea, tratando con un nuevu espíritu les temes relixoses qu'apoderaron l'arte medieval. El so estilu carauterizar por una frescura y una vida inesperaes, polo que los críticos falen de la emoción humana y una carga de tolo que ye importante pal ser humanu como les más clares peculiaridaes de los sos trabayos.

Al concentrase nestos conceutos esenciales, Giotto foi capaz de crear impresionantes imáxenes de xente so presión, persones en crisis y homes nos que se percibe claramente que tán tomando pergraves decisiones espirituales. Los pintores modernos, que de cutiu utilizaron les obres del florentín como fonte d'inspiración, dicen atopar nél una forma d'aproximamientu direutu a la más íntima y entrevesgada esperiencia del espíritu humanu. Esta carauterística ye atemporal y foi reconocida por tolos estilos posteriores.
Amás otra carauterístiques ye la gran bayura d'obres que-y atribúin el so biógrafos, pero les pintures que tienen la so autoría clara son bien escasa, duldar de la mayoría d'elles magar qu'esistan munches roblaes.

==== Influencies ====
Los biógrafos contemporáneos al autor señalen a Giotto como discípulu y aprendiz de Cimabue pero lo ciero ye que dellos autores como [[Panofsky]] y [[Woerman]]apunten a [[Pietro Cavallini]] como maestru de Giotto o siquier creen que dambos aspiren a romper col arte medieval y bizantino.

==== Obres ====
Apenes nenguna de les obres sobrevivientes pue ser documentada como so más allá d'una dulda razonable, considerándose'l pintor unu de los artistes con mayor problema pa l'atribución d'obres.

===== Capiya de los Scrovegni =====
{{AP|Capiya de los Scrovegni}}
[[Ficheru:Giotto - The Expulsion of Joachim from the Temple.jpg|thumb|&quot;Joaquín espulsáu del Templu&quot;, primer escena del ciclu narrativu de la Capiya de los Scrovegni.]]
Sicasí, hai unanimidá n'atribuyir a Giotto el notable ciclu de [[Pintura al frescu|frescos]] de la Capiya de los Scrovegni, en [[Padua]], yá que esisten dellos testimonios del mesmu sieglu XIV qu'asina lo confirmen. Los frescos d'esta capiya son consideraos polos críticos el momentu culminante de la obra de Giotto.

L'edificiu, tamién conocíu pol nome de Capiya de l'Arena, por tar construyíu sobre les ruines d'una &quot;arena&quot; o [[anfiteatru]], foi construyíu por Enrico Scrovegni como penitencia pa expiar los pecaos del so padre, un conocíu usureru —que tamién foi retratáu por Dante na Comedia en términos non bien falagueros—. La construcción de la capiya empezó en [[1303]]. La opinión más estendida ye que Giotto empezó a pintar los frescos dos años más tarde y concluyir en [[1306]]. Los frescos cubren por entero la única nave de la capiya: la paré occidental, a los pies del templu, ta cubierta con un &quot;[[Xuiciu Final]]&quot;, l'arcu de la canciella amuesa una &quot;[[Anunciación]]&quot; y les árees principales de les parés tienen tres files de pintures que representen escenes de la vida de la Virxe y los sos padres —[[Ana (madre de María)|Santa Ana]] y [[Joaquín (santu)|San Joaquín]]— y escenes de la vida de Cristu. So estes escenes pueden trate [[alegoría|alegoríes]], esto ye, figures humanes que personifiquen les Virtúes y los Vicios, pintaes en monocromía, asemeyando ser escultures. 

Les figures de la secuencia narrativa principal tán feches a media escala, pero'l conceutu de Giotto ye tan grandiosu y potente que, na reproducción d'un llibru, por casu, paecen de tamañu natural. Presenten un sentíu tridimensional y una presencia física dafechu desconocíes na dómina en que fueron realizaes, evidenciando la capacidá del artista pa retratar un sentimientu de &quot;pesu moral&quot; más que la rellumanza relixosa o divín.

Ye bien posible que Giotto basara'l so trabayu n'esperiencies personales, y nengún otru artista consiguió amosase tan convincente na xera de dirixise direutamente al nucleu de la hestoria que rellata y espresala con xestos y espresiones tan perfectamente clares y reconocibles. La Capiya de los Scrovegni tien un retruque oficial que foi espuesta en munchos países; y, por casu, llegó al Perú, nel 2004, y espúnxose nel [[Muséu d'Arte Italiano]]

===== La Vida de San Francisco =====
[[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|thumb|«L'homenaxe d'un home senciellu», primer escena de los frescos de la ''Vida de San Francisco'', n'Asís.]]
[[Ficheru:Giotto - Legend of St Francis - -02- - St Francis Giving his Mantle to a Poor Man.jpg|thumb|«La donación de la capa», segunda escena, 1297-1299, frescu, 270 x 230 cm, ilesia cimera, basílica de San Francisco, Asís.]]
El segundu ciclu de frescos d'importancia acomuñáu o atribuyíu a Giotto ye la &quot;Vida de San Francisco&quot; na [[Basílica de San Franciscu d'Asís|ilesia cimera de San Franciscu d'Asís]]. Si l'autor foi en verdá Giotto nun ye solamente unu de los mayores problemes qu'enfrenten los espertos, sinón tamién una de los mayores discutinios de la historia del arte. Los frescos de San Francisco son, evidentemente, obra d'un pintor d'enorme talentu. Les sos semeyes íntimes y humanos definieron, en realidá, la imaxe popular que se tien del santu. Pero esisten, sicasí, grandes diferencies téuniques y estilístiques ente estes obres y les de la Capiya de los Scrovegni. Elles fixeron que munchos críticos niéguense, entá anguaño, a aceptales como obres del mesmu artista. Los intentos d'atribuyir a Giotto otros frescos de la ciudá de Asís producieron disputes similares ente los estudiosos de la so obra.

{{VT|Escuela romana de pintura}}

Na actualidá, sicasí, son mayoría los estudiosos que consideren segura l'autoría de Giotto, magar almiten que cuntaría con amplia collaboración de los miembros del so taller. Nun hai alcuerdu tocantes a la cronoloxía de la obra, pos, anque ye mayoritaria la datación nos primeros años del sieglu XIV, hai autores que retrotrayen la fecha hasta 1291-1292. Hai alcuerdu tocantes a que se trata d'una obra anterior a la de la Capiya de los Scrovegni.

Los frescos cubren la parte inferior de trés de les parés del templu, los dos llaterales y l'interior de la fachada, a entrambos llaos de la puerta. Trátase de 28 episodios de la vida del apocayá canonizáu [[San Franciscu d'Asís|Franciscu d'Asís]], siguiendo'l rellatu de la ''Legenda maior'' de [[Bonaventura de Fidanza|San Bonaventura]].

===== La ''Santa Croce'' de Florencia =====
Les pintures de la [[Basílica de Santa Cruz (Florencia)|basílica de la ''Santa Croce'']] (Santa Cruz) de [[Florencia]], otra manera, gocien de mayor consensu ente los espertos, que coinciden polo xeneral n'atribuyiles al pincel de Giotto. Posiblemente les cuatro capiyes seyan d'él, y los frescos de les capiyes Peruzzi y Bardi fueron fechaes n'o alredor de [[1320]], cuando'l pintor taba na ciudá. Dalgunos de los frescos nun s'atopen bien calteníos, yá que s'intentó llavalos nel sieglu XVIII, pero dalgunos de la capiya de los Bardi siguen siendo tan impresionantes como na fecha en que se fixeron.

Na capiya Peruzzi tán representaes escenes de la vida de [[Xuan Bautista|San Xuan Bautista]] y de [[Xuan l'Evanxelista|San Xuan Evanxelista]]. Na capiya Bardi, sicasí, los frescos representen escenes de la vida de San Franciscu d'Asís.

===== Otres obres =====
[[Ficheru:Giotto di Bondone 083.jpg|thumb|upright|Crucifixu de la ilesia de [[Santa Maria Novella]], en [[Florencia]].]]
* [[Palaciu de la podestá]]: Semeya de Dante Alighieri ya importantes personaxes de la dómina.
* [[Badia Fiorentina]]: Altar mayor o [[Polittico di Badia]] ([[Uffizi]]), escontra'l 1300.
* Altares de les capiyes de los Peruzzi([[Polípticu Peruzzi]]) y Baroncelli([[Polípticu Baroncelli]])na ilesia de [[Santa Croce]], escontra 1313.
* [[Crucifixu]] policromado de [[Santa Maria Novela]], escontra 1312.
* Dormición de la virxe, Crucifixu y la [[Maestá de Ognissanti]] en Florencia.
* Frescos de les parés del [[campusantu]] de Pisa.
* N'ochobre de 2010 confirmóse l'atribución a Giotto del crucifixu, de 5 m de llargor, esistente na Ilesia de Tolos Santos de Florencia, realizáu ente [[1310]]-[[1320|20]].&lt;ref&gt;[https://www.abc.es/20101026/cultura-arte/redescubren-obra-maestra-giotto-201010261114.html ''Redescubren una obra maestra de Giotto''. Noticia nel diariu ABC.]&lt;/ref&gt;
* Atribúyese-y, amás, el frescu de [[Bonifacio VIII proclama'l xubiléu de 1300|Bonifacio VIII bendiciendo mientres el Xubiléu de 1300]], que se caltién anguaño na [[Archibasílica de San Xuan de Laterano]]. Por cuenta del so deterioru, nun se confirmó si pertenez efeutivamente al pintor o a dalgún ayudante d'ésti.

=== Escultura ===
Atribúyense-y dellos diseños, ente ellos la tumba del obispu de Lucca [[Guido Tarlati]], tallada en 1330 por Agostino di Giovanni y Agnolo Ventura. Amás ye probable que realizara dellos medallones pal nuevu campanariu de la catedral.

=== Arquiteutura ===
Nel añu [[1334]], la ciudá de Florencia decidió honrar al gran pintor. Dióse-y el títulu de ''magister et gubernator'' (‘maestru y gobernador') de la Obra de Santa Reparata, que s'encargaba de les obres de la [[Santa María del Fiore|catedral]], según arquiteutu en xefe de la ciudá y superintendente d'obres públiques. Nesta última etapa de la so vida, Giotto diseñó'l famosu ''campanile'' (‘campanariu') de la [[catedral de Florencia]], que la so construcción empecipiar nesi mesmu añu de 1334, pero que nun pudo ver concluyíu. Según [[Ghiberti]], los [[baxorrelieve]]s del cuerpu inferior del campanariu fueron tamién obra so. Curiosamente, anque finalmente'l ''campanile'' nun se construyó acordies colos sos proyeutos, ye universalmente conocíu como «''campanile di Giotto''».

=== Influyencia ===
La obra de Giotto trescendió nel tiempu y na xeneración posterior a la so muerte estendió la influencia del so estilu, cristalizando nes obres de tolos pintores que lu siguieron. La estrella del florentín nun tornó sinón hasta la gran puxanza del [[pintura gótica|góticu]], pero, entá pasáu ésti, siguió influyendo ya inspirando la obra d'otros terribles artistes como Masaccio y Miguel Ángel. Foi citáu como exemplu d'excelencia pictórica pol [[Marqués de Santillana]] nun Cantar dedicáu a la reina [[Sabela de Portugal]], esposa de [[Xuan II de Castiella]] (&quot;qual Ioto (sic) non vos pintara&quot;).

=== Giotto y cometa Halley ===
[[Ficheru:Giotto - Scrovegni - -18- - Adoration of the Magi.jpg|thumb|&quot;L'adoración de los Reis Magos&quot;. Reparar el cometa.]]
Unu de los frescos de la [[Capiya de l'Arena]] ye la &quot;Adoración de los Reis Magos&quot;, que s'atopa ente los más reputaos y almiraos de la serie. Nel cielu, enriba del techu del preselbe, puede reparase la [[Estrella de Belén]], la que, na iconografía católica, representa la guía divina que condució a los [[Reis Magos]] hasta [[Belén]]. La imaxe representada por Giotto tien forma de [[cometa]] (cola so cabeza y cola), y apoderó la idea coleutiva que toos tenemos alrodiu de esti episodiu bíblicu.

Giotto vio'l [[cometa Halley]] na so apaición de [[1301]] nel cielu italianu, y ye bien probable qu'esti oxetu astronómicu fuera'l modelu pa la sobrenatural estrella de la so &quot;Adoración&quot;. Lo que Giotto nun tenía forma de saber ye que'l cometa Halley, col so periodu d'ente 76,5 y 79,3 años, apaeció en [[11 e.C.|11]] o [[10 e.C.]], esto ye, ente 4 y 7 años antes de la nacencia de [[Cristu]]. Nun puede asegurase que'l Halley inspirara l'episodiu de la Estrella de Belén, pero sí resulta interesante que casi con certidume, tantu la estrella del rellatu bíblicu como la pintada pol maestru florentín seyan el mesmu cometa en dos apariciones separaes por trelce sieglos.

Por esta circunstancia, l'[[Axencia Espacial Europea]] bautizó como &quot;[[Misión Giotto]]&quot; a la sonda qu'en [[1986]] averar al cometa pa estudialo. Nun ye l'únicu homenaxe que Giotto recibió de les ciencies del espaciu: en [[Mercuriu (planeta)|Mercuriu]] (planeta pobláu d'accidentes xeográficos con nomes d'artistes) alcuéntrase un cráter que foi bautizáu nel so honor.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Referencies ==
* Janson, H.W.: '''Historia Xeneral del Arte: Tomu II, La Edá Media'''. Alianza, Madrid, 1999. ISBN 84-206-7101-0.
* Pijoán, José: ''Summa Artis. Historia xeneral del arte''. Volume XIII: ''Arte del periodu humanísticu. Trecento y Cuatrocento''. Madrid, Espasa-Calpe, 1979 (6ª edición). ISBN 84-239-5213-4.
* Vasari, Giorgio: ''Lives of the Painters, Sculptors and Architects''. Everyman's Library, Londres, 1996. ISBN 0-679-45101-3.
* ''La obra pictórica completa de Giotto''. Introducción de Giancarlo Vigorelli. Biografía y estudios críticos de Edi Baccheschi. Barcelona, Noguer, 1971. (La obra escarez de ISBN).
* Bandera Bistoletti, Sandrina: &quot;Giotto, catalogo completu&quot;,(España), Akal.
* Margariti, Antonio, &quot;Giotto y la rebelión fiscal&quot;, Cato Institute.
* A. Martin, Miguel, &quot;Llámome Giotto di Bondoni&quot;,

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Giotto di Bondone|Giotto}}
* [http://www.historia-del-arte-erotico.com/vasari/giotto.htm La vida de Giotto, Giorgio Vasari Edición Torrentina ](español [[Castellanu rioplatense|rioplatense]])
* [http://www.santiagoamon.net/lgiotto.asp Biografía de Giotto, por Santiago Amón]
* [http://biblio.cribecu.sns.it/cgi-bin/vasari/Vasari-all?code_f=print_page&amp;work=-y_vite&amp;volume_n=2&amp;page_n=95 Vita di Giotto, pittore, scultore et architetto fiorentino], capítulu de ''Le Vite'' de [[Giorgio Vasari]] (n'italianu).
* [http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/EN/IDPagina/1380] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117025518/http://www.comune.napoli.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/EN/IDPagina/1380 |date=2015-11-17 }}.
* [http://art.yodelout.com/giotto-later-works/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117020406/http://art.yodelout.com/giotto-later-works/ |date=2015-11-17 }}.
* [http://es.wahooart.com/@@/8XY4WP-Giotto-Di-Bondone-la muerte-de-virxe].
* [https://elpais.com/diario/1981/04/09/cultura/355615213_850215.html].

{{NF|1267|1337}}

{{Tradubot|Giotto}}
[[Categoría:Giotto|Giotto]]
[[Categoría:Pintores d'Italia]]
[[Categoría:Pintores d'Italia]]
[[Categoría:Pintores del Góticu]]
[[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Italia]]
[[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Italia]]
[[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes del Góticu]]
[[Categoría:Escultores d'Italia]]
[[Categoría:Escultores d'Italia]]
[[Categoría:Escultores del Góticu]]
[[Categoría:Persones de la Toscana]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>lmu756429cp5ptte24s5bikfp5z68r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Duvall</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73832</id>
    <revision>
      <id>4493268</id>
      <parentid>4467826</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10601" sha1="t0krmmhv04di0uznv48kx42k3g4u87c" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Robert Duvall''' {{nym}} foi un [[actor]] y [[Direutor de cine|direutor]] de cine d'[[Estaos Xuníos]], ganador d'un Premiu [[Premios Óscar|Óscar]] al meyor [[actor]] en 1983, un Premiu [[Emmy]] y cuatro premios [[Globu d'Oru]], amás d'otros importantes premios.

Considérabase como unu de los meyores actores de Hollywood del so tiempu, xunto a otros actores d'Estaos Xuníos de la talla de [[Robert De Niro]], [[Jack Nicholson]], [[Dustin Hoffman]], [[Al Pacino]], [[Gene Hackman]], [[Morgan Freeman]], [[Anthony Hopkins]], [[Clint Eastwood]], [[Warren Beatty]], [[Robert Redford]] o [[William Hurt]] ente otros.

== Biografía == 

Duvall nació en [[San Diego (California)|San Diego]], [[California]]. El so padre, William Howard Duvall, foi almirante na [[Armada de los Estaos Xuníos]], procedente d'una familia de raigaños [[Francia|franceses]]; la so madre foi una actriz aficionada descendiente del xeneral [[Robert E. Lee]]. El so padre yera [[metodista]] y la so madre foi miembru de la [[Ciencia Cristiana]]; creciendo so la influencia d'esta postrera, practicándola hasta anguaño.

Creció nuna redolada familiar marcadamente militar, viviendo mientres un tiempu n'[[Annapolis (Maryland)|Annapolis]], [[Maryland]], cerca de l'[[Academia Naval de los Estaos Xuníos]]. Sirvió nel [[Exércitu de los Estaos Xuníos]] dende'l [[19 d'agostu]] de [[1953]] hasta'l [[20 d'agostu]] de [[1954]], algamando'l rangu de [[soldáu de primera]] y reconocíu cola [[Medaya al Serviciu de la Defensa Nacional]].

Darréu, estudió [[interpretación]] na [[Neighborhood Playhouse School of Theatre]] de [[Nueva York]] baxu tutelar de [[Sanford Meisner]]. Nesi tiempu tuvo trabayando nuna oficina de correos de Manhattan como oficinista, yá que abandonó a los seis meses. Duvall aseguró qu'él nun quería trabayar nel mesmu sitiu mientres venti años.

Ye amigu de los actores [[Dustin Hoffman]] y [[Gene Hackman]], a los que conoz dende los sos empiezos nel mundu de la interpretación.

Duvall casóse cuatro veces:

* [[Barbara Benjamin]] (1964-1975)
* [[Gail Youngs]] (1982-1986)
* [[Sharon Brophy]] (1991-1996)

En [[2004]] cásase cola actriz arxentina [[Luciana Pedraza]], con quien convivía dende [[1996]].

Duvall fala español con fluidez y tien el so llar nel estáu de [[Virxinia Occidental]].

== Carrera cinematográfica == 

[[Ficheru:Robert Duvall2 038.jpg|thumb|300px|Robert Duvall na entrada principal del [[Hotel María Cristina]] mientres el [[Festival de Cine de San Sebastián]] en 2009.]]El so debú nel mundu de cine foi nel papel de ''Boo Radley'' na famosa película ''[[To Kill a Mockingbird (película)|To Kill a Mockingbird]]'' (''Matar a un ruiseñor'', 1962), protagonizada por [[Gregory Peck]] y gallardoniada con trés [[Premios Óscar|Premiu Óscar]]. 

Nos años siguientes participó n'otres películes yá clásiques, como ''[[The Chase]]'' y ''[[Bullitt]]'', pero'l so verdaderu saltu a la fama foi cuando interpretó al personaxe de ''Tom Hagen'' nes maxistrales ''[[The Godfather (película)|The Godfather]]'' (1972) y ''[[The Godfather Part II]]'' (1974). 

Foi candidatu al [[Premios Óscar|Óscar]] al meyor [[Óscar al meyor actor de repartu|actor de repartu]] pola película ''[[A Civil Action]]'' y pol so papel de ''Coronel Kilgore'' en ''[[Apocalypse Now]]'' (1979). Tamién foi candidatu al Óscar, pero na categoría d'[[Óscar al meyor actor|meyor actor]] por ''El Gran Santini'', tamién conocida como ''[[The Great Santini]]'', (1980) y ''[[The Apostle]]'' (1997) y ganar en 1983 pol so papel en ''[[Tender Mercies]]''.

Rodó películes tamién como direutor. En 1997, dirixó ''[[The Apostle]]'', película que narra la hestoria d'un predicador que fuxe de la llei, y en 2002 ''[[Assassination Tango]]'', un thriller sobre una de les sos aficiones favorites, el [[tangu]]. 

Foi premiáu cola [[Medaya Nacional de les Artes]] en 2005 y recibió la estrella nel [[Paséu de la Fama]] de [[Hollywood]] el [[18 de setiembre]] de [[2003]].

== Filmografía parcial == 

* ''[[Una nueche nel Viejo Méxicu]]'' (2014).... Rede Bovie
* ''[[The Judge]]'' (2014)
* ''[[Jack Reacher]]'' (2012)
* ''[[Crazy Heart]]'' (2009)
* ''[[Get Low]]'' (2009)
* ''[[The Road (película de 2009)|The Road]]'' (2009)
* ''[[We Own the Night]]'' (2008)
* ''[[Lucky You]]'' (2006).... Mr. Cheever
* ''[[The Godfather: The Game]]'' (2005) (videoxuegu) (voz).... Tom Hagen
* ''[[Open Range]]'' (2003).... Boss Spearman
* ''[[El Secretu de los McCann]]'' (2003).... Hub
* ''[[Gods and Generals]]'' (2003).... Xen. Robert E. Lee
* ''[[Assassination Tango]]'' (2002).... John J. Anderson
* ''[[John Q]]'' (2002).... Lt. Frank Grimes
* ''[[Camín escontra la gloria]]'' (2000).... Gordon McLeod
* ''[[El sestu día]]'' (2000).... Dr. Griffin Weir
* ''[[60 segundos]]'' (2000).... Otto Halliwell
* ''[[A Civil Action]]'' (1998).... Jerome Facher
* ''[[Deep Impact (película de 1998)|Deep Impact]]'' (1998).... Capt. Spurgeon 'Fish' Tanner
* ''[[Conflictu d'intereses]]'' (1998).... Dixon Doss
* ''[[The Apostle]]'' (1997).... Euliss 'Sonny' Dewey - The Apostle Y.&amp;nbsp;F.
* ''[[Sling Blade]]'' (1996).... Padre de Karl
* ''[[Phenomenon|Phenomenon: daqué estraordinariu más allá del amor]]'' (1996).... Doc Brunder
* ''[[A family thing: un asuntu de familia]]'' (1996).... Earl Pilcher Jr.Daqué de que falar (1995)....
* ''[[La caza de Eichmann]]'' (TV) (1996)....[[Adolf Eichmann]]
* ''[[The Scarlet Letter (película)|The Scarlet Letter]]'' (1995).... Roger Chillingworth
* ''[[Camín de la fortuna]]'' (1995).... Mr. Cox
* ''[[The paper: detrás de la noticia]]'' (1994).... Bernie White
* ''[[Falling Down]]'' (1993).... Prendergast
* ''[[Stalin (película de 1992)|Stalin]]''[[Stalin (película de 1992)| (1992) (TV)]].... [[Josif Stalin]]
* ''[[El cuentu de la doncella]]'' (1990).... The Commander
* ''[[Days of Thunder]]'' (1990).... Harry Hogge
* ''[[Lonesome Dove (miniserie)|Lonesome Dove]]'' (1989) (TV).... Augustus McCrae
* ''[[Colores de guerra]]'' (1988)... Officer Bob Hodges
* ''[[El meyor]]'' (1984).... Max Mercy
* ''[[Tender Mercies]]'' (1983).... Max Sledge
* ''[[Confesiones Verdaderes]]'' (1981).... Tom
* ''[[The Great Santini]]'' (1979).... Lieutenant Colonel &quot;Bull&quot; Meechum
* ''[[Apocalypse Now]]'' (1979).... Lieutenant Colonel Bill Kilgore
* ''[[The Eagle Has Landed]]'' (1976)....Coronel Max Radl
* ''[[Network (película)|Network]]'' (1976).... Frank Hackett
* ''[[The Godfather II]]'' (1974).... Tom Hagen
* ''[[The Conversation]]'' (1974) (uncredited).... The Director
* ''[[Joe Kid]]'' (1972).... Frank Harlan
* ''[[Tomorrow (película)|Tomorrow]]'' (1972).... Jackson Fentry
* ''[[The Godfather (película)|The Godfather]]'' (1972).... [[Tom Hagen]]
* ''[[Lawman|En nome de la llei]]'' (1971).... Vernon Adams
* ''[[THX 1138]]'' (1971).... THX 1138
* ''[[The Revolutionary]]'' (1970).... Despard
* ''[[MASH (película)|M*A*S*H]]'' (1970).... Maj. Frank Burns
* ''[[Llueve sobre'l mio corazón]]'' (1969).... Gordon
* ''[[Valor de llei]]'' (1969).... Ned Pepper
* ''[[Bullitt]]'' (1968).... Weissberg
* ''[[The Detective]]'' (1968).... Nestor
* ''[[The Chase]]'' (1966).... Edwin Stewart
* ''[[Captain Newman M.D.]]'' (1963).... Capt. Paul Cabot Winston
* ''[[To Kill a Mockingbird (película)|To Kill a Mockingbird]]'' (1962).... Arthur 'Boo' Radley

== Premios == 

;Premiu Óscar
{| {{tablaguapa}} 
|-
! Añu || Categoría || Película || Resultáu
|- 
|2015||[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The judge]]''||Candidatu
|- 
|1998||[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[A Civil Action]]''||Candidatu
|- 
|1997||[[Óscar al meyor actor|Meyor actor]]||''[[The Apostle]]''||Candidatu
|- 
|1983||[[Óscar al meyor actor|Meyor actor]]||''[[Tender Mercies]]''||'''Ganador'''
|-
|1980||[[Óscar al meyor actor|Meyor actor]]||''[[The Great Santini]]''||Candidatu
|- 
|1979||[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[Apocalypse Now]]''||Candidatu
|- 
|1972||[[Óscar al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The Godfather (película)|The Godfather]]''||Candidatu
|- 
|}
;Premiu Globu d'Oru
{| {{tablaguapa}} 
|-
! Añu || Categoría || Película || Resultáu
|- 
|2015||[[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The judge]]''||Candidatu
|- 
|2007||[[Globu d'Oru al meyor actor de miniserie o telefilme|Meyor actor - Miniserie o telefilme]]||''[[Broken Trail]]''||Candidatu
|- 
|1998||[[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[A Civil Action]]''||Candidatu
|- 
|1993||[[Globu d'Oru al meyor actor de miniserie o telefilme|Meyor actor - Miniserie o telefilme]]||''[[Stalin (miniserie)|Stalin]]''||'''Ganador'''
|-
|1990||[[Globu d'Oru al meyor actor de miniserie o telefilme|Meyor actor - Miniserie o telefilme]]||''[[Lonesome Dove (miniserie)|Lonesome Dove]]''||'''Ganador'''
|-
|1984||[[Globu d'Oru al meyor actor - Drama|Meyor actor - Drama]]||''[[Tender Mercies]]''||'''Ganador'''
|-
|1980||[[Globu d'Oru al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[Apocalypse Now]]''||'''Ganador'''
|-
|}

;Premios BAFTA
{| {{tablaguapa}} 
|-
! Añu || Categoría || Película || Resultáu
|- 
|1979||[[BAFTA al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[Apocalypse Now]]''||'''Ganador'''
|-
|1978||[[BAFTA al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[Network]]''||Candidatu
|- 
|1973||[[BAFTA al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[The Godfather (película)|The Godfather]]''||Candidatu
|- 
|}

;Premios del Sindicatu d'Actores
{| {{tablaguapa}} 
|-
! Añu || Categoría || Película || Resultáu
|- 
|1998||[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de repartu|Meyor actor de repartu]]||''[[A Civil Action]]''||'''Ganador'''
|-
|1996||[[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de televisión - Miniserie o telefilme|Meyor actor de televisión - Miniserie o telefilme]]||''[[The Man Who Captured Eichmann]]''||Candidatu
|- 
|}

;Festival Internacional de Cine de San Sebastián
{| {{tablaguapa}} 
|-
! Añu || Categoría || Resultáu
|- 
|2003||[[Premiu Donostia]]||'''Ganador'''
|-
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1931|2026|Duvall, Robert}}

{{Tradubot|Robert Duvall}}
[[Categoría:Actores y actrices de wéstern]]
[[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Óscar al meyor actor]]
[[Categoría:Persones de San Diego]]
[[Categoría:Ganadores del Globu d'Oru al meyor actor dramáticu]]
[[Categoría:Ganadores del premiu BAFTA]]</text>
      <sha1>t0krmmhv04di0uznv48kx42k3g4u87c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Federico García Lorca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73876</id>
    <revision>
      <id>4493139</id>
      <parentid>4477317</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47295" sha1="93uy2ouyxri86jyvbir1s22agrbvk1r" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Federico García Lorca''' ([[Fuente Vaqueros]],&lt;ref name=bio&gt;{{cita web| url = http://www.garcia-lorca.org/Federico/Biografia.aspx| títulu = Biografía. Una vida curtia| nome = Christopher| apellíos = Maurer| obra = Fundación Federico García Lorca| fechaaccesu = 10 de setiembre de 2011| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110917120542/http://www.garcia-lorca.org/Federico/Biografia.aspx| fechaarchivu = 2011-09-17}}&lt;/ref&gt; [[5 de xunu]] de [[1898]]-camín de [[Víznar]] a [[Alfacar]], [[18 d'agostu]] de [[1936]]){{Harvnp|Preston|2011|p=248}} foi un [[poeta]], [[dramaturgu]] y [[Prosa|prosista]] [[España|español]], tamién conocíu pola so maña en munches otres artes. Adscritu a la llamada [[Xeneración del 27]], ye'l poeta de mayor influencia y popularidá de la [[lliteratura española]] del [[sieglu XX|sieglu {{versalita|xx}}]]. Como dramaturgu, considérase-y una de los visos del [[teatru español]] del sieglu {{versalita|xx}}, xunto con [[Ramón María del Valle-Inclán|Valle-Inclán]] y [[Antonio Buero Vallejo|Buero Vallejo]]. Morrió fusiláu tres el golpe d'Estáu que dio orixe a la [[Guerra Civil Española]].

== Biografía ==
[[Ficheru:Lorca (1914).jpg|thumb|García Lorca en 1914.]]
Nació nel [[conceyu]] de [[Fuente Vaqueros]], [[Provincia de Granada|Granada]] ([[España]]), nel senu d'una familia de posición económica desafogada, el 5 de xunu de 1898, y foi bautizáu col nome de Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca;&lt;ref name=&quot;jabio&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.juntadeandalucia.es/educacion/webportal/web/garcia-lorca/la so-vida|títulu=García Lorca. La so Vida|editor=Xunta d'Andalucía. Conseyería d'Educación|fechaaccesu=13 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; el so padre foi Federico García Rodríguez (1859-1945), un hacendado, y la so madre, Vicenta Lorca Romero (1870-1959) foi la segunda esposa del so padre,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://bib.cervantesvirtual.com/bib_autor/garcialorca/pcuartonivel.jsp?conten=cronologia
 | títulu = Federico García Lorca: Cronoloxía |
 obra = Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
 | fechaaccesu = 4 d'ochobre de 2013
 }}&lt;/ref&gt; maestra d'escuela que fomentó'l gustu lliterariu del so fíu. La so primer casa, en Fuente Vaqueros, ye güei un muséu.

En 1909, cuando tenía once años, la familia camudar a la ciudá de Granada. Na so adolescencia, interesóse más pola música que pola lliteratura, de fechu estudió pianu con Antonio Segura Mesa y ente los sos amigos de la universidá conocer más como músicu que por escritor novel.

=== Mocedá y primeres obres ===
[[Ficheru:Huerta de San Vicente.jpg|thumb|Güerta de San Vicente, casa de branu de García Lorca en Granada, España, agora un muséu.]]
En 1914 matricular na [[Universidá de Granada]] pa estudiar les carreres de [[Facultá de Filosofía y Lletres de Granada|Filosofía y Lletres]] y de [[Facultá de Derechu de Granada Derechu]]. Mientres esta dómina, el mozu Lorca axuntar con otros mozos intelectuales na conxusta [[Café Alameda Granada|&quot;El Rinconcillo&quot;]] del café Alameda.

Na Universidá recibió clases de [[Martín Domínguez Berrueta]], profesor de Teoría de la Lliteratura y de les Artes, que llevó a Lorca y a los sos compañeros de viaxe por Baeza, Úbeda, Córdoba, Ronda, Lleón, Burgos y Galicia. Estos viaxes per distintes partes d'España fueron los qu'espertaron la so vocación como escritor. Ello ye que frutu d'esto surdió'l so primer llibru en prosa &quot;Impresiones y paisaxes&quot;, publicáu en 1918, una pequeña antoloxía de les sos meyores páxines en prosa sobre temes polítiques y sobre los sos intereses estéticos.

=== Vida na Residencia d'Estudiantes ===
Na primavera de 1919, dellos de los sos amigos de &quot;El Rinconcillo&quot; treslladóse a Madrid, y Lorca, gracies a l'ayuda de [[Fernando de los Ríos]], quien lu ayudar a convencer a los sos padres a siguir los sos estudios na [[Residencia d'Estudiantes]], nun tardó en xunise a ellos. Asina pasó'l poeta a formar parte d'esta institución.

La Residencia d'Estudiantes yera naquella dómina una fervencia intelectual, qu'acoyó a figures de la talla d'[[Albert Einstein]], [[John Maynard Keynes]] o [[Madame Curie]], lo qu'influyiría descomanadamente na formación intelectual de Lorca. D'esta forma, ente los años 1919 y 1926, rellacionar con munchos de los escritores ya intelectuales más importantes d'España, como [[Luis Buñuel]], [[Rafael Alberti]] o [[Salvador Dalí]].

Ente 1919 y 1921, Lorca publicó ''Llibru de poemes'', compunxo'l so primeres ''Suites'', estrenó ''El maleficio de la caparina'' (un absolutu fracasu) y desenvolvió otres pieces teatrales. Tamién mientres esta etapa, gracies otra vegada a l'ayuda de Fernando de los Ríos, tuvo ocasión de conocer a [[Juan Ramón Jiménez]], qu'influyiría na so visión de la poesía y col que llegaría a tener muncha amistá.

En mayu de 1921, Lorca volvió a [[Provincia de Granada|Granada]], teniendo asina la oportunidá de conocer al maestru [[Manuel de Falla]], que s'instalara na ciudá en setiembre del añu anterior. La so amistá llevólos a entamar dellos proyeutos en redol a la música, el [[cante jondo]], los [[títeres]], y otres actividaes artístiques paraleles. Esi mesmu añu, Lorca escribió'l ''Poema del cante jondo'', obra que nun se publicar hasta diez años dempués. Esos años en Granada xiraron alredor de dos focos culturales: Falla y la conxusta de &quot;El Rinconcillo&quot;.

El 6 de xineru de 1923, festividá de los [[Reis Magos]], Falla participó nuna fiesta privada montada por Federico, [[Adolfo Salazar]] y [[Hermenexildu Lanz]], dedicada a dos neñes de la familia, la so hermana [[Isabel García Lorca|Isabel]] y Laura, la fía de Fernando de los Ríos.&lt;ref&gt;[http://www.manueldefalla.com/pdfs/pdf130316130732_139.pdf Día de Reis en casa de los Lorca.]&lt;/ref&gt; Representóse una adautación lorquiana para [[títeres de cachaporra]] del cuentu andaluz &quot;La neña que riega l'albahaca y el príncipe preguntón&quot;, un [[entremés]] atribuyíu a Cervantes y el ''Misteriu de los Reis Magos'', un [[autu sacramental]] del [[sieglu XIII]], pal que Falla collaborara na composición de la [[música incidental]].&lt;ref&gt;Referíu en: Andrés Soria Ortega, &quot;Una fiesta íntima d'arte moderno na Granada de los años venti&quot;, en ''Lleiciones sobre Federico García Lorca'' (Edición d'Andrés Soria Olmedo), Granada, 1986, páxs. 149-178, 160-161 y 168-169.)&lt;/ref&gt; Aquel mesmu añu, Lorca y Falla trabayaron nuna [[opereta]] llírica, &quot;Lola, la comedianta&quot;, obra que nunca terminaron.

[[Ficheru:Postal de Federico a Antonio de Luna.jpg|thumb|Postal de Federico y Dalí p'Antonio de Luna &quot;Queríu Antonito: Enmedio d'un ambiente delicioso de mar, fonógrafos y cuadros cubistes te saludo y te abrazo. Dalí y yo preparamos una cosa que va tar moll bé. Una ( ) moll bonic. Ensin dame cuenta impunxi nel Catalán. Adiós Antonio, saludame al to padre y saludate el to col mio meyor inalterable amistá. ! visti lo que fixeron con paquito!, (silenciu)&quot;]]

En 1925 viaxó a [[Cadaqués]] pa pasar la [[Selmana Santa]] en casa del so amigu Salvador Dalí. Esta visita y otra más llarga en 1927 marcaron fondamente la vida y obra de dambos. Frutu d'esta intensa amistá foi la &quot;Oda a Salvador Dalí&quot;, obra que se publicar na ''[[Revista d'Occidente]]'' en 1926. Amás, foi'l mesmu Dalí el qu'animó al escritor a empecipiase na pintura, consiguiendo qu'en 1927 presentara la so primer esposición nes [[Galeries Dalmau]] de [[Barcelona]]. Pela so parte, Lorca afaló a Dalí como escritor.

=== Xeneración del 27 ===
{{AP|Xeneración del 27}}
El términu parte de la fecha d'avientu de 1927, cuando s'axunten dellos poetes españoles en Sevilla, nun actu entamáu pola Sociedá Económica d'Amigos del País&lt;ref&gt;Y non, como se menta davezu, nel Atenéu de Sevilla. Vease Julio Neira Jiménez, páx. 30.&lt;/ref&gt; pa conmemorar los trescientos años de la muerte de Luis de Góngora.&lt;ref name='Julio Neira'&gt;[http://issuu.com/mangabri/docs/actes_del congresu_la_generaci_n_d'el_27_en_les_aul/30 El ventisiete güei], Julio Neira Jiménez, en ''Actes del congresu «La xeneración del 27 nes aules» (Málaga y Granada 24-27 d'abril de 2008)''. Editor: Antonio Castro Díaz. Editorial: Asociación Andaluza de Profesores d'Español Elio Antonio de Nebrija. Sevilla, 2010, páxs. 27-40. ISBN 978-84-693-5442-1. Consultáu'l 10 d'agostu de 2014.&lt;/ref&gt; Hai de solliñar qu'esta xunta ye l'orixe de lo que dalgunos llamen la Xeneración del 27 na que s'inclúin escritores como [[Jorge Guillén]], [[Pedro Salinas]], [[Rafael Alberti]], [[Dámaso Alonso]], [[Gerardo Diego]], [[Luis Cernuda]], [[Vicente Aleixandre]], [[Manuel Altolaguirre]] y [[Emilio Prados]].

Non tolos estudiosos reconocen el conceutu de xeneración a la Xeneración del 27 al nun cumplir los criterios establecíos pol historiador Julius Petersen&lt;ref name='Julio Neira'/&gt; (feches de nacencia próximes; formación educativa asemeyada; bones rellaciones ente ellos; fecha próxima na publicación de les sos primeres obres; fechu históricu xeneracional; idees comunes; llinguaxe xeneracional; presencia d'un guía ideolóxicu; y anquilosamiento de la xeneración anterior). Dalgunos propunxeron un cambéu de nome como Xeneración de la Dictadura, Generación Guillén-Lorca, Xeneración de 1925, Xeneración de les Vanguardies, Xeneración de l'amistá, etc. Sicasí, ye un términu bien almitíu por comodidá y costume.

Esti grupu carauterizar por fundir les formes de la poesía tradicional (neopopularismo) colos movimientos de vanguardia; por tratar les mesmes temes d'una manera similar (la muerte en sentíu tráxicu; l'amor como fuercia que da sentíu a la vida; esmoliciones sociales como la inxusticia, la miseria, etc.), pol usu de la metáfora y la imaxe; etc.

Volviendo a la vida de Lorca, puede dicise que la etapa de 1924 a 1927 foi'l momentu nel que l'escritor llegó al so maduror como poeta.

Sicasí, tamién ye nesta dómina cuando Federico García Lorca vive, según les sos pallabres, «una de les crisis más fondes de la mio vida»,&lt;ref name='FundaciónBioNY'&gt;[http://www.garcia-lorca.org/Federico/Biografia.aspx ''Una vida en curtia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917120542/http://www.garcia-lorca.org/Federico/Biografia.aspx |date=2011-09-17 }}, Christopher Maurer. Fundación Federico García Lorca. Consultáu'l 10 d'agostu de 2014.&lt;/ref&gt; a pesar de que les sos obres ''Cantares'' y ''Primer romanceru xitanu'', publicaos en 1927 y 1928 respeutivamente, tán gociando de gran ésitu críticu y popular. Esta crisis foi provocada por dellos acontecimientos na so vida. Per un sitiu, col ésitu del ''Romanceru xitanu'', empezó a trate a Lorca como costumista, defensor de los xitanos, amestáu al folclor andaluz. Ésti quexábase nuna carta a Jorge Guillén diciendo: «Va fadiándome un pocu'l mio mitu de gitanería. Los xitanos son una tema. Y namás. Yo podía ser lo mesmo poeta d'aguyes de coser o de paisaxes hidráulicos. Amás, el gitanismo dame un tonu d'incultura, de falta d'educación y de poeta selvaxe que tu sabes bien nun soi. Nun quiero que me encaxellen. Siento que me va echando cadenes».&lt;ref name='FundaciónBioNY'/&gt; Y, per otru llau, dixebrar d'[[Emilio Aladrén]], un escultor col que caltuviera una intensa rellación afeutiva. Amás, esta crisis tuvo d'agravase cuando Lorca recibió les dures crítiques de Dalí y Lluis Buñuel sobre'l ''Romanceru xitanu''.&lt;ref name='FundaciónBioNY'/&gt; A pesar d'esto, Lorca siguió trabayando y empezando nuevos proyeutos, como la revista ''Gallu'' de la que namái se publicar dos númberos o la obra ''Amor de don Perlimplín con Belisa nel so xardín'', que intentó estrenar en 1929 pero foi prohibida pola censura de la [[Dictadura de Primo de Rivera]].&lt;ref name='FundaciónBioNY'/&gt;&lt;ref&gt;[http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/viewFile/604/606 Morrer y matar amando: Amor de Don Perlimplín y Belisa nel so xardín], Emilio Peral Vega. Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques, Revista Arbor CLXXVII, 699-700 (Marzu-Abril 2004), páxs. 691-702. Nota 2, páx. 701. Consultáu'l 10 d'agostu de 2014.&lt;/ref&gt;

=== Viaxe a Nueva York ===
En 1929, Fernando de los Ríos propunxo a Lorca que lu acompañara nel so viaxe a Nueva York. Ésti aceptó viendo la oportunidá d'aprender inglés, anovar la so obra y de vivir nel estranxeru per primer vegada; él mesmu describió la so estancia en Nueva York como &quot;una de les esperiencies más útiles de la mio vida&quot;. Nesta dómina empecipió ''Poeta en Nueva York'', que nun se publicar hasta cuatro años dempués de la so muerte.

En 1930 dexó Nueva York pa camudase a la ciudá de [[L'Habana]] en Cuba, onde esploró la cultura y la música cubana y trabayó en nuevos proyeutos como ''El públicu'' y ''Asina que pasen cinco años''.

=== &quot;La Barraca&quot; ambulante ===
{{AP|La Barraca (teatru)}}
De vuelta n'España y cola instauración de la Segunda República en 1931, empezó una nueva etapa pa Lorca. L'escritor codirixió con [[Eduardo Ugarte]] [[La Barraca (teatru)|La Barraca]], un grupu de teatru universitariu que representó obres teatrales del [[Sieglu d'Oru]] ([[Calderón de la Barca]], [[Lope de Vega]], [[Miguel de Cervantes]]) per ciudaes y pueblos d'España. El proyeutu atayar col españíu de la [[guerra civil española]].

=== En Llatinoamérica ===
En 1933 la compañía de [[Lola Membrives]] estrenó en Buenos Aires ''Bodes de sangre'' con un gran ésitu popular. Por ello, Lorca recibió la invitación de Lola Membrives y del so home pa viaxar a esta ciudá. Ellí, consiguió trunfar profesionalmente y, gracies a esto, consiguió la so independencia económica. A lo llargo de los seis meses que permaneció en Buenos Aires, tuvo la oportunidá de dirixir ''Bodes de sangre'', que foi representada más de cientu cincuenta vegaes; ''Mariana Pineda'', ''La zapatera prodigiosa'', ''El retablillo de don Cristóbal'' y una adautación de ''La dama boba'' de [[Lope de Vega]]. Tamién mientres esti tiempu tuvo la ocasión de dar delles conferencies y de faer nueves amistaes, como [[Pablo Neruda]], [[Juana de Ibarbourou]], [[Ricardo Molinari]], [[Salvador Novo]] y [[Pablo Sueru]].

Cuando García Lorca volvió a España en 1934, vivió los dos años que-y quedaben intensísimamente: Terminó obres como ''Erma'', ''Doña Rosita la soltera'', ''La casa de Bernarda Alba'' y ''Lloru por Ignacio Sánchez Mejías''; revisó obres como ''Poeta en Nueva York'', ''Diván del Tamarit y Suites''; fixo un viaxe a Barcelona pa dirixir delles de les sos obres, recitar los sos poemes y dar conferencies; siguió representando obres con La Barraca; entamó clubes de teatru; etc. Tamién tuvo una gran estancia en [[Montevidéu]] (Uruguái), onde terminó d'escribir un par d'obres y tenía contautu colos artistes locales, tales como Juana de Ibarbourou.

Sicasí, ye tamién nesti momentu cuando n'España empezar a vivir una dómina de violencia ya intolerancia. La situación política yera insostenible. Taba a puntu d'españar la Guerra Civil española.

=== Últimos díes y fusilamiento ===
[[Colombia]] y [[Méxicu]], que los sos embaxadores previeron que'l poeta pudiera ser víctima d'un atentáu por cuenta del so puestu de funcionariu de la República, ufiertáron-y l'[[exiliu]], pero Lorca refugó les ufiertes{{ensin referencies}} y dirixóse a la [[Güerta de San Vicente]] p'axuntase cola so familia. Llegó ellí'l 14 de xunetu de 1936, tres díes primero qu'españara en Melilla la [[Sulevación militar del 17 de xunetu de 1936 en Melilla|sulevación militar contra la República]]. El día 20, el centru de Granada taba en poder de les fuercies falanxistes y el cuñáu de Federico y alcalde de la ciudá, Manuel Fernández-Montesinos, foi arrestáu nel so despachu del conceyu. Sería fusiláu un mes más tarde.&lt;ref name='FundaciónBioNY'/&gt;

Nesos momentos políticos daquién preguntó-y sobre la so preferencia política y él manifestó que se sentía de la mesma católicu, comunista, anarquista, llibertariu, tradicionalista y monárquicu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://trabalibros.com/escritores/i/17455/56/federico-garcia-lorca |títulu=Preferencies polítiques de Federico García Lorca |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151209134930/http://trabalibros.com/escritores/i/17455/56/federico-garcia-lorca |fechaarchivu=2015-12-09 }}&lt;/ref&gt; De fechu nunca s'afilió a nenguna de les facciones polítiques y enxamás discriminó o s'alloñó de nengún de los sos amigos, por nenguna cuestión política. Conocía al líder y fundador de la [[Falanxe Española]], [[José Antonio Primo de Rivera]], bien aficionáu a la poesía.&lt;ref&gt;[http://cvc.cervantes.es/obref/aih/pdf/07/aih_07_2_038.pdf Poesía y fascismu n'España]&lt;/ref&gt; El mesmu Lorca dixo d'él al nuevu [[Gabriel Celaya]], en marzu de 1936:

{{cita|[[José Manuel Aizpurúa|José Manuel]] ye como José Antonio. Otru bon mozu. ¿Sabes que tolos vienres ceno con él? Solemos salir xuntos nun taxi coles cortinillas baxaes, porque nin a él convien-y que vean-y conmigo nin a mi convienme que me vean con él.&lt;ref&gt;Citáu por Gabriel Celaya, ''Una alcordanza de Federico García Lorca''. ''Realidá, revista de cultura y política''. Nᵘ9, Roma, abril de 1966, páxs. 10-15. [http://prensahistorica.mcu.es/es/publicaciones/numeros_per mes.cmd?anyo=1966&amp;idPublicacion=4627 En llinia] na biblioteca virtual de prensa histórica, ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte, España.&lt;/ref&gt;}}

Esta declaración ye entendida polos estudiosos como una desaxeración o una chancia, como lo apuntó'l mesmu Celaya al rellatar esta anéudota.&lt;ref&gt;[Federico, una hestoria distinta], Lorenzo Píriz-Carbonell. Edición de Francisco Javier Díez de Revenga. Universidá de Murcia, 1992, páx. 21. ISBN 84-7684-363-1.&lt;/ref&gt; Al describir la escena, resume les consecuencies dramátiques de l'actitú insensata de García Lorca:

{{cita|Federico ríase. Creía qu'aquello nun yera más qu'una travesura de neños. Nun vía nada detrás. Ríase como d'una bona chancia. Pero esa risa, esi enfotu en que l'home ye siempres humanu, esi creer qu'un amigu, fascista o non, ye un amigu, costó-y la muerte. Porque fueron unos amigos, amigos qu'él cuntaba ente los sos meyores, quien nel últimu momentu resultaron ser primero de too y sobremanera fascistes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Marie Laffranque, Les idées esthétiques de Federico García Lorca, Centre de Recherches Hispaniques, Paris, 1967.|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/hispa_0007-4640_1972_num_74_1_4074_t1_0205_0000_3|nome=Eutimio|apellíu={{versalita|Martín}}|publicación=Bulletin Hispanique|añu=1972|volume=74|númberu=1-2|páxines=205-217|issn=1775-3821}}&lt;/ref&gt;}}

Sentíase, como dixo al periodista y caricaturista [[Luis Bagaría]] nuna entrevista pa ''[[El Sol (España)|El Sol]]'' de Madrid poco primero de la so muerte, íntegramente español, pero «primero que esto home del mundu y hermanu de toos».

{{cita|Yo soi español integral y seríame imposible vivir fora de les mios llendes xeográfiques; pero odio al que ye español por ser español namás, yo soi hermanu de toos y execro al home que se sacrifica por una idea nacionalista, astracta, pol namái fechu de qu'ama a la so patria con una vienda nos güeyos. El chinu bonu ta más cerca de mi que l'español malu. Cantar a España y sentar hasta'l migollu, pero primero que esto soi home del mundu y hermanu de toos. En concencia nun creo na frontera política.&lt;ref&gt;Ápud Salvador Rodríguez, [https://www.laopinioncoruna.es/cultura/2010/01/03/ultima-entrevista-garcia-lorca/347503.html «La última entrevista a García Lorca»], laopinioncoruna.es, 3 de xineru de 2010.&lt;/ref&gt;}}

En Granada buscó abellugu en casa de la familia del so amigu'l poeta [[Luis Rosales]], onde se sentía más seguru yá que dos de los sos hermanos, nos que confíaba, yeren destacaos falanxistes.&lt;ref name='FundaciónBioNY'/&gt; A pesar d'ello, el 16 d'agostu de 1936, presentóse ellí la [[Guardia Civil]] pa detenelo. Acompañaben a los guardias Juan Luis Trescastro Medina, Luis García-Alix Fernández y [[Ramón Ruiz Alonso]], exdiputáu de la [[Confederación Española de Dereches Autónomes|CEDA]], que denunciara a Lorca ante'l [[gobernador civil]] de Granada [[José Valdés Guzmán]]. Valdés consultó con [[Gonzalo Queipo de Llano|Queipo de Llano]] lo que tenía de faer, a lo qu'esti-y respondió: «Da-y café, enforma café».{{Harvnp|Preston|2011|p=248}} Según l'historiador [[Ian Gibson]], acusar al poeta de «ser espía de los rusos, tar en contautu con éstos per radio, ser secretariu de [[Fernando de los Ríos]] y ser homosexual».&lt;ref&gt;''[[Federico García Lorca, De Nueva York a Fuente Grande (1929-1936)]]'', Ian Gibson. Grijalbo, Barcelona, 1987. vol. II, páx. 476.&lt;/ref&gt; Foi treslladáu al Gobiernu Civil, y depués al pueblu de [[Víznar]] onde pasó la so última nueche nuna cárcel improvisada, xunto a otros deteníos.&lt;ref name='FundaciónBioNY'/&gt;

Dempués de que la fecha exacta de la so muerte fuera oxetu d'un llargu discutiniu, paez definitivamente establecíu que Federico García Lorca foi fusiláu a les 4:45 h de la madrugada del 18 d'agostu,{{Harvnp|Tito Martínez|2005|pp=45-64, 122}}&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://elpais.com/diario/2005/06/01/andalucia/1117578144_850215.html |títulu=Un llibru apurre datos sobre l'asesinatu de García Lorca |fechaaccesu= |apellíu=Valverde |nome=Fernando |fecha=1 de xunu de 2005 |formatu= |obra= [[El País]]}}&lt;/ref&gt; nel camín que va de Víznar a [[Alfacar]]. El so cuerpu permanez soterráu nuna fuesa común anónima en dalgún llugar d'eses paraxes, xunto col cadabre d'un maestru nacional, Dióscoro Galindo, y los de los banderilleros anarquistes Francisco Galadí y Joaquín Arcollas, executaos con él. Trescastro presumiría dempués de participar personalmente nos asesinatos, aprofiando la [[homosexualidá]] de Lorca.{{Harvnp|Preston|2011|pp=248-249, 720 n.145}}&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.diariodemallorca.es/seiciones/noticia.jsp?pRef=2008091300_6_392177__Nacional-Familiares-fusilaos-xuntu-Lorca-piden-Garzon-exhumacion-cuerpo|títulu=Familiares
de fusilaos xunto a Lorca piden a Garzón la exhumación de los cuerpos|obra=Diariu de Mallorca &lt;!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--&gt;|añoacceso=2009}}&lt;/ref&gt; La fuesa atópase na paraxa de [[Fuente Grande (Granada)|Fuente Grande]], nel conceyu de Alfacar.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.rpp.com.pe/2009-10-24-abriran-fuesa-de-poeta-federico-garcia-lorca-tres-73-anos-de-su-asesinatu-noticia_217753.html | títulu = Van Abrir fuesa de poeta Federico García Lorca, tres 73 años del so asesinatu | obra = RPP Noticias }}&lt;!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--&gt;&lt;/ref&gt;

[[H. G. Wells]] unvió'l siguiente despachu a les autoridaes militares de Granada:

{{cita|H. G. Wells, presidente ''Pen Club'' de Londres, desea con ansiedá noticies del so distinguíu colega Federico García Lorca, y va apreciar grandemente la cortesía d'una respuesta,&lt;ref name=repitida_1&gt;''ABC doble diariu de la guerra civil'', 1ª edición, volume 2, Editorial Prensa Española, S.A., ISBN 84-287-0484-8, páxina 23, fascículu 10.&lt;/ref&gt;}}

que la so respuesta foi la siguiente:

{{cita|Coronel gobernador de Granada a H. G. Wells.—Ignoro llugar tópase D. Federico García Lorca.—Robláu: Coronel Espinosa.&lt;ref name=repitida_1 /&gt;}}

El 23 d'abril de 2015 fíxose públicu un informe policial basáu nuna investigación realizada en 1965, qu'acotaba la execución de Lorca poles autoridaes franquistes.&lt;ref&gt;[http://cadenaser.com/ser/2015/04/22/album/1429728588_493577.html#1429728588_493577_1429729133 Los documentos sobre la muerte de Lorca, en web Cadenaser.com, consultada'l 25/04/2015]&lt;/ref&gt; Nel informe acusábase-y de «socialista», amigu de [[Fernando de los Ríos]], y «masón, perteneciente a la loxa 'Alhambra', na qu'adoptó'l nome simbólicu de 'Homero'», y atribuyía-y práutica d'homosexualismu y aberración». Tamién afirma que foi condergáu a muerte en confesando», anque nun especifica qué confesaría. L'informe ta fecháu'l 9 de xunetu de 1965, y foi redactáu pola 3ª brigada rexonal d'investigación social de la Xefatura Cimera de la Policía de Granada a pidimientu de la hispanista francesa [[Marcelle Auclair]], anque nunca llogró respuesta, una y bones l'informe foi despintáu pola dictadura franquista.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://cultura.elpais.com/cultura/2015/04/22/actualidad/1429735487_172971.html|títulu=La dictadura despintó l'informe que lu implicaba nel crime de Lorca|editor=El País|fechaaccesu=23 d'abril de 2015}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Lorca Olive Tree.jpg|thumb|250px|El olivo onde podría ser fusiláu.]]

=== Dempués de la so muerte ===
Dempués de la so muerte publicáronse ''[[Primeros cantares]]'' y ''[[Amor de Don Perlimplín con Belisa nel so xardín]]''.

Una de les obres más estremecedoras sobre'l fechu de la so muerte ye'l poema «El crime foi en Granada», escritu por [[Antonio Machado]] en 1937. Nel otru bandu, el periódicu falanxista de [[San Sebastián]], ''Unidá'', publicó'l 11 de marzu de 1937, una sentida [[elexía]] roblada por [[Luis Hurtado Álvarez]] y titulada «A la España imperial asesináron-y el so meyor poeta».

Una de les biografíes sobre Federico García Lorca más documentaes, revesoses y populares ye'l [[best-seller]] publicáu en 1989 y tituláu ''Federico García Lorca: A life'' (''Vida pasión y muerte de Federico García Lorca'', edición n'español en 1998), del hispanista d'orixe irlandés [[Ian Gibson]].

En 2009, n'aplicación de la [[Llei de Memoria Histórica d'España|llei pa la recuperación de la memoria histórica]] aprobada pol gobiernu de [[José Luis Rodríguez Zapatero]], abrióse la fuesa onde supuestamente folgaben los restos del poeta, ensin atopase nada.&lt;ref&gt;{{cita publicación |
 url = https://www.elpais.com/articulo/cultura/Lorca/fuesa/elpepucul/20091218elpepucul_6/Tes
 | títulu = &quot;La posibilidá de qu'ende hubiera daqué yera nenguna&quot;
 | nome = Javier
 | apellíu = Martín-Regueru |
 nome2 = Valme
 | apellíos2 = Cortés 
 | fecha = 18 d'avientu de 2009
 | obra = [[El País (España)|El País]]
 | fechaaccesu = 22 de payares de 2012
 }}&lt;/ref&gt;

En mayu de 2012 salió a la lluz la so última carta, dirixida al so amigu íntimu, l'escritor y críticu [[Juan Ramírez de Lucas]]&lt;ref&gt;{{cita publicación |
 url = https://cultura.elpais.com/cultura/2012/05/11/actualidad/1336767388_044828.html
 | títulu = La última carta de García Lorca
 | obra = El País
 | nome = Amelia |apellíu=Castiella |
 nome2 = Luis
 | apellíu2 = Magán
 | fecha = 12 de mayu de 2012
 | fechaaccesu = 8 d'agostu de 2013
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |
 url = https://cultura.elpais.com/cultura/2012/05/09/actualidad/1336592315_908655.html
 | títulu = L'amor escuro de García Lorca
 | obra = El País
 | nome = Amelia |apellíu=Castiella |
 nome2 = Luis
 | apellíu2 = Magán
 | fecha = 10 de mayu de 2012
 | fechaaccesu = 8 d'agostu de 2013
 }}&lt;/ref&gt;

En 2014 empecipiáronse trabayos de llocalización de la fuesa onde foi soterráu y d'identificación de cuerpos, anque dada la negativa de la familia del poeta paez improbable la exhumación del so cuerpu&lt;ref&gt;[https://cultura.elpais.com/cultura/2014/11/22/actualidad/1416689210_359312.html 24 pasos y 78 años pa buscar a Lorca]&lt;/ref&gt;{{refn|group=lower-alpha|En 2014, Federico García Lorca saltó a les noticies por un discutiniu amenada arriendes de un «endulzamiento» de la so muerte nun llibru de testu de la [[editorial Anaya]] pa Educación Primaria, qu'incluyía'l testu «morrió, cerca del so pueblu, mientres la guerra n'España» pa describir el final de la vida del poeta andaluz. La editorial comprometer a la destrucción de los exemplares.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Anaya retira un llibru de primaria qu'adulzaba la muerte de Lorca y Machado|nome=Elsa|apellíu={{versalita|García de Blas}}|fecha=5 de mayu de 2014|añu=2014|url=http://sociedad.elpais.com/sociedad/2014/05/05/actualidad/1399303325_297198.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Anaya va destruyir tolos llibros de testos con referencies polémiques a Machado y Lorca|autor1=Y. P.|autor2=R. C.|ubicación=Madrid, Sevilla|fecha=17 de mayu de 2014|publicación=[[ABC (periódicu)|ABC]]|url=https://www.abc.es/sociedad/20140505/rc-anaya-destruira-toos llibros-201405051434.html}}&lt;/ref&gt;}}

En 2015 la escritora Marta Osorio publica un llibru nel qu'analiza la información qu'Agustín Penón arrexuntó sobre l'allugamientu del cuerpu del poeta (principalmente d'Emilia Llanos, amiga íntima del poeta), apuntando a un treslláu del cuerpu a otru allugamientu del mesmu camín onde foi soterráu o inclusive a Madrid&lt;ref&gt;[https://cultura.elpais.com/cultura/2015/08/17/actualidad/1439830278_064808.html Más enigmes sobre la muerte de García Lorca]&lt;/ref&gt;

== Obra ==
{{referencies|t=20120929}}
L'universu lorquiano definir por un bultable sistematismo: la poesía, el drama y la prosa alimentar d'obsesiones —amor, deséu, esterilidá— y de claves estilístiques constantes. La variedá de formes y tonalidaes nunca atenta contra esa unidá que la so cuestión central ye la frustración.

=== Estilu ===
Los símbolos: acordies col so gustu polos elementos tradicionales, Lorca utiliza frecuentemente símbolos na so poesía. Refiérense bien frecuentemente a la muerte anque, dependiendo del contestu, los matices varien abondo. Son símbolos centrales en Lorca:

* La lluna: ye'l símbolu más frecuente en Lorca. La so significación más frecuente ye la de muerte, pero tamién puede simbolizar l'erotismu, la fecundidá, la esterilidá o la guapura.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Joaquín Fco. Pastor Genzor|títulu=Tarrezas y Símbolos lorquianos|url=http://literaturaparabachillerato.blogspot.com/2011/02/temes-y-simbolos-lorquianos_01.html|fechaaccesu=12 de setiembre de 2013|fecha=martes, 1 de febreru de 2011}}&lt;/ref&gt;
* L'agua: cuando cuerre, ye símbolu de vitalidá. Cuando ta estancada, representa la muerte.
* El sangre: representa la vida y, esparnada, ye la muerte. Simboliza tamién lo fecundo, lo sexual.
* El caballu (y el so caballeru): ta bien presente en tola so obra, portando siempres valores de muerte, anque tamién representa la vida y l'erotismu masculín.
* El toru: García Lorca yera aficionáu a los toros; según les sos pallabres: ''&quot;Creo que los toros ye la fiesta más culta qu'hai nel mundu. Ye'l drama puru en que'l cual l'español arrama les sos meyores llárimes y la so fiel. Ye l'únicu sitiu a onde vase cola seguridá de ver la muerte arrodiada de la más deslumbradora guapura (...)''&lt;ref&gt;{{cita llibru | apellíu = Díaz - Plaja| nome = Guillermo| añu = 1955| títulu = Federico García Lorca | serie = Coleición Austral| editorial = Espasa-Calpe| allugamientu = Buenos Aires, Arxentina}}&lt;/ref&gt;''&quot;''
* Les yerbes: el so valor dominante, anque non únicu, ye'l de ser símbolos de la muerte.
* Los metales: tamién el so valor dominante ye la muerte. Los metales apaecen so la forma d'armes blanques, que traen siempres traxedia.

La metáfora: ye'l procedimientu retóricu central del so estilu. So la influencia de [[Góngora]], Lorca remana metáfores bien ventureres: la distancia ente'l términu real y l'imaxinariu ye considerable. N'ocasiones, usa direutamente la metáfora pura. Sicasí, a diferencia de Góngora, Lorca ye un poeta [[Conceutismu|conceutista]], nel sentíu de que la so poesía carauterizar por una gran condensación espresiva y de conteníos, amás de frecuentes [[Elipsis (figura retórica)|elipsis]]. Les metáfores lorquianas rellacionen elementos opuestos de la realidá, tresmiten efeutos sensoriales entemecíos, etc.

El [[neopopularismo]]: anque Lorca asimila ensin problemes les novedaes lliteraries, la so obra ta llarada d'elementos tradicionales que, otra manera, demuestren la so inmensa cultura lliteraria. La [[música]] y los [[cantar]]s tradicionales son presencies constantes na so poesía. Sicasí, dende un puntu de vista formal nun ye un poeta qu'amuese una gran variedá de formes tradicionales; sicasí, afonda nes constantes del espíritu tradicional de la so tierra y de la xente: l'esgarriu amorosu, la valentía, la murria y la pasión.

=== Poesía ===
La obra poética de Lorca constitúi una de los visos de la poesía de la [[Xeneración del 27]] y de tola [[lliteratura española]]. La poesía lorquiana ye'l reflexu d'un sentimientu tráxicu de la vida, y ta venceyada a distintos autores, tradiciones y corrientes lliteraries. Nesta poesía conviven la [[tradición]] popular y la culta. Anque ye difícil establecer dómines na poética de Lorca, dellos críticos estremen dos etapes: una de mocedá y otra de plenitú.

==== Dómina de mocedá ====
Equí inclúyense los sos primeros escritos: ''Impresiones y paisaxes'' (en prosa, anque sicasí amuesa procedimientos carauterísticos del llinguaxe poéticu) y ''Llibru de poemes'' (escritu sol influxu de [[Rubén Darío]], [[Antonio Machado]] y [[Juan Ramón Jiménez]]); nesti poema García Lorca proyeuta un amor ensin esperanza, empuestu a la murnia.

La Diputación de Granada editó en 1986 una antoloxía poética, escoyida, presentada y anotada por Andrew A. Anderson (ISBN 84-505-3425-9). Esta antoloxía apurre ''Suites'' (1920–1923) y ''Poemes en prosa'' (1927–1928). En ''Suites'' alcuéntrase «[[:m:s:es:Suites|Cancioncilla del neñu que nun nació]]» (páx. 71), y en ''Poemes en prosa'' «Degollación de los Inocentes» (páx. 150). Nestos escritos el poeta fai referencia al drama del albuertu.

''[[La viudita y el conde Cabra]]'', basada nuna hestoria real y que llegó a los sos oyíos al traviés d'un cantar infantil

==== Dómina de plenitú ====
Empieza col ''Poema del cante jondo'' (1921) que, por aciu la unidá temática, formal, conceptual y la espresión de los sentimientos, debida en parte a la so inspiración folclórica, describe la [[Neopopularismo|llírica neopopularista]] de la [[Xeneración del 27]].

En ''Primeros cantares'' (1936) y ''Cantares'' (1927) emplega les mesmes formes: la [[cantar]] y el [[Romance (poesía)|romance]]. Les temes del tiempu y la muerte enmarcar na alba, la nueche, la ciudá andaluza y los paisaxes llunares.

La muerte y la incompatibilidá moral del mundu [[Pueblu xitanu|xitanu]] cola [[Burguesía|sociedá burguesa]] son los dos grandes temes del ''[[Romanceru xitanu]]''. Destaquen los procedimientos habituales de poesía d'orixe popular, y la influyencia del compositor [[Manuel de Falla]]. Nun se trata d'una obra folclórica; ta basada nos tópicos con que s'acomuñar lo xitano y andaluz. Lorca alza al personaxe xitanu al rangu de [[mitu]] lliterariu, como dempués va faer tamién col [[Negru (persona)|negru]] y el [[xudíu]] en ''Poeta en Nueva York''. Nel ''Romanceru xitanu'' emplega'l romance, nes sos variantes de novelescu, llíricu y dramáticu; el so llinguaxe ye una fusión de lo popular y lo culto.

Lorca escribió ''Poeta en Nueva York'' a partir de la so esperiencia en EE. XX., onde vivió ente 1929 y 1930. Pa Lorca la civilización moderna y la naturaleza son incompatibles. La so visión de [[Nueva York]] ye de velea y ablayamientu, mesma d'un mal suañu. Pa espresar la congoxa y l'enganía de comunicación que la embarguen, emplega les imáxenes visionaries del llinguaxe [[surrealista]]. La so llibertá espresiva ye máxima, anque xunto al [[versu llibre]] alviértese l'usu del [[versu]] midíu ([[octosílabu]], [[endecasílabu]] y [[alexandrín]]).

El ''Diván del Tamarit'' (1940) ye un llibru de poemes d'atmósfera o sabor oriental, inspiráu nes coleiciones de l'antigua poesía [[Idioma árabe|arábigu]]-[[Poesía árabe nos reinos de taifas|andalusí]]. La tema central ye'l del amor suxeto a esperiencies frustrantes y amargoses; el so llinguaxe ta bien próximu al de ''Poeta en Nueva York''.

''Lloru pola muerte d'[[Ignacio Sánchez Mejías]]'' (1935) ye una elexía de incontenible dolor y emoción qu'actúa d'homenaxe al toreru sevillanu que tanto sofitó a los poetes de la [[Xeneración del 27]].

La obra poética de García Lorca cerrar con ''Seis poemes gallegos'' y la serie d'once poemes amorosos titulada ''Sonetos del amor escuro''. Lorca siempres cuntó col respetu y almiración incondicional de los poetes de xeneraciones posteriores a la [[Guerra Civil Española|Guerra Civil]]. Consideráu un poeta [[malditismo|malditu]], la so influencia dexóse sentir ente los poetes españoles del [[malditismo]].

==== Llibros de poesía ====
[[Ficheru:Federico Garcia Lorca - De profundis - Langebrug, Leiden.JPG|thumb|right|''De Profundis'' en [[Leiden]]]]
* ''[[Llibru de poemes]]'' (1921)
* ''[[Poema del cante jondo]]'' (1921)
* ''[[Oda a Salvador Dalí]]'' (1926)
* ''[[Romanceru xitanu]]'' (1928)
* ''[[Poeta en Nueva York]]'' (1930)
* ''[[Lloru por Ignacio Sánchez Mejías]]'' (1935)
* ''[[Seis poemes galegos]]'' (1935)
* ''[[Diván del Tamarit]]'' (1936)
* ''[[Sonetos del amor escuro]]'' (1936)

== Teatru ==
El teatru de García Lorca ye, col de [[Ramón María del Valle-Inclán|Valle-Inclán]], el de mayor importancia escritu en [[Idioma castellanu|castellán]] nel [[sieglu XX]]. Ye un teatru poéticu, nel sentíu de que xira en redol a símbolos medulares —el sangre, el cuchiellu o la rosa—, de que se desenvuelve n'espacios míticos o presenta un realismu trescendíu, y de que, a lo último encara problemes sustanciales del esistir. El llinguaxe, aprendíu en Valle-Inclán, ye tamién poéticu. Sobre Lorca inflúin tamién el drama [[Modernismu (lliteratura n'español)|modernista]] (d'equí deriva l'usu del [[versu]]), el [[Lope de Vega|teatru lopesco]] (evidente, por casu, nel emplegu entamáu del cantar popular), el [[Calderón de la Barca|calderoniano]] (almaresía tráxica, sentíu de l'alegoría) y la tradición de los [[títere]]s. La producción [[dramática]] de Lorca puede ser arrexuntada en cuatro conxuntos: [[farsa|farses]], [[comedia|comedies]] «irrepresentables» (según l'autor), [[traxedia|traxedies]] y [[drama|drames]].

Ente les [[farsa|farses]], escrites ente 1921 y 1928, destaquen ''La zapatera prodigiosa'', na que l'ambiente [[Andalucía|andaluz]] sirve de soporte al conflictu, [[cervantín]], ente imaxinación y realidá, y ''Amor de don Perlimplín con Belisa nel so xardín'', complexu ritual de iniciación al amor, qu'anuncia los drames irrepresentables» de 1930 y 1931: ''El públicu'' y ''Asina que pasen cinco años'', los sos dos obres más hermétiques, son una indagación nel fechu del [[teatru]], la [[revolución]] y la presunta [[homosexualidá]] —la primera— y una esploración —la segunda— nel ser humanu y nel sentíu del vivir.

Consciente del ésitu de los drames rurales poéticos, Lorca ellabora les traxedies ''[[Bodes de sangre]]'' (1933) y ''[[Desierta]]'' (1934), conxugación de mitu, poesía y sustancia real.

Los problemes humanos determinen los drames. Asina, la tema de la «solterona» española (''[[Doña Rosita la soltera]]'', 1935), o'l de la represión de la [[muyer]] y la [[tolerancia social|intolerancia]] en ''[[La casa de Bernarda Alba]]'' (1936), pa munchos la obra maestra del autor.

==== Obres teatrales ====
* ''[[El maleficio de la caparina]]'' (1921)
* ''[[Mariana Pineda (obra teatral)|Mariana Pineda]]'' (1927)
* ''[[La zapatera prodigiosa]]'' (1930)
* ''[[Retablillo de Don Cristóbal]]'' (1928)
* ''[[El públicu]]'' (1930)
* ''[[Asina que pasen cinco años]]'' (1931)
* ''[[Amor de don Perlimplín con Belisa nel so xardín]]'' (1933)
* ''[[Bodes de sangre]]'' (1933)
* ''[[Desierta]]'' (1934)
* ''[[Doña Rosita la soltera o'l llinguaxe de les flores]]'' (1935)
* ''[[La casa de Bernarda Alba]]'' (1936)
* ''La fuercia del sangre'' (inacabada) (1936)

== Prosa ==
* ''[[Impresiones y paisaxes]]'' (1918)

== Filmografía ==

=== Sobre la vida de Lorca ===
* ''[[Federico García Lorca: Asesinatu en Granada]]'' (1976), [[documental]] de [[televisión]] empobináu por [[Humberto López y Guerra]] producíu pola televisión sueca TV1.
* ''[[Lorca, muerte d'un poeta]]'' (1987), [[serie de televisión]] dirixida por [[Juan Antonio Bardem]].
* ''[[Muerte en Granada]]'' (1997), dirixida por [[Marcos Zurinaga]]. L'actor [[Andy García]] da vida al poeta.
* ''[[Lorca (1998)|Lorca]]'' (1998), dirixida por [[Iñaki Elizalde]].
* ''[[La lluz prodixoso]]'' (2003), dirixida por [[Miguel Formosu]].
* ''[[Lorca. El mar dexa de movese]]'' (2006), documental empobináu por [[Emilio Ruiz Barrachina]].
* ''[[Ensin llendes (película de 2008)|Ensin llendes]]'' (''Little ashes'') (2008), dirixida por [[Paul Morrison]] semibiográfico sobre les rellaciones ente Dalí, Lorca y Buñuel.
* ''[[El deséu y la realidá]]'' (2009), documental empobináu por [[Rafael Artu]] y [[Fernando García de Canales]].
* ''[[Mudanza (película)|Mudanza]]'' (2009), dirixida por [[Pere Portabella]].

=== Actores que lu han interpretáu ===
* 1987 [[Nickolas Grace]] na serie ''Lorca, Muerte d'un Poeta''.
* 1991 [[Nikolas Stefanov]] nel Telefilme ''Dali''.
* 1996 [[Andy García]] na película ''Muerte en Granada''.
* 1998 [[Miguel Bosé]] nel curtiumetraxe ''Lorca''.
* 2001 [[Adrià Collada]], na película ''Buñuel y la mesa del rey Salomón''.
* 2001 Apaez na miniserie ''Vientu del Pueblu: Miguel Hernández''.
* 2002 [[Carles Marti]] nel telefilme ''Dalí, être Dieu''.
* 2003 [[Nino Manfredi]] na película ''La lluz prodixoso''.
* 2006 [[Jaume Najarro]] nel curtiumetraxe ''El Perru catalán''.
* 2008 [[Jaime Villanueva]] na miniserie ''Martes d'antroxu''.
* 2008 [[Javier Beltrán]], na película ''Ensin llendes''.
* 2011 [[Cristian Olave]], nel curtiumetraxe ''Cartes de Lorca''.
* 2011 [[Jordi Llovet]], nel curtiumetraxe ''Puñu poéticu''.
* 2013 [[Álvaro Ovalle]] na película, ''Federico García Lorca Noir Despair''.
* 2015 [[Ángel Ruiz]] nel 8ᵘ episodiu del ''[[El Ministerio del Tiempo]]''.

=== Adautaciones de la so obra ===
* ''[[Bodas de sangre (película de 1938)|Bodas de sangre]]'' (1938), d'[[Edmundo Guibourg]].
* ''Bodas de sangre'' (1981), de [[Carlos Saura]].
* ''Nanas de espinas'' (1982), espectáculu de [[Salvador Távora]] inspiráu en ''Bodas de sangre''.&lt;ref name=&quot;teatrolacuadra&quot;&gt;Teatru la Corte: [http://www.teatrolacuadra.com/Salvador_Tavora/creaciones.htm creaciones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212092053/http://www.teatrolacuadra.com/Salvador_Tavora/creaciones.htm |date=2010-02-12 }}&lt;/ref&gt;
* ''La casa de Bernarda Alba'' (1982), de [[Mario Camus]].
* ''[[Proceso a Mariana Pineda]]'' (1984), de [[Rafael Moreno Alba]], serie de [[Televisión Española]].
* ''Viaje a la Luna'' (1998), curtiumetraxe de [[Frederic Amat]].
* ''Yerma'' (1998), de [[Pilar Távora]].
* ''Yerma mater'' (2005), espectáculu de Salvador Távora inspiráu en ''Yerma''.&lt;ref name=&quot;teatrolacuadra&quot; /&gt;

== Óperes ==
* ''In another five years or so'' (1944), zarzuela de [[Paul Bowles]] sobre ''Asina que pasen cinco años''.
* ''[[La zapatera prodigiosa]]'' (1949), del compositor arxentín [[Juan José Castro]] (1895–1968), estrenada en Montevidéu.
* ''Bodes de sangre'' de [[Juan José Castro]] (1952), [[Wolfgang Fortner]] (1957), [[Sándor Szokolay]] (1964), [[Nicola LeFanu]] (1992)
* ''Erma'', ópera de [[Paul Bowles]](1955), de [[Heitor Villa-Lobos]](1955-1956, estrenada en 1971).
* ''La casa de Bernarda Alba'', del catalán Miquel Ortega, d'[[Aribert Reimann]] (1998/2000)
* ''[[Ainadamar]]'' (2003), d'[[Osvaldo Golijov]], estrenada nel [[Festival de Tanglewood]].
* ''Don Perlimpín ama a Belisa nel so xardín'', de [[Wolfgang Fortner]] 1962, de [[Bruno Maderna]] (1962), de [[Simon Holt]] (1998).
* ''Quimera'', de [[Hans-Jürgen von Bose]] (1986).
* ''Comedia sin título'', de Jan [[Müller-Wieland]] (1998).
* ''El Públicu'', de [[Mauricio Sotelo]] (2014), estrenada nel [[Teatru Real (Madrid)|Teatru Real]] el 24 de febreru de 2015.

== Notes y referencies ==
{{llistaref|group=lower-alpha}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita publicación |apellíu=Alberti, Rafael|títulu=El poeta español Rafael Alberti recita poemes de Federico García Lorca|añu=1961|fechaaccesu=19 d'agostu de 2014|páxina=http://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/38770|resumen=Poemes de los llibros Llibru de poemes, Poema del cante jondo, Primeros cantares, Cantares pa neños y Diván del Tamarit}}
* Álvarez de Miranda, Ángel: «Poesía y relixón», en ''Revista d'Idees Estétiques'', t. XI (1953), páxs. 221–251.
* Budia, Mariam: «Aproximamientu a les estratexes creatives en ''Asina que pasen cinco años'': tiempu absolutu y subconsciente», en ''Teatru, Revista d'Estudios Teatrales'', nᵘ1 (2007).
* Colecchia, F.: ''García Lorca. A selectively annotated bibliography of criticism'' (Nueva York–Londres, 1979).
* Fernández Cifuentes, L.: ''García Lorca nel teatru: La norma y la diferencia'' (Zaragoza, 1986).
* García-Posada, M.: ''Lorca: Interpretación de «Poeta en Nueva York»'' (Madrid, 1982).
* [[Ian Gibson|Gibson, Ian]]: ''Federico García Lorca'', 2 vols. (Barcelona, 1985, 1987).
* Gil, I.-M. (ed.): ''Federico García Lorca'' (Madrid, 1973).
* [[Félix Grande|Grande, Félix]]: ''García Lorca y el flamencu'' (Madrid, 1992).
* Laffranque, M.: ''Les idées esthétiques de Federico García Lorca'' (París, 1967).
* {{cita llibru | 
apellíos = Preston 
| nome = Paul
| enllaceautor = Paul Preston
| títulu = L'holocaustu español
| url = https://books.google.es/books/about/L'holocaustu español.html?id=aPV1johx8NMC
| añu = 2011
| editorial = Círculu de Llectores
| allugamientu = Barcelona |
otros = Trad.:Catalina Martínez Muñoz, Eugenia Vázquez Nacarino
| isbn = 978-84-672-4533-2
}}
* Ramos-Gil, C.: ''Claves llíriques de García Lorca: Ensayos sobre la espresión y los climes poéticos lorquianos'' (Madrid, 1967).
* {{cita llibru | 
apellíos = Titos Martínez
| nome = Manuel
| títulu = Branu del 36 en Granada. Un testimoniu inéditu sobre l'empiezu de la guerra civil y la muerte de García Lorca
| url = 
| añu = 2005
| editorial = Atriu |
allugamientu = Granada |
isbn = 9788496101326
}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
{{Wikisource}}
{{Wikiquote}}
* [http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/garcialorca/ Portal web consagráu a Lorca na Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.]
* [http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?numfields=1&amp;field1=autor&amp;field1val=%22Garc%C3%ADa+Lorca%2c+Federico%22&amp;field1Op=AND&amp;exact=on&amp;advanced=true&amp;language=es N'obres dixitalizaes de Federico García Lorca] na [[Biblioteca Dixital Hispánica]] de la [[Biblioteca Nacional d'España]]

{{NF|1898|1936|Garcia Lorca, Federico}}

{{Tradubot|Federico García Lorca}}
[[Categoría:Escritores d'España]]
[[Categoría:Poetes de la provincia de Granada]]
[[Categoría:Poetes en castellanu]]
[[Categoría:Escritores en gallegu]]
[[Categoría:Escritores en castellanu]]
[[Categoría:Víctimes de la represión na zona franquista]]
[[Categoría:Dramaturgos y dramaturgues d'Andalucía]]
[[Categoría:Escritores de la provincia de Granada]]
[[Categoría:Escritores d'Andalucía]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>93uy2ouyxri86jyvbir1s22agrbvk1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Gershwin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73917</id>
    <revision>
      <id>4493266</id>
      <parentid>4449268</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9477" sha1="ruqgxxgtx51sad138dtgju06e9vykmz" xml:space="preserve">{{persona}}
'''George Gershwin''' {{nym}}, con nome de nacencia '''Jacob Gershovitz''', foi un [[compositor]] d'[[Estaos Xuníos]].

== Primeros años ==
Fíu d'una familia d'inmigrantes rusos d'orixe xudíu, el so talentu pa la música manifestar a temprana edá, cuando, por aciu un voluntariu aprendizaxe autodidacta, aprendió a tocar el pianu. Ante'l so entusiasmu, el so padre decidió face-y estudiar con un profesor, Charles Hambitzer, quien-y afayó'l mundu sonoru de compositores como [[Franz Liszt]], [[Frédéric Chopin]] o [[Claude Debussy]]. Los referentes de Gershwin naquellos primeros años fueron [[Irving Berlin]] y [[Jerome David Kern|Jerome Kern]], compositores de [[Circuitu de Broadway|Broadway]] de la dómina. El so gran suañu yera'l de trunfar como compositor nes sales de conciertu, anque latente entós, nun tomaría forma hasta años más tarde.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Biografíes y Vides|títulu=George Gershwin|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/g/gershwin.htm|fechaaccesu=24 d'agostu de 2004}}&lt;/ref&gt;

== Ésitos del momentu ==
Asina, abandonó en [[1914]] los sos estudios pa trabayar nuna editorial de música nos que, sentáu al pianu, presentaba al públicu les melodíes de moda. Llueu s'animó él mesmu a componer los sos primeros cantares, dalgunes de les cuales consiguieron cierta popularidá y, sobremanera, valiéron-y la oportunidá d'escribir el so primer musical pa Broadway, &quot;La, la, Lucille&quot;. El so inmediatu ésitu significó'l verdaderu empiezu de la so carrera como compositor. A ésti siguieron otros títulos como &quot;Lady Be Good, Oh Kay!&quot;, &quot;Funny Face, Girl Crazy&quot; y &quot;Of Thee I Sing&quot;, que contribuyeron a encimentar la so fama y a convertilo nun personaxe entá más popular que los sos almiraos Kern y Berlín.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Biografíes y Vides|títulu=George Gershwin|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/g/gershwin.htm|fechaaccesu=24 d'agostu de 2004}}&lt;/ref&gt; A partir de la [[años 1920|década de los venti]], empecipió tamién la composición d'otros trabayos destinaos a les sales de [[conciertu]]. Fecha señalada nesti sentíu foi la del 12 de febreru de 1924, cuando estrenó nel Aeolian Hall de [[Nueva York]] el so célebre [[Rhapsody in Blue|''Rhapsody in Blue'']]. La obra espertó ciertu discutiniu, cosa bastante común nos estrenos de les obres de munchos compositores del [[sieglu XX]], pero en poco tiempu consiguió faese con un puestu nel repertoriu de los meyores solistes y les más destacaes orquestes. L'ésitu nun fixo escaecer a Gershwin les sos numberoses llagunes téuniques, polo que prosiguió los sos estudios musicales col enfotu de arriquecer el so estilu y encetar metes más ambicioses. En [[1925]] compunxo'l so ''Conciertu pa pianu en fa''.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Biografíes y Vides|títulu=George Gershwin|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/g/gershwin.htm|fechaaccesu=24 d'agostu de 2004}}&lt;/ref&gt;

== Viaxe a París ==
{{multimedia |archivu=Al
Jolson, George Gershwin, Irving Caesar, Swanee 1920.ogg
|títulu=Swanee
|descripción=[[Al Jolson]] cantando &quot;Swanee&quot;, compuesta por George Gershwin y Irving Caesar en [[1919]] .
|formatu=[[Ogg]]}}
George Gershwin, con mínimos estudios formales, quixo afondar na composición, yá que les sos conocencies yeren más bien intuitivos. Les respuestes de los maestros que Gerswhin consultó falen por si mesmes, yá que nengunu d'ellos consideró que la so conocencia intuitiva de la música fuera una torga pa él. Anque l'especialista en música del sieglu XX [[Alex Ross]] cree que ye una lleenda, cúntase qu'intentó ser discípulu de Ígor Stravinski. Esti preguntó-y: {{ensin referencies|«¿Cuánto dineru ganó usté l'añu pasáu?». «200&amp;nbsp;000 dólares», respondió'l mozu Gershwin. «Entós yo tendría de tomar clases con usté», respondió'l maestru. Ravel negar a da-y clases, argumentando lo siguiente: «Usté perdería la so gran espontaneidá melódica pa componer nun mal estilu raveliano. ¿Por que quier ser un Ravel de segunda, cuando pue ser un Gershwin de primera?».}} 

Mentanto, escribió la pieza sinfónica ''[[An American in Paris (Gershwin)|An American in Paris]]'', y al poco tiempu decidió volver a América.

== Culminación de la so carrera ==
En 1935 Gershwin estrenó la so [[ópera]] ''[[Porgy y Bess]]'', una semeya de la vida d'una comunidá negra nel sur d'Estaos Xuníos. A pesar de delles dificultaes iniciales, ''Porgy and Bess'' impúnxose rápido nos escenarios de tol mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Biografíes y Vides|títulu=George Gershwin|url=http://www.biografiasyvidas.com/biografia/g/gershwin.htm|fechaaccesu=24 d'agostu de 2004}}&lt;/ref&gt; Depués de ''Porgy y Bess'', George Gershwin empezó a componer música pa películes. Esi mesmu añu camudar a California y escribió “Shall we dance?” (¿Baillamos?) para [[Fred Astaire]] y [[Ginger Rogers]], y “A damsel in distress” (Una damisela angustiada) para Astaire, [[Joan Fontaine]] y [[Gracie Allen]]. A empiezos de 1937 empezó a esperimentar dolor de cabeza, mareos y esmorecimientos. Los analises nun revelaron nenguna causa aparente, pero'l dolor de cabeza amontar con mayor frecuencia y severidá hasta que'l 9 de xunetu Gershwin colapsó nun estáu de coma y foi-y diagnosticáu un tumor cerebral. La Casa Blanca unvió dos destructores por que traxeren del so yate, na Badea de Chesapeake onde s'atopaba de vacaciones, a unu de los más prominentes especialistes de celebros. Col tiempu necesariu, el Dr. Dandy algamó l'aeropuertu Newark nel so camín a Hollywood; sicasí, los ciruxanos locales decidieron que yera necesariu operar a George y atopáronse con una situación desesperante. Gershwin nunca s'espertó de la so coma y finó'l 11 de xunetu de 1937, a dos meses y mediu de cumplir los 39 años, callando prematuramente a una de les voces musicales d'Estaos Xuníos más fresques y creatives. El novelista John O’Hara resumió l'actitú de munchos americanos, quien se refugaron a creer que Gershwin morriera cuando dixo: «Nun lo voi creer si yo nun quiero».

== Discografía ==
La producción discográfica sobre la obra de George Gershwin paez bien desequilibrada. Asina, mientres son 
incontables les versiones de ''Rhapsody in Blue'' o ''An American in Paris'', la mayor parte de les sos comedies musicales permanez inédita o se distribúin como bandes sonores de les comedies cinematográfiques realizaes a partir d'elles. Nos años 90, sicasí, la iniciativa de Tommy Krasker favoreció'l Leonore Gershwin-Library of Congress Recording and Publishing Project. Al traviés de la collaboración ente la Biblioteca del Congresu y la fundación empobinada por Leonore, vilba d'[[Ira Gershwin]], pudieron arrexuntase materiales esvalixaos y alcontrar partitures parciales. Una vegada restauraos, dar# en la grabación y edición de delles de les más famoses comedies musicales debíes a la collaboración de dambos hermanos. Por orde cronolóxicu d'estrenu oficial de les obres, esta iniciativa incluyó:

* ''Lady, Be Good'' (estrenada'l 1 d'avientu de 1924). Música de George Gershwin y lletres de Ira Gershwin sobre llibretu de Guy Bolton y Fred Thompson. Direición de Eric Stern. Elektra Nonesuch (1992) 7559-79308-2. 

* ''Oh, Kay !'' (8 de payares de 1926). Música de George Gershwin y lletres de Ira Gershwin sobre llibretu de Guy Bolton y P.G. Wodehouse. 

* ''Strike Up the Band's'' (5 de setiembre de 1927 na so primer versión, 14 de xineru de 1930 en segunda versión). Música de George Gershwin y lletres de Ira Gershwin sobre llibretu de Geroge S. Kaufman. Direición de John Mauceri. Elektra Nonesuch (1991) 7559-79273-2.

* ''Girl Crazy'' (14 d'ochobre de 1930). Música de George Gershwin y lletres de Ira Gershwin sobre llibretu de Guy Bolton y John McGowan. Direición de John Mauceri. Elektra Nonesuch (1990) 7559-79250-2.

* Obertura Cubana (1932) El compositor George Gershwin incorporó'l coru del Son cubanu ''Echale Salsita'' d'[[Ignacio Piñeiro]].

* ''Pardon My English'' (20 de xineru de 1933). Música de George Gershwin y lletres de Ira Gershwin sobre llibretu d'Herbert Fields y Morrie Ryskind. Direición de Eric Stern. Elektra Nonesuch (1994) 7559-79338-2.

Amás, aprovecháronse los cilindros grabaos pol mesmu Gershwin pa la edición de dos recopilaciones d'obres pianísticas:

* ''Gershwin Plays Gershwin: The Piano Rolls volume 1''. Elektra Nonesuch (1993). 7559-79287-2.

* ''Gershwin Plays Gershwin: The Piano Rolls volume 2''. Elektra Nonesuch (1995). 7559-79370-2.

Toos ellos en formatu CD.

== Ver tamién ==
* [[Ira Gershwin]]
* [[Porgy and Bess]]
* [[Strike up the band]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Ewen, David: ''George Gershwin, un viaxe a lo sublime''. Madrid, Mondadori (Mondadori Biografía), 1988. ISBN 84-397-1229-4.
* Gauthier, André: ''Gershwin''. Madrid, Espasa-Calpe (Músicos del nuesu tiempu), 1977. ISBN 84-239-5326-2.
* Sánchez, Leo: ''Llunes de papel y polvu d'estrelles. Compositores y lletristes na edá d'oru del musical''. Lleida, Mileniu (Coleición Música), 2005. ISBN 84-9743-172-3.

== Enllaces esternos ==
{{commons|George Gershwin}}
{{IMSLP|Gershwin, George}}
*{{IBDB nome|5813}}
{{IMDb nome|0006097}}
* [http://www.gershwin.com/ Sede oficial de George y Ira Gershwin]

{{NF|1898|1937|Gershwin, George}}

{{Tradubot|George Gershwin}}
[[Categoría:Compositores d'ópera]]
[[Categoría:Compositores de música clásica]]
[[Categoría:Persones de Brooklyn]]</text>
      <sha1>ruqgxxgtx51sad138dtgju06e9vykmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Felix Mendelssohn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73944</id>
    <revision>
      <id>4493143</id>
      <parentid>4487662</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69029" sha1="iwze55q3l589y7xo84i3yd687x57bvm" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Felix Mendelssohn''' {{nym}}, que'l so nome completu yera '''Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy''', foi un [[compositor]], [[direutor d'orquesta]] y [[Pianu|pianista]] de [[Música del Romanticismu música romántica]] [[Alemaña|alemán]]. 

Yera nietu del filósofu [[Moses Mendelssohn]] y nació nel senu d'una destacada familia [[pueblu xudíu|xudía]] que más tarde se convirtió al [[protestantismu]], adoptando l'apellíu Mendelssohn-Bartholdy. Na so infancia foi consideráu un [[neña maravía|maravía]] musical, pero los sos padres nun trataron de sacar partíu de les sos habilidaes. Ello ye que'l so padre tornó la oportunidá de que Felix siguiera una carrera musical hasta que quedó claro que tenía la firme intención de dedicase seriamente a ella.&lt;ref&gt;[[#Brown|Brown]], p. 115.&lt;/ref&gt;

Al tempranu ésitu n'Alemaña, siguió-y un viaxe al traviés de toa [[Europa]]; Mendelssohn foi recibíu particularmente bien n'[[Inglaterra]] como compositor, direutor y [[solo (música)|solista]], y los sos diez visites ellí, mientres les qu'estrenó la mayoría de les sos obres, formaron una parte importante de la so carrera adulta. Fundó'l [[Escuela cimera de música y teatru &quot;Felix Mendelssohn&quot; (Leipzig)|Conservatoriu de Leipzig]], un bastión de la so llucha contra les perspectives musicales radicales de dalgunos de los sos contemporáneos.

Les [[Obres de Felix Mendelssohn|obres de Mendelssohn]] inclúin [[sinfonía|sinfoníes]], [[conciertu|conciertos]], [[oratoriu (música)|oratorios]], [[obertura|obertures]], música para [[pianu]] y [[música de cámara]]. Tamién tuvo un importante papel nel resurdimientu del interés na obra de [[Johann Sebastian Bach]]. Los sos gustos musicales esencialmente conservadores dixebrar de munchos de los sos contemporáneos más aventuraos, como [[Franz Liszt]], [[Richard Wagner]] o [[Hector Berlioz]]. Dempués d'un llargu periodu de denigración debíu al cambéu de los gustos musicales y l'[[antisemitismu]] a finales del [[sieglu XIX]] y empiezos del [[sieglu XX|XX]], la so orixinalidá creativa tien una bon reconocencia,&lt;ref&gt;[[#Todd203|Todd]], p. 463.&lt;/ref&gt; foi evaluada de nuevu y convirtióse n'unu de los compositores más populares del periodu románticu.

== Biografía ==

=== Infancia ===
[[Ficheru:Abrahammendelssohnb.jpg|thumb|[[Abraham Mendelssohn]], padre del compositor.]]
Felix Mendelssohn, que'l so nome completu foi Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy, nació'l [[3 de febreru]] de [[1809]] en [[Hamburgu]] ([[Confederación del Rin]], actual [[Alemaña]]), fíu del matrimoniu ente'l banqueru [[Abraham Mendelssohn]] (apellíu que más tarde camudaría a Mendelssohn Bartholdy), nietu del famosu filósofu [[xudeoalemán]] [[Moses Mendelssohn]], y Lea Salomon, miembru de la familia Itzig y hermana de [[Jakob Salomon Bartholdy]]. Felix tuvo tres hermanos: Paul, [[Fanny Mendelssohn|Fanny]] y [[Rebecca Henriette Lejeune Dirichlet|Rebecca]].

Abraham arrenunció a la [[Xudaísmu|relixón xudía]], polo que Felix y los sos trés hermanos nun recibieron educación relixosa nun principiu pero fueron [[bautismu|bautizaos]] como [[Cristianismu|cristianos]], concretamente como [[protestantismu|protestantes]] [[luteranismu|luteranos]],&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; en [[1816]] (momentu nel que Felix tomó los nomes adicionales de Jakob Ludwig). Abraham y la so esposa, pela so parte, nun fueron bautizaos hasta 1822. La familia asumió l'apellíu Bartholdy a suxerencia del hermanu de Lea, Jakob Salomon Bartholdy, que lo adquiriera en propiedá y yera'l suyu propiu, cola cuenta d'evitar l'antisemitismu de la sociedá alemana de la dómina y d'esta miente poder desendolcase ensin problemes nella. Abraham esplicó más tarde esta decisión per carta a Felix como una manera de romper coles tradiciones del so padre Moses: «Nun puede haber un Mendelssohn cristianu de la mesma que nun puede haber un [[Confucio]] xudíu». Felix nun abandonó dafechu l'apellíu Mendelssohn pero en deferencia al so padre roblaba les sos cartes y tenía impreses tarxetes de visita usando la forma «Mendelssohn Bartholdy».&lt;ref&gt;[[#Todd2003|Todd]], p. 208.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Werner|Werner]].&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Zelter.jpg|thumb|left|[[Carl Friedrich Zelter]], de quien Mendelssohn empezó a recibir clases de composición en [[1817]] en [[Berlín]], foi una gran influencia na so carrera futura.]]
En [[1811]], cuando Felix tenía dos años, la so familia treslladóse a [[Berlín]], onde creció y educóse dientro d'una redolada con gran influencia intelectual. Los padres, amás, recibieren una educación que-yos había proporcionáu diverses conocencies culturales; por casu, la madre falaba delles llingües, tocaba'l [[pianu]] y dibuxaba de manera almirable», habilidá esta postrera que tamién tenía los so fíu. Amás, les grandes mentes d'Alemaña visitaron con frecuencia'l llar familiar de Mendelssohn en Berlín, incluyendo a [[Wilhelm von Humboldt|Wilhelm]] y [[Alexander von Humboldt]]. La so hermana Rebecca cásase col matemáticu belga [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]]. La educación de los hermanos Mendelssohn foi bien ríxida: los padres afixeron la creación d'una redolada de trabayu pal desenvolvimientu de los sos fíos, cola cuenta de qu'aprovecharen la gran cultura que podíen da-yos colos sos recursos económicos. Fanny convertir nuna destacada pianista y nuna compositora aficionada, y nun principiu Abraham llegó a pensar qu'ella, en llugar del so hermanu, tendría de dedicase a la música. Sicasí, nesi momentu, nun se consideró apropiáu (yá fora por Abraham o Felix) qu'una muyer tuviera una carrera musical, polo que Fanny permaneció como un músicu aficionada. Seis de los sos primeros cantares fueron publicaes darréu col so consentimientu sol nome de Félix.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=O7xVXsS1pgYC&amp;pg=PP9&amp;lpg=PP9&amp;dq=%22fanny+mendelssohn%22+songs+published+under+felix+name&amp;source=web&amp;ots=3P--vo1Yu6&amp;sig=zcDbWhnL45_hzGbDT3wmTWbvpp4 Preface], Fanny Hensel, ed. Camiya Cai, ''Songs for Pianoforte 1836–37'', A-R Editions, Inc., 1994. ISBN 089579293.&lt;/ref&gt;

Como [[Wolfgang Amadeus Mozart]] primero qu'él, Mendelssohn yera un [[neña maravía]] que tocaba'l [[pianu]] con maestría y componía pieces musicales. Cuando tenía seis años recibió lleiciones de pianu de la so madre y con siete tuvos una profesora de pianu, Marie Bigot, formada en [[París]]. Dende [[1817]] empezó a recibir clases de composición con [[Carl Friedrich Zelter]] en Berlín. Ésti foi una gran influencia na so carrera futura. Emplegaba como base de la so enseñanza musical ''[[La clave bien temperado]]'', de [[Johann Sebastian Bach]], pos almiraba y espublizaba ente los sos alumnos les obres d'ésti. Cuasi con total seguridá, Zelter fuera encamentáu como profesor de Felix pola so tía Sarah Levy, que fuera alumna de [[Wilhelm Friedemann Bach]] y [[mecenalgu|mecenes]] de [[Carl Philipp Emanuel Bach]], y yera una talentosa intérprete [[autodidacta]] al tecláu; de cutiu interpretaba cola orquesta de Zelter na [[Singakademie]] de Berlín (de la qu'ella y la familia Mendelssohn tamién yeren mecenes).&lt;ref&gt;[[#Werner|Werner]], páxs. 8–9.&lt;/ref&gt; Sarah axuntara una importante coleición de manuscritos de la familia Bach que mandó a la Singakademie. Zelter, que los sos gustos musicales yeren conservadores, tamién yera almirador de la música de Johann Sebastian Bach. Según Werner, esti fechu xugó un papel significativu na formación de los gustos musicales conservadores de Felix Mendelssohn. Les obres del propiu Mendelssohn amuesen el so estudiu del [[música del Barrocu Barrocu]] y los empiezos del [[Clasicismu (música)|Clasicismu]]. Los sos [[fuga|fugues]] y obres corales sobremanera reflexen una claridá tonal y un usu del [[contrapuntu]], que remite al estilu de Johann Sebastian Bach, por que la so música taba fuertemente influyíu.&lt;ref&gt;[[#Werner|Werner]], p. 18.&lt;/ref&gt;

=== Maduror prematuru ===
[[Ficheru:Mendelssohn Bartholdy 1821.jpg|thumb|Felix Mendelssohn en [[1821]], cuando tenía doce años d'edá, retratáu por [[Carl Joseph Begas]].]]
Probablemente la primer apaición pública de Mendelssohn foi cuando tenía nueve años mientres un conciertu de [[música de cámara]] nel qu'acompañaba a un [[dúu]] de [[trompa (preséu)|trompes]].&lt;ref&gt;[[#Todd2003|Todd]], p. 36.&lt;/ref&gt; Cuando yera adolescente, de cutiu interpretaba les sos propies obres en casa, acompañáu d'una orquesta privada, pa los socios de los sos padres ente la élite intelectual de Berlín. Tamién foi un compositor prolíficu a una temprana edá, yá que a los diez años empezó a componer y a los once yá escribiera un [[tríu pa pianu]] y cuerdes, una [[sonata pa pianu]] y violín, cuatro pieces pa [[órganu (instrumentu musical)|órganu]], una [[opereta]] risible en tres actos y una [[cantata]]; a los dolce compunxo cinco [[cuartetu de cuerda|cuartetos pa cuerdes]], nueve [[fuga|fugues]], delles pieces pa pianu y dos operetes; a los trelce tocó en públicu un conciertu so para pianu y compunxo la so primer obra publicada, un cuartetu pa pianu (probablemente Abraham Mendelssohn consiguió la publicación d'esti trabayu pola casa d'[[Adolf Martin Schlesinger]]); y a los catorce disponía d'una orquesta privada. Estes obres permanecieron nel olvidu mientres más d'un sieglu, pero agora fueron grabaes y de xemes en cuando son interpretaes en conciertos.

En [[1824]], al cumplir los quince, ensayar por primer vegada la so ópera ''[[Los dos sobrinos]]'' (''Die beiden Neffen oder der Onkel aus Boston'', embrivíu a cencielles como ''Die beiden Neffen'') con orquesta, terminó la so docena sinfonía xuvenil, que ye anterior a los sos cinco sinfoníes conocíes, y compunxo la so ''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mendelssohn)|Primer Sinfonía]]'' en do menor (op. 11). Esi mesmu añu recibió clases del compositor y [[virtuosismu|virtuosu]] del pianu [[Ignaz Moscheles]], quien sicasí confesó nos sos diarios que tenía pocu qu'enseña-y.&lt;ref&gt;Publicaos en [[1873]] pola so esposa Charlotte. Vease [[#Moscheles|Moscheles]].&lt;/ref&gt; Moscheles convertir nun compañeru y amigu cercanu de Mendelssohn mientres tola so vida.

En [[1825]], a la edá de 16 años, escribió'l so ''[[Octeto (Mendelssohn)|Octeto]]'' en ''mi'' {{música|bemol}} mayor.&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=composition&amp;composition_id=3182 | títulu=Octet in Y-flat major for Strings, Op. 20 | publicación=Kennedy Center notes | fechaaccesu=11 d'ochobre de 2009 | idioma=inglés | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130616065112/http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=composition&amp;composition_id=3182 | fechaarchivu=2013-06-16 }}&lt;/ref&gt; Esti [[octeto]] y el so [[obertura]] de conciertu ''[[A Midsummer Night's Dream (Mendelssohn)|A Midsummer Night's Dream]]'', basada na [[A Midsummer Night's Dream|obra homónima]] de [[William Shakespeare]] y qu'escribió un añu más tarde, son probablemente les más famoses de la so adolescencia. Escribió la [[música incidental]] pa la obra 16 años más tarde, en [[1842]], incluyendo la famosa ''[[Marcha nupcial (Mendelssohn)|Marcha nupcial]]''. Esta obertura ye quiciabes l'exemplu más tempranu d'una obertura de conciertu»,&lt;ref&gt;[[Grove Dictionary of Music and Musicians|Grove Music Online]], ''Overture''&lt;/ref&gt; esto ye, una pieza non escrita deliberadamente para [[música d'acompañamientu|acompañar]] una representación nun escenariu pero que remembra una tema lliteraria na interpretación d'un conciertu. La obertura foi un xéneru que se popularizó nel [[Música del Romanticismu|Romanticismu musical]]. 

A pesar del ésitu musical que tenía Felix, yá s'averaba a la edá na cual tenía d'optar por una carrera y el so padre quería tar realmente seguro de que'l so fíu podía ganase la vida como músicu. Pa ello, el banqueru llevó al so fíu a [[París]] na primavera de [[1825]], col enfotu de conocer la opinión del famosu compositor italianu [[Luigi Cherubini]], direutor del [[Conservatoriu de París|Conservatoriu de la ciudá]].&lt;ref name=&quot;Mercer45&quot;&gt;[[#Mercer-Taylor2000|Mercer-Taylor]], páxs. 45-46.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cita enciclopedia | enciclopedia=[[Encyclopædia Britannica|Encyclopædia Britannica Online]] | títulu=Felix Mendelssohn | idioma=inglés | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374785/Felix-Mendelssohn |fechaaccesu=13 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Cherubini recibió con entusiastes aponderamientos el ''[[Cuartetu pa pianu nᵘ 3 (Mendelssohn)|Cuartetu pa pianu nᵘ 3 en ''si'' menor]]'' op. 3 de Mendelssohn&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2004|Mercer]], p. 11.&lt;/ref&gt; y afirmó sobre'l mesmu «Va Consiguir enforma; en realidá, yá lo consiguió».&lt;ref name=&quot;Mercer45&quot; /&gt; 

[[Ficheru:Mendelssohn Berlin Leipziger Strasse.jpg|thumb|left|El branu de [[1825]], la familia Mendelssohn treslladóse a una casona nel númberu 3 de Leipzigerstraßy, pela rodiada de [[Berlín]] (vista de la casa en [[1900]]).]]
Mientres esi branu, la familia Mendelssohn treslladóse a la so nueva casa nuna casona asitiada nes contornes de Berlín, nel númberu 3 de Leipzigerstraßy. Esti llugar foi fonte d'inspiración de munches obres del mozu Felix y tamién foi'l centru social y musical de Berlín. Na parte posterior del edificiu esistía un xardín d'unos siete [[Acre (unidá de superficie)|acres]], que orixinariamente formara parte del cotu de caza de [[Federicu II el Grande|Federicu II]]. Nel centru del xardín y en sitiu privilexáu, había una [[pérgola]] pintada al frescu con «capacidá pa dellos cientos de persones», que permanecía abierta pel branu y yera cerrada con cristales pel hibiernu, y convertíase en teatru y salón de conciertos. A estes velaes musicales en casa de los Mendelssohn asistieron delles personalidaes bien notables de la dómina, como Alexander von Humboldt, [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Johann Gustav Droysen]], Ignaz Moscheles, [[Friedrich August Rosen]], [[Heinrich Heine]] o [[Adolf Bernhard Marx]], ente otros.&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2004|Mercer]], p. 13.&lt;/ref&gt;

En [[1827]] tuvo llugar l'estrenu, y única representación en vida del compositor, del so [[ópera]] ''[[Die Hochzeit des Camacho]]'' (''La boda de Camacho''). El fracasu d'esta producción fizo que refugara la idea d'aventurase nesti xéneru otra vegada.

Amás de la música, la educación de Mendelssohn incluyó l'arte, la lliteratura, idiomes y filosofía. Yera un artista espertu col llapiceru y l'[[acuarela]], falaba (amás de la so [[idioma alemán|alemán]] nativu) [[idioma inglés|inglés]], [[idioma italianu|italianu]] y [[llatín]], y taba interesáu na [[Arte y cultura clásica|lliteratura clásica]]; tradució la [[comedia]] ''[[Andria (comedia)|Andria]]'', de [[Publiu Terenciu Africanu]], en [[1825]] pal so tutor Carl Wilhelm Ludwig Heyse, que s'amosó impresionáu y publicar en [[1826]] como una obra «del so alumnu, F***».&lt;ref&gt;[[#Todd2003|Todd]], p. 154.&lt;/ref&gt; Esta traducción tamién dexó que Mendelssohn pudiera estudiar na [[Universidá Humboldt de Berlín|Universidá de Berlín]], onde asistió dende 1826 hasta [[1829]] a conferencies sobre [[estética]] con Georg Wilhelm Friedrich Hegel, d'Historia con [[Eduard Gans]] y sobre Xeografía con [[Carl Ritter]].

=== Weber y Goethe ===
[[Ficheru:Goethe (Stieler 1828).jpg|thumb|Mendelssohn conoció a [[Johann Wolfgang von Goethe]] el [[6 de payares]] de [[1821]] y el poeta quedó descomanadamente impresionáu con él.]]
En [[1821]] el mozu Felix viera la ópera de [[Carl Maria von Weber]] ''[[El cazador furtivu|Der Freischütz]]'' (El cazador furtivu) y amosóse almiráu con ella. La influencia de Weber foi decisiva na vocación profesional del mozu Mendelssohn y el talentu lliterario d'ésti foi tan precoz como'l so xeniu musical. El [[6 de payares]] del mesmu añu, el so maestru Zelter llevar a visitar a [[Johann Wolfgang von Goethe]], de 72 años, en [[Weimar]]. El mozu músicu, depués, escribió a la so madre una carta sobre'l poeta: 

{{cita|Nun me sospriende que la figura del vieyu caballeru resulte pimpanu, Goethe nun ye muncho más alto que pá, pero'l so aspeutu, el so llinguaxe y el so nome son pimpanos. El so pelo nun ye del tou blancu, el so pasu ye firme y les sos maneres nidies, pero la fuercia de la so voz ye maraviyosa y puede glayar como diez mil guerreros.}} 

Goethe taba tan descomanadamente sorprendíu con Mendelssohn, que realizó la siguiente comparanza con [[Wolfgang Amadeus Mozart]] nuna conversación con Zelter:

{{cita|«Les maravíes musicales [...] son probablemente bien raros pero lo qu'esti pequeñu home puede faer [[improvisación|improvisando]] y tocando a la primer vista ta cercanu al milagru y nun podía creer qu'esto fuera posible a tan curtia edá». «¿Y oyisti a Mozart colos sos siete años en [[Frankfurt del Main|Frankfurt]]?», dixo Zelter. «Sí», contestó Goethe, «[...] pero lo que'l to alumnu yá llogra en rellación colo que Mozart llogró nesi tiempu, ye similar a la rellación qu'hai ente la conversación cultivada d'una persona adulta col atatexo d'un neñu».&lt;ref&gt;[[#Todd2003|Todd]], p. 89.&lt;/ref&gt;}}

Mendelssohn foi convidáu a atopase con Goethe en delles ocasiones darréu y musicalizó dalgunos de los sos poemes; otres de les sos composiciones tuvieron inspiraes por obres de Goethe, incluyendo a les obertures ''Meeresstille und glückliche Fahrt'' (Mar calmu y prósperu viaxe) op. 27 de 1828 y la [[cantata]] ''Die erste Walpurgisnacht'' (La primera [[nueche de Walpurgis]]) op. 60 de [[1832]].

=== Redescubrimientu de Bach ===
[[Ficheru:Johann Sebastian Bach.jpg|thumb|Mendelssohn recuperó la ''[[Pasión según San Mateo]]'' de [[Johann Sebastian Bach]], que nun fuera interpretada dende la muerte d'ésti en [[1750]].]]
Mendelssohn propúnxo-y a los so maestru, Zelter, dirixir en públicu la ''[[Pasión según San Mateo]]'', de [[Johann Sebastian Bach]], al qu'almiraba gracies al so maestru. Por razones téuniques, Zelter consideró imposible la execución d'esta obra, pero l'ímpetu de Felix impúnxose y, col sofitu de Zelter y l'ayuda d'un amigu, l'actor [[Eduard Devrient]], interpretóse esta obra'l [[11 de marzu]] de [[1829]] en Berlín. Yera la primer vegada que s'executaba dende la muerte de Bach en [[1750]] y Mendelssohn realizó los [[arreglu (música)|arreglos]] y dirixó la [[orquesta]] y Zelter los [[coru|coros]] de la [[Singakademie]] de Berlín. L'ésitu d'esta representación foi un elementu importante nel redescubrimientu de Bach pal gran públicu n'Alemaña y, más tarde, en toa Europa, yá que por aquella dómina predominaba la música de [[Joseph Haydn]], [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Carl Maria von Weber]], [[Gaspare Spontini]], [[Gioachino Rossini]], [[Christoph Willibald Gluck]], [[Carl Heinrich Graun]], [[Johann Friedrich Fasch]] y [[Georg Friedrich Händel]]. Esti ésitu apurrió-y a Mendelssohn una gran aceptación ente'l públicu cuando namái tenía 20 años. Tamién llevó a una de les poques referencies que Mendelssohn fixo sobre los sos oríxenes: «¡Pensar que se tuvo a un actor y al fíu d'un xudíu (Judensohn) p'alicar la meyor música cristiana pal mundu!».&lt;ref&gt;Citáu por [[#Devrient|Devrient]] nes sos memories del compositor.&lt;/ref&gt;

=== Viaxes a Gran Bretaña ya Italia ===
Tiempu dempués, siguiendo los conseyos del so padre, Felix Mendelssohn entamó una serie de viaxes pa dar a conocer el so talentu n'otres tierres. N'abril de [[1829]], visitó [[Inglaterra]] per primer vegada. Moscheles instalárase en [[Londres]] y presentar n'influyentes círculos musicales. Dirixó en Londres un conciertu na Sociedá Filarmónica nel qu'interpretaron el so ''Primer Sinfonía'' y que foi un gran ésitu. Los críticos aclamaron la so música y la so obra. Cinco díes más tarde, Felix fixo la so primer apaición como pianista tocando de memoria'l ''[[Konzertstück (Weber)|Konzerstück]]'' de Weber. Pel branu visitó [[Edimburgu]], onde entabló amistá col compositor [[John Thomson (compositor)|John Thomson]]. Nes sos siguientes visites a Londres conoció a la [[Victoria I del Reinu Xuníu|reina Victoria]] y al so home, el [[Alberto de Saxonia-Coburgu-Gotha|príncipe Alberto]], dambos grandes almiradores de la so música. 

[[Escocia]] inspiró dos de les sos obres más conocíes, la so [[poema sinfónicu]] (anque tituláu «Obertura») de [[1830]] tituláu ''[[Les Hébrides (Mendelssohn)|Les Hébrides]]'', tamién conocíu como ''El covarón de Fingal'', que s'interpreta regularmente na actualidá; y el so ''[[Sinfonía nᵘ 3 (Mendelssohn)|Tercer Sinfonía]]'', denomada ''Escocesa'', que Mendelssohn escribió de forma intermitente ente 1830 y [[1842]]. Dambes obres tán inspiraes en paisaxes y temes populares d'Escocia, como la [[covarón de Fingal]], que non yá espertaron el so xeniu musical, sinón tamién la so inspiración poética. El so [[oratoriu (música)|oratoriu]] ''[[Elijah]]'' foi estrenáu en [[Birmingham]] nel ''Triennial Music Festival'' el [[26 d'agostu]] de [[1846]]. Na so última visita a Inglaterra en [[1847]] foi'l solista nel ''[[Conciertu pa pianu nᵘ 4 (Beethoven)|Conciertu pa pianu nᵘ 4]]'' de Ludwig van Beethoven y dirixó'l so ''Sinfonía Escocesa'' cola Orquesta Filarmónica ante la pareya Real. Realizó diez visites a [[Gran Bretaña]] a lo llargo de la so vida, faciendo un total averáu de 20 meses, nos que tuvo grandes ganancies económiques, abondes por que Mendelssohn llevárase una fonda impresión de la vida musical británica. Nun se dedicó namái a componer ya interpretar, sinón que tamién centró los sos esfuercios en realizar les primeres ediciones crítiques pa delles editoriales de los oratorios de [[Georg Friedrich Händel]] y de la música para [[órganu (instrumentu musical)|órganu]] de Johann Sebastian Bach.&lt;ref&gt;[[#Conway|Conway]], xviii.&lt;/ref&gt; En Londres tuvo trabayando en delles obres: una pieza pa órganu pal casoriu de la so hermana [[Fanny Mendelssohn|Fanny]] col pintor [[Wilhelm Hensel]] y una [[opereta]] pa les bodes de plata de los sos padres.

Una vegada restablecíu d'un accidente sufríu na so rodía y que lo postró mientres dos meses en cama, retornó a los sos viaxes. Unu de los sos numberosos viaxes per [[Europa]] llevar a [[Italia]] na seronda de 1830, onde s'inspiró pal so ''[[Sinfonía nᵘ 4 (Mendelssohn)|Cuarta Sinfonía]]'' llamada ''Italiana'', una de les sos obres más conocíes. Conoció a [[Hector Berlioz]] en [[Roma]] y a [[Franz Liszt]] en [[París]]. En [[1832]] escribió la ''[[Sinfonía nᵘ 5 (Mendelssohn)|Sinfonía La Reforma]]'', que sería la so quinta y última sinfonía.

=== Düsseldorf, Leipzig y Berlín ===
[[Ficheru:Leipzig Gewandhaus 1781.jpg|thumb|Acuarela de Mendelssohn de [[1836]], representando a la [[Orquesta de la Gewandhaus de Leipzig|Gewandhaus]].]]
Tres la muerte de Zelter en [[1832]], Mendelssohn tenía delles esperances de faese col so puestu de direutor de la Singakademie de Berlín. Sicasí, foi ganáu por [[Karl Rungenhagen]] tres una votación en xineru de [[1833]]. Esto pudo debese a la mocedá de Mendelssohn y el mieu a les posibles innovaciones; tamién dalgunos abarruntaron que pudo ser por cuenta del so llinaxe xudíu.&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2000|Mercer-Taylor]], páxs. 112–4.&lt;/ref&gt; Dempués d'esti refugu, Mendelssohn estremó la mayor parte del so tiempu profesional mientres los siguientes años ente [[Inglaterra]] y [[Düsseldorf]], onde foi designáu como direutor musical en 1833 con un bon sueldu. Na primavera d'aquel añu dirixó'l ''Lower Rhein Music Festival'', empezándolo con una representación del [[Oratoriu (música)|oratoriu]] de [[Georg Friedrich Händel]] ''[[Israel n'Exiptu]]'' basáu na partitura orixinal qu'atopara en [[Londres]]. Esti fechu puede ser consideráu como'l principiu d'una renacencia de Händel n'Alemaña empecipiáu por Mendelssohn, al igual qu'espertara de nuevu l'interés por Bach.&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2000|Mercer-Taylor]], páxs. 118, 124.&lt;/ref&gt; Mendelssohn trabayó col dramaturgu [[Karl Leberecht Immermann]] p'ameyorar les normes de teatru locales y fixo la so primer apaición como direutor d'ópera na producción de Immermann de ''[[Don Giovanni]]'' de Mozart a finales de 1833, cuando s'amosó resentíu ante les protestes de l'audiencia sobre'l costu de la entrada. Felix Mendelssohn yá yera consideráu, pos, un músicu profesional. A pesar de desempeñar un gran llabor, tuvo problemes col intendente de la ciudá. Por cuenta de ello y a la so frustración nes sos obligaciones cotidianes en Düsseldorf y el so provincialismu, dimitió del so cargu a finales de [[1834]] «primero que someteme a intrigues y mezquindades». Pesó na decisión el fechu de que recibiera amás una invitación pa dirixir en [[Leipzig]]. 

Viaxó a esa ciudá en [[1835]], pa faese cargu de la direición de la [[Orquesta de la Gewandhaus de Leipzig|Orquesta de la Gewandhaus]]. Esti nomamientu foi por demás importante pa él, yá que fizo que se sintiera como un alemán y deseyó tener un papel importante na vida musical del so país. Nesti sentíu, esti nomamientu supunxo un arreglu moral pola so decepción col nomamientu de la Singakademie. A pesar de los esfuercios del [[rei de Prusia]], [[Federicu Guillermu III de Prusia|Federicu Guillermu III]], p'atraelo a Berlín, Mendelssohn taba concentráu nel desenvolvimientu de la so vida musical en Leipzig, trabayando non yá cola orquesta sinón tamién col [[teatru d'ópera]], el [[Coru de Santu Tomás de Leipzig|Coru]] de la [[Ilesia de Santu Tomás (Leipzig)|ilesia de Santu Tomás]] y otros coros ya instituciones musicales de la ciudá. Los conciertos que dio Mendelssohn incluyeron, amás de munches de les sos propies obres, trés series de conciertos históricos» y numberoses obres de los sos coetaneos. En payares d'esi añu, a los pocos meses de la so llegada a Leipzig, esperimentó la primera gran pena de la so vida: el fallecimientu del so padre d'un [[ataque al corazón]]. 

[[Ficheru:Mendelssohn Bartholdy.jpg|thumb|left|Mendelssohn en [[1839]], con 30 años d'edá.]]
El [[28 de marzu]] de [[1837]], Felix Mendelssohn casóse con [[Cécile Charlotte Sophie Mendelssohn Bartholdy|Cécile Jeanrenaud]], fía d'un clérigu [[Protestantismu|protestante]] [[Francia|francés]],&lt;ref name=&quot;britannica_cecile&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/302183/Cecile-Jeanrenaud | títulu= Cécile Jeanrenaud | publicación= Encyclopedia Britannica |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 | idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; cuando ella tenía 17 años d'edá y él 27. A Mendelssohn lloviéron-y les ufiertes musicales de compositores principiantes y consagraos; ente estos taba [[Richard Wagner]] que-y unvió'l so primer sinfonía, que, pa disgustu de Wagner, Mendelssohn tresmanó o perdió.&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2000|Mercer-Taylor]], p. 143.&lt;/ref&gt; Mendlessohn foi tamién capaz d'alicar l'interés pola obra de [[Franz Schubert]]. [[Robert Schumann]] afayó'l manuscritu de la ''[[Sinfonía nᵘ 9 (Schubert)|Novena Sinfonía]]'' de Schubert y unviar a Mendelssohn, quien puntualmente estrenar en Leipzig el [[21 de marzu]] de [[1839]], más d'una década dempués de la muerte del compositor.

Un finxu consiguíu por Mendelssohn mientres los años de la so estancia en Leipzig foi l'estrenu del so oratoriu ''[[Paulus (oratoriu)|Paulus]]'', que tuvo llugar nel ''Lower Rhine Festival'' en 1836, pocu dempués de la muerte del so padre. Munchos de los contemporáneos de Mendelssohn cuntaron que ''Paulus'' yera'l so trabayu más finu y más escepcional y punxo el sellu a la so reputación europea. Los escépticos incluyeron a [[Heinrich Heine]] qu'escribió sobre esta obra «el meyor y más atélite cálculu, la intelixencia aguda y, finalmente, la falta completa de veteranía. ¿Pero hai nel arte dalguna orixinalidá de xeniu ensin veteranía?»;&lt;ref&gt;[[#Todd1991|Todd]], p. 360.&lt;/ref&gt; antemanando a Wagner y a munchos de los críticos posteriores de Mendelssohn qu'atacaron la supuesta desenvoltura del compositor.

[[Ficheru:Cecile Mendelssohn Bartholdy.jpg|thumb|[[Cécile Charlotte Sophie Mendelssohn Bartholdy|Cécile Jeanrenaud]], esposa de Mendelssohn, en [[1846]] por [[Eduard Magnus]].]]
[[Federicu Guillermu IV de Prusia|Federicu Guillermu IV]] aportó al tronu prusianu en [[1840]] cola ambición de convertir a Berlín en centru cultural. Ésta incluyía l'establecimientu d'una escuela de música y reformar la música sacra. La eleición obvia como cabeza d'estes reformes foi Mendelssohn, quien yera sicasí ronciegu a asumir dicha xera, un refugu acomuñáu quiciabes con anteriores decepciones na ciudá, especialmente teniendo en cuenta la so posición de fuercia en Leipzig naquella dómina. Anque Mendelssohn pasó daqué de tiempu en Berlín escribiendo dalguna obra sacra y tamién, a requerimientu del Rei, música pa la producción de la ''[[Antígona (Sófocles)|Antígona]]'' de [[Sófocles]], la fundación de la escuela nunca se materializó y delles de les promeses (en términos financieros, títulu y programación de conciertos) feches a Mendelssohn pola corte nun se cumplieron. En [[1842]], Mendelssohn tenía unos 33 años y la vida sonría-y: gociaba d'incuestionable prestíu ya independencia económica. Esi mesmu añu, compunxo [[A Midsummer Night's Dream (Mendelssohn)|música pa determinaos pasaxes]] de la obra de Shakespeare ''[[A Midsummer Night's Dream]]'', pa la que yá escribiera la obertura. Una de les pieces d'esta obra ye la famosa ''[[Marcha nupcial (Mendelssohn)|Marcha nupcial]]'', que se sigue tocando na actualidá en numberoses bodes.

Sicasí, en [[1843]], Mendelssohn fundó una importante escuela de música, el [[Escuela cimera de música y teatru &quot;Felix Mendelssohn&quot; (Leipzig)|Conservatoriu de Leipzig]], y persuadió a [[Ignaz Moscheles]] y a [[Robert Schumann]] por que se xunieren a él; otros prominentes músicos, incluyendo a los intérpretes de [[preséu de cuerda cuerdes]] [[Ferdinand David]] y [[Joseph Joachim]], y al teóricu musical [[Moritz Hauptmann]], tamién se convirtieron en miembros del Conservatoriu. Dempués de la muerte de Mendelssohn en [[1847]], la so tradición conservadora foi caltenida por Moscheles, que lo asocedió como direutor del Conservatoriu.

[[Ficheru:Mendelssohnhaus Leipzig.jpg|thumb|left|Casa de Mendelssohn en Leipzig, onde finó.]]
En [[1844]], alternó'l so tiempu ente Leipzig y Berlín. Compunxo gran cantidá d'obres, como'l famosu ''[[Conciertu pa violín (Mendelssohn)|Conciertu pa violín]]'', trabayó con enfotu p'alzar un monumentu a Johann Sebastian Bach, dirixó ya interpretó conciertos n'Alemaña ya Inglaterra, munchos d'ellos «a beneficiu» o de calter caritativu. Toa esta gran xera dexar desimíu y sufría de severos dolores de cabeza y fatiga aguda. Por ello Mendelssohn suspendió les sos actividaes por un tiempu, dexó Berlín y retiróse a [[Frankfurt del Main|Frankfurt]]. En [[1845]] volvió al puestu de direutor de conciertu de la Gewandhaus de Leipzig, y con ello a toles sos actividaes anteriores: componer, dirixir, enseñar, etc. En [[1846]], visitó Inglaterra per última vegada, onde ufiertó conciertos en delles ciudaes. Foi convidáu a tocar nel [[Palaciu de Buckingham]] en presencia de la [[Victoria I del Reinu Xuníu|reina Victoria]] y del [[Alberto de Saxonia-Coburgu-Gotha|príncipe Alberto]].&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2000|Mercer-Taylor]], p. 185-189.&lt;/ref&gt; Los compositores contemporaneu considerar el más significativu de los compositores xermanos de les décades de 1830 y 1840, y la so influencia yera enorme.&lt;ref&gt;[[#Todd1993|Todd]], prefaciu p. XX.&lt;/ref&gt;

=== Fallecimientu ===
[[Ficheru:Felixmendelssohngrave.jpg|thumb|150px|Llábana de Felix Mendelssohn.]]
Mendelssohn volvió a Leipzig. Sufrió problemes debíos a la so mala salú nos últimos años de la so vida, probablemente agravaos por problemes [[nerviu|nervios]]os y l'escesu de trabayu. Por encamientu médicu, aceptó ayuda d'otros pa cumplir les sos xeres; pero'l [[14 de mayu]] de [[1847]] finó sópitamente la so hermana [[Fanny Mendelssohn|Fanny]], víctima d'[[Émbolo|embolia]] cerebral, y el golpe que-y produció la noticia causó-y un [[Accidente cerebrovascular|derrame cerebral]]. Restablecióse transitoriamente y retornó al so trabayu. Escribió delles composiciones, dio unos pocos conciertos, pero había daqué n'el so arte que lo faía distintu de les sos dómines anteriores. Señaló'l so amigu Henry Chorley: «Cuando lo oyí tocar, sentí como si despidiérame pa siempres del músicu». La enfermedá del músicu yera mental y violentos dolores de cabeza provocábenlu desvanecimientos. 

Antes de la so recaída final escribió un cantar más: «Nachtlied». Cuando Mendelssohn taba gravemente enfermu, un xentíu atacar na puerta de la so residencia y publicábense boletinos cada hora sobre'l so estáu de salú. Alredor de les 21:00 del día [[4 de payares]] de 1847, el compositor topábase inconsciente, arrodiáu pola so familia y amigos. Morrió a los 38 años d'edá. El so güelu [[Moses Mendelssohn|Moses]], la so hermana Fanny y dalgunos otros de los sos familiares finaren por causa d'[[apoplexía|apoplexíes]] similares.&lt;ref name=autogenerated1&gt;[[#Sterndale|Sterndale Bennett]], p. 376.&lt;/ref&gt; El so funeral tuvo llugar na ''Paulinerkirche'' de Leipzig y foi soterráu nel campusantu trinitariu de [[Berlín]]-[[Kreuzberg]].

== Vida privada ==
Mendelssohn foi un entusiasta artista aficionáu, incluyendo'l [[dibuxu]], l'[[acuarela]] y la [[pintura al oleu]].&lt;ref&gt;Child, Fred. {{cita web | url=http://www.publicradio.org/columns/performancetoday/fredlines/archive/2009/02/mendelssohn_multi-media_artist.shtml | títulu=Mendelssohn: Cute Kid, and Multi-Media Artist | editorial=Performance Today: Today's Fredlines | fechaaccesu=1 de febreru de 2009 | idioma=inglés | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924083102/http://www.publicradio.org/columns/performancetoday/fredlines/archive/2009/02/mendelssohn_multi-media_artist.shtml | fechaarchivu=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.themendelssohnproject.org/about_tmp/activities/artworks_2.htm | títulu=Visual Artwork by Felix Mendelssohn | publicación=The Mendelssohn Project |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 | idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La so abondosa correspondencia amuesa que tamién pudo ser un atélite escritor n'alemán ya inglés, dacuando acompañando'l so testu con [[Dibuxu humorísticu|dibuxos humorísticos]] y [[viñeta|viñetes]].

Anque la imaxe de Mendelssohn fuera la d'una persona culta, especialmente dempués de la so muerte, un home siempres sele, feliz y de temperamentu apacible, de cutiu sufría alarmantes cambeos d'estáu d'ánimu que de xemes en cuando faíen que se derrumbar emocionalmente. Por casu, nuna ocasión na [[años 1830|década de 1830]] cuando nun se cumplieron los sos deseos «la so escitación foi aumentando tan terriblemente [...] que cuando la familia foi axuntada [...] él empezó a falar incoherentemente, y n'inglés, pa gran terror de toos ellos. El so padre faló-y con voz severa mientres la última riega selvaxe de pallabres; llevar a la cama y un suañu fondu de doce hores devolver al so estáu normal».&lt;ref&gt;[[#Devrient|Devrient]], p. 91.&lt;/ref&gt; Según Sterndale Bennett, tal ataque puede tar rellacionáu cola so temprana muerte.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;

[[Ficheru:Ansicht von Luzern - Aquarell Mendelsohn 1847.jpg|thumb|Vista de [[Lucerna (ciudá)|Lucerna]], [[acuarela]] de Felix Mendelssohn de [[1847]].]]
Mendelssohn casóse con [[Cécile Charlotte Sophie Mendelssohn Bartholdy|Cécile Jeanrenaud]], fía d'un clérigu [[Protestantismu|protestante]] [[Francia|francés]],&lt;ref name=&quot;britannica_cecile&quot; /&gt; el [[28 de marzu]] de [[1837]], cuando ella tenía 17 años d'edá y él 27. La pareya tuvo cinco neños: Carl, Marie, [[Paul Mendelssohn Bartholdy|Paul]], Lilli y Felix. El fíu menor, Felix, contraxo'l [[sarampión]] en [[1844]] y finó mozu por cuenta de la so precaria salú en [[1851]]. El mayor, Carl, convertir nun distinguíu historiador y profesor d'historia de les universidaes d'[[Universidá de Heidelberg|Heidelberg]] y [[Universidá de Friburgu (Alemaña)|Friburgu]], finando en [[1897]]. Paul Mendelssohn Bartholdy ([[1841]]–[[1880]]) foi un destacáu químicu y pioneru na fabricación de [[tinte]] d'[[anilina]]. Marie cásase con [[Victor Benecke]] y vivió en [[Londres]]. Lili casóse con [[Adolphe Wach]], darréu profesor de Derechu na [[Universidá de Leipzig]]. Cécile finó daqué menos de seis años dempués que'l so home, el [[25 de setiembre]] de [[1853]].

[[Ficheru:Jenny Lind retouched.jpg|thumb|left|Mendelssohn caltuvo una ambigua rellación cola famosa [[sopranu]] [[Suecia|sueca]] [[Jenny Lind]].]]
Polo xeneral, paez que la vida privada de Mendelssohn foi convencional comparada cola de los sos contemporáneos [[Richard Wagner]], [[Hector Berlioz]] y [[Robert Schumann]], sacante pola so ambigua rellación cola famosa [[sopranu]] [[Suecia|sueca]] [[Jenny Lind]], a la que conoció n'ochobre de [[1844]]. Una declaración xurada del home de Lind, [[Otto Goldschmidt]], que se caltién anguaño nel archivu de la ''Mendelssohn Scholarship Foundation'' na [[Royal Academy of Music]] de Londres, describe'l pidimientu de Mendelssohn a Lind en [[1847]] (cuando ésta entá nun taba casada) pa fugase con él a América. Anque la declaración ye de conocencia pública, la Mendelssohn Scholarship Foundation non l'amuesa, a pesar de los pidimientos realizaos pa faela pública.&lt;ref name=&quot;Conspiracy&quot;&gt;{{cita publicación | url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/conspiracy-of-silence-could-the-release-of-secret-documents-shatter-felix-mendelssohns-reputation-1300405.html | títulu=Conspiracy of Silence: Could the Release of Secret Documents Shatter Felix Mendelssohn's Reputation? | editorial=[[The Independent]] | autor=Duchen, Jessica | fecha=12 de xineru de 2009 |fechaaccesu=3 de febreru de 2009 | idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=https://www.bbc.co.ukblogscomposersoftheyear2009/2009/01/mendelssohn_and_jenny_lind_the.shtml | títulu=Mendelssohn and Jenny Lind: The Untold Story! | editorial=BBC Radio 3: Composer of the Year 2009 Blogue | autor=Duchen, Jessica | fecha=12 de xineru de 2009 | fechaaccesu=3 de febreru de 2009 | idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=http://www.guardian.co.uk/music/tomserviceblog/2009/jan/13/1| títulu=Was Mendelssohn's Music Masking a Broken Heart? | editorial=[[The Guardian]] | autor=Service, Tom | fecha=12 de xineru de 2009 |fechaaccesu=3 de febreru de 2009 | idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Mendelssohn atopóse y trabayó con Lind en numberoses ocasiones y escribió la ópera ''Lorelei'' pa ella, basada nes lleendes de doncelles del risco sobre'l [[Rin]] d'[[Lorelei|igual nome]] y que nun foi acabada por cuenta de la muerte del compositor. Dixo qu'incluyera un ''fa''{{música|sosteníu}} agudu nel so [[oratoriu (música)|oratoriu]] ''[[Elijah]]'' («Hear Ye Israel») cola voz de Lind na so mente,&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://performancetoday.publicradio.org/?month=2&amp;day=3&amp;year=2009 | editorial=Performance Today | títulu=Mendelssohn's 200th Birthday |fechaaccesu=3 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt; anque ella nun interpretó dicha parte hasta dempués de la muerte del compositor, nun conciertu n'avientu de [[1848]].&lt;ref&gt;[[#Sanders|Sanders]], p. 466.&lt;/ref&gt; En 1847 Mendelssohn asistió en Londres a una representación de la obra de [[Giacomo Meyerbeer]] ''[[Robert le diable]]'', una ópera que la so melodía odiaba, pa oyer el debú de Lind nel Reinu Xuníu nel so papel de Alice. El so amigu'l críticu Chorley, que taba presente con él, escribió «mientres escribo veo la sorrisa cola que Mendelssohn, que'l so prestar pol talentu de ''mademoiselle'' Lind yera ilimitáu, volvióse y miróme como si una carga d'ansiedá saliera de la so mente. La so adhesión al talentu de ''mademoiselle'' Lind como cantante yera desbordante tanto como yeren el so deseos de qu'ella tuviera ésitu».&lt;ref&gt;[[#Chorley|Chorley]], p. 194.&lt;/ref&gt;

Mercer-Taylor escribe qu'anque anguaño nun hai grandes evidencies d'una rellación física ente los dos, «l'ausencia de pruebes nun ye prueba d'ausencia».&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2000|Mercer-Taylor]], p. 192.&lt;/ref&gt; Clive Brown afirma que s'había rumoreado que los documentos de la ''declaración xurada'' tienden a xustificar la noción de la rellación ente Mendelssohn y Lind, anque con un grau de fiabilidá que tendría de ser bien cuestionable».&lt;ref&gt;[[#Brown|Brown]], p. 33.&lt;/ref&gt;

Sobre la muerte de Mendelssohn, Lind escribió, «[Él yera] la única persona que traxo la plenitú al mio espíritu y cuasi asina atopar perder de nuevu». En [[1869]] Lind alzó una placa en memoria de Mendelssohn nel so llugar de nacencia en [[Hamburgu]]; en [[1849]] estableciera la ''Mendelssohn Scholarship Foundation'', que da un premiu de dos años a un nuevu compositor británicu en memoria de Mendelssohn.&lt;ref name=&quot;Conspiracy&quot; /&gt; El primer ganador d'esta beca, en [[1856]], foi [[Arthur Sullivan]], que tenía 14 años d'edá.

A lo llargo de la so vida Mendelssohn foi cautelosu colos desarrollos musicales más radicales llevaos a cabu polos sos contemporáneos. De normal tuvo una rellación d'amistá, en dellos casos fría, con compositores como [[Hector Berlioz]], [[Franz Liszt]] y [[Giacomo Meyerbeer]], pero nes sos cartes espresa la so franca desaprobación poles sos obres. En particular, paez que considerara a [[París]] y la so música cola mayor de los barruntos y un iñerizu cuasi puritanu. Les tentatives que-y fixeron por que se interesara pol [[Saint-Simonismo]] mientres la so visita ellí acabaron n'escenes comprometíes.&lt;ref&gt;{{cita llibru | nome=Ralph P. | apellíos=Locke | títulu=[https://books.google.es/books?id=R_18SlWhw3oC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_navlinks_s#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Music, musicians, and the Saint-Simonians] | editorial=University of Chicago Press | añu=[[1986]] | id=ISBN 978-0-226-48902-5}}, p. 107.&lt;/ref&gt; Pensaba del estilu d'ópera parisina que yera vulgar y qu'escarecía de moral y de les obres de Meyerbeer que yeren pocu sinceres.&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2004|Mercer-Taylor]], p. 218.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[#Todd1991|Todd]], p. 25.&lt;/ref&gt; Cuando [[Ferdinand Hiller]] suxirió nuna conversación a Felix que se paecía a Meyerbeer (yeren primos llonxanos, dambos descendientes del rabín [[Moses Isserlis]]), Mendelssohn alterióse tantu que darréu foi a cortase'l pelo pa estremase d'él.&lt;ref&gt;[[#Todd2003|Todd]], p. 252.&lt;/ref&gt; Ye significativu que l'únicu músicu que tuvo una estrecha rellación personal d'amistá con él, [[Ignaz Moscheles]], fora d'una xeneración anterior a la suya ya igualmente de conservador nos sos puntos de vista. Moscheles caltuvo esta visión nel [[Conservatoriu de Leipzig]] hasta la so propia muerte en [[1870]].

== Reputación ==
L'escesu de conservadorismu en Mendelssohn, que lo alloñar de dalgunos de los sos contemporáneos más fachendosos, favoreció una condescendencia similar per parte d'ellos escontra la so música. El so ésitu, la so popularidá y los sos oríxenes xudíos fadiaron a [[Richard Wagner]] lo suficiente como pa faer de menos a Mendelssohn con débiles aponderamientos, tres años dempués de la so muerte, nel panfletu [[antisemitismu|antisemita]] ''[[Das Judenthum in der Musik]]''. Este foi l'empiezu d'un movimientu pa suburdiar los llogros de Mendelssohn que duró cuasi un sieglu y que les sos remortines inda pueden ser apreciaes na actualidá ente dellos escritores. El [[Alemaña Nazi|réxime nazi]] citaba l'orixe xudíu del compositor pa prohibir la representación y publicación de les sos obres. Charles Rosen, nel so llibru ''The Romantic Generation'', fai de menos l'estilu de Mendelssohn como «''[[kitsch]]'' relixosu»,&lt;ref&gt;[[#Rosen|Rosen]], capítulu 10.&lt;/ref&gt; una opinión que reflexa la continuación del despreciu estéticu de Wagner y los sos siguidores musicales.

N'[[Inglaterra]], la reputación de Mendelssohn foi alta mientres un llargu tiempu; la combayona (y güei apenes legible) novela ''Charles Auchester'' de l'adolescente Sarah Sheppard, publicada en [[1851]] y que destaca a Mendelssohn como'l «Chevalier Seraphael», permaneció n'imprenta mientres cerca d'ochenta años. La [[Victoria I del Reinu Xuníu|reina Victoria]] demostró'l so entusiasmu riquiendo que s'incluyera una estatua del compositor en [[The Crystal Palace]] cuando foi reconstruyíu en [[1854]].&lt;ref&gt;Foi la única estatua nel palaciu fecha de [[bronce]] y la única que sobrevivió al fueu que destruyó'l palaciu en [[1936]]. La estatua ta asitiada nel [[Eltham College]] ([[Londres]]).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru | apellíos=Musgrave |nome=Michael | títulu=[https://books.google.es/books?id=RkOxic097w4C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_navlinks_s#v=onepage&amp;q=&amp;f=false The musical life of the Crystal Palace] | editorial=Cambridge University Press | añu=[[1995]] | id=ISBN 978-0-521-37562-7}}, p. 58.&lt;/ref&gt;La ''Marcha nupcial'' de ''A Midsummer Night's Dream'' foi interpretada como parte de la música ceremonial de la boda ente la [[Victoria de Saxonia-Coburgu-Gotha|princesa Victoria]], fía de la Reina, y el [[Federicu III d'Alemaña|príncipe herederu de Prusia Federicu]] en [[1858]] y dende entós foi una pieza popular que s'usó nes ceremonies nupciales.&lt;ref name=&quot;Emmett 1996 755&quot;&gt;{{cita llibru |títulu=The national and religious song reader |apellíos=Emmett |nome=William |añu=1996 |editorial=Haworth Press |allugamientu=New York |isbn=9780789000996 |páxina=755}}&lt;/ref&gt; La so música sacra coral, particularmente les obres menores, siguen siendo usaes na tradición coral popular de la [[Ilesia d'Inglaterra]]. Sicasí, munchos críticos, incluyendo a [[Bernard Shaw]], empezaron a condergar la música de Mendelssohn pola so asociación cola cerrazón cultural [[dómina victoriana|victoriana]]; Shaw quexar en particular de la xentileza combayona del compositor, el so sentimentalidad convencional y el so despreciable espardimientu del oratoriu».&lt;ref&gt;[[#Todd1991|Todd]], p. 6.&lt;/ref&gt;

Según Andrew Porter, [[Ferruccio Busoni]] consideró a Mendelssohn «un maestru de grandor incontestada» y «un herederu de Mozart», que puede ser oldeáu cola so visión de compositores como Franz Schubert, al que consideraba «un aficionáu con don», y Ludwig van Beethoven, del qu'afirmaba que «escareció de téunica pa espresar les sos emociones».&lt;ref&gt;Andrew Porter, notes na portada de la grabación de [[Walter Gieseking]] de ''Lieder ohne Worte'', Angel 35428&lt;/ref&gt;

== Obres ==
{{AP|Obres de Felix Mendelssohn}}

Anque Felix Mendelssohn nun foi un compositor qu'influyera sobre otros del so tiempu o de dómines posteriores, la so música foi bien popular nel so tiempu y sigue siéndolo na actualidá. El rexistru de les sos composiciones entiende 72 obres publicaes en vida y 49 obres póstumes.

=== Primeres obres ===
El mozu Felix Mendelssohn viose influyíu descomanadamente na so infancia pola música de [[Johann Sebastian Bach]], [[Ludwig van Beethoven]] y [[Wolfgang Amadeus Mozart]] y les muestres d'ello puédense ver nes primeres dolce [[sinfonía|sinfoníes]] para [[preséu de cuerda cuerdes]], escrites principalmente pa ser representaes nel so llar y que nun fueron publicaes o interpretaes públicamente hasta enforma tiempu dempués de la muerte del compositor. Escribió estos dolce sinfoníes ente [[1821]] y [[1823]], cuando tenía ente 12 y 14 años d'edá.

Les sos estelantes capacidaes fueron revelaes especialmente nun grupu d'obres na so adolescencia: ''Sonata pa clarinete y pianu en mi {{música|bemol}} mayor'' ([[1824]]), el ''[[Octeto (Mendelssohn)|Octeto]]'' pa cuerdes ([[1825]]), la obertura de ''[[A Midsummer Night's Dream (Mendelssohn)|A Midsummer Night's Dream]]'' ([[1826]]) (que la so forma final débe-y enforma a la influencia d'[[Adolf Bernhard Marx]], un amigu íntimu de Mendelssohn nesa dómina) y el ''Cuartetu pa cuerdes en la menor'' (llistáu como nᵘ 2 pero escritu enantes como nᵘ 1) de [[1827]]. Estes obres amuesen una comprensión intuitiva de la [[forma musical|forma]], la [[harmonía]], el [[contrapuntu]], el [[Timbre musical|timbre]] y la téunica compositiva de Beethoven, que xustifica les reclamaciones realizaes frecuentemente sobre que la [[neña maravía|precocidá]] de Mendelssohn superaba inclusive a la de Mozart pola so comprensión intelectual.&lt;ref&gt;Vease por casu [[#Todd2003|Todd]], páxs. 79–108, especialmente páxs. 102–107.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;obres&quot; /&gt;

=== Sinfoníes ===
{{Multimedia |encabezáu=Sinfonía nᵘ 3
|archivu=Felix Mendelssohn - Symphonie 3 a-moll - 1. Andante con moto.ogg
|títulu=Andante con moto - Allegro un pocu agitato
|descripción=Sinfonía nᵘ 3 en La menor, Op. 56; 1ᵉʳ movimientu: Andante con moto - Allegro un pocu agitato
|formatu=[[Ogg]]
|archivu2=Felix Mendelssohn - Symphonie 3 a-moll - 2. Scherzo - Vivace non troppo.ogg
|títulu2=Scherzo - Vivace non troppo
|descripción2=Sinfonía nᵘ 3 en La menor, Op. 56; 2ᵘ movimientu: Scherzo: Vivace non troppo
|formatu2=[[Ogg]]
|archivu3=Felix Mendelssohn - Symphonie 3 a-moll - 3. Adaxu.ogg
|títulu3=Adagio |descripción3=Sinfonía nᵘ
3 en La menor, Op. 56; 3ᵉʳ movimientu: Adaxu |formatu3=[[Ogg]]

|archivu4=Felix Mendelssohn - Symphonie 3 a-moll - 4. Allegro vivacissimo - Allegro mæstoso assai.ogg
|títulu4=Allegro vivacissimo - Allegro maestoso assai
|descripción4=Sinfonía nᵘ 3 en La menor, Op. 56; 4ᵘ movimientu: Allegro vivacissimo - Allegro maestoso assai
|formatu4=[[Ogg]]
}}
La numberación que reciben les sos [[sinfonía|sinfoníes]] compuestes mientres el so maduror sigue aproximao'l so orde de publicación, en llugar del so orde de composición. L'orde nel que les compunxo foi: ''[[Sinfonía nᵘ 1 (Mendelssohn)|Primer]]'', ''[[Sinfonía nᵘ 5 (Mendelssohn)|Quinta]]'', ''[[Sinfonía nᵘ 4 (Mendelssohn)|Cuarta]]'', ''[[Sinfonía nᵘ 2 (Mendelssohn)|Segunda]]'' y ''[[Sinfonía nᵘ 3 (Mendelssohn)|Tercer Sinfonía]]''. L'allugamientu temporal de la ''Tercer'' ye problemática por cuenta de que trabayó nella mientres más d'una década; empezó les esquises pocu dempués de la ''Quinta'' pero completar dempués de rematar tantu la ''Quinta'' como la ''Cuarta''.

La ''Primer Sinfonía en do menor pa orquesta'' componer en [[1824]], cuando tenía 15 años. Ésta ye una obra esperimental, qu'amuesa la influencia de Bach, Beethoven y Mozart. Mendelssohn dirixó la so sinfonía na so primer visita a [[Londres]] en [[1829]] cola orquesta de la ''Royal Philharmonic Society''. Pal tercer [[movimientu (música)|movimientu]] sustituyó una orquestación del ''[[scherzo]]'' pol so ''[[Octeto (Mendelssohn)|Octeto]]''. Con tala forma la pieza foi un ésitu notable y sentó les bases de la so reputación en [[Gran Bretaña]].

Mientres [[1829]] y [[1830]] Mendelssohn escribió'l so ''Quinta Sinfonía'', conocida como ''Reformación'' y que conmemoraba'l 300 aniversariu de la [[Reforma Protestante]]. Mendelssohn amosóse descontentu cola obra y nun dexó la publicación de la [[partitura]].

La ''Tercer Sinfonía'', conocida como ''Sinfonía escocesa'', foi escrita y revisada intermitentemente ente [[1830]] y [[1842]]. Esta pieza remembra l'atmósfera d'[[Escocia]] col calter distintivu del [[Romanticismu]] pero nun emplega nenguna melodía identificable de la [[música tradicional]] escocesa. Mendelssohn publicó la partitura de la sinfonía en [[1842]] como un [[arreglu (música)|arreglu]] pa un [[dueto]] para [[pianu]] y como una partitura pa [[orquesta]] completa en [[1843]].

Los viaxes de Mendelssohn a [[Italia]] inspirar pa escribir el so ''Cuarta Sinfonía'', conocida como ''Italiana''. Mendelssohn dirixó l'estrenu en [[1833]] pero nun dexó la publicación de la partitura mientres la so vida yá que procuraba reescribila de cutio.

En [[1840]] Mendelssohn compunxo la [[coru|coral]] ''Segunda Sinfonía'', subtitulada como ''Lobgesang'' (Himnu d'allabancia) y la so partitura foi publicada en [[1841]].&lt;ref name=&quot;obres&quot;&gt;{{cita web | url=http://www.felixmendelssohn.com/felix_mendelssohn_works_001.htm | títulu=List of Felix Mendelssohn's Works | publicación=felixmendelssohn.com |fechaaccesu=13 d'ochobre de 2009 | idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Otres obres orquestales ===
Mendelssohn compunxo la [[obertura]] pa conciertu ''[[Les Hébrides (Mendelssohn)|Les Hébrides]]'', conocida tamién como ''El covarón de Fingal'', en [[1830]], inspirada nes sos visites realizaes a Escocia alredor de finales de los [[años 1820]]. Visitó la [[Covarón de Fingal|covarón]] na islla [[Hébrides|hébrida]] de [[Staffa]], como parte del so gran viaxe per Europa y l'impresión foi tal qu'escarabayó la tema d'apertura sobre'l terrén, incluyéndolo nuna carta qu'escribió al so llar esa mesma tarde.

A lo llargo de la so carrera compunxo delles obertures de conciertu más. Éstes son interpretaes frecuentemente na actualidá incluyíes na obertura de ''[[Ruy Blas]]'' op. 95 (por un encargu benéficu a partir d'un drama de [[Victor Hugo]], que Mendelssohn odió), ''[[Meerestille und Glückliche Fahrt]]'' (Mar calmu y prósperu viaxe, inspiráu nun par de poemes de [[Johann Wolfgang von Goethe]]) y ''La bella [[melusina]]''.

La [[música incidental]] pa ''[[A Midsummer Night's Dream (Mendelssohn)|A Midsummer Night's Dream]]'' (Op. 61), qu'inclúi la famosa ''[[Marcha nupcial (Mendelssohn)|Marcha nupcial]]'' foi compuesta en [[1843]], diecisiete años dempués de terminar la obertura.&lt;ref name=&quot;obres&quot; /&gt;

=== Ópera ===
Mendelssohn escribió dellos ''[[singspiel]]s'' pa interpretar ante la so familia na so mocedá. La so ópera ''[[Los dos sobrinos]]'' (''Die beiden Neffen'') foi ensayada por él nel so decimoquintu cumpleaños.&lt;ref&gt;[[#Todd|Todd]], [[#Grove|Grove]]&lt;/ref&gt; En [[1827]] compunxo la so obra más sofisticada, ''[[Die Hochzeit des Camacho]]'' (La boda de Camacho), basada nun episodiu de ''[[Don Quixote de la Mancha]]'', para esfrute públicu y producíu en Berlín en [[1827]]. Mendelssohn abandonó'l teatru enantes de la finalización de la primer representación y les siguientes fueron atayaes.

Anque nunca abandonó la idea de componer una [[ópera]] completa y contemplaba munches temes (incluyendo'l ''[[Cantar de los nibelungos]]'' afechu darréu por [[Richard Wagner]]) nunca escribió más d'unes poques páxines d'esquises pa cualquier proyeutu. Nos sos últimos años el representante [[Benjamin Lumley]] intentó contratalo por qu'escribiera una ópera sobre'l [[llibretu]] de ''[[La torbonada (teatru)|La torbonada]]'' d'[[Eugène Scribe]] ya inclusive lo anunció como próximu nel añu de la muerte de Mendelssohn. El llibretu foi usáu finalmente por [[Jacques Fromental Lévy Halévy]]. Tres la so muerte Mendelssohn dexó dellos esbozos d'una ópera basada na hestoria de [[Lorelei]].&lt;ref name=&quot;obres&quot; /&gt;

=== Concierto ===
{{Multimedia |encabezáu=Conciertu pa violín

|archivu=Felix Mendelssohn - Violinkonzert y-moll - 1. Allegro molto appassionato.ogg
|títulu=I. Allegro molto appassionato
|descripción=Interpretáu por Franziska Früh cola Fulda Symphony Orchestra – 13:27.
|archivu2=Felix Mendelssohn - Violinkonzert y-moll - 2. Andante.ogg
|títulu2=II. Andante
|descripción2=Interpretáu por Franziska Früh cola Fulda Symphony Orchestra – 8:03.
|archivu3=Felix Mendelssohn - Violinkonzert y-moll - 3. Allegro molto vivace.ogg
|títulu3=III. Allegretto non troppo – Allegro molto vivace
|descripción3=Interpretáu por Franziska Früh cola Fulda Symphony Orchestra – 6:53.
}}
El ''[[Conciertu pa violín (Mendelssohn)|Conciertu pa violín]]'' de Mendelssohn en ''mi'' menor, Op. 64 ([[1844]]), escritu para [[Ferdinand David]], convirtióse nuna de les composiciones más populares del compositor. David, quien trabayara estrechamente con Mendelssohn mientres la preparación de la pieza, realizó l'estrenu del [[conciertu]] col so [[violín]] ''[[Guarnerius]]''.

Mendelssohn tamién escribió dos [[conciertu pa pianu|conciertos pa pianu]], un [[conciertu pa violín]] en ''re'' menor menos conocíu y anterior al otru y un conciertu doble pa pianu y violín. Amás, esisten delles obres pa [[solo (música)|solista]] y orquesta nun [[movimientu (música)|movimientu]]. Les destinaes al pianu son el ''Rondó Brillante'', Op. 29, de [[1834]]; el ''Caprichu Brillosu'', Op. 22, de [[1832]]; y la ''Serenata y Allegro Giocoso'' Op. 43, de [[1838]]. Los Opp. 113 y 114 son ''Konzertstücke'' (movimientos pa conciertu, orixinalmente para [[clarinete]], [[corno di bassetto]] y [[pianu]], que fueron orquestados y representaos mientres la vida de Mendelssohn).&lt;ref name=&quot;obres&quot; /&gt;

=== Música de cámara ===
La producción musical de Mendelssohn nel so maduror contién numberoses obres de [[música de cámara]], munches de les cuales demuestren una intensidá emocional que delles persones cuestiónense la falta d'obres más importantes. En particular el so ''[[Cuartetu de cuerdes nᵘ 6 (Mendelssohn)|Cuartetu de cuerdes nᵘ 6]]'', el postreru de los sos seis [[cuartetu de cuerdes|cuartetos de cuerdes]] y obra principal, escritu dempués de la muerte de la so hermana [[Fanny Mendelssohn|Fanny]], ye tanto poderosu como elocuente.&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2000|Mercer-Taylor]], p. 202.&lt;/ref&gt;

Otres obres inclúin a dos [[quintetu de cuerda|quintetos de cuerdes]], [[sonata|sonates]] pa clarinete, [[violonchelu]], [[viola]] y [[violín]], dos [[tríu de pianu|tríos de pianu]] y trés [[cuartetu de pianu|cuartetos de pianu]]. Pal ''[[Tríu de pianu nᵘ 1 (Mendelssohn)|Tríu de pianu nᵘ 1 en re menor]]'', Mendelssohn escepcionalmente siguió'l conseyu d'un compañeru compositor, [[Ferdinand Hiller]], y reescribió la parte pal pianu nun estilu más [[Música del Romanticismu románticu]], al estilu de [[Robert Schumann]], aumentando considerablemente'l so efeutu.&lt;ref name=&quot;obres&quot; /&gt;

=== Obres corales ===
Los dos grandes [[oratoriu (música)|oratorios]] [[Biblia|bíblicos]], ''[[Paulus (Mendelssohn)|Paulus]]'' de [[1836]] y ''[[Elijah]]'' de [[1846]], tán descomanadamente influyíos por [[Johann Sebastian Bach]]. Del oratoriu inacabado, ''Christus'', el [[coru]] «Ellí va una estrella de Jacob» (que xunto col recitativo precedente y el tríu masculín entiende tol material esistente d'esta obra) ye representáu n'ocasiones.

Les más abiertamente romántica ''[[Die erste Walpurgisnacht]]'' (La primer nueche de Walpurgis), un [[arreglu (música)|arreglu]] pa coru y orquesta d'una [[balada]] de Goethe describiendo los rituales [[Paganismu|paganos]] de los [[druida|druides]] nos montes [[Harz]] nos empiezos del [[cristianismu]], ye sorprendentemente distintu. Esta destacable partitura foi vista pol estudiosu [[Heinz-Klaus Metzger]] como una protesta [[pueblu xudíu|xudía]] contra la dominación del cristianismu».&lt;ref&gt;[[#Todd2003|Todd]], p. 270.&lt;/ref&gt;

Mendelssohn tamién escribió munches obres [[música sacra|sacres]] pa coru ensin [[música d'acompañamientu|acompañamientu]] y pa coru con [[órganu (instrumentu musical)|órganu]]. Dalgunes fueron escrites y la mayoría fueron traducíes al inglés y siguen siendo por demás populares. Quiciabes la más famosa d'elles ye ''Hör' mein Bitten'' (Escucha la mio oración), que na so segunda metá contién «O könnt' ich fliegen» (Pa les ales d'un palombu), que se convirtió en desaxeradamente popular como pieza estreme. La obra ta compuesta pa coru completu, órganu y un [[Voz de tiple|tiple]] o [[sopranu]] [[solo (música)|solista]] que tien munches dificultaes y pasaxes solistes ampliaos. Como tal, ye una obra particularmente favorita pa los [[coru de neños|coros de neños]] nes ilesies y catedrales.

La melodía del [[himnu]] ''Mendelssohn'' (una adautación de [[William Hayman Cummings]] de la melodía de la [[cantata]] de Mendelssohn ''Festgesang'') ye la melodía habitual del popular himnu de [[Charles Wesley]] ''Hark! The Herald Angels Sing''. Esti estractu d'una composición orixinal de los [[años 1840]], pola que Mendelssohn sintióse non aptu pa componer música sagrada, ye bien usada na [[Navidá]].&lt;ref&gt;[[#Mercer-Taylor2004|Mercer-Taylor]], p. 181.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;obres&quot; /&gt;

=== Cantares ===
Mendelssohn escribió un gran númberu de cantares, tantu pa voz solista como para duetos, acompañaes por pianu. Munches d'elles son simples, o llixeramente modificaos, axustes estróficos. Cantares tales como «Auf Flügeln des Gesanges» («Nes ales del cantar») fixéronse bien populares.

Nun principiu dalgunes de los cantares escritos por Fanny Mendelssohn apaecieron sol nome del so hermanu; esto foi debíu en parte al prexuiciu de la familia y en parte a los sos propios defectos.&lt;ref name=&quot;obres&quot; /&gt;

=== Pianu y órgano ===
{{Multimedia | 
 archivu = Mendelssohn_Songs_without_Words_Funeral_March.ogg
 | títulu = Lieder ohne Worte - Llibru 5 - Funeral March
 | descripción = |formatu=| archivo2 = Mendelssohn_Songs_without_Words_Morning_Song.ogg
 | títulu2 = Lieder ohne Worte - Llibru 5 - Morning Song
 | descripción2 = 
 | formatu2 = 
 | archivu3 = Mendelssohn Songs without Words - Spinner's Song.ogg
 | títulu3 = Lieder ohne Worte - Llibru 5 - Spinner's Song
 | descripción3 = Interpretada por [[Randolph Hokanson]]
 | formatu3 = [[ogg]]
}}
''Lieder ohne Worte'' (Cantares ensin pallabres) son ocho ciclos que contienen seis pieces llíriques caúna (2 fueron publicaes póstumamente), permanecen como les sos composiciones pa pianu solu más famoses. Convertir n'obres habituales nes sales de recitales y el so aplastante popularidá causó que munchos críticos subestimen el so valor musical. Otros compositores fueron inspiraos pa producir pieces similares, ente los que s'inclúin [[Charles-Valentin Alkan]] (los cinco conxuntos de ''Chants'' acaben con una barcarola), [[Anton Rubinstein]], [[Ignaz Moscheles]] y [[Edvard Grieg]].

Otres pieces pa pianu notables de Mendelssohn inclúin les ''Variaciones sérieuses'', Op. 54 ([[1841]]), les ''Siete pieces carauterístiques'', Op. 7 ([[1827]]), el ''Rondo Capriccioso'' y el conxuntu de los seis ''Preludios y fugues'', Op. 35 (escritos ente [[1832]] y [[1837]]).

Mendelssohn tocaba'l [[órganu (instrumentu musical)|órganu]] y compunxo para dichu preséu dende los 11 años hasta la so muerte. Les sos primeres obres pa esti preséu fueron los ''Tres preludios y fugues'', Op. 37 ([[1837]]) y les ''Seis sonates'', Op. 65 ([[1845]]).&lt;ref name=&quot;obres&quot; /&gt;

== Referencies ==

=== Notes ===
{{llistaref|2}}

=== Bibliografía ===
* &lt;cite id=Brown&gt;{{cita llibru | apellíos=Brown | nome=Clive | títulu=A Portrait of Mendelssohn | allugamientu=New Haven y Londres | añu=2003 | editorial=Yale University Press | id=ISBN 978-0-300-09539-5}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Chorley&gt;{{cita llibru | apellíos=Chorley | nome=Henry Fothergill | editorial= Ernest Newman | títulu=[https://books.google.es/books?id=PoAQAAAAYAAJ&amp;printsec=toc&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Thirty years' Musical Recollections] | allugamientu=Nueva York | añu=1862 | editorial=Hurst and Blackett}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Conway&gt;{{cita llibru | apellíos=Conway |nome=David | títulu=Short, Dark and Jewish-Looking: Felix Mendelssohn in Britain | publicación=The Jewish year Book 2009 | editorial=Stephen Massil | ubicación=Londres | añu= 2009 | id=ISBN 978-0-85303-890-0}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Devrient&gt;{{cita llibru | apellíos=Devrient | nome=Eduard | enllaceautor=Eduard Devrient | títulu=My Reminiscences of Felix Mendelssohn-Bartholdy | otros=traducción al inglés de Natalia MacFarren | allugamientu=[[Londres]] | añu=[[1869]]}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Grove&gt;[[Grove Dictionary of Music and Musicians]]&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Hensel&gt;{{cita llibru | apellíos=Hensel | nome=Sebastian | coautor= |títulu=[https://books.google.es/books?id=eAGHXfehz2kC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false The Mendelssohn Family] | ubicación=Londres | editorial=Read books | añu=1884 | edición=Cuarta revisada (2007) | id=ISBN 978-1-4067-3609-0}} Editáu pol sobrín de Mendelssohn, una importante coleición de cartes y documentos sobre la so familia.&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Mendelssohn1888&gt;{{cita llibru | apellíos=Mendelssohn | nome= Felix | editorial= F. Moscheles | títulu=Letters of Felix Mendelssohn to Ignaz and Charlotte Moscheles | ubicación= Londres y Boston | añu=1888}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Mendelssohn1986&gt;{{cita llibru | apellíos=Mendelssohn | nome= Felix | editorial= R. Elvers, tr. C. Tomlinson | títulu=Felix Mendelssohn, A Life in Letters | allugamientu=Nueva York | añu=1986 | id=ISBN 0-88064-060-X}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Mercer-Taylor2000&gt;{{cita llibru | apellíos=Mercer-Taylor |nome=Peter | coautor= |títulu=[https://books.google.es/books?id=vZG3pBbCaB4C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false The Life of Mendelssohn] | allugamientu=Cambridge | editorial=Cambridge University Press | añu=2000 | id=ISBN 0-521-63972-7}} &lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Mercer-Taylor2004&gt;{{cita llibru | apellíos=Mercer-Taylor |nome=Peter | títulu=[https://books.google.es/books?id=Pgj6VuAf2tcC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false The Cambridge Companion to Mendelssohn] | allugamientu=Cambridge | añu=2004 | id=ISBN 0-521-53342-2}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Moscheles &gt;{{cita llibru | apellíos=Moscheles | nome=Charlotte | coautor= |títulu=Life of Moscheles, with selections from his Diaries and Correspondence | ubicación=Londres | editorial=Hurst and Blackett | añu=1873}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Rosen &gt;{{cita llibru | apellíos=Rosen | nome=Charles | títulu=[https://books.google.es/books?id=y7PHS54HqykC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false The Romantic Generation] | allugamientu=Harvard | añu=1995 | editorial=Harvard University Press | id=ISBN 0-674-77933-9}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Sanders &gt;{{cita publicación |apellíu=Sanders | nome= L.G.D. | títulu=Jenny Lind, Sullivan and the Mendelssohn Scholarship | publicación=The Musical Times | volume=97 | númberu=1363 | fecha=setiembre de 1956}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Sterndale&gt;{{cita publicación |apellíu=Sterndale Bennett | nome=R. | títulu=The Death of Mendelssohn | publicación=Music and Letters | volume=36 | númberu=4 | allugamientu=Oxford | fecha=1955}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Todd1991 &gt;{{cita llibru | apellíos=Todd | nome= R. Larry| títulu=[https://books.google.es/books?id=w_VTyeUpf-4C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Mendelssohn and his World] | allugamientu=Princeton | editorial=Princeton University Press | añu=1991 | id=ISBN 0-691-02715-3}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Todd2003&gt;{{cita llibru | apellíos=Todd | nome=R.Larry | títulu=[https://books.google.es/books?id=j2Pf2yQipyUC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Mendelssohn — A Life in Music] | allugamientu=Oxford; Nueva York | editorial=Oxford University Press | añu=2003 | id=ISBN 0-19-511043-9}}&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Werner&gt;{{cita llibru | apellíos=Werner | nome=Eric | títulu=Mendelssohn, A New Image of the Composer and his Age | allugamientu=Nueva York y Londres | añu=1963 | editorial=Free Press of Glencoe}} Una reevalución pionera cuando foi publicada per primer vegada, agora ye suxetu de discutiniu pola innecesaria interpretación descomanadamente entusiasta de Werner de dellos documentos qu'establecen les simpatíes xudíes de Mendelssohn. Vease [[Musical Quarterly]], vols. 82–83, artículos de Sposato, [[Leon Botstein]] y otros.&lt;/cite&gt;
* &lt;cite id=Mendelssohn1864&gt;{{cita llibru | apellíos=Mendelssohn | nome= Felix | editor=Paul y Carl Mendelssohn Bartholdy | títulu=[https://books.google.es/books?id=d0EBAAAAQAAJ&amp;pg=PA405&amp;dq=mendelssohn&amp;lr=#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Letters of Felix Mendelssohn Bartholdy from 1833 to 1847] | editorial=Longman, Green, Longman, Roberts &amp; Green | ubicación=Londres | añu=1864}}&lt;/cite&gt;

== Enllaces esternos ==
{{commons|Felix Mendelssohn}}
{{Wikiquote|Felix Mendelssohn}}
* {{IMSLP|id=Mendelssohn, Felix}}
* [https://www.scribd.com/doc/24016486 Felix Mendelssohn, La traxedia de la perfeición]. Inclúi discografía.
* [http://www.felixmendelssohn.com/ felixmendelssohn.com] (n'inglés)
* [http://www.classicistranieri.com/felix-mendelssohn-bartholdy-podcast-public-domain-and-creative-commons-recordings.html Podcast d'obres de Mendelssohn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923222258/http://www.classicistranieri.com/felix-mendelssohn-bartholdy-podcast-public-domain-and-creative-commons-recordings.html |date=2015-09-23 }}
* [https://musopen.org/music/composer/felix-mendelssohn/ Música] y [https://musopen.org/sheetmusic/composer/felix-mendelssohn/ partitures] de dominiu públicu en [https://musopen.org/ Musopen]

{{Tradubot|Felix Mendelssohn}}

{{NF|1809|1847|Mendelssohn, Felix}}
[[Categoría:Direutores d'orquesta d'Alemaña]]
[[Categoría:Persones d'Hamburgu]]
[[Categoría:Europeos d'ascendencia xudía]]</text>
      <sha1>iwze55q3l589y7xo84i3yd687x57bvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lyndon B. Johnson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74322</id>
    <revision>
      <id>4493213</id>
      <parentid>4146811</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7318" sha1="aszbt9pziq9eeta9rpvj9yub6yrafhl" xml:space="preserve">{{referencies|t=20100821}}
{{persona}}
'''Lyndon Baines Johnson''' ([[Stonewall (Texas)|Stonewall]], [[Texas]], [[27 d'agostu]] de [[1908]] – [[Johnson City (Texas)|Johnson City]], [[Texas]], [[22 de xineru]] de [[1973]]), moteyáu poles sos sigles, '''LBJ''', foi'l trentenu sestu [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente]] de los [[Estaos Xuníos]].

Venía de una familia modesta. El so güelu maternu yera un emigrante español que s'instaló en [[Texas]] y adoptó la nacionalidá norteamericana en [[1861]]&lt;ref&gt;[http://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DKPPrensaHistoricaWEB/buscar.do?buscar&amp;amicus=178866 Diario Vasco, 25 de marzu de 1965, páxina 1]&lt;/ref&gt; . Empecipió la so carrera política en 1937, al ser escoyíu pa la Cámara de Representantes per Texas; depués foi senador (1949) y xefe del grupu demócrata del Senáu (1953). Kennedy incorporó-y a la so candidatura presidencial como vicepresidente en virtú de la so esperiencia parllamentaria y de los sos oríxenes sureños; de cuenta que, tres la victoria eleutoral de 1960, convertir en vicepresidente en 1961.

== Líder Demócrata ==
Johnson lideró a los demócrates del Senáu mientres la totalidá de los ocho años de l'alministración republicana d'[[Eisenhower]], como líder de la minoría nos dos primeros años y como líder de la mayoría de los últimos seis. Al dirixir una estrecha mayoría, Johnson confió nel so poder de persuasión pa caltener xunida a la bancada demócrata y axuntar más votos ente los senadores republicanos. Como líder de la mayoría, Johnson xugó un papel decisivu na aprobación de les primeres lleis de derechos civiles en más d'ochenta años en 1957 y 1960. Un ataque al corazón en 1955 amenació con poner fin a la so carrera política, pero recuperóse totalmente y reasumió les sos funciones. La elevación de Johnson a la vicepresidencia dexó'l so escañu nel Senáu vacante en 1961, y el republicanu John G. Tower ganó una eleición especial p'asocede-y.

== Vicepresidencia ==
En 1952 y 1956, Johnson intentara pero nun llogró ser nomáu vicepresidente na fórmula demócrata, refiriéndose a sigo mesmu como un candidatu &quot;occidental&quot;. La llexislatura de Texas aprobó una midida pa dexar que Johnson compitiera de forma simultánea pa la presidencia y la reeleición al Senáu en 1960. A pesar d'estes maniobres, la so precandidatura a la Casa Blanca en 1960 fracasó, y conformóse con ser el vicepresidente de [[John F. Kennedy]]. Munchos comentaristes políticos creen qu'ensin Johnson como'l so compañeru de fórmula, Kennedy perdería les eleiciones frente al republicanu [[Richard Nixon]]. Johnson foi nomáu por Kennedy pa encabezar el Comité del Presidente sobre la igualdá d'oportunidaes nel emplegu, cargu que-y dexó trabayar en nome de los negros y otres minoríes. Como vicepresidente, tamién llevó a cabu delles misiones nel estranxeru, que-y ufiertó información llindada sobre los problemes internacionales.

== Presidencia de los Estaos Xuníos ==
Johnson asumió'l cargu de Presidente, dempués del asesinatu de [[John F. Kennedy]] el [[22 de payares]] de [[1963]], nel avión que treslladaba los restos d'ésti dende [[Dallas]]. Johnson aprobó la [[Llei de Derechos Civiles de 1964]], esta llei prohibió la [[Racismo|discriminación racial]] n'establecimientos públicos y en cualquier negociu o institución que recibiera fondos federales.

[[Ficheru:Lyndon B. Johnson taking the oath of office, November 1963.jpg|thumb|left|Lyndon B. Johnson emprestando xuramentu como [[presidente de los Estaos Xuníos]], a bordu del [[Air Force One]], tres el [[asesinatu de John F. Kennedy]] el [[22 de payares]] de [[1963]].]]

Johnson foi escoyíu pa un nuevu periodu presidencial el [[3 de payares]] de [[1964]], ganando les eleiciones con un 61.1&amp;nbsp;% de los votos populares contra apenes un 38.5&amp;nbsp;% que llogró'l so rival republicanu [[Barry Goldwater]].

Afaláu pol so gran victoria eleutoral, Johnson unvió al [[Congresu de los Estaos Xuníos|Congresu]] munchos programes sociales que fueron aprobaos por ésti: ayuda federal pa la educación, les artes y les humanidaes; seguro de salú pa los vieyos ([[Melecinara]]) y pa los probes ([[Medicaid]]); viviendes de baxu costu y renovación urbana. [[La Llei de Derechu al Votu de 1965]] que finalmente dexó a los afroamericanos d'Estaos Xuníos allegar a les urnes. La discriminación escontra la [[inmigración]] tamién llegó al so fin: aboliéronse les cuotes por orixe nacional, lo que dexó un gran aumentu nel númberu de visaos d'inmigración pa países extraeuropeos (vease: [[Immigration and Nationality Act of 1965]]).

Anque aquel día la mayoría de los americanos algamara la prosperidá, el llibru de [[Michael Harrington]], ''The Other America'' ('La otra América'), de [[1962]], identificó la persistente probeza: nos barrios baxos urbanos, na mayoría de los vecinderos de negros y ente los blancos probes de los montes [[Apalaches]] orientales. El presidente Johnson respondió col so programa ''Guerra contra la Probeza'', qu'incluyía educación preescolar especial pa los neños probes, capacitación vocacional pa quien abandonaren la escuela y emplegos de serviciu comuñal pa los mozos de los barrios baxos.

[[Ficheru:Lyndon_Johnson_signing_Civil_Rights_Act,_July_2,_1964.jpg|thumb|left|Johnson roblando la Llei de Derechos Civiles de [[1964]]. Ente los invitaos, detrás d'él ta [[Martin Luther King Jr.]].]]

Con toos estos programes, l'oxetivu de Johnson yera construyir una gran sociedá (''The Great Society''): una nación onde la igualdá d'oportunidaes y una alta calidá de vida fueren el patrimoniu de toos. Anque en [[1965]] había munches razones pa sentise optimista avera del futuru de la nación, una y bones la probeza diba en descensu y los americanos gociaben d'una mayor prosperidá y meyor educación qu'en cualesquier otru periodu anterior de la so historia hubo 2 grandes crisis que provocaron que nun se presentara a la reeleición de 1968. La primera, interna, foi'l [[movimientu polos derechos civiles n'Estaos Xuníos]] de la población negra y la segunda, esterna y la más importante, foi la [[Guerra de Vietnam]].

Lyndon B. Johnson morrió'l llunes [[22 de xineru]] de [[1973]] a les 4:33 P.M., del so tercer [[ataque al corazón]] nel so ranchu na ciudá d'[[Estaos Xuníos]] de [[Johnson City (Texas)|Johnson City]], [[Texas]], a la edá de 64 años. La so salú habíase vistu afeutada pol escesu nel consumu d'alcohol y el tabaquismu sumáu al estrés; l'ex presidente tuvo graves enfermedaes del corazón. Sufriera un segundu [[ataque al corazón]] n'abril de [[1972]], pero fuera incapaz de dexar de fumar. Foi atopáu por axentes del [[Serviciu Secretu de los Estaos Xuníos|Serviciu Secretu]], na so cama, con un teléfonu na mano. (''The Age'', 23 de xineru de 1973, páx. 1).

== Ver tamién ==
* [[Movimientu polos Derechos Civiles n'Estaos Xuníos]]
* [[Immigration and Nationality Act of 1965]]
* [[Grupu Suite 8-F]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Lyndon B. Johnson}}


{{NF|1908|1973|Johnson, Lyndon B.}}


{{Tradubot|Lyndon B. Johnson}}

[[Categoría:Lyndon B. Johnson| ]]
[[Categoría:Presidentes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>aszbt9pziq9eeta9rpvj9yub6yrafhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arenaria interpres</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75022</id>
    <revision>
      <id>4493332</id>
      <parentid>4473280</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5516" sha1="jbimt39omx7uhrq8hhbkyej6dqoganq" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| Entornamarexes común
| status = LC
| status_system = iucn3.1 
| status_ref =&lt;ref name = iucn&gt;{{IUCN|asesores = BirdLife International |añu = 2009 |títulu = ''Arenaria interpres'' |edición IUCN = 2011.2 |consultáu = 7 de xineru de 2011 }}&lt;/ref&gt;
| image = Arenaria interpres (habitus).jpg
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Charadriiformes]]
| familia = [[Scolopacidae]]
| genus = ''[[Arenaria (ave)|Arenaria]]''
| species = '''A. interpres'''
| binomial = Arenaria interpres
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
| subdivision_ranks = Subespecies
| subdivision =&lt;center&gt;Ver el testu&lt;/center&gt;
}}

L'{{iniTaxon}} ye una [[especie]] d'[[ave]] [[caradriforme]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Scolopacidae]].

== Descripción ==
Mide de 21 a 25 centímetros de llargu, pesa unos 110 gramos, y tien un valumbu de 43 a 49 cm.&lt;ref name=damisela&gt; Mariano Jiménez II y Mariano G. Jiménez. [http://www.damisela.com/zoo/ave/otros/charadri/scolopacidae/interpres/index.htm Entornamarexes Común (''Arenaria interpres'')]. Damisela.com, consultáu n'abril de 2009.&lt;/ref&gt; Tien el cuerpu compactu, coles sos pates, pescuezu y picu curtios.&lt;ref name=&quot;inbio&quot;&gt;Álvaro Herrera [http://darnis.inbio.ac.cr/FMPro?-DB=UBIpub.fp3&amp;-lay=WebAll&amp;-Format=/ubi/detail.html&amp;-Op=bw&amp;id=3000&amp;-Find Arenaria interpres (Linnaeus, 1758) (''Entornamarexes acoloratáu'')]. National Biodiversity Institute, consultáu n'abril de 2009.&lt;/ref&gt; Les sos pates tienen una color naranxa intensa.&lt;ref name=inbio/&gt;

La so color camuda coles estaciones. Mientres nel iviernu la so cabeza ye café claro. La so zona dorsal ye marrón escuru, gris y negru, y la ventral ye blanca, col gargüellu y pechu negros.&lt;ref name=asturnatura&gt;Jesús Oliverios Pérez. [http://www.asturnatura.com/especie/arenaria-interpres.html Arenaria interpres (Linnaeus, 1758)]. Asturnatura.com, consultáu n'abril de 2009.&lt;/ref&gt; Na so dómina reproductiva los machos tienen la cabeza y piscuezu cubiertos con un llamativu diseñu blancu y negru, cola zona dorsal colorada.&lt;ref name=inbio/&gt;

== Distribución ==
Tien un área de distribución que, según la estimación, va d'unu a diez millones de quilómetros cuadraos, cubriendo parte d'[[África]], [[América]], [[Asia]], [[Europa]] y [[Oceanía]].&lt;ref name}=iucn&gt;BirdLife International 2008. [https://www.iucnredlist.org/species/22693336/154669637 Arenaria interpres]. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. Consultáu n'abril de 2009.&lt;/ref&gt;

== Comportamientu ==
La especie ye dafechu migratoria. De vezos solitarios, acomuña en grupos pequeños,&lt;ref name=inbio/&gt; que pueden incluyir individuos d'otres especies, como'l mazaricu (''[[Charadrius bicinctus]]''),&lt;ref name=damisela/&gt; anque son gregarios al migrar y alimentase, xuntándose'n grupos d'hasta 100 individuos.&lt;ref name=birdlife&gt;BirdLife International (2008) Species factsheet: [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ruddy-turnstone-arenaria-interpres Arenaria interpres]. Consultáu n'abril de 2009.{{en}}&lt;/ref&gt;

Añera ente mayu ya agostu, al norte de la so distribución, n'[[Alaska]], [[Canadá]], [[Groenlandia]], [[Islandia]], el norte de la Europa continental y Asia.&lt;ref name=damisela/&gt; Constrúin [[Nieru|nial]]es solitarios cerca de la mariña, anque cuando les condiciones ambientales son-y aparentes, pueden añerar en grupos.&lt;ref name=birdlife/&gt; Escuenden el so nial ente la vexetación, ocupándolo per dellos años. La fema pon 4 güevos de color verdosu con manches parduces,&lt;ref name = Dierschke&gt;{{Cita llibru |autor = Dierschke, V. |títulu = Aves d'Europa |añu = 2008 |idioma = castellanu |páxines = 256 |ubicación = Barcelona, España |editorial = Ediciones Omega |isbn = 978-84-282-1476-6 }}&lt;/ref&gt; que son guaraos por dambos proxenitores.&lt;ref name=asturnatura/&gt; Los güevos eclosionen depués de 22 a 24 díes.&lt;ref name=damisela/&gt;

Mientres nel iviernu migra escontra'l sur, llegando hasta [[Oceanía]], les [[islles britániques]], inclusive hasta'l sur d'África y la [[Archipiélagu de Tierra del Fueu|Tierra del Fueu]].&lt;ref name=damisela/&gt;

== Hábitat y alimentación ==
Vive en cantiles y roqueríos costeros. Da vuelta a les piedres, tables, y otres torgues qu'atopa, mientres gueta los invertebraos de los que s'alimenta, aición que-y valió'l so [[nome común]]. Tamién s'alimenta de [[carnuezu]] y [[pexe]] en descomposición.&lt;ref name=asturnatura/&gt;

== Taxonomía ==
Reconócense les siguientes [[subespecie|subespecies]]:
* ''[[Arenaria interpres interpres]]''
* ''[[Arenaria interpres morinella]]'' 

== Galería ==
&lt;gallery&gt;
Arenaria interpres3.jpg
Arenaria interpres5.jpg
Ruddy Turnstone.jpg
Arenaria_interpres_P4233847.jpg
Ave de playa 12.jpg
Arenaria interpres - Graveleauiledere.jpg
Arenaria interpres flock.jpg
Ave de playa 11.jpg
Arenaria interpres MHNT.jpg|Güevu de ''Arenaria interpres''
&lt;/gallery&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* YouTube: 
* [http://www.youtube.com/watch?v=84w-CsSOWE0 Alimentando y aseándose]
* [http://www.youtube.com/watch?v=Tmeflp9HZcU Alimentándose]
* [http://www.youtube.com/watch?v=838uFWqtfFs Alimentando y aseándose]

{{commonscat}}
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Arenaria (ave)|interpres]]
[[Categoría:Aves d'Europa]]
[[Categoría:Aves d'África]]
[[Categoría:Aves d'Oceanía]]
[[Categoría:Aves d'América]]
[[Categoría:Aves d'Asia]]
[[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]]
[[Categoría:Animales descritos en 1758]]</text>
      <sha1>jbimt39omx7uhrq8hhbkyej6dqoganq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gallinago media</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75064</id>
    <revision>
      <id>4493298</id>
      <parentid>4466156</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4535" sha1="nbxcy510upibh1dnhxa2fjr4e759pn7" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| 
| status = NT
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref&gt;{{IUCN|id=106002989 |títulu=Gallinago media|assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.2 |añu=2012 |fechaaccesu=4 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Charadriiformes]]
| familia = [[Scolopacidae]]
| genus = ''[[Gallinago]]''
| species = '''''G. media'''''
| binomial = ''Gallinago media''
| binomial_authority = ([[John Latham|Latham]], 1787)
| range_map = Gallinago media Map.png
| synonyms =''Capella media''&lt;br /&gt;
''Gallinago major''&lt;br /&gt;
''Scolopax media''
}}
{{noaves}}
La {{iniTaxon}} ye una [[especie]] d'[[ave]] [[Charadriiformes|caradriforme]] de la familia [[Scolopacidae]] que vive en [[Eurasia]] y [[África]]. Cría nos humerales y praderíes húmedes con vexetación curtia del nordés d'[[Europa]] y noroeste d'[[Asia]] y migra al [[África subsaḥariana]] pa pasar l'iviernu.

== Descripción ==
[[Ficheru:GallinagoMediaDavies.jpg|thumb|left|Machu.]]

Mide ente 26–30&amp;nbsp;cm de llargu y tien un valumbu alar d'ente 42–50&amp;nbsp;cm. Los adultos d'arcea real son solo un pocu mayores, anque abondo más robustes, que l'[[Gallinago gallinago|agachadiza común]] y tienen el picu más curtiu. Los sos partes cimeros son principalmente pardes con llixos claros y escures, y les partes inferiores son principalmente ablancazaes veteadas en pardu, anque'l so pechu ye castañu. Presenta franxes clares llonxitudinales nel llombu y la parte cimera de les ales. Tamién presenta un patrón de llistes clares y escures na cabeza, siendo les [[llistes superciliares]] y la [[Pileu (ornitoloxía)|llista pileal media]] ablancazaes y les llistes pileales llaterales, les llistes oculares y les bigoteras escures.

== Comportamientu ==

Esta ave destaca pola so capacidá pa volar a gran velocidá enormes distancies ensin parar. Pueden volar hasta a 97 quilómetros per hora, práuticamente ensin ayuda del vientu. Rexistróse que dalgunes volaron en 48 hores ensin parar hasta 6.760&amp;nbsp;km.&lt;ref name=migrations&gt;{{cita noticia | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2011/06/110606-fastest-birds-flight-animals-migration-science/ | títulu = World's Fastest Bird? Chubby Snipe Snaps Nonstop Record | apellíu = None | nome = Ker Than |fecha = 6 de xunu de 2011 | obra = National Geographic | fechaaccesu = 12 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; Anque les sos ales nun son especialmente aerodinámiques y escarecen d'estremos apuntiaos. Xeneralmente nun paran pa comer a pesar de tener la oportunidá y aguanten coles sos reserves de grasa.&lt;ref name=migrations/&gt; 

Busquen alimentu na folla, sondiando y picotiando en busca de preses. Aliméntase d'[[inseutu|inseutos]] y merucos, y dacuando de materia vexetal. Son difíciles de ver yá que se camuflen bien cola so redolada. Cuando daqué obligar a salir del so escondederu vuela rectu hasta llegar a considerable distancia volviéndose a esconder ente la vexetación.
[[Ficheru:Gallinago media MHNT.jpg|thumb|left|150px|Güevu de ''Gallinago media'', [[MHNT]].]]
Na dómina de cría los machos se pavonean nos [[Lek (comportamientu animal)|leks]], espurriéndose coles plumes del pechu acovanaes y la cola estendida. Suelen realizar saltos y emiten diversos soníos mientres la exhibición. Les femes suelen poner 3-4 güevos nun nial nel suelu escondíu ente la vexetación.

== Rexistru fósil ==

Atopáronse fósiles d'arcea real en [[Carolina del Norte]], dataos alredor de 4,465 Ma ±0,865M. Esto indica qu'esta especie podría treslladase cruciando'l [[océanu Atlánticu]].&lt;ref name=&quot;paleodb&quot;&gt;{{cita web|títulu=[[The Paleobiology Database]]|url=http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl?action=checkTaxonInfo&amp;taxon_non=83481&amp;is_real_user=1|fecha=3 de xineru de 2009|fechaaccesu=10 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1=Imáxenes en ARKive |2=http://www.arkive.org/species/GUES/birds/Gallinago_media/more_info.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}.
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Biology Letters |2=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/early/2011/05/13/rsbl.2011.0343.abstract?sid=b2046b37-21a7-44b0-8eb5-cai40288ba83 |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}


{{Tradubot|Gallinago media}}
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Gallinago|Media]]
[[Categoría:Aves d'Europa]]
[[Categoría:Aves d'Asia]]
[[Categoría:Aves d'África]]
[[Categoría:TBSpecies]]</text>
      <sha1>nbxcy510upibh1dnhxa2fjr4e759pn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rutherfordiu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77024</id>
    <revision>
      <id>4493218</id>
      <parentid>4190809</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3190" sha1="1mk673ihzvzq5r793a8yxklpbwu04k5" xml:space="preserve">{{Ficha d'elementu químicu |nome =
Rutherfordiu
|anterior = [[Laurenciu]]
|posterior = [[Dubniu]]
|símbolu = Rf
|númberu = 104
|grupu = [[Elementos del grupu 4|4]]
|periodu = [[Elementos del periodu 7|7]]
|bloque = [[Elementos del bloque d|d]]
|densidá = 
|durez = 
|apariencia = Desconocíu; probablemente&lt;br /&gt; metálicu, plateado blancu o gris
|masa_atómico = &lt;nowiki&gt;[261]&lt;/nowiki&gt;
|radiu_atómicu = 
|radiu_covalente = 
|radiu_van_der_waals = 
|configuración_electrónica = Probablemente &lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[radón|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;5[[orbital atómicu|f]]&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 6[[orbital atómicu|d]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 7[[orbital atómicu|s]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|estáu = Presuntamente [[sólidu]] 
}}

El '''rutherfordiu''' (enantes llamáu '''kurchatovio''' y '''unnilquadio''') ye un [[elementu químicu]] de la [[Tabla periódica de los elementos|tabla periódica]] que'l so símbolu ye Rf y el so [[númberu atómicu]] ye 104. El so nome foi escoyíu n'honor del Barón [[Ernest Rutherford]], científicu collaborador del modelu atómicu y física nuclear. Este ye un [[elementu sintéticu]] altamente radiactivu que'l so [[isótopu]] más estable ye'l &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Rf con una [[vida media]] d'aproximao 13 [[hora|hores]]. 

== Historia ==

El '''rutherfordiu''' foi sintetizáu per primer vegada en [[1964]] nel Institutu Conxuntu pa la Investigación Nuclear en [[Dubná (ciudá)|Dubna]] ([[Rusia]]). Los investigadores bombardiaron [[plutoniu]] con iones de [[neón]] aceleraos a 113 - 115 [[Electrón-voltiu|MeV]], y sostuvieron haber atopáu traces de fisión nuclear sobre un vidriu de tipu especial, con un microscopiu, qu'indicaben la presencia del nuevu elementu.

En 1969 los investigadores de la [[Universidá de California, Berkeley]], sintetizaron l'elementu sobreponiendo &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;[[californiu|Cf]] y &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;[[carbonu|C]] en choques a alta enerxía. El grupu de Berkeley afirmó tamién nun poder reproducir el métodu usáu polos investigadores soviéticos.

Esti fechu llevó a una [[Discutiniu sobre la denominación de los elementos|discutiniu]] sobre'l nome del elementu; yá que los soviéticos sosteníen sintetizalo en Dubna propunxeron Dubniu (Db), y tamién Kurchatovio (Ku) pal elementu 104, n'honor d'[[Ígor Kurchátov|Ígor Vasílievich Kurchátov]] (1903-1960), ex xefe de la investigación nuclear soviética. Los americanos, sicasí, propunxeron Rutherfordiu (Rf) n'honor d'[[Ernest Rutherford]] un famosu físicu nuclear neozelandés. La International Union of Pure and Applied Chemistry ([[IUPAC]]) adoptó temporalmente'l nome Unnilquadium (Unq), según la [[denominación sistemática d'elementos]], hasta qu'en 1997 la disputa resolver cola adopción del nome actual.

== Ver tamién ==
* [[Discutiniu sobre la denominación de los elementos|Discutiniu sobre la denominación de los elementos 104 al 108]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{commonscat|Rutherfordium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rf/index.html WebElements.com - Rutherfordium]


{{Tradubot|rutherfordio}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Elementos químicos]]
[[Categoría:Elementos químicos sintéticos]]</text>
      <sha1>1mk673ihzvzq5r793a8yxklpbwu04k5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fala del Rebollal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77547</id>
    <revision>
      <id>4493125</id>
      <parentid>4250229</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5061" sha1="icyzw7w7gye074kapjsr8rbejrx6uak" xml:space="preserve">
La '''Fala d'El Rebollar''', tamién conocida cenciellamente como '''palra''', ye una variedá dialeutal llocal del [[estremeñu]], una fala de tránsitu ente'l dominiu llingüísticu [[asturlleonés]] y el [[castellanu]]. Fálase na contorna homónima de la [[provincia de Salamanca]], formada por los conceyos de Navasfrías, El Payu / El Payo, Robleda / Robrea y Villasrubias, con influyencies nel norte de la [[provincia de Cáceres]], y nos pueblos cercanos de la faza [[Portugal|portuguesa]]. 


== Trazos que concasen col asturlleonés ==

* Mantenencia aspirada del fonema inicial /F/: ''ḥígau'' 'fégadu', ''ḥambri'' 'fame', ''ḥadel'' 'facer', ''él ḥadi'' 'elli fae', ''ḥoci'' 'foz', ''ḥongu'' 'fongu'. 
* Piesllu xeneral de les vocales átones finales -e &gt; -i: ''ḥuenti'', ''nochi'', ''dendi'', ''esti'', ''calli'' 'cai', ''aḥundi'' 'afonda'. El piesllu prodúzse tamién nos reflesivos ''ḥugalsi'' 'fugase', ''aḥallalsi'' 'afayase'.
* Piesllu xeneral de les vocales átones finales -o &gt; -u: ''mesmu'', ''por esu''.
* Piesllu xeneral de les vocales átones finales -es &gt; -is: ''antoncis'', ''raicis'', ''crasis'' 'clases'.
* Piesllu xeneral de les vocales átones finales -os &gt; -us: ''queremus'', ''añus'', ''agüelus''.
* Cayida xeneral de la oclusiva sonora /d/: ''vertúis'' 'virtudes', ''metá'', ''defendeol'' 'defensor', ''líquiu'' 'llíquidu', ''áceu'' 'ácidu'. 
* Ensertu del artículu enantes del posesivu: ''las nuestras callis'', ''los nuestrus dagalis'' 'los nuesos rapacinos'.
* Mantenencia de la vieya -e llatina: ''redi'' 'rede', ''ḥoci'' 'foz', ''ḥazi'' 'fexe', ''tosi'' 'tuse', ''sedi'' 'sede', ''peci'' 'pexe'.
* Mantenencia del cuelmu llatín mb: ''lombu'', ''lambel''.
* Acabu xeneral nel diminutivu –inu: ''librinu'' 'llibrín', ''casina'', ''gatinu'' 'gatín'.
* Nel llugar d'El Payu señes d'un antiguu plural femenín en -es, mesmo que nel [[asturianu central]], con desendolcu secundariu en -is (mesmo que nes Regueres, Llangréu y Bimenes): ''lis vaquis'', ''patatis'', ''mantis''.

== Trazos que concasen col castellanu ==

* Non palatización de L-: ''lengua'', ''lumbri'', ''luna'', ''leyis''. Esti trazu torga la posibilidá d'incluyir esta fala dientro del dominiu llingüísticu astur.
* Mantenencia de /-r/ final del infinitivu camudau en /-l/ ante pronome reflesivu: ''calentalsi'', ''cansalmi'', ''gobernalmus''.
* Tiempos verbales compuestos: ''han cogíu'', ''han síu ḥechas''.
* Asitiamientu preverbal de los complementos direutu ya indireutu: ''Li diji l'utru dia''.

== Trazos ermunos de la palra ==

* Cambéu del l &gt; r nos cuelmos trabaos por consonante (cl, pl, bl, fl…): ''craru'', ''pruma'', ''brandeal'' 'ablandiar', ''puebru'', ''fruyil'' 'fluyer', ''frol'' 'flor', ''robri'' 'carbayu'.
* Al aviesu cambéu del r &gt; l nel cuelmu pr-: ''plau'' 'prau', ''templanu'' tempranu'.
* Acabu xeneral de -r cabera etimolóxica en -l, mesmo qu'en delles fales del andaluz oriental: ''puel'' 'poder', ''trael'' 'trayer', ''amol'' 'amor'.
* Formes de perfeutu fuerte de la tercer persona del plural análogues cola tercer del singular: ''ḥidun'' 'ficieren' (por analoxía con ''ḥidu'', 'fizo'), ''truḥun'' 'traxeren' (por analoxía con truḥu, 'truxo'), ''pudun'' 'pudieren' (por analoxía con ''pudu'', 'pudo'), ''quijun'' 'quixeren' (por analoxía con ''quiju'', 'quixo').
* ''ondi'' 'once', ''dodi'' 'dolce', ''porradu'' 'porrazu', ''ḥidu'', 'fizo', ''dagalis'' 'zagales', ''idi'' 'diz', ''vedinu'' 'vecín', ''vadíu'' 'vacíu'.

== Referencies bibliográfiques d'interés ==

* &quot;El habla de El Rebollar. Descripción&quot; – Ángel Iglesias Ovejero
* &quot;El habla de El Rebollar. Léxico&quot; – Ángel Iglesias Ovejero
* &quot;Robleda. Crónica y descripción del lugar&quot; – José Alonso Pascual
* &quot;Breve descripción de Peñaparda&quot; – José Benito Mateos Pascual
* Revista electrónica &quot;La Gurulla&quot;
* &quot;El corral los mis agüelus&quot;, primer llibru lliterario escritu n'esta variedá llingüística

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Ficha de El Rebollar en la páxina del Turismo del Reino de León |2=http://www.turismoreinodeleon.com/comarcas/sur-leones/rebollar/ |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://usuarios.lycos.es/lagurulla/ &quot;El corral los mis agüelus&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091012101441/http://usuarios.lycos.es/lagurulla/ |date=2009-10-12 }}
*[http://www.agrext.ch/Downloads/DocumentosLenguaExtremadura/izionariu_dictionary_estreme%C3%B1u_estremaduran_extremaduran_extremadura_extreme%C3%B1o_castuo_cahtuo.pdf/ &quot;DICCIONARIO CASTELLANO - EXTREMEÑO&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907105201/http://www.agrext.ch/Downloads/DocumentosLenguaExtremadura/izionariu_dictionary_estreme%C3%B1u_estremaduran_extremaduran_extremadura_extreme%C3%B1o_castuo_cahtuo.pdf |date=2012-09-07 }}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Dominiu llingüísticu astur]]
[[Categoría:fales de tránsitu]]
[[Categoría:Salamanca]]</text>
      <sha1>icyzw7w7gye074kapjsr8rbejrx6uak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galleria mellonella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83118</id>
    <revision>
      <id>4493297</id>
      <parentid>4033619</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1922" sha1="4l2cwiw5hhxwcvj9x17ijfqyohzgxlt" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| Poliya de la cera
| status = NE
| image = Galleria mellonella.jpg
| image_caption = ''Galleria mellonella''.
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Arthropoda]]
| classis = [[Insecta]]
| ordo = [[Lepidoptera]]
| subordo = [[Glossata]]
| infraordo = [[Heteroneura]]
| zoodivisio = [[Ditrysia]]
| unranked_familia = [[Obtectomera]]
| superfamilia = [[Pyraloidea]]
| familia = [[Pyralidae]]
| genus = ''[[Galleria]]
| species = '''''G. mellonella'''''
| binomial = '''Galleria mellonella'''
| binomial_authority = [[Linnaeus]], 1756
}}
La '''poliya de la cera''' ('''''Galleria mellonella'''''), ye una [[especie]] d'[[inseutu]] lepidópteru del [[Orde (bioloxía)|suborde]] Glossata y del cladu [[Ditrysia]]. Ye de distribución mundial. (Linnaeus, 1756) Apuerta a una plaga agrícola nos truébanos d'[[abeyes]] melíferas.&lt;ref name=&quot;Entomología&quot;&gt;''Principios d'Entomoloxía Agrícola'' Ediciones Sol de Barru. &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{es}} http://mieldemalaga.com/enfermedades/poliya.html Galleria mellonella&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{es}} http://perkinsltda.com.co/galleria-mellonella/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015215927/http://perkinsltda.com.co/galleria-mellonella/ |date=2016-10-15 }} Galleria mellonella&lt;/ref&gt;

== Descripción ==
[[Caparina]] de constitución ancha y robusta y color de base marrón con irisaciones plomices. Nel marxe de les ales presenta flecos con matices clarooscuros, y na metá inferior delles llinies negres llonxitudinales. Les ales posteriores son de color gris claro, con nervaciones sobresalientes.

== Hábitat ==
La caparina y la so gata habiten en cortiles coloniales con [[Enxeita|setos]] d'abeyes. La [[canesba]] aliméntase de cera d'abeya.

== Referencies ==
{{Llistaref}}
{{wikispecies}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Especies descrites por Linnaeus]]
[[Categoría:Galleria]]
[[Categoría:Pyralidae]]
[[Categoría:Artrópodos]]
[[Categoría:Arthropoda]]</text>
      <sha1>4l2cwiw5hhxwcvj9x17ijfqyohzgxlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golfu de Méxicu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86032</id>
    <revision>
      <id>4493227</id>
      <parentid>4486829</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16129" sha1="c9g8om50fjch1odljhco9pkgc86blmg" xml:space="preserve">{{Xeografía}}
El '''golfu de Méxicu''' ye una [[Conca (accidente xeográficu)|conca oceánica]] contenida ente les mariñes de [[Méxicu]], [[Estaos Xuníos]] y [[Cuba]]. Los estaos mexicanos que tienen mariña col golfu son: [[Tamaulipas]], [[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], [[Tabasco]], [[Campeche]], [[Yucatán]]; los d'Estaos Xuníos son: [[Florida]], [[Alabama]], [[Mississippi]], [[Louisiana]] y [[Texas]]. La islla de [[Cuba]] ocupa na parte oriental del golfu la salida d'ésti escontra l'[[océanu Atlánticu]], en cuantes que la [[península de Yucatán]], tamién al oriente, dixebra al golfu del [[mar Caribe]].&lt;ref name=&quot;guo&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.epa.gov/gmpo/about/facts.html
|títulu=Dato xenerales del golfu de Méxicu (n'inglés)
|editorial=
|fechaaccesu= 
}}&lt;/ref&gt;

== Xeografía ==
El golfu de Méxicu, y el so vecín el [[Mar Caribe]], ye una rexón marítima del [[Océanu Atlánticu]] que s'atopa casi dafechu arrodiada pel continente americanu y por islla. Por esti motivu, la combinación de dambos conozse como'l [[Mar Mediterraneu Americanu]]. [[Méxicu]] ten estenses [[Plataforma continental|plataformes continentales]] que s'enfusen nel mar, les plataformes del Caribe son más amenorgaes y terminen en torques qu'algamen de 2000 a 3000 metros de fondura. Son abondosos los estudios científicos llevaos a cabu en dambos mares; sicasí, la historia de la so evolución xeolóxica entá presenta importantes llagunes de conocencia. En tanto'l [[mar Caribe]] presenta fenómenos sísmicos y erupciones volcániques de forma aisllada, la cuenca del golfu de Méxicu ye xeolóxicamente más estable.&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.wftv.com/news/9817047/detail.html
 |títulu = Central Florida Feels Quake
 |editorial = 
 |fechaaccesu = 17 de setiembre de 2009
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070828130901/http://www.wftv.com/news/9817047/detail.html
 |fechaarchivu = 28 d'agostu de 2007
}}&lt;/ref&gt;

Dambes rexones marítimes tán xuníes al océanu Atlánticu al traviés de numberosos [[estrechu|estrechos]] y pasos. Sicasí, l'intercambiu de mases d'agua ente les distintes cuenques marines ye llindáu, yá que les zones de comunicación suelen ser d'agües pocu fondes. La [[canal de Yucatán]] xune'l mar Caribe col golfu de Méxicu. Les agües del Caribe son clares, con un menor salín que les del Atlánticu y circulen en sentíu contrariu a les manes del reló. L'agua flúi escontra'l Caribe principalmente al traviés de los estrechos de les [[Antilles Menores]], onde se calecer y abandona la rexón pela canal de Yucatán en direición al golfu de Méxicu. Estes agües formen equí les fontes de la corriente del golfu. El mar Caribe atópase na zona de los alisios del norte y, por tanto, caracterízase pola constante presencia de [[vientu|vientos]] de componente este. Les mayores precipitaciones tienen llugar a lo llargo del templáu [[branu]] tropical. Nesta dómina tamién se produz la llegada al Mediterraneu americanu de la mayoría de furacanes procedentes del Atlánticu, ente que son escasos los ciclones tropicales que se formen llocalmente.

Les templaes agües del golfu de Méxicu y del mar Caribe alluguen unu de los ecosistemes más espectaculares y con mayor diversidá biolóxica de la Tierra. Amás d'especies rares como'l [[Trichechus|manatí]] o ''vaca marina'', los juguetones [[Delphinidae|delfines motudos]] y los xigantescos [[tiburón ballena|tiburones ballena]], abonden tamién les [[Testudines|tortúes marines]], los [[aligátor]]es y diverses especies de [[grulla|grulles]]. El golfu de Méxicusobremanera, destaca pola so riqueza pesquera; les especies más importantes son, por casu, el reu o [[trucha]] de mar, el salvelino (un salmónidu), el [[Soleidae|llinguáu]], la [[caballa]], el [[atún]], el [[pez vela]], la [[mojarra]], el [[pixín]] y la [[cubera]].

La rexón carez graves problemes medioambientales. El turismu, la pesca deportiva y la pesca comercial yá destruyeron delles pequeñes islles [[coral (animal)|coralines]]. Los pescadores de gambes locales enfrentar con el proteutores de les tortúes y los ecoloxistes esmolecer poles elevaes captures accidentales d'especies amenaciaes. Sicasí, nos últimos años consiguióse detener el cayente de delles especies de [[pelícanu|pelícanos]] y grullas; amás, anguaño los grupos ecoloxistes dedicar a la proteición de munches de les pequeñes islles.

Productos como'l [[petroleu]] y el [[gas natural]], el mineral de [[fierro]], la [[bauxita]], el [[azucre]], el [[coffea|café]] y les [[banana|bananes]] son dalgunos de los bienes comerciales más importantes del Mediterraneu americanu. Nesta rexón marítima hai miles de plataformes de prospección petrolífera y [[refinería|refineríes]], polo que ye práuticamente inevitable que se produzan arramaos accidentales y quemes nes plataformes que son difíciles de controlar. Amás, esta rexón tien una fuerte dependencia económica del comerciu americanu y européu, lo mesmo que de la industria del turismu.

=== Alcuerdos de delimitación fronteriza marítima ===
* [[Estaos Xuníos Mexicanos]] y República de Cuba. Alcuerdo sobre delimitación de los espacios marítimos de los [[Estaos Xuníos Mexicanos]] y la República de Cuba, nes árees en que dichos espacios van ser colindantes en virtú del establecimientu de la [[zona económica esclusiva]] de [[Méxicu]] y l'eventual creación d'una zona económica de Cuba (o'l so equivalente), del 26 de xunetu de 1976.

* Estaos Xuníos Mexicanos y Estaos Xuníos d'América. Tratáu pa resolver les diferencies fronterizu y pindiu y pa caltener a los ríos Bravo y Coloriáu como la frontera internacional ente los Estaos Xuníos Mexicanos y los Estaos Xuníos d'América, del 23 de payares de 1970; Tratáu sobre llendes marítimos ente los Estaos Xuníos Mexicanos y los Estaos Xuníos d'América, del 4 de mayu de 1978, y Tratáu ente'l Gobiernu de los Estaos Xuníos Mexicanos y el Gobiernu de los Estaos Xuníos d'América sobre la delimitación de la plataforma continental na rexón occidental del Golfu de Méxicu, más allá de les 200 milles náutiques, del 9 de xunu de 2000.

* Estaos Xuníos d'América y República de Cuba. Alcuerdo sobre llendes marítimos ente los Estaos Xuníos d'América y la República de Cuba, del 16 d'avientu de 1977.

=== Historia ===
Anque [[Cristóbal Colón]] ye acreditáu como'l descubridor d'América, nengunu de los barcos nos sos cuatro viaxes llegaron al golfu de Méxicu. Nel añu [[1492]] tomó posesión de [[Les Bahames]] en nome de la Corona española, convencíu d'atopar una nueva ruta marítima escontra [[Asia]]. Colón nos viaxes posteriores namái saleó n'agües del mar Caribe, alredor de les islles de Cuba y La Española. El primer européu qu'esploró n'agües del golfu de Méxicu foi [[Américo Vespucio]] en 1497. Siguió la llinia costera continental d'América Central antes de volver al océanu Atlánticu al traviés del [[estrechu de la Florida]], ente la [[península de la Florida]] y la islla de [[Cuba]]. Nes sos cartes, Vespucio describió esti viaxe, y una vegada que [[Juan de la Cosa]] tornó a España realizó un famosu mapa que yá representa a Cuba como una islla ([[Mapa de Juan de la Cosa]]).

En 1506, [[Hernán Cortés]] tomó parte na conquista de La Española y de Cuba, recibiendo una gran propiedá de tierra y esclavos indios pol so esfuerciu. En 1510, acompañó a [[Diego Velázquez de Cuéllar]], un ayudante del gobernador de La Española, na so espedición a la conquista de Cuba. En 1518 Velázquez púnxo-y al mandu d'una espedición pa esplorar y asegurar l'interior de Méxicu pa la colonización.

En 1517, [[Francisco Hernández de Córdoba (esplorador de Yucatán)|Francisco Hernández de Córdoba]] afayó la [[península de Yucatán]], siendo'l primer européu que s'atopó con una civilización avanzada nel continente americanu, que cuntaba con edificios de construcción sólida y una organización social complexa que reconoció comparables coles del Vieyu Mundu; tamién tuvo razón pa esperar qu'esa nueva tierra habría oru. Tou esto animó dos espediciones más, la primera en 1518, sol mandu de [[Juan de Grijalva]], y, la segunda en 1520, sol mandu de [[Hernán Cortés]], que condució a la esploración española, la invasión militar, y n'última instancia los asentamientos y la colonización conocida como la [[conquista de Méxicu]]. Hernández nun vivió pa ver la continuación de la so obra: morrió en 1517, l'añu de la so espedición, de resultes de les mancadures y la sede estrema sufrida mientres el viaxe, y decepcionáu al saber que [[Diego Velázquez]] diera prioridá a Grijalva como capitán de la siguiente espedición al Yucatán.

En 1523, [[Ángel de Villafañe]] saleó escontra la ciudá de Méxicu, pero naufragó nel camín a lo llargo de la mariña de la [[islla del Padre]], Texas, en 1554. Cuando la noticia del desastre llegó a la [[Ciudá de Méxicu]], el virréi solicitó una flota de rescate y unvió de momentu a Villafañe colar per tierra hasta atopar los barcos cargaos d'ayalgues. Villafañe viaxó a Pánuco y contrató un barcu pa tresporta-y al sitiu, que yá fuera visitáu dende esa comunidá. Llegó a tiempu pa saludar a García de Escalante Alvarado (sobrín de [[Pedro de Alvarado]]), comandante de la operación de salvamentu, cuando Alvarado llegó per mar el 22 de xunetu de 1554. L'equipu trabayó hasta'l 12 de setiembre pa salvar l'ayalga de la islla del Padre. Esta perda, en combinación con otros desastres de barcos en tol golfu de Méxicu, dio llugar a un plan pa establecer un asentamientu na mariña norte del golfu pa protexer la navegación y faer más rápidu'l rescate de los náufragos. Como resultancia, foi unviada la espedición de [[Tristán de Luna y Arellano]], que desembarcó na [[badea de Pensacola]] el 15 d'agostu de 1559.

El 11 d'avientu de 1526, [[Carlos I d'España|Carlos V]] concedió a [[Pánfilo de Narváez]] una llicencia pa reclamar lo que güei ye la mariña del golfu de los Estaos Xuníos, conocida como la [[espedición de Narváez]]. El contratu dába-y un añu p'axuntar un exércitu, salir d'España, ser lo suficientemente grande pa fundar siquier dos ciudaes de 100 persones caúna, y la guarnición de dos fortaleces más en cualquier llugar a lo llargo de la mariña. El 7 d'abril de 1528, vieron tierra al norte de lo que güei ye la [[badea de Tampa]]. Volver escontra'l sur y viaxó mientres dos díes en busca d'un gran puertu que Miruelo, pilotu maestru, conocía. En dalgún momentu mientres esos dos díes, una de les cinco naves restantes perder na accidentada mariña, pero namás sábese d'él.

Anque [[España]] caltuvo'l control d'esta rexón marítima a lo llargo de los sieglos siguientes, tamién establecieron colonies nes islles orientales del Caribe otros países como [[Gran Bretaña]], [[Francia]], [[Países Baxos|Holanda]] y [[Dinamarca]].
En 1697, [[Pierre Le Moyne d'Iberville]] saleó dende [[Francia]] y foi escoyíu pol Ministru de Marina pa dirixir una espedición p'afayar la desaguada del [[ríu Mississippi]] y colonizar la [[Louisiana]] que los ingleses acobiciaben. la flota de Iberville zarpó de Brest el 24 d'ochobre de 1698. El 25 de xineru de 1699, Iberville llegó a la islla Santa Rosa frente a [[Pensacola]], fundada polos españoles; saleó dende ellí a la [[badea de Mobile]] y esploró la islla Massacre, más tarde rebautizada como [[islla Dauphin]]. Echó l'ancla ente la [[islla Cat]] y la [[islla Ship]], y el 13 de febreru de 1699, treslladar a la parte continental, Biloxi, col so hermanu [[Jean-Baptiste Le Moyne de Bienville]].&lt;ref name=&quot;Kevin_Knight&quot;&gt;{{cita web |añu=2009 |url = http://www.newadvent.org/cathen/07614b.htm|títulu = Pierre Le Moyne, Sieur d'Iberville|editorial = newadvent.org| fechaaccesu = 8 de mayu de 2009 | apellíu=Kevin Knight |cita=}}&lt;/ref&gt; El 1 de mayu de 1699 yá se completara un fuerte nel llau nordeste de la badea de Biloxi, un pocu na parte trasera de lo que güei ye [[Ocean Springs, Mississippi]]. Esta fortaleza foi conocida como [[Fort Maurepas]] o Biloxi Vieya. Pocos díes dempués, el 4 de mayu, Pierre Le Moyne embarcar pa Francia dexando al so hermanu adolescente, Jean-Baptiste Le Moyne, como segundu al mandu del destacamentu francés.
Hasta entamos del sieglu XIX el golfu de Méxicu yera conocíu pol nome de ''Senu Mexicanu'' o ''Senu Mexicanu''.

Nel [[sieglu XIX]], yeren munchos los barcos mercantes d'[[EE. XX.]] que saleaben pol Caribe, especialmente dempués de [[1848]], cuando munchos buscadores d'oru dirixir por mar escontra [[California]].

Dende la [[Segunda Guerra Mundial]], munches islles caribeñes alluguen bases militares d'Estaos Xuníos que fueron creaes pa protexer la [[Canal de Panamá]]. La base naval de Guantánamo, en [[Cuba]] (construyida en [[1899]]), ye la más antigua de les instalaciones militares de EE. XX. nel [[Caribe (zona)|Caribe]].

Na porción del golfu de Méxicu correspondiente a la costa norte de la [[península de Yucatán]], escontra la [[Canal de Yucatán]], cayería hai 65 millones d'años un meteoritu formando un cráter de 180&amp;nbsp;km de diámetru, denomináu [[Cráter de Chicxulub]], y provocando la [[estinción de los dinosaurios]] y otres especies.&lt;ref&gt;El [[Cráter de Chicxulub]] y la estinción de los dinosaurios. [[Arcadio Poveda Ricalde]], [[Fernando Espejo Méndez]], Mérida, 2007. ISBN 968-5011-78-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://web.ukonline.co.uk/a.buckley/dino.htm | títulu=Dinosaur Extinction Page | nome=A. | apellíu=Buckley | añu=1997 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080702011721/http://web.ukonline.co.uk/a.buckley/dino.htm | fechaarchivu=2 de xunetu de 2008 }}&lt;/ref&gt;
{{VT|Descubrimientu de la Península de Yucatán|Conquista de Méxicu|}}

== Llendes marines ==
La máxima autoridá internacional en materia de delimitación de mares, el «[[International Hydrographic Organization]]» (IHO), define na so publicación de referencia mundial, «''Limits of oceans and seas''» (Llendes d'océanos y mares) (3ª edición de 1953), el golfu de Méxicu (que tien el númberu d'identificación 26) de la forma siguiente:

{{cita|Nel Sureste,&lt;br /&gt;Una llinia que xune'l faru de [[cabu Catoche]] (21º&amp;nbsp;37'&amp;nbsp;N, 87º&amp;nbsp;04'&amp;nbsp;O) col faru del [[cabo Antonio]] en Cuba, al traviés d'esta islla hasta'l meridianu 83º&amp;nbsp;O y escontra el norte a lo llargo d'esti meridianu hasta la llatitú de la punta Sur de Tortúes Seques (24º&amp;nbsp;35'&amp;nbsp;N), a lo llargo de dichu paralelu en direición este hasta Rebecca Shoal (82º&amp;nbsp;35'&amp;nbsp;W) y dende ellí al traviés de los bancos y los [[Cayos de Florida]] al continente a la fin oriental de la badea de la [[Florida]], toles agües del estrechu de Tortúes Seques y el continente considérense dientro del Golfu.|col2=On the Southeast,&lt;br /&gt;A line joining Cape Catoche Light (21º&amp;nbsp;37'&amp;nbsp;N, 87º&amp;nbsp;04'&amp;nbsp;W) with the Light on Cape Antonio in Cuba, through this island to the meridian of 83ºW and the Nortward along this meridian to the latitude of the South point of the Dry Tortúes (24º&amp;nbsp;35'&amp;nbsp;N), along this parallel Eastward to Rebecca Shoal (82º&amp;nbsp;35'&amp;nbsp;W) thence through the shoals and Florida Keys to the mainland at eastern end of Florida Bay, all the narrow waters the Dry Tortúes and the mainland being considered to be wihin the Gulf.|Limits of oceans and seas. Páx. 14.&lt;ref&gt;La traducción al español ye propia. La versión orixinal, n'inglés, ta disponible en llinia nel sitiu oficial de la «International Hydrographic Organization» en : {{enllaz rotu|1=http://www.iho.int/publicat/free/files/S23_1953.pdf |2=http://www.iho.int/publicat/free/files/S23_1953.pdf |bot=InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt;}}

== Ver tamién ==
* [[Golfu de Campeche]]
* [[Cráter de Chicxulub]]
* [[Península de Yucatán]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Gulf of Mexico}}

{{ORDENAR:Mexico}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Golfu de Méxicu|Golfu de Méxicu]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]</text>
      <sha1>c9g8om50fjch1odljhco9pkgc86blmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George A. Romero</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87575</id>
    <revision>
      <id>4493315</id>
      <parentid>4478529</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49755" sha1="gz4aod1b0xeuv2uhrmd7o5stnwon2a5" xml:space="preserve">{{persona}}
'''George Andrew Romero''', más conocíu como '''George A. Romero''' ([[Nueva York]], [[Estaos Xuníos]], [[4 de febreru]] de [[1940]]-[[Toronto]], [[Ontario]], [[Canadá]], [[16 de xunetu]] de [[2017]]),&lt;ref name=dies&gt;{{cita noticia |nome =Tre'vell |apellíu =Anderson |títulu =George A. Romero, 'Night of the Living Dead' creator, dies at 77 |url =http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-me-george-romero-20170716-story.html |periódicu =[[Los Angeles Times]] |editorial = |fecha =16 de xunetu de 2017 |fechaaccesu =16 de xunetu de 2017 }}&lt;/ref&gt; foi un [[Direutor de cine|direutor]], [[escritor]] y [[actor]] de [[cine]] d'[[Estaos Xuníos]] especializáu en [[cine de terror|películes de terror]] qu'arreyen muertos vivientes, que ufierten una crítica sobre varios aspeutos de la [[sociedá]] contemporánea.&lt;ref name=&quot;horrorweb&quot;/&gt; Magar nun foi'l primeru en faer esti tipu de películes, Romero foi consideráu por munchos el creador del [[Personaxe tipu|arquetipu]] [[zombi]] na [[cultura popular]], al incorporar dellos de los elementos carauterísticos d'esti tipu de criatures.&lt;ref name=&quot;teof&quot;&gt;{{Cita llibru |títulu=The Encyclopedia of Fantasy |editor=John Clute y John Grant |editorial= St. Martin's Press |allugamientu=Nueva York |fecha=1999 |páxina=1048 |id=ISBN 0-312-19869-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;spike&quot;&gt;&quot;Los direutores Clive Barker, Eli Roth, Guillermo del Toro, ente otros, rínden-y tributu a George A. Romero y los sos zombis&quot;. {{Cita web |títulu=George A. Romero Tribute Reel |url=http://www.spike.com/video/2673901 |editorial=Spike.com |fecha=20 de xunu de 2005 |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-notld&quot;/&gt; Gran parte de les carauterístiques utilizaes nes sos películes fueron depués emulaes por otros direutores.&lt;ref name=&quot;blfj&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Night of the Living Dead |url=http://www.brightlightsfilm.com/50/night.htm |autor=Harper, Stephen |editorial=Bright Lights Film Journal |fecha=payares de 2005 |idioma=inglés |fechaaccesu=22 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
=== Primeros años ===
Romero nació en [[Nueva York]] y foi criáu nel distritu de [[Bronx]]; el so padre y la so madre —George M. y Ann Romero— yeren d'ascendencia [[Galicia|gallega]] y [[Lituania|lituana]], respeutivamente.&lt;ref name=&quot;genreonline&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Interview – Writer and Direutor George A. Romero |url=http://www.genreonline.net/GENRE_ONLINE_Interview_George_Romero.html |autor=Rivera, Mark A. |editorial=The Genre Online |fecha=2005 |idioma=inglés |fechaaccesu=15 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; El so güelu nació na [[Mourela do mediu, Santa María de Neda, Neda|Mourela de metanes]] ([[Neda]]), no fondero de la [[ría de Ferrol]], y emigró a [[Cuba]], anque siempres tornaba a [[Galicia]] cuando sa muyer taba embarazada, porque quería que los sos fíos nacieren nel so país. Ye por eso que, anque fuera circunstancialmente, tamién el padre de George A. Romero, Jorge Marín Romero, nació en Galicia, posiblemente en [[La Coruña]], y ellí vivió hasta los dos años d'edá. Criar en Cuba, pero emigró bien nuevu a [[Nueva York]], al Bronx, onde s'instalaría finalmente y casaría con Ann Dvorski.&lt;ref&gt;[http://www.centrallibrera.com/FERROL/GeorgeARomero.htm George A Romero: un direutor de cine cuasi nedense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213755/http://www.centrallibrera.com/FERROL/GeorgeARomero.htm |date=2013-10-04 }}, Manuel Pérez Grueiro en Revista de Neda, 11, republicado na web da Central Llibrera&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://praza.com/cultura/5560/vos-zombis-tenen-orixe-galega/ Vos zombis teñen orixe galega], ''[[Praza Pública]]'', 1/10/2013.&lt;/ref&gt;

El so padre trabayó como artista comercial.&lt;ref name=&quot;Filmreference&quot;&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero Biography (1940-) |url=http://www.filmreference.com/film/70/George-A-Romero.html |editorial=FilmReference.com |idioma=inglés |fechaaccesu=15 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Mientres la so infancia fixo delles películes con una cámara de 8&amp;nbsp;mm, siendo les sos influencies [[Michael Powell (direutor de cine)|Michael Powell]] y [[Orson Welles]].&lt;ref name=&quot;ign-lotd&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Interview: George A. Romero |url=http://movies.ign.com/articles/629/629427p1.html |editorial=[[IGN (sitiu web)|IGN]] |autor=Gilchrist, Todd |fecha=27 de xunu de 2005 |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Romero estudió na [[Universidá Carnegie Mellon]] de [[Pittsburgh]]. En graduándose en 1960,&lt;ref name=&quot;pcftb&quot;&gt;{{Cita web |títulu=George Romero |url=http://pabook.libraries.psu.edu/palitmap/bios/Romero__George.html |editorial=The Pennsylvania Center for the Book |idioma=inglés |fechaaccesu=15 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; empezó la so carrera cinematográfica grabando [[curtiumetraxe]]s y trabayando nel programa de televisión ''[[Mister Rogers' Neighborhood]]''.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=&quot;Dead&quot; and Fred: George A. Romero's connection to Mr. Rogers |url=http://www.sfgate.com/cgi-binblogsparenting/detail?entry_id=63520 |idioma=inglés |fecha=13 de mayu de 2010 |autor=Hartlaub, Peter |editorial=San Francisco Chronicle |fechaaccesu=23 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; Tamién grabó comerciales pa The Latent Image, una compañía que fundó xunto a [[John Russo]] y [[Russell Streiner]]. Mientres esti periodu, el tríu aburrir de faer comerciales y decidieron filmar una película de terror. Romero básase na novela de [[Richard Matheson]] ''[[I Am Legend]]'' pa crear la so primer película sobre muertos vivientes.&lt;ref name=&quot;bbc-lotd&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Interview - George A. Romero |url=https://www.bbc.co.uk/films/2005/09/19/george_romero_land_of_the_dead_interview.shtml |editorial=BBC |autor=Applebaum, Stephen |fecha=2005 |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Nightofthelivingdead screenshot.jpg|thumb|right|Escena de la película ''La nueche de los muertos vivientes'' (1968).]]

Al pie de John Russo, Russell Streiner, Karl Hardman y Marilyn Eastman, fundó la productora [[Image Ten Productions]] a fines de los [[años 1960]], axuntando aproximao [[dólar|$]]114.000 pa financiar ''[[La nueche de los muertos vivientes]]''.&lt;ref name=&quot;RomeroPefacio&quot;&gt;{{Cita llibru |títulu=The Complete Night of the Living Dead Filmbook |apellíos=Russo |nome=John |fecha=1985 |editorial= Imagine |allugamientu=Pittsburgh |idioma=inglés |páxines=6-7 |id=ISBN 0-911137-03-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HardmanEastman&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Interview with Karl Hardman and Marilyn Eastman |url=http://www.homepageofthedead.com/films/night/interviews_1.html |editorial=Home Page of the Dead |fecha=ochobre de 1997 |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; La película, dirixida por Romero y escrita xunto a [[John A. Russo]], foi filmada en blancu y negru utilizando una [[película de 35 mm]] y estrenada en 1968. La cinta amuesa cómo los muertos vuelven a la vida, siendo les sos principales carauterístiques la violencia y el [[canibalismu]], carauterística presente nes demás películes de la serie.

Anque la pallabra &quot;zombi&quot; nun ye emplegada en nengún momentu, munchos consideren esta película la base d'esti subxéneru, sirviendo amás como inflúi pa delles otres películes y [[videoxuegu|videoxuegos]].&lt;ref name=&quot;bbc-notld&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Night of the Living Dead (1968) |url=https://www.bbc.co.uk/films/2001/03/20/night_of_the_living_dead_1968_review.shtml |autor=Haflidason, Almar |editorial=[[British Broadcasting Corporation|BBC]] |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita llibru |apellíos=Tudor |nome=Andrew |títulu=Monsters and Mad Scientists: A Cultural History of the Horror Movie |editorial= Blackwell Publishing |allugamientu=Oxford |fecha=1989 |páxina=101 |id=ISBN 0-631-16992-X}}&lt;/ref&gt; Tres una década de reestrenos, la película recaldó $12 millones n'Estaos Xuníos y $30 millones a lo llargo del mundu.&lt;ref name=&quot;allmovie&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Night of the Living Dead |url=http://www.allmovie.com/cg/avg.dll?p=avg&amp;sql=1:35311 |editorial=All Movie |autor=Bozzola, Lucia |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbbusiness&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Box office / business for Night of the Living Dead |url=https://www.imdb.com/title/tt0063350/business |editorial=IMDb |fechaaccesu=18 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; En 2001, el [[American Film Institute]] amestar a la llista de los 100 meyores [[Thriller (xéneru)|thriller]] de la historia, específicamente al puestu númberu 93.&lt;ref name=&quot;afithriller&quot;&gt;{{Cita web |títulu=America's Most Heart-Pounding Movies |url=http://www.afi.com/Docs/tvevents/pdf/thrills100.pdf |formatu=[[PDF]] |editorial=American Film Institute |fecha=2001 |fechaaccesu=18 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; La revista ''[[Time (revista)|Time]]'', pela so parte, allugar ente les 25 meyores [[películes de terror]] de la historia.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Top 25 Horror Movies |url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1676793_1676808_1676860,00.html |autor=Corliss, Richard |idioma=inglés |editorial=[[Time (revista)|Time]] |fechaaccesu=20 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080217021607/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1676793_1676808_1676860,00.html |fechaarchivu=2008-02-17 }}&lt;/ref&gt;

La película atopar nel [[dominiu públicu]], una y bones la distribuidora orixinal, [[Walter Reade Organization]], nun amestó'l símbolu de [[derechu d'autor]] nos creitos. La [[llei de derechos d'autor d'Estaos Xuníos]] precisaba esti requisitu pa determinar la situación de cualquier obra. Image Ten amestara'l símbolu nel títulu orixinal de la película, ''Night of the Flesh Eaters''. Sicasí, la distribuidora esaniciar al camudar el títulu.

=== Años 1970 ===
Les siguientes películes realizaes por Romero nun fueron bien populares: ''[[There's Always Vanilla]]'' (1971), ''Season of the Witch'' (1972) y ''[[The Crazies (película de 1973)|The Crazies]]'' (1973). Anque nun igualaron l'ésitu de ''La nueche de los muertos vivientes'', estos trabayos tamién presentaben una crítica social. ''The Crazies'' tien delles semeyances coles películes de muertos vivientes de Romero, yá que amuesa cómo un [[arma biolóxica]] camuda'l comportamientu de los seres humanos, quien se vuelven violentos. Otra película estrenada mientres estos años foi ''[[Martin (película)|Martin]]'', presentada nel [[Festival Internacional de Cine de Cannes|Festival de Cine de Cannes]] en mayu de 1977.&lt;ref name=&quot;martin&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Release dates for Martin (1977) |url=https://www.imdb.com/title/tt0077914/releaseinfo |editorial=[[IMDb]] |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Na cinta'l direutor trata la tema de los [[vampiru|vampiros]], pero dende un puntu de vista más psicolóxicu.&lt;ref name=stein/&gt; Al igual que munchos de los sos trabayos, se filmó na ciudá de [[Pittsburgh]].

En 1978, Romero tornó al xéneru de los muertos vivientes cola cinta ''[[Dawn of the Dead]]''. La historia cunta cómo un grupu de sobrevivientes trata d'abellugase de los zombis nun [[centru comercial]]. Utilizando $1,5 millones de dólares, la película recaldó cerca de $40 millones alredor del mundu. El críticu de cine [[Roger Ebert]] catalogar como &quot;una de les meyores películes de terror enxamás creaes&quot;.&lt;ref name=&quot;ebert&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Dawn of the Dead |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19790504/REVIEWS/905040301/1023 |autor=Ebert, Roger |editorial=Chicago Sun-Times |fecha=4 de mayu de 1979 |idioma=inglés |fechaaccesu=15 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130308192708/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19790504%2FREVIEWS%2F905040301%2F1023 |fechaarchivu=2013-03-08 }}&lt;/ref&gt; Foi amás allugada nel puestu númberu 27 de les &quot;50 meyores películes de cultu&quot; pola revista ''[[Entertainment Weekly]]'' en mayu de 2003.&lt;ref name=&quot;50cultmovies&quot;&gt;{{Cita web |títulu=The Top 50 Cult Movies |url=http://www.filmsite.org/cultfilmsew.html |editorial=Entertainment Weekly |fecha=23 de mayu de 2003 |idioma=inglés |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; N'ochobre de 2007, ''[[Stylus Magacín]]'' nomar la meyor película de zombis de la historia.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Top 10 Zombie Films of All Time |url=http://www.stylusmagazine.com/articles/movie_review/stylus-magazines-top-10-zombie-films-of-all-time.htm |editorial=Stylus Magacín |fecha=29 d'ochobre de 2007 |idioma=inglés |fechaaccesu=20 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080218041314/http://www.stylusmagazine.com/articles/movie_review/stylus-magazines-top-10-zombie-films-of-all-time.htm |fechaarchivu=2008-02-18 }}&lt;/ref&gt;

En dellos países d'[[Europa]], como [[Italia]] y [[España]], la película distribuyir sol títulu ''Zombi''. En 1979, [[Lucio Fulci]] estrenó la cinta ''[[Zombi II]]''; sicasí, esta nun presentaba conexón dalguna cola película de Romero, salvo la presencia de muertos vivientes.

=== Años 1980 ===
A principios de la [[años 1980|década de 1980]], Romero dirixó ''[[Knightriders]]'' (1981), película qu'amuesa cómo los protagonistes realicen torneos medievales de [[xusta]] nes sos [[motocicleta|motocicletes]]; y ''[[Creepshow]]'' (1982), escrita por [[Stephen King]] y basada nos [[cómic]]s de terror de los [[años 1950]]. Esta película taba compuesta por dellos [[curtiumetraxe]]s. Tres l'ésitu de la cinta, Romero produció una [[serie de televisión]] titulada ''[[Tales from the Darkside]]'' en 1984. Al igual que ''Creepshow'', la serie básase en cómics de terror como ''[[Tales from the Crypt]]'' y ''[[The Vault of Horror]]''.

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#f9f9f9; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | «George Romero creó a los zombis, él fixo les regles, dispara-yos na cabeza, si te muerden quedes infestáu, los muertos tornando a la vida, George fixo tou eso».
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Eli Roth]], 2007.&lt;ref name=&quot;spike&quot;/&gt;
|}

Romero incluyó na so saga de muertos vivientes una tercer película, titulada ''[[Day of the Dead|El día de los muertos]]'' y estrenada en 1985. Na película, los sobrevivientes abellugar nuna [[estación militar]] soterraña, surdiendo diversos conflictos ente los protagonistes. Puede reparase amás una evolución nel comportamientu de los muertos vivientes, especialmente en Bub, un zombi que foi estudiáu polos científicos de la estación.

En 1987 trabayó como [[guionista]] en ''[[Creepshow 2]]'', siendo [[Michael Gornick]] el direutor de la cinta. Darréu dirixó ''[[Monkey Shines]]'' (1988), película basada na novela homónima de [[Michael Stewart]]. La historia centrar nun [[tetraplexía|tetrapléxicu]] qu'utiliza a un [[monu]] como ayudante; sicasí, l'animal empieza a tener un estrañu comportamientu.

=== Años 1990 ===
En 1990 reescribió'l guión orixinal de ''La nueche de los muertos vivientes'' y participó como productor executivu nel [[La nueche de los muertos vivientes (película de 1990)|remake]] empobináu por [[Tom Savini]]. Savini trabayara con anterioridá xunto a Romero, principalmente como encargáu de maquillaxe y [[efeutos especiales]] en delles de les sos películes.&lt;ref name=&quot;savini1&quot;&gt;{{Cita web |títulu=The Official Tom Savini Filmography |url=http://www.savini.com/filmography.html |editorial=Savini.com |fechaaccesu=17 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.savini.com/filmography.html|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;savini2&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Tom Savini |url=https://www.imdb.com/name/nm0767741/ |editorial=[[IMDb]] |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Unu de los principales cambeos na trama foi la nueva personalidá de Barbara, quien pasa a ser más independiente y fuerte. El cambéu, según Romero, foi realizáu coles mires de remediar la primer versión del personaxe.&lt;ref name=&quot;horrorweb&quot;/&gt;

A principios de la década, Romero dirixó ''[[Two Evil Eyes]]'' (1990) xunto al italianu [[Darío Argento]]. La película ta estremada en dos seiciones basaes en rellatos del escritor [[Edgar Allan Poe]]. Romero tuvo al cargu de la adautación de ''[[La verdá sobre'l casu del señor Valdemar]]'', ente que Argento de ''[[El gatu negru]]''.

George Romero tuvo una apaición como [[caméu]] na película ''[[The Silence of the Lambs (película)|The Silence of the Lambs]]'' (1991), ganadora del [[Premios Óscar|Óscar]] y empobinada por [[Jonathan Demme]]. Na cinta interpreta a un axente del [[FBI]].
[[Ficheru:Senator John Heinz History Center - IMG 7783.JPG|thumb|right|[[Claqueta]] utilizada nel rodaxe de la película ''The Dark Half'' (1993).]]
Darréu dirixó ''[[The Dark Half (película)|The Dark Half]]'' (1993), basada na novela homónima de [[Stephen King]]. La cinta foi protagonizada por [[Timothy Hutton]], [[Amy Madigan]] y [[Michael Rooker]]. Foi rodada nes ciudaes de [[Pittsburgh]] y [[Washington (Pennsylvania)|Washington]], nel estáu de [[Pennsylvania]]. Magar taba previstu'l so estrenu pa seronda de 1992, la situación económica d'[[Orion Pictures]] fizo que se retrasara pal añu siguiente.&lt;ref&gt;{{Cita llibru |títulu=Stephen King: A Biography |apellíos=Rolls |nome=Albert |editorial=ABC-Clio |añu=2009 |páxina=109 |url=https://books.google.cl/books?id=IeA7ghrMfw4C&amp;dq |fechaaccesu=7 de mayu de 2011 |isbn=9780313345722}}&lt;/ref&gt; La película recaldó 10 millones de dólares.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=The Dark Half (1993) |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=darkhalf.htm |editorial=Box Office Mojo |fechaaccesu=22 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;

Mientres la producción de ''[[Resident Evil 2]]'', [[Capcom]] contrató a Romero por que fixera un comercial protagonizáu polos personaxes del xuegu, que fueron interpretaos por actores de carne y güesu.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=10 Weirdest Celebrity Tech Ads |url=http://www.pcworld.com/article/211357/10_weirdest_celebrity_tech_ads.html |editorial=PC World |idioma=inglés |autor=Daw, David |fecha=25 de payares de 2010 |fechaaccesu=1 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110904061620/http://www.pcworld.com/article/211357/10_weirdest_celebrity_tech_ads.html |fechaarchivu=2011-09-04 }}&lt;/ref&gt; Tres esto, George Romero recibió una ufierta pa escribir y dirixir la película ''[[Resident Evil (película)|Resident Evil]]'', polo que fizo un borrador. Sicasí, el guión foi refugáu polos productores y el proyeutu pasó a manes del direutor [[Paul W.S. Anderson]].

El 16 de payares de 1999, el bibliotecariu del Congresu d'Estaos Xuníos, [[James H. Billington]], anunció la incorporación de ''La nueche de los muertos vivientes'' de 1968 —al pie de otres 24 películes— al [[National Film Registry]] d'aquel país. L'oxetivu del rexistru ye caltener películes, documentales y curtiumetraxes significativos pa Estaos Xuníos, yá seya estética, cultural o históricamente. Ente les demás películes que fueron amestaes esi añu atópense ''[[Duck Amuck]]'' (1953), ''[[The Ten Commandments (película de 1956)|The Ten Commandments]]'' (1956) y ''[[Raiders of the Lost Ark]]'' (1981).&lt;ref name=&quot;nfm1&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Librarian of Congress Names 25 More Films to National Film Registry |url=http://www.loc.gov/today/pr/1999/99-174.html |editorial=[[Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos]] |fecha=16 de payares de 1999 |idioma=inglés |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nfm2&quot;&gt;{{Cita web |títulu=U.S. film registry adds 25 new titles |url=http://www.cnn.com/SHOWBIZ/Movies/9911/16/natl.film.registry/ |autor=Allen, Jamie |editorial=[[CNN]] |fecha=16 de payares de 1999 |idioma=inglés |fechaaccesu=17 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;

=== Años 2000 ===
[[Ficheru:George A Romero.jpg|thumb|Romero na [[Comic-Con]] de 2007.]]
Romero tuvo un periodu d'inactividá que duró aproximao siete años. Mientres esi tiempu trabayó escribiendo guiones pa estudios como [[MGM]], [[Universal Studios|Universal]] y [[20th Century Fox]], pero nun dirixó nenguna película, fechu que lo llevó a collaborar con una compañía francesa na realización de ''[[Bruiser (película)|Bruiser]]''.&lt;ref name=&quot;avclub&quot;&gt;{{Cita web |títulu=George Romero |url=http://www.avclub.com/content/interview/george_romero |autor=Murray, Noel |editorial=The A.V. Club |fecha=13 de febreru de 2008 |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de febreru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.avclub.com/content/interview/george_romero|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; La película estrenar en 2000 y narra la historia d'un home que s'encegola con una mázcara blanca. La cinta ta basada na [[masacre del institutu Columbine]], asocedida en 1999.&lt;ref name=&quot;horrorweb&quot;/&gt; Sicasí, el proyeutu nun llogró una bona respuesta per parte del públicu, lo cual foi asumíu pol mesmu Romero.&lt;ref name=&quot;bbc-lotd&quot;/&gt; Nuna de les escenes de la película apaez la banda [[Misfits (banda)|Misfits]], que tamién contribuyó con dos canciones pa la cinta, &quot;Fiend Without a Face&quot; y &quot;Bruiser&quot;. En cuenta de esto, Romero dirixó'l videu musical del cantar &quot;[[Scream! (cantar)|Scream!]]&quot;, onde los miembros del grupu apaecen como zombis.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Official Misfits Bio |url=http://www.misfits.com/info/ |obra=Misfits.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;

Ente 2004 y 2005 trabayó nuna miniserie de [[cómics]] titulada ''Toe Tags'', que foi publicada pola editorial [[DC Comics]]. Romero utilizó como base un guión qu'escribiera pa una película que nun pudo concretar, que diba formar parte de la so saga de los muertos vivientes. La serie, que consta de seis números, ye protagonizada por un mozu llamáu Damien, quien gracies a un sueru especial llogra caltener la capacidá de recordar y falar a pesar de convertise en zombi.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Toe Tags: The Death of Death |url=http://www.comicologist.com/toe-tags-the-death-of-death/ |obra=The Comicologist |idioma=inglés |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt; ''Toe Tags'' cuntó col trabayu de los artistes [[Tommy Castillo]], [[Rodney Ramos]] y [[Bernie Wrightson]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Toe Tags Featuring George Romero #1 |url=http://www.dccomics.com/comics/toe-tags-featuring-george-romero-2004/toe-tags-featuring-george-romero-1 |obra=DC Comics |idioma=inglés |fechaaccesu=30 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt;

Anque la idea de realizar una nueva película de muertos vivientes fuera evaluada va años por Romero, la so producción viose retrasada por cuenta de los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]] n'Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;nyt-lotd&quot;&gt;{{Cita web |títulu=The Zombies Brought Him: George Romero Is Back |url=http://www.nytimes.com/2004/11/03/movies/03zomb.html |editorial=[[The New York Times]] |autor=Beale, Lewis |fecha=3 de payares de 2004 |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Finalmente, el 24 de xunu de 2005, el direutor estrenó una cuarta película titulada ''[[Land of the Dead]]'' (conocida enantes como ''Dead Reckoning''). Foi protagonizada por [[Dennis Hopper]], [[Asia Argento]] y [[John Leguizamo]], ente otros. Tuvo un presupuestu d'aproximao $15 millones de dólares, el mayor na historia de les películes de Romero hasta esi momentu. La cinta cuntó colos caméus de Edgar Wright y Simon Pegg, direutor y protagonista de ''Shaun of the Dead'' respeutivamente.&lt;ref name=&quot;timeout&quot;/&gt; La respuesta per parte de la crítica foi positiva.&lt;ref name=&quot;lotdyahoo&quot;&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero's Land of the Dead (2005) - Critics Reviews |url=http://movies.yahoo.com/movie/1808405693/critic |editorial=Yahoo! Movies |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://movies.yahoo.com/movie/1808405693/critic|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

Romero nun tuvo del tou conforme cola resultancia final de ''Land of the Dead'', polo que decidió dirixir una nueva película, pero esta vegada financiada de manera independiente.&lt;ref name=&quot;scifi&quot;&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero |url=http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw18238.html |editorial=Sci Fi Weekly |autor=Spelling, Ian |fecha=15 de febreru de 2008 |idioma=inglés |fechaaccesu=19 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt; La película titulóse ''[[Diary of the Dead]]'' y foi presentada'l 8 de setiembre de 2007 nel [[Festival Internacional de Cine de Toronto]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero's Diary of the Dead |url=http://www.tiff07.ca/filmsandschedules/filmdetails.aspx?ID=705151642241292 |editorial=Sitiu oficial del festival de cine |fechaaccesu=24 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; El so estrenu nos cines d'Estaos Xuníos foi'l 15 de febreru de 2008. La cinta nun sigue l'orde cronolóxicu de los cuatro anteriores, yá que ye un intentu d'empezar una nueva franquicia de muertos vivientes.&lt;ref name=&quot;dotd-fangoria1&quot;&gt;{{Cita web |títulu=First report on Diary of the Dead! |url=http://www.fangoria.com/news_article.php?id=3058 |editorial=Fangoria |autor=Alexander, Chris |fecha=30 d'ochobre de 2006 |idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.fangoria.com/news_article.php?id=3058|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Amuesa la historia d'un grupu d'estudiantes, que mientres faen una película de terror nel monte, afayen que los muertos tán cobrando vida. Los mozos rexistren el momentu, pensando nel impautu que causaría pal so proyeutu. Una de les carauterístiques de la película ye que forma parte del xéneru [[metraxe atopáu]], esto ye, el protagonista filma lo que va asocediendo, al igual que n'otres cintes de terror como ''[[Holocaustu caníbal]]'' (1980), ''[[The Blair Witch Project]]'' (1999) y ''[[REC (película)|[Rec]]]'' (2007). La película tien caméus de [[Stephen King]], [[Quentin Tarantino]], [[Wes Craven]], [[Simon Pegg]], [[Edgar Wright]], [[Tom Savini]] y [[Guillermo del Toro]], quien contribuyeron coles sos voces.&lt;ref name=&quot;diary-ign&quot;/&gt;

Anque se confirmó la producción d'una segunda parte pa ''Diary of the Dead'',&lt;ref name=&quot;diary2&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Producer talks Diary of the Dead sequel |url=http://www.fangoria.com/news_article.php?id=5564 |editorial=Fangoria |fecha=5 d'avientu de 2007 |idioma=inglés |fechaaccesu=17 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.fangoria.com/news_article.php?id=5564|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Romero desmintió'l rumor, argumentáu que pa eso sería necesariu utilizar a los mesmos actores, cosa que nun fixo antes.&lt;ref name=&quot;diary-ign&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Romero's Diary Sequel Dead? |url=http://movies.ign.com/articles/832/832611p1.html |autor=Tilly, Chris |editorial=IGN |fecha=5 d'avientu de 2007 |idioma=inglés |fechaaccesu=24 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;

La más recién película de Romero, titulada ''[[Survival of the Dead]]'', foi presentada'l 9 de setiembre de 2009 nel [[Festival Internacional de Cine de Venecia]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Survival of the Dead (2009) - Release dates |url=https://www.imdb.com/title/tt1134854/releaseinfo |editorial=IMDb |idioma=inglés |fechaaccesu=20 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt; La historia narra la llucha de dos families metanes un mundu postapocalíptico onde los muertos tornaron a la vida; la disputa básase na manera en que dambos bandos ven la situación qu'aquexa al planeta. La cinta ye protagonizada por [[Alan Van Sprang]] y [[Kenneth Welsh]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero's Survival of the Dead |url=http://www.tiff.net/filmsandschedules/films/georgearomerosofthed |idioma=inglés |editorial=Toronto International Film Festival |fechaaccesu=21 de xunetu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tiff.net/filmsandschedules/films/georgearomerosofthed|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

=== Años 2010 ===
Tres l'estrenu de la serie ''[[The Walking Dead (serie de televisión)|The Walking Dead]]'', Romero recibió ufiertes de los productores pa dirixir un episodiu, pero nun aceptó. Según les sos propies pallabres: &quot;dixi que non, porque esos zombies nun me pertenecen, nun son idea mio&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero se rehúsa a dirixir episodios de 'The Walking Dead' |url=http://www.terra.com.mx/entretenimiento/articulo/1231486/George+A+Romero+refugar a+dirixir+episodios+de+The+Walking+Dead.htm |fecha=23 d'ochobre de 2011 |editorial=Terra Méxicu |fechaaccesu=1 de payares de 2011 }}&lt;/ref&gt; N'ochobre de 2011 Romero reveló tar trabayando nuna adautación del llibru ''[[The Zombie Autopsies]]'' de [[Steven Schlozman]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Why George Romero rejected The Walking Dead to make The Zombie Autopsies |url=http://kotaku.com/5851537/why-george-romero-rejected-the-walking-dead-to-make-the-zombie-autopsies |editorial=Kotaku |fecha=19 d'ochobre de 2011 |idioma=inglés |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;

En xineru de 2014 [[Marvel Comics|Marvel]] empezó a publicar un cómic tituláu ''[[Empire of the Dead]]'', escritu por Romero ya ilustráu por [[Alex Maleev]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Enter the Empire of the Dead with George Romero |url=http://marvel.com/news/comics/2013/10/4/21280/enter_the_empire_of_the_dead_with_george_romero |obra=Marvel.com |idioma=inglés |fecha=4 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=15 de febreru de 2014}}&lt;/ref&gt; La serie consta de 15 númberos, y la so historia ta ambientada na ciudá de [[Nueva York]], que s'atopa en cuarentena debíu al ataque de los zombis. Amás d'estes criatures, el cómic tamién amuesa [[vampiru|vampiros]]. Romero escoyó llevar ''Empire of the Dead'' al cómic yá que esti mediu dexába-y afigurar la historia nuna escala mayor qu'una película.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Romero Explains Why &quot;Empire of the Dead&quot; Had to Be a Comic Book |url=http://www.comicbookresources.com/?page=article&amp;id=48522 |obra=Comic Book Resources |fecha=15 d'ochobre de 2013 |autor=Ching, Albert |idioma=inglés |fechaaccesu=15 de febreru de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140216002343/http://www.comicbookresources.com/?page=article&amp;id=48522 |fechaarchivu=2014-02-16 }}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
Romero casóse cola so novia Nancy en 1971, pero divorciar en 1978. En 1981 casar cola actriz [[Christine Forrest]],&lt;ref name=&quot;Filmreference&quot;/&gt; a quien conoció nel set de filmación de ''[[Season of the Witch]]'' (1973).&lt;ref name=&quot;pcftb&quot;/&gt; Forrest participó en delles películes de Romero. Romero tien dos fíos, Tina y George Cameron.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=George Romero Biography |url=http://www.tvguide.com/celebrities/george-romero/bio/191175 |obra=TV Guide |idioma=inglés |fechaaccesu=15 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.tvguide.com/celebrities/george-romero/bio/191175|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; En 2011 casóse con Suzanne Desrocher.

Llogró la ciudadanía canadiense en 2009, calteniendo la del so país natal, la ciudadanía de los Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.nowtoronto.com/movies/story.cfm?content=176352 |títulu=Q&amp;A: George A. Romero |autor=Norman Wilner}}&lt;/ref&gt;

Finó'l 16 de xunetu de 2017 por [[cáncer de pulmón]].&lt;ref name=dies/&gt;

== Crítica social ==
Delles películes de George A. Romero amuesen una crítica escontra distintos ámbitos de la [[sociedá]] contemporánea. Según pallabres del direutor:
{{cita|La fantasía ye un mediu pa les [[metáfora|metáfores]] [...] y yá que toi apexáu nesti xéneru, intento buscar nueves formes d'utilizalo. Pa siquier espresar dalguna opinión o satirizar coses y prestame.&lt;ref name=&quot;horrorweb&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Infernal Interviews - George Romero |url=http://www.horror-web.com/interviews/georgeromero.html |editorial=HorrorWeb |fecha=19 de xunetu de 2004 |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;}} Munches vegaes, los protagonistes nun lluchen contra los zombis, sinón qu'ente ellos, debíu principalmente a la presión del ambiente nel que s'atopen. Pa Romero, los villanos nes sos películes &quot;son siempres los vivos, non los muertos&quot;.&lt;ref name=&quot;bbc-lotd&quot;/&gt; Nuna entrevista de 2007, el direutor sostuvo que vía a los zombis como un desastre natural, o un cambéu global, similar a los [[terremotu|terremotos]] y [[furacanes]], amestando que les sos histories &quot;referir a cómo les persones respuenden o nun respuenden a estos y eso ye realmente tou lo que representaron pa mi&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Interview: George Romero |url=http://www.moviesonline.ca/movienews_14098.html |obra=MoviesOnline |autor=Roberts, Sheila |idioma=inglés |fecha=2007 |fechaaccesu=5 de mayu de 2012}}&lt;/ref&gt;

La crítica social de ''La nueche de los muertos vivientes'' (1968) nun foi antemanada. Según Romero, el fechu d'utilizar a un [[afroamericanu]] como protagonista foi por cuenta de que [[Duane Jones]] yera &quot;el meyor actor ente los nuesos amigos&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=10 Questions for George Romero |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1992390,00.html |editorial=Time |idioma=inglés |fecha=7 de xunu de 2010 |fechaaccesu=23 d'abril de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110220044850/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1992390,00.html |fechaarchivu=2011-02-20 }}&lt;/ref&gt; Na escena final, el personaxe de Jones muerre en recibiendo un disparu na cabeza. La situación con al respective de la raza aumentó cuando'l direutor viaxaba escontra Nueva York, col fin d'axuntase con un posible distribuidor pa la cinta: &quot;Esa nueche nel automóvil, enterámonos que [[Martin Luther King]] fuera asesináu. Asina, l'impautu de la película afectónos de momentu&quot;.&lt;ref name=&quot;nbc4&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Romero Celebrates 40 Years Of 'Living Dead' |url=http://www.nbc4.com/entertainment/15369882/detail.html |editorial=[[National Broadcasting Company|NBC]] |autor=Lammers, Tim |fecha=21 de febreru de 2008 |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt; Dellos críticos de cine vieron na cinta un mensaxe contra la [[Guerra de Vietnam]], el [[racismu]] y la [[Guerra Fría]].&lt;ref name=stein&gt;{{Cita web |url=http://www.villagevoice.com/2003-01-07/film/the-dead-zones/ |títulu=The Dead Zones |autor=Stein, Elliott |fecha=7 de xineru de 2003 |editorial=The Village Voice |idioma=inglés |fechaaccesu=26 d'avientu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150608094221/http://www.villagevoice.com/2003-01-07/film/the-dead-zones/ |fechaarchivu=2015-06-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.talkingpix.co.uk/ArticleNightoflivingdead.html |títulu=The Development of Racism Within 'Night of the Living Dead' and 'Jackie Brown' |autor=Russell, Steven |editorial=Talking Pictures |idioma=inglés |fechaaccesu=26 d'avientu de 2008}}&lt;/ref&gt;

En ''Dawn of the Dead'' (1978), el direutor critica al [[consumismu]].&lt;ref name=&quot;nyt-lotd&quot;/&gt; Nuna escena de la película, los sobrevivientes, que s'abellugaben nun centru comercial, escaecen lo que ta asocediendo nel restu de la ciudá mientres percuerren les [[tienda|tiendes]].&lt;ref name=&quot;americana&quot;&gt;{{Cita web |títulu= Zombies, Malls, and the Consumerism Alderique: George Romero's Dawn of the Dead |url=http://www.americanpopularculture.com/journal/articles/fall_2002/harper.htm |autor=Harper, Stephen |editorial=Americana: The Journal of American Popular Culture (1900-present) |fecha=2002 |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; N'otra escena, vese cómo los zombis dirixir al centru comercial, empuestos por una especie d'[[instintu]] o alcordanza.&lt;ref name=&quot;dotd-IMDb&quot;&gt;{{cita|Tien De ser una especie d'instintu. Alcordances, de lo que solíen faer. Este yera un llugar importante nes sos vides.|Stephen ([[David Emge]])}} ''Dawn of the Dead'' (1978).&lt;/ref&gt;

Una de les crítiques que realiza la película de 2008, ''Diary of the Dead'', ye escontra los [[medios de comunicación]], pero principalmente escontra'l protagonista, quien s'encegola cola idea de faer un [[documental]] sobre lo que ta asocediendo. Esta actitú créa-y dellos problemes colos sos compañeros.&lt;ref name=&quot;fangoriatv&quot;&gt;{{Cita videu|títulu=George Romero's Diary of the Dead|persona=Entrevista a George A. Romero por Chris Alexander|fecha=2007|url=http://www.youtube.com/watch?v=eQD4SQzNTiA|editorial=Fangoria TV|fechaaccesu=18 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; El direutor amás critica la facilidá con que puede informase utilizando la teunoloxía, &quot;munches vegaes esa información provién dende una perspeutiva o ye a cencielles una opinión. Nun puede controlase&quot;.&lt;ref name=&quot;nbc4&quot;/&gt;

== Legáu ya influencia ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#f9f9f9; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | «Antes de George [Romero] los zombies nes películes yeren creaos por aciu [[vudú]] [...] Él redefinió a los zombis como caníbales creaos pola ciencia, non la maxa. Llevó a los zombis a un terror más apocalíptico. De sópitu podíen tar en cualquier llugar».
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Max Brooks]], 2008.&lt;ref name=&quot;nyt-ko&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Horror Auteur Is Unfinished With the Undead |url=http://www.nytimes.com/2008/02/10/movies/10onst.html |autor=Onstad, Katrina |fecha=10 de febreru de 2008 |editorial=The New York Times |idioma=inglés |fechaaccesu=20 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt;
|}
Magar nun foi'l primeru en faer películes sobre muertos vivientes, Romero foi consideráu por munchos el creador del [[Personaxe tipu|arquetipu]] [[zombi]] na [[cultura popular]], al incorporar dellos de los elementos carauterísticos d'esti tipu de criatures.&lt;ref name=&quot;teof&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;spike&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-notld&quot;/&gt; Los zombis son seres llexendarios que surdieron del [[folclor]] d'[[Haití]], que yeren representaos como muertos alicaos al traviés de [[vudú]]. Esta idea de los zombis reflexar en películes como ''[[White Zombie (película)|White Zombie]]'' (1932), protagonizada por [[Bela Lugosi]], y ''[[I Walked with a Zombie]]'' (1943). En diches cintes, la historia tenía llugar xeneralmente en países del [[Caribe (rexón)|Caribe]] y los zombis yeren na so mayoría de [[raza negra]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=The Truth Behind Zombies - Facts |url=http://channel.nationalgeographic.com/episode/the-truth-behind-zombies-5710/facts |editorial=National Geographic |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://channel.nationalgeographic.com/episode/the-truth-behind-zombies-5710/facts|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=evolution&gt;{{Cita web |títulu=From Voodoo to Viruses: The Evolution of the Zombie in Twentieth Century Popular Culture |url=http://www.moshspace.com/theses/zombie_thesis.pdf |autor=Twohy, Margaret |fecha=ochobre de 2008 |idioma=inglés |formatu=PDF |fechaaccesu=4 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305055736/http://www.moshspace.com/theses/zombie_thesis.pdf |fechaarchivu=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; Sicasí, la película ''[[La nueche de los muertos vivientes]]'' de Romero modificó la idea que se tenía sobre aquelles criatures, que pasaron de seres serviles a caníbales incontrolables.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Introducion &amp; Acknowledgments: The Living Dead |url=http://www.johnjosephadams.com/the-living-dead/?page_id=21 |editorial=JohnJosephAdams.com |idioma=inglés |fechaaccesu=2 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130113043932/http://www.johnjosephadams.com/the-living-dead/?page_id=21 |fechaarchivu=2013-01-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Reanimating the Living Dead: Uncovering the Zombie Archetype in the Works of George A. Romero |url=http://www.offscreen.com/index.php/pages/essays/reanimating_the_living_dead/ |editorial=Offscreen |idioma=inglés |autor=Bloom, Michael |fecha=30 d'abril de 2009 |fechaaccesu=2 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; Según la escritora Stacey Abbott, la cinta de Romero basóse más nel mitu de los [[vampiru|vampiros]] que nos zombis haitianos: &quot;Al igual que los vampiros, los zombis de Romero son muertos vivientes, non controlaos por un ritual vudú o un médicu bruxu, sinón qu'obligaos a actuar pola so necesidá de consumir sangre y carne humano&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita llibru |apellíos=Abbott |nome=Stacey |títulu=Celluloid vampires: Life after death in the modern world |idioma=inglés |añu=2007 |editorial=University of Texas Press |páxina=112 |isbn=9780292716964 |url=https://books.google.cl/books?id=_cBhLk-0PKAC |fechaaccesu=15 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; Delles de les carauterístiques utilizaes por Romero naquella cinta fueron darréu utilizaes n'otres películes y videoxuegos.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=The Battle Inside: Infection and the Modern Horror Film |url=http://www.cineaste.com/articles/the-battle-inside-infection-and-the-modern-horror-filme |editorial=Cineaste Magacín |idioma=inglés |autor=Harland Smith, Richard |fechaaccesu=4 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.cineaste.com/articles/the-battle-inside-infection-and-the-modern-horror-filme|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

Mientres los últimos años fixéronse dellos ''[[remake]]s'' (nueves versiones) de les cintes de Romero. El primeru d'ellos foi ''[[La nueche de los muertos vivientes (película de 1990)|La nueche de los muertos vivientes]]'', estrenada en 1990 y empobinada por [[Tom Savini]]. En 2004, [[Universal Studios]] produció un ''remake'' de ''[[Dawn of the Dead]]'' en [[2004]], que foi dirixíu por [[Zack Snyder]]. Anque Romero nun formó parte del proyeutu, la so opinión sobre la película foi positiva:&lt;ref name=&quot;timeout&quot;&gt;{{Cita web |títulu=Simon Pegg interviews George A Romero |url=http://www.timeout.com/film/news/631/ |editorial=Time Out Londres |fecha=8 de setiembre de 2005 |idioma=inglés |fechaaccesu=21 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071103005340/http://www.timeout.com/film/news/631/ |fechaarchivu=2007-11-03 }}&lt;/ref&gt;
{{cita|Foi meyor de lo qu'esperaba. Creo que ye una gran película d'aición. Los primeros 15, 20 minutos fueron xeniales, pero adulces foi perdiendo la so razón de ser. Asemeyóse más a un [[videoxuegu]].|George A. Romero}}

Dos años más tarde estrenóse un segundu ''remake'' de ''La nueche de los muertos vivientes'' tituláu ''[[Night of the Living Dead 3D]]'' y empobináu por [[Jeff Broadstreet]]. En 2008 el direutor [[Steve Miner]] fixo un ''remake'' de ''[[Day of the Dead]]''. En 2010, fíxose una nueva versión de ''[[The Crazies (película del 2010)|The Crazies]]'', dirixida por [[Breack Eisner]].

En 2004 estrenóse ''[[Shaun of the Dead]]'', película risible del [[Reinu Xuníu]] que fai numberoses referencies al trabayu de Romero. Foi dirixida por [[Edgar Wright]] y protagonizada por [[Simon Pegg]] y [[Nick Frost]]. La historia xira en redol a un grupu de persones que trata de sobrevivir ante la recién apaición de muertos vivientes. La película foi bien recibida por Romero, quien felicitó a los sos creadores.&lt;ref name=&quot;timeout&quot;/&gt;

La influencia de Romero algamó tamién la industria de los [[videoxuegu|videoxuegos]]. Ente los xuegos qu'utilizaron la fórmula escurrida por Romero destaquen ''[[Resident Evil]]'',&lt;ref&gt;{{Cita llibru |títulu=Horror video games: Essays on the fusion of fear and play |añu=2009 |autor=Perron, Bernard; Barker, Clive |editorial=McFarland |páxina=252 |isbn=9780786441976 |url=https://books.google.cl/books?id=pNaQLQC9XhEC |fechaaccesu=5 de setiembre de 2011}}&lt;/ref&gt; ''[[The House of the Dead (videoxuegu)|The House of the Dead]]'', ''[[Dead Rising]]'' y ''[[Dead Island]]''.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Dead Island: Nuevu tráiler |url=http://www.scifiworld.es/noticias.php?title=Dead%20Island%3A%20Nuevu%20tr%Y1iler&amp;id_noticia=11573 |editorial=Scifiworld.es |fecha=1 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=5 de setiembre de 2011 }}&lt;/ref&gt; La compañía [[Treyarch]] a manera d'homenaxe a George Romero, nel so segundu conteníu descargable de ''[[Call of Duty: Black Ops]]'', inclúi un mapa pa la manera [[zombies]] llamáu &quot;Call of the Dead&quot;, onde [[Danny Trejo]], [[Sarah Michelle Gellar]], [[Robert Englund]] y [[Michael Rooker]] engarren contra un exércitu de zombies del cual Romero ye'l xefe.

== Premios ==
La so película de 1988, ''Monkey Shines'', llogró dellos premios, principalmente en festivales de cine. En [[Fantasporto]], festival celebráu en [[Portugal]], recibió dos gallardones, el premiu de los críticos y el de película fantástica internacional.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero - Awards |url=https://www.imdb.com/name/nm0001681/awards |idioma=inglés |fechaaccesu=26 d'avientu de 2008 |editorial=IMDb}}&lt;/ref&gt; Nel [[Festival de Cine de Sitges]] la película llogró los premios al meyor direutor, meyor guión (el cual compartió cola cinta ''[[Da (película)|Da]]'') y meyor actriz ([[Kate McNeil]]).&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Edición 1988 |url=http://www.cinemasitges.com/es/index.php?a=edicion88 |editorial=Festival Internacional de Cinema de Catalunya|fechaaccesu=26 d'avientu de 2008}}&lt;/ref&gt;

Romero recibió'l premiu &quot;direutor vanguardista&quot; nel festival de cine [[CineVegas]], en xunu de 2005, mientres presentaba la so película ''Land of the Dead''. Según el direutor del festival, Trevor Groth, &quot;les sos películes inspiraron a dalgunos de los meyores direutores de terror na historia, ganando amás un devotu grupu de fanáticos&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero's Land of the Dead to Premiere as CineVegas 2005's Closing Night Film |url=http://www.cinevegas.com/cv/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=63&amp;Itemid=201 |editorial=Sitiu oficial de CineVegas |fecha=9 de mayu de 2005 |idioma=inglés |fechaaccesu=22 de xineru de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080508060043/http://www.cinevegas.com/cv/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=63&amp;Itemid=201 |fechaarchivu=2008-05-08 }}&lt;/ref&gt; N'ochobre de 2007, Romero recibió un premiu honoríficu nel [[Festival de Cine de Sitges]] pola so trayeutoria. Cerca de cuatro décades de trabayu cinematográficu facer merecedor del premiu, que foi apurríu antes de presentar la so película ''Diary of the Dead''.&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=George A. Romero recibe'l Gran Premiu Honoríficu SITGES-Festival Internacional de Cinema de Catalunya |url=http://www.cinemasitges.com/es/index.php?a=news_fitxa&amp;idNot=239 |editorial=Sitiu oficial del festival |fecha=7 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=16 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;

En 2009 recibió un premiu a la trayeutoria na ceremonia de los [[Scream Awards]]. El premiu foi presentáu pol direutor de cine [[Quentin Tarantino]].&lt;ref&gt;{{Cita web |títulu=Nightcap News: Scream Awards Clips – George A. Romero Honored |url=http://moviecrematorium.com/2009/10/28/nightcap-news-scream-awards-clips-george-a-romero-honored.html |autor=Heath, Rob |idioma=inglés |editorial=Movie Crematorium |fecha=28 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=25 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110101131918/http://moviecrematorium.com/2009/10/28/nightcap-news-scream-awards-clips-george-a-romero-honored.html |fechaarchivu=2011-01-01 }}&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==
{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size: 90%; background: #F9F9F9;&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Añu
!style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Títulu
!style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Guionista
!style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Productor
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Direutor
|-
|2009
|''[[Survival of the Dead]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|2007
|''[[Diary of the Dead]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|2005
|''[[Land of the Dead]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|2000
|''[[Bruiser (película)|Bruiser]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1993
|''[[The Dark Half (película)|The Dark Half]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|align=&quot;center&quot;|✓
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1990
|''[[Two Evil Eyes]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1990
|''[[La nueche de los muertos vivientes (película de 1990)|La nueche de los muertos vivientes]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|-
|1988
|''[[Monkey Shines]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1987
|''[[Creepshow 2]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|
|-
|1985
|''[[Day of the Dead|El día de los muertos]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1984
|''[[Tales from the Darkside]]'' (serie de televisión)
|align=&quot;center&quot;|✓
|align=&quot;center&quot;|✓
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1982
|''[[Creepshow]]''
|
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1981
|''[[Knightriders]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1978
|''[[Dawn of the Dead]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1976
|''[[Martin (película)|Martin]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1974
|''[[O.J. Simpson: Juice on the Loose]]''
|
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1973
|''[[The Winners]]'' (serie de televisión)
|
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1973
|''[[Season of the Witch (1973)|Season of the Witch]]''
|
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1973
|''[[The Crazies (película de 1973)|The Crazies]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1971
|''[[There's Always Vanilla]]''
|
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|-
|1968
|''[[La nueche de los muertos vivientes]]''
|align=&quot;center&quot;|✓
|
|align=&quot;center&quot;|✓
|}

== Ver tamién ==
* [[Cine de zombis]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|George A. Romero}}
* {{IMDb nome|id=0001681|George A. Romero}}

{{NF|1940|2017|Romero, George A.}}

{{AvisuTradubot|George A. Romero}}

[[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Nueva York]]
[[Categoría:Direutores de cine de terror]]
[[Categoría:Productores de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de cine de Canadá]]
[[Categoría:Productores de cine de Canadá]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>gz4aod1b0xeuv2uhrmd7o5stnwon2a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Michael</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87602</id>
    <revision>
      <id>4493319</id>
      <parentid>4491355</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74947" sha1="bcqr2xsxlq6cy9g37ncjzhodlatxn7g" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Georgios Kyriacos Panayiotou''' ({{lang-el|Γεώργιος Κυριάκος Παναγιώτου}}; [[East Finchley]], [[Londres]], [[Reinu Xuníu]], [[25 de xunu]] de [[1963]]-Goring-on-Thames, [[Oxfordshire]], [[Reinu Xuníu]], [[25 d'avientu]] de [[2016]]),&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-38432862|títulu=Ex-Wham singer George Michael dies|publicación=BBC UK|fechaaccesu=25 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;biography 'George Michael:The Making Of A Superstar' Bruce Dessau, Sidgwick &amp; Jackson, London 1989&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.georgemichael.com/index.php?module=history|títulu=George Michael-The history|publicación=Twentyfive Live LLP. &amp; Signatures Network|fechaaccesu=23 de mayu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080913013021/http://www.georgemichael.com/index.php?module=history|fechaarchivu=2008-09-13}}&lt;/ref&gt; conocíu artísticamente como '''George Michael''', foi un [[cantante]], [[compositor]] y [[Productor discográficu|productor]] [[Reinu Xuníu|británicu]] de [[música pop]]. Michael ganó numberosos premios musicales a lo llargo de la so carrera, incluyendo trés [[Premios Brit]], cuatro [[MTV Video Music Award|MTV Video Music Awards]], cuatro [[Ivor Novello Awards|premios Ivor Novello]], trés [[American Music Awards]], y dos veces el [[Premiu Grammy]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.advocate.com/issue_story_ektid17437.asp |títulu=George Michael: Is it time the English were more afraid of God? |publicación=Advocate.com |fecha=21 de xunu de 2005 |fechaaccesu=23 de mayu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.advocate.com/issue_story_ektid17437.asp|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=The Guardian|títulu=Él ye la última estrella del pop mundu trascendente, y ye una pena que los sos problemes frenaron la so producción musical|url=https://www.theguardian.com/music/2006/apr/21/popandrock1|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=George Michael|url=http://www.rockonthenet.com/artists-m/georgemichael_main.htm|idioma=Inglés|páxina=Rock On The Net}}&lt;/ref&gt;

Yera conocíu amás pola so polémica imaxe pública: ''[[sex symbol]]'' arrodiáu d'escándalos rellacionaos con sexu y [[droga|drogues]], quien saltó a la fama na década de 1980, cuando formó'l dúu pop [[Wham!]] xunto col so amigu de la escuela [[Andrew Ridgeley]]. El so primer senciellu en solitariu, &quot;[[Careless Whisper]]&quot; foi llanzáu cuando entá taba nel dúu y vendió cerca de seis millones de copies en tol mundu.&lt;ref&gt;http://www.songfacts.com/detail.php?id=3051 Song Facts: Careless Whisper by Wham!&lt;/ref&gt;

Como solista, vendió más de 100 millones de discos en tol mundu a partir de 2010, tomando 7 senciellos nᵘ y 7 álbumes nᵘ en Reinu Xuníu, 8 senciellos nᵘ y un álbum nᵘ nos Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7449964.stm BBC.com Michael seeking 'a quieter life']&lt;/ref&gt; El so álbum debú como solista de 1987, ''[[Faith (álbum de George Michael)|Faith]]'' vendió más de 20 millones de copies en tol mundu y realizó delles grabaciones y algamó distintos llogros nos Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/Faith-George-Michael/dp/B0000026CH Amazon.com: Faith: George Michael: Music]&lt;/ref&gt; En 2004, Radio Academy nomó a Michael como l'artista más emitíu na radio británica ente'l periodu 1984-2004.&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3666541.stm George Michael dominates airwaves&lt;/ref&gt;

El documental ''A Different Story'' (2005) cubrió la so vida personal y carrera profesional.&lt;ref&gt;{{cita noticia| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4271843.stm | work=BBC News | títulu=Michael filme signals 'retirement' | fecha=16 de febreru de 2005 | fechaaccesu=23 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt; En 2006, George Michael anunció la so primer xira en 15 años. La xira [[25 Live]] foi una enorme empresa mundial per parte de Michael que s'estendió por trés xires individuales a lo llargo de trés años (2006, 2007 y 2008).&lt;ref&gt;http://popdirt.com/george-michael-25-live-tour-hits-paris/62065/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715105314/http://popdirt.com/george-michael-25-live-tour-hits-paris/62065/ |date=2011-07-15 }} George Michael '25 LIVE' Tour Hits Paris&lt;/ref&gt;

== Primeros años ==
El so verdaderu nome yera '''Georgios Kyriacos Panayiotou'''. El so padre yera Kyriacos Panayiotou, un [[grecochipriota]] que se camudó a Inglaterra na década de 1950, camudó'l so nome a Jack Panos y convirtióse en propietariu d'un restorán.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.femail.com.au/snapshotgeorgemichael.htm |títulu=George Michael - Star Snapshot|publicación=Femail.com.au|fecha=27 d'abril de 2009|fechaaccesu=23 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt; La madre de Michael, Lesley Angold Harrison, yera una baillarina inglesa que morrió de cáncer en 1997. Michael pasó la mayor parte de la so infancia nel norte de Londres, un llugar típicu pa los grecochipriotas hasta la década de 1980, viviendo na casa que los sos padres mercaron pocu dempués de la so nacencia. Mientres la so adolescencia, la familia treslladóse a Radlett y Michael asistió a la Bushey Meads School, onde conoció a [[Andrew Ridgeley]]. Dambos teníen la mesma ambición de ser músicos.&lt;ref&gt;[A Different Story: George Michael Biographical DVD&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

Empezó la so participación nel negociu de la música tocando nos clubes de mozos como DJ y les escueles locales de too Bushey, Stanmore y Watford, lo que foi siguíu pola formación d'una banda de [[ska]] de curtia vida llamada The Executive - una banda que pasó desapercibida - con Ridgeley, l'hermanu de Ridgeley, Paul, Andrew Leaver, y David Mortimer (alias David Austin).

== Carrera artística ==
=== Wham! ===
{{AP|Wham!}}
El primer ésitu de George Michael llegó dempués de formar el dúu [[Wham!]] con [[Andrew Ridgeley]] en 1981. El primer álbum de la banda, ''[[Fantastic (álbum)|Fantastic]]'', apaeció en 1983 nel [[Reinu Xuníu]] y foi un ésitu a los pocos díes del so llanzamientu, algamando'l puestu nᵘ y produció una serie de senciellos nel top 10, incluyendo'l primer corte del discu, &quot;[[Wham Rap! (Enjoy What You Do)]]&quot; y &quot;[[Club Tropicana]]&quot;. El segundu foi &quot;[[Young Guns (Go For It!)]]&quot;; tamién taba nesi discu una tema d'igual ésitu como &quot;[[Bad Boys (cantar de Wham!)|Bad Boys]]&quot;.

El so segundu álbum, ''Make It Big'' foi la meyora que fizo del dúu superestrellas internacionales, llegando al númberu 1 nes llistes d'ésitos nos Estaos Xuníos. Nos últimos meses de 1984, empezó a sonar nes radios d'[[Inglaterra]], el cantar &quot;[[Wake Me Up Before You Go Go]]&quot;, el primer corte d'esti álbum, al igual que &quot;[[Freedom (cantar de Wham!)|Freedom]]&quot;, &quot;[[Everything She Wants]]&quot; y &quot;[[Careless Whisper]]&quot;, el postreru de los cualos tamién convertir nel primer trabayu como solista de Michael.

Michael entornar a la participación del proyeutu de [[Bob Geldof]], [[Band Aid]], poniendo la voz pal cantar &quot;Do They Know It's Christmas?&quot; en 1984, daqué según la versión [[americana]] de &quot;[[We Are the World]]&quot; en 1985, y donó les ganancies de &quot;[[Last Christmas]]/Everything She Wants&quot; a la caridá. Amás, contribuyeron colos coros a David Cassidy nel ésitu de 1985, &quot;The Last Kiss&quot;, según los ésitos de 1985 d'[[Elton John]], &quot;Nikita&quot; and &quot;[[Wrap Her Up]]&quot;. Nuna incursión n'esclusiva al periodismu popular, en 1985, Michael tamién entrevistó a David Cassidy pal llexendariu ''Ritz Newspaper'' de David Litchfield.&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=David |apellíu=Litchfield |obra=[[Ritz Newspaper]] númberu 100 |títulu=[[David Cassidy]] by George Michael |editorial=[[Bailey &amp; Litchfield]] |páxines=16–19 |fecha=1985-|fechaaccesu=23 de mayu de 2009 |cita=The interview between DAVID and GEORGE happened first during a lunch at Pier 31 Restaurant, at which they both got rather inebriated...}}&lt;/ref&gt;

Un añu más tarde, en 1985, estrenar n'[[Estaos Xuníos]] el single &quot;[[Careless Whisper]]&quot;. Foi númberu unu del ranking de la revista ''[[Billboard]]'',{{ensin referencies}} sacando d'esi llugar al megahit de l'agrupación [[Foreigner]], &quot;[[I Want to Know What Love Is]]&quot;.
A raigañu del ésitu, empezaron la so primer xira mundial que los llevaría a llugares como [[China]].

La xira de Wham! por China n'abril de 1985, la primer visita al país d'una actuación de música popular occidental, xeneró una enorme cobertoria de los medios de comunicación en tol mundu, munchos d'ellos centraos en Michael. El viaxe foi documentáu pol célebre direutor de cine [[Lindsay Anderson]] y el productor Martin Lewis na so película ''Foreign Skies: Wham! In China'' y contribuyó a la fama cada vez mayor de Michael.

Quedaba claro que como compositor y cantante principal, George Michael yera l'alma y el celebru, mientres Ridgeley taba a cencielles p'acompañar nes semeyes, lo que dio pie a insistentes rumores d'una cercana separación. La que nun tardó en confirmase, yá que a finales d'esi añu Wham! presentaba lo que sería los so álbum de despidida: ''[[Music from the Edge of Heaven]]'', del cual escuchóse &quot;[[I'm Your Man (cantar de Wham!)|I'm Your Man]]&quot; que foi direutu al Nᵘ1 del ''Billboard''. Esti álbum contenía una nueva versión de &quot;[[Last Christmas]]&quot;, cantar que George Michael produció en 1984 xustu pa eses festividaes navidiegues. La rotura yera tan inminente, qu'hasta la mesma portada del álbum pa [[Hispanoamérica]] presentaba a George Michael dando cuasi'l llombu a Ridgeley y &quot;visiblemente&quot; seriu. Eso nun atayó'l desfile de los cantares &quot;[[The Edge of Heaven]]&quot;, &quot;[[A Different Corner]]&quot; y &quot;[[Where Did Your Heart Go?]]&quot; mientres [[1986]], magar nenguna llograría llegar al primer puestu d'Estaos Xuníos.

Col ésitu de senciellos en solitariu de Michael, &quot;[[Careless Whisper]]&quot; (1984) y &quot;[[A Different Corner]]&quot; (1986), los rumores d'un inminente cese de Wham! siguíen. El públicu yá nun tuvo más noticies del dúu, colo que s'intensificaron los rumores d'una separación, hasta que nel branu de 1986 ésta finalmente producióse oficialmente, dempués de llanzar un single de despidida, &quot;[[The Edge of Heaven]]&quot; y una compilación de senciellos, ''[[The Final]]'', amás d'un conciertu de llenu total nel [[estadiu de Wembley (1923)|estadiu de Wembley]] qu'incluyó l'estrenu mundial de la película en China.{{ensin referencies}} El dúu que fai con [[Elton John]] nel cantar &quot;Don't Let the Sun Go Down on Me&quot; nun conciertu en direuto incluyir nel discu ''Ladies and Gentlemen... The Best of George Michael'' y nel álbum recopilatorio ''Love Songs'' de Elton John.

Wham! terminó oficialmente col ésitu comercial del senciellu &quot;[[Where Did Your Heart Go?]]&quot;, qu'algamó'l puestu nᵘ nes llistes del Reinu Xuníu en payares de 1986.{{ensin referencies}}

=== Carrera como solista ===
George Michael deseyaba crear música pa un públicu más sofisticáu que'l grupu de fans adolescentes siguidores principales del dúu. L'empiezu de la so carrera en solitariu, a principios de 1987, foi un dueto col iconu de la música soul [[Aretha Franklin]]. &quot;[[I Knew You Were Waiting (For Me)]]&quot; foi un proyeutu estraordinariu qu'ayudó a llograr l'ambición de Michael de cantar con unu de los sos artistes favoritos, y llogró'l númberu unu tantu na llista [[UK Singles Chart]] como nel [[Billboard Hot 100]] nel so llanzamientu.{{ensin referencies}}

Pa Michael, convertir nel so tercer añu consecutivu de númberos unu en solitariu nel Reinu Xuníu a partir de tres lanzamientos, &quot;[[Careless Whisper]]&quot; (anque'l senciellu yera en realidá del álbum de Wham!, ''[[Make It Big]]'') dempués de 1984 y &quot;[[A Different Corner]]&quot; de 1986. El senciellu foi tamién el primeru que Michael grabara como solista y que nun escribiera él mesmu. El co-autor, [[Simon Climie]], yera desconocíu naquel momentu, anque tuviera ésitu como intérprete cola banda [[Climie Fisher]] en 1988. Con esti cantar, Michael ganó un premiu Grammy en 1988 a la Meyor Interpretación R&amp;B - Dúu o Grupu con Vocal.{{ensin referencies}}

==== ''Faith'' (1987-1990) ====
{{AP|Faith (álbum de George Michael)}}
{{AP|Faith World Tour}}

Mientres la seronda de [[1987]] Michael publicó'l so primer álbum en solitariu, ''[[Faith (álbum de George Michael)|Faith]]''. Amás de tocar un gran númberu de preseos nel álbum, él escribió y produció tolos cantares na grabación, sacante una, qu'él coescribió. Convertir nun ésitu de ventes en dambos llaos del [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] norte, tantu nel [[Reinu Xuníu]] [[ésitu musical n'Estaos Xuníos|como n'Estaos Xuníos]]. Parte del ésitu deber a un arteru cambéu d'imaxe: George optó por un ''look'' más agresivu, con barba de dellos díes, pendientes, gafes de sol y pantalones prietos.

El primer senciellu del álbum foi &quot;[[I Want Your Sex]]&quot;, mientres el branu de 1987. A pesar de la censura y los problemes pa tocase na radio, llegó al nᵘ a la llista de senciellos del Billboard Hot 100, na selmana del 8 d'agostu de 1987, acompañáu d'un polémicu [[videu musical]] nel que proponía «esplorar la monogamia». Esti videu foi prohibíu por delles cadenes de televisión, na radio foi prohibida'l so espardimientu n'Estaos Xuníos y Reinu Xuníu por cuenta de la so lletra sexualmente suxestiva; MTV tresmitió'l videu, cola celebridá Kathy Jeung en [[body]] y [[lligueru]], solo n'horariu nocherniegu, anque esto nun torgar que llegue hasta lo más alto de los [[UK Singles Chart|charts]]. Michael sostuvo que l'actu yera formosu si'l sexu yera monógamu. Michael llegó a grabar un curtiu prólogu pal videu nel que dixo: &quot;Esti cantar nun trata de sexu casual&quot;. Una de les escenes más xubida de tonu na que participa Michael ye la d'escribir les pallabres &quot;esplora la monogamia&quot; nel llombu de la so compañera con un llapiceru llabial. Dellos emisores de radio interpretaron una versión moderada del cantar, &quot;I Want Your Love&quot;, que consistió principalmente en camudar la pallabra &quot;sexu&quot; por &quot;amor&quot;. Cuando la melodía llegó a les llistes d'Estaos Xuníos, ''[[American Top 40]]'' con [[Casey Kasem]] negar a dicir el cantar del títulu, refiriéndose a esti como &quot;el nuevu senciellu de George Michael&quot;. Nos EE.&amp;nbsp;UU., el cantar foi tamién dacuando mentada como &quot;I Want Your Sex (from ''Beverly Hills Cop II'')&quot;, una y bones el cantar foi incluyida na banda sonora de la película.

Per otra parte, el senciellu caltener nel Top 10 mientres seis selmanes, y el Top 40 por un total de catorce selmanes. El cantar llegó al nᵘ en Gran Bretaña.{{ensin referencies}} En 2002, munchos años dempués del gran discutiniu sobre'l llanzamientu del cantar, el videu musical llegó al nᵘ3 na cuenta regresiva de MTV de los videos más polémicos na hestoria de la canal.

El segundu single foi &quot;[[Faith (cantar de George Michael)|Faith]]&quot;, llanzáu n'ochobre de 1987, tan solo unes selmanes antes del llanzamientu del álbum. &quot;Faith&quot; pasaría a convertise nuna de los sos cantares más populares, una tema con llixeros toques de [[Rockabilly]] qu'algamó'l nᵘ nel [[Billboard Hot 100]] n'Estaos Xuníos, y #2 nel [[UK Singles Chart]] en febreru de [[1988]].{{ensin referencies}} El famosu videu apurre delles imáxenes definitives de la industria de la música de los 80: Michael en matices, chaqueta de cueru, botes de vaqueru y jeans de [[Levi's]], tocando una guitarra cerca d'una clásica [[rockola]]. &quot;Faith&quot; llegó al nᵘ el 12 d'avientu, y calteniéndose cuatro selmanes consecutives.{{ensin referencies}}

L'álbum algamó'l #1 nel Reinu Xuníu y en dellos mercaos de tol mundu. Nos Estaos Xuníos, l'álbum cuntaba con 51 selmanes non consecutives del [[Billboard 200]] Top 10, incluyendo 12 selmanes nel nᵘ. ''Faith'' tuvo munchos ésitos, cuatro de los cualos (&quot;Faith&quot;, &quot;[[Father Figure]]&quot;, &quot;[[One More Try]]&quot;, y &quot;[[Monkey]]&quot;) algamaron el nᵘ.{{ensin referencies}}

Col tiempu, &quot;Faith&quot; llogró la certificación diamante pola [[RIAA]] por ventes de 10 millones de copies nos Estaos Xuníos. Hasta la fecha, les ventes globales de ''Faith'' son de más de 20 millones d'unidaes.&lt;ref name=&quot;Upcoming yahoo&quot;&gt;{{cita web|url=http://upcoming.yahoo.com/event/462423/ |títulu=George Micahel at HP Pavilion at San Jose|fecha=24 de marzu de 2008|publicación=Yahoo Inc.|fechaaccesu=25 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt;

Depués George Michael embarcar nuna xira mundial masiva en 1988. Na llista de conxuntu del espectáculu había un par de cantares de la dómina de [[Wham!]] (&quot;[[Everything She Wants]]&quot; y &quot;[[I'm Your Man (cantar de Wham!)|I'm Your Man]]&quot;) y dellos cantares tradicionales como &quot;[[Lady Marmalade]]&quot; o &quot;Play That Funky Music&quot;. En Los Angeles, George xunir al escenariu de Aretha Franklin pa cantar el dueto de &quot;[[I Knew You Were Waiting (For Me)]]&quot;.

Esi mesmu añu, cantó los coros col so gran amigu y baxista de Wham!, Deon Estus, la tema &quot;Heaven Help Me&quot;. El cantar, escrita por dambos artistes, solo perdió puntuación nel top 40 británicu, pero llogró'l nᵘ nos Estaos Xuníos.

Acordies con Michael nel so documental, ''A Different Story'', l'ésitu nun-y fixo feliz, y empezó a pensar qu'había daqué malu en ser un ídolu pa millones de neñes adolescentes. Tol procesu de ''Faith'' (promoción, videos, tour, premios) dexar escosu, solitariu y atayáu, y lloñe de los sos amigos y familiares. Mientres 1990, díxo-y a los so compañía discográfica, Sony, que nun quería faer más esi tipu de promociones.

==== ''Listen without prejudice'' y proyeutos benéficos (1990-1995) ====
{{AP|Listen Without Prejudice Vol. 1}}
{{AP|Five Live}}

A pesar de los ésitos, George nun taba cómodu cola maquinaria comercial que lu arrodiaba y que condicionaba la so creatividá. ''[[Listen Without Prejudice Vol. 1]]'' publicóse en setiembre de 1990. Un productu muncho menos comercial qu'a diferencia de ''Faith'', nun foi bien sofitáu en términos de publicidá. Delles voces culparon de la falta de promoción a les negatives del cantante, mientres otros cunten que la compañía discográfica, disconforme col discu, prefirió nun gastar munchos recursos en sofitalo. Michael negar a faer nengún tipu de promoción pa esti álbum, incluyendo la falta de videos musicales de los senciellos. Esto produció que les sos ventes nun fueren tan bones como les del discu anterior y la suspensión del llanzamientu del ''Vol. 2'' que George tenía pensáu. Por cuenta de esta midida produció la [[George Michael vs Sony|conocida disputa]] con [[Sony]], que dio como resultáu que George nun pudiera editar un álbum nos siguientes cinco años. Pa esti álbum, Michael trató de crear una nueva reputación pa sigo mesmu como un artista serio -el títulu ye un niciu del so deséu de ser tomáu más en serio como compositor-. El primer senciellu, &quot;[[Praying for Time]]&quot;, foi llanzáu n'agostu de 1990. Referir a los males sociales y la inxusticia, el cantar foi aclamada pola crítica, y algamó el # 6 nel Reinu Xuníu y al nᵘ nos US Billboard Hot 100 a pesar de l'ausencia d'un videu. Un videu llanzóse pocu dempués, consistía na lletra del cantar sobre un fondu escuru. Michael nun apaeció nesti videu nin nos videos posteriores pal álbum.

El segundu senciellu &quot;[[Waiting For That Day]]&quot; foi un senciellu acústicu, llanzáu como un siguimientu inmediatu a &quot;Praying for Time&quot;. Algamó'l puestu nᵘ27 nos Estaos Xuníos y 23 nel Reinu Xuníu n'ochobre de 1990. Pal restu de 1990, l'álbum permaneció nel Top 10, y permaneció un total de 42 selmanes na llista completa.

L'álbum algamó'l puestu #2 na llista Billboard 200, lo que-y torgó llegar al primer puestu foi qu'ésti lo ocupaba l'álbum de [[MC Hammer]], ''[[Please Hammer Don't Hurt 'Em]]''. Nel Reinu Xuníu, l'álbum algamó'l puestu nᵘ1 mientres una selmana. Llevóse un total de 88 selmanes nes llistes d'álbumes del Reinu Xuníu, y foi certificáu 4 vegaes platín pola BPI. L'álbum produció 5 senciellos nel Reinu Xuníu, que fueron llanzaos rápido, dientro d'un periodu d'ocho meses: &quot;Praying For Time&quot;, &quot;Waiting For That Day&quot;, &quot;[[Freedom! '90]]&quot;, &quot;[[Heal the Pain]]&quot;, y &quot;[[Cowboys and Angels]]&quot; (siendo esti postreru l'únicu senciellu que nun tuvo nes llistes del UK top 40).

&quot;Freedom '90&quot; foi l'únicu senciellu col sofitu d'un videu musical. El cantar tamién fai alusión a les lluches de ser un home homosexual en [[l'armariu]], y actuó como un catalizador pal so intentu de poner fin al so contratu editorial con Sony Music. Como pa demostrar el sentimientu del cantar, Michael negar a apaecer nel videu, dirixíu por David Fincher, y nel so llugar contratar a los supermodelos [[Naomi Campbell]], [[Linda Evangelista]], [[Christy Turlington]], [[Tatjana Patitz]] y [[Cindy Crawford]] pa [[Sincronía de labio|sincronización de llabios]]. Tamién se recueye l'amenorgamientu de la so imaxe de símbolu sexual. El cantar tien una duración de seis minutos y mediu. La adición del añu pal títulu foi pa estremala de la tema &quot;[[Freedom (cantar de Wham!)|Freedom]]&quot;, un ésitu nᵘ de [[Wham!]] en 1984. Tuvo una fortuna distinta a cada llau del Atlánticu - un ésitu nᵘ nel Billboard Hot 100 nos Estaos Xuníos (impulsáu pola gran rotación del videu en MTV), pero namái'l nᵘ8 na llista UK Singles Chart.

&quot;[[Mother's Pride]]&quot; ganó importancia na radio de los Estaos Xuníos mientres la primer [[Guerra del Golfu|Guerra del Golfu Pérsicu]] en 1991, pos munches de les emisores de radio entemecieron los tributos de los comunicantes a los soldaos con esti cantar. Algamó'l puestu nᵘ46 en Billboard Hot 100 solamente por radiodifusión.

En 1991 George Michael embarcar na xira ''[[Cover to Cover Tour]]'' en Xapón, Inglaterra, Estaos Xuníos, y [[Brasil]], onde tocó nos eventos de [[Rock in Ríu]]. Na presentación en Ríu, vio y darréu axuntóse con Anselmo Feleppa, l'home que se convertiría na so pareya.

La xira nun foi una promoción propia pa ''Listen Without Prejudice Vol. 1''. Más bien, yera sobre Michael cantando versiones de los sos cantares favoritos. Ente les sos favorites fueron, &quot;[[Don't Let The Sun Go Down On Me|Don't Let the Sun Go Down on Me]]&quot;, un cantar de 1974 d'[[Elton John]]; Michael y John tocaron el cantar xuntos nel conciertu [[Live Aid]] en 1985, y de nuevu nel conciertu de Michael nel [[Wembley Arena]] de Londres el 25 de marzu de 1991, onde'l dúu foi grabáu. El senciellu foi llanzáu a finales de 1991 y convirtióse nun ésitu en dambos llaos del Atlánticu.

Tan esitosu como la grabación fecha en 1974, foi como un dúu que &quot;[[Don't Let The Sun Go Down On Me]]&quot; tuvo'l so mayor ésitu y algamó el númberu 1 nel UK singles chart y nel Billboard Hot 100. El cantar foi l'únicu númberu 1 como senciellu de la era moderna en ser grabáu nun llugar al campu.{{ensin referencies}} Les ganancies del senciellu partir ente 10 organizaciones benéfiques distintes pa los [[neños]], el [[SIDA]] y la [[educación]].

Mentanto, l'esperáu siguiente álbum, ''Listen Without Prejudice Vol. 2'', foi refugáu por razones desconocíes, anque posiblemente por cuenta de la frustración de Michael con [[Sony Music Entertainment|Sony]]. Ente les quexes de Michael foi que Sony nun sofitara por completu'l llanzamientu del so álbum anterior, dando llugar al so baxu rendimientu nos Estaos Xuníos en comparanza con ''[[Faith (álbum de George Michael)|Faith]]''. Sony respondió que la negativa de Michael a apaecer nos videos promocionales causara la mala respuesta.{{ensin referencies}}

Michael punxo fin a la idea de ''Listen Without Prejudice Vol. 2'' y donó tres canciones pal proyeutu solidariu [[Red Hot + Dance]], que ganó dineru pa la sensibilización sobre'l SIDA, ente que una cuarta pista, &quot;Crazyman Dance&quot;, foi'l llau B del senciellu de 1992 &quot;[[Too Funky]]&quot;. Michael donó les regalías de &quot;Too Funky&quot; a la mesma causa.{{ensin referencies}}

En 1992, George participó nel conciertu ''Tributu a [[Freddie Mercury]]'' el 20 d'abril de 1992 nel Estadiu Wembley de Londres. El conciertu foi un tributu a la vida del fináu cantante de [[Queen]], [[Freddie Mercury]], con toles ganancies destinaes a la investigación del SIDA. Michael cantó &quot;[[Somebody to Love (cantar de Queen)|Somebody to Love]]&quot;, una y bones él mesmu confesó nuna entrevista posterior que foi'l momentu más increíble de la so carrera musical, yá que cumplió unu de los suaños de la so vida. Xunto con celebridaes como [[Elton John]] y [[David Bowie]], ente otros. D'esti conciertu salió'l ''Five Live EP''.

''Five Live'', llanzáu en 1993 por [[Parlophone]] nel Reinu Xuníu y [[Hollywood Records]] nos Estaos Xuníos, cuenta con cinco - y en dellos países, seis - canciones interpretaes por George Michael, Queen, y [[Lisa Stansfield]].

&quot;[[These Are The Days Of Our Lives]]&quot;, &quot;'39&quot; y &quot;[[Somebody to Love (cantar de Queen)|Somebody To Love]]&quot; fueron grabaes nel conciertu Tributo a [[Freddie Mercury]]. &quot;[[Killer]]&quot;, &quot;[[Papa Was a Rollin 'Stone]]&quot;, y &quot;Calling You&quot; fueron toles actuaciones en direuto grabaes mientres el so &quot;[[Cover to Cover Tour]]&quot; de 1991.

Toles ganancies de la venta del EP fueron a beneficiu del Mercury Phoenix Trust. Les ventes del EP yeren bien fuertes al traviés d'Europa, onde debutó nel númberu 1 nel Reinu Xuníu y dellos países europeos.

Nes llistes d'ésitu nos Estaos Xuníos foi menos espectacular, onde llegó al númberu 40 nel Billboard 200 (&quot;Somebody to Love&quot; algamó'l puestu nᵘ0 nel US [[Billboard Hot 100]]).

==== ''Older'' y ''Songs from the last century'' (1996-2001) ====
{{AP|Older}}
{{AP|Ladies &amp; Gentlemen: The Best of George Michael}}
{{AP|Songs from the Last Century}}

Mientres payares de 1994, na primer edición de los [[MTV Europe Music Awards]], George Michael apaeció dempués d'una llarga reclusión, dando una emotiva actuación d'un cantar dafechu nuevu, &quot;[[Jesus To A Child]]&quot;. El cantar foi un homenaxe murniu al so noviu Anselmo Feleppa, quien morrió en marzu de 1993.

El cantar foi'l primer ésitu de Michael autu-escritu nel so país por cuasi cuatro años y entró nel UK Singles Chart direutamente nel nᵘ1 y nᵘ7 en The Billboard nel mesmu mes del llanzamientu. Convertir nel so primer single en solitariu n'entrar nes llistes britániques lo más alto, y el nᵘ7 nel Billboard Hot 100 nos Estaos Xuníos. Foi tamién el senciellu de llarga duración de Michael nel UK Top 40, de cuasi siete minutos de duración. La identidá exacta del oxetu del cantar - y la naturaleza de la rellación de Michael con Feleppa - foi envolubráu n'[[insinuación|insinuaciones]] nesi momentu, una y bones Michael nun confirmara qu'él yera homosexual, y nun lo fixo hasta 1998. El videu de &quot;[[Jesus To A Child]]&quot; foi un formosu cuadru d'imáxenes que recuerden la perda, el dolor y el sufrimientu. De magar, Michael constantemente dedicaba'l cantar a Feleppa antes de tocala en direutu.

El segundu senciellu, llanzáu n'abril de 1996, foi ''[[Fastlove]]'', un cantar comercial con una melodía enérxica sobre'l deséu de gratificación y prestu ensin compromisu. El cantar foi un tanto inusual yá que nun tenía definíu un coru y les úniques versiones yeren sobre los cinco minutos de duración. ''Fastlove'' foi sofitáu por un videu futurista sobre la realidá virtual. ''Fastlove'' llogró'l nᵘ1 na llista UK Singles Chart y pasó tres selmanes nel primer llugar; nos Estaos Xuníos algamó'l nᵘ8 y foi'l so postreru senciellu n'algamar el top 10 nes llistes americanes. ''[[Fastlove]]'' inspirar nel curtiu romance de Michael col banqueru Brett Charles, a quien conoció en [[Kazakstán]] mientres escribía los cantar.

Tres ''Fastlove'', col so contratu mercáu pola compañía [[DreamWorks]], Michael finalmente llanza ''[[Older]]'', el so primer álbum d'estudiu en seis años y namái el terceru de la so carrera en solitariu, a pesar de que pasara una década dende [[Wham!]]. Los llanzamientos del álbum n'Estaos Xuníos y Canadá foi particularmente importante, yá que foi'l primer álbum llanzáu por David Geffen de DreamWorks Records.

N'ochobre de 1996, Michael realizó un conciertu en Three Mills Studios de Londres pa ''[[MTV Unplugged]]''. Yera la so primer actuación llarga n'años, y ente l'audiencia taba la madre de Michael, que al añu siguiente morrió de cáncer.

''Ladies &amp; Gentlemen: The Best of George Michael'' ye una coleición de grandes ésitos llanzáu en 1998. La coleición de 28 cantares (29 nel llanzamientu d'Europa y Australia) tán dixebraos en dos partes, cada unu con un estáu d'ánimu en particular. El primer CD, tituláu ''For the heart'', predominantemente contién balaes d'ésitu de Michael, ente que'l segundu CD, ''For the feet'', axunta les temes más bailladeres. Esta escoyeta ye notable por contener un gran númberu de pistes de compilación y duos que nun apaecieren enantes nos sos discos, incluyendo'l so dúu con [[Aretha Franklin]] ''[[I Knew You Were Waiting (For Me)]]'', ''Desafináu'' (un dueto cola llexendaria cantante brasilana en portugués [[Astrud Gilberto]]) y el dúu con [[Elton John]] ''[[Don't Let The Sun Go Down On Me]]''.

''Ladies &amp; Gentlemen'' foi llanzáu al traviés de Sony Music Entertainment como condición pa la rotura de los venceyos contractuales cola discográfica. Más tarde volvería a Sony pa llanzar el so álbum de 2004 ''[[Patience (álbum de George Michael)|Patience]]''.

El senciellu inéditu ''[[Outside (cantar de George Michael)|Outside]]'' ye un cantar humorísticu sobre'l so arrestu por solicitar los sos favores a un policía nun bañu público. El segundu senciellu inéditu ''[[As (cantar)|As]]'', a dueto con [[Mary J. Blige]], foi llanzáu como'l segundu senciellu en munchos territorios alredor del mundu. Llogró'l nᵘ4 nes llistes britániques. Hasta la fecha, ''Ladies &amp; Gentlemen'' vendió más de 10 millones de copies en tol mundu.

N'avientu de 1999 Michael llanzó ''Songs from the last century'', un discu armáu por antiguos ésitos ya interpretaciones de cantares populares más recién, como ''[[Roxanne (cantar)|Roxanne]]'' de [[The Police]] y el clásicu de [[Frank Sinatra]] ''Where or when''. El discu foi producíu por [[Phil Ramone]] y Michael.

==== ''Patience'' (2002-2006) ====
{{AP|Patience (álbum)}}

En [[2004]] llanzó'l so álbum ''Patience'', que debutó como nᵘ1 nel Reinu Xuníu y nᵘ2 n'[[Australia]] el 22 de marzu de 2004, nomáu por munchos como «el regresu del añu». ''Patience'' foi'l primer álbum de George Michael compuestu de material orixinal dende 1996; magar incluyó dos canciones yá daes a conocer en 2002. La primera d'elles foi ''[[Freeek!]]'', una tema bailladera pero más bien escuru, tantu en lletra como en música, que foi promocionáu con un vídeoclip ambientáu nuna ciudá futurista que consume [[sexu virtual]]. Esti videu empobináu por [[Joseph Kahn]] ye unu de los más sofisticaos del cantante, polos sos bizarras carauterizaciones y efeutos especiales.

El polémicu senciellu ''[[Shoot the Dog]]'', qu'asocedió a ''[[Freeek!]]'', foi un cantar críticu sobre la rellación amistosa ente los gobiernos del Reinu Xuníu y Estaos Xuníos en rellación cola guerra d'Iraq. Nel videu musical animáu pal cantar, el Primer Ministru británicu de la dómina, [[Tony Blair]], yera representáu como un &quot;perru&quot; que sigue al so &quot;dueñu&quot;, el presidente d'Estaos Xuníos [[George W. Bush]] a toes partes.

Michael apaeció nel programa d'[[Oprah Winfrey]] el 26 de mayu de 2004 pa promover l'álbum. Nel programa Michael faló de la so detención, de la revelación de la so homosexualidá, y la so continuación de presentaciones públiques. Dexó al equipu de Oprah entrar a la so casa nes contornes de Londres, onde interpretó pal programa tres canciones.

==== ''Twenty five'' (2006-2012) ====
{{AP|Twenty Five}}

''Twenty five'' foi'l segundu álbum de grandes ésitos de George Michael, celebrando'l ventenu quintu aniversariu de la so carrera musical. Llanzáu en payares de 2006 por [[Sony BMG]], debutó nel nᵘ1 nel Reinu Xuníu. L'álbum contién cantares principalmente de la carrera como solista de George Michael, pero tamién dende los sos primeros díes en Wham! y vien en dos formatos: dos CD o una edición llindada de 3 CD. El xuegu de 2 CD contién 26 cantares, incluyendo 4 grabaciones con [[Wham!]] y 3 cantares nuevos: &quot;[[An Easier Affair]]&quot;, &quot;[[This Is Not Real Love]]&quot; (un dúu con [[Mutya Bona]], ex integrante de [[Sugababes]], qu'algamó'l puestu nᵘ15 nes llistes de Reinu Xuníu), y una nueva versión de &quot;[[Heal the Pain]]&quot; grabada con [[Paul McCartney]]. La edición llindada de la versión de 3 CD contién 14 pistes adicionales menos conocíes, ente elles una de Wham! y otru cantar dafechu nuevu, &quot;Understand&quot;.

La versión en DVD de ''Twenty Five'' contién 40 videos en dos discos, incluyendo 7 con Wham!

Pa conmemorar el so álbum &quot;Twenty Five&quot;, George Michael fixo una xira per Estaos Xuníos per primer vegada en 17 años, tocando en grandes escenarios nes principales ciudaes, incluyendo Nueva York, Los Angeles, St. Paul / Minneapolis, Chicago y Dallas.

Mientres el conciertu global ''[[Live 8]]'' en [[2005]], George xunir a [[Paul McCartney]] nel escenariu pa interpretar la tema &quot;Drive My Car&quot;.

Michael foi unu de dellos remezcladores comisionados en 1990 pa trabayar nel amiestu bailladero pa &quot;Tripping on Your Love&quot; de [[Bananarama]]. Bananarama fixo'l cover del cantar &quot;Careless Whisper&quot; pal so álbum ''Exótica'' nel añu 2001, y la pista tamién foi llanzada como senciellu en Francia.
[[Ficheru:George Michael 02.jpg|thumb|George Michael mientres un conciertu en [[Múnich]] en 2006]]

En 2006, George Michael empezó la so primer xira en 15 años, [[25 Live]]. La xira empezó en Barcelona, España, nel [[Palau Sant Jordi]] el 23 de setiembre y remató n'avientu nel [[Wembley Arena]] n'Inglaterra. Los 80 conciertos fueron vistos por 1,3 millones de fans.

[[Ficheru:George Michael at Antwerp (BRAVO).jpg|thumb|left|George Michael mientres una actuación.]]
En mayu de 2007, y debíu al enorme ésitu del so anterior ''tour'', el cantante empecipió una nueva xira en grandes estadios llamada ''25 Live Stadium Tour'' que lu llevó a gran parte de les capitales europees, incluyendo Londres y Atenes. El 12 de mayu de 2007 empecipiar en [[Coimbra]], Portugal, y remata el 4 d'agostu de 2007 en [[Belfast]], Reinu Xuníu. Fueron 29 feches de la xira (al 21 d'abril de 2007) en toa Europa.

El 9 de xunu de 2007, Michael convertir nel primer artista en cantar en direuto nel apocayá anováu estadiu de Wembley en Londres, onde recibió una multa de 130&amp;nbsp;000 £ dempués de degolar el programa mientres 13 minutos. Tamién, el mesmu día, la televisión inglesa retresmitió en direutu'l conciertu que George ufiertaba nel nuevu Wembley Stadium.

El 25 de marzu de 2008 una tercer parte del 25 Live Tour anunciar p'América del Norte. Esta parte inclúi 21 feches n'Estaos Xuníos y Canadá. Esta foi la primer xira de Michael n'América del Norte en 17 años.

L'álbum [[Twenty Five]], foi llanzáu en Norteamérica'l 1 d'abril de 2008 con 29 cantares, dos CD con dellos cantares nuevos (incluyendo duetos con [[Paul McCartney]] y [[Mary J. Blige]] y un cantar de la serie de televisión de curtia duración, ''[[Eli Stone]]''), amás de munches de los cantares d'ésitu de Michael, en solitariu y na so carrera con Wham! Amás, acompañáu de dos discos DVD con 40 videos tamién disponibles.

Darréu, George trabayó nel estudiu de grabación pa dar forma a les nueves temes que s'incluyiríen nel so próximu álbum. El cantante confirmó que grabara dos nueves cantares con [[Andrew Ridgeley]]. Nes temes, George punxo la voz y Andrew toca la guitarra. La publicación de dichu discu taba prevista pa finales del 2007, pero nun llegó a ver la lluz.

George Michael fixo'l so debú como actor n'Estaos Xuníos interpretando al ánxel guardián del personaxe [[Jonny Lee Miller]] en [[Eli Stone]], una serie de televisión que s'emitió nos Estaos Xuníos. Amás de la so interpretación nel programa como él mesmu y como &quot;visiones&quot;, cada episodiu de la primer temporada de la serie lleva'l nome d'un cantar so.

George Michael apaeció nel programa de la final de 2008 de ''[[American Idol]]'' el 21 de mayu pa cantar &quot;Praying for Time&quot;. Cuando se-y preguntar qué pensaba Simon lo que diría de la so actuación, respondió: &quot;Creo que probablemente me dicen que nun tendría de faer un cantar de George Michael. Él díxo-y a un montón de xente que nel pasáu, asina que creo qu'había ser bien risonderu&quot;.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=George Michael Regains His Faith|url=http://music.aol.ca/article/George-Michael-interview/554/|obra=AOL|añu=2008|fechaaccesu=17 de setiembre de 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080531071913/http://music.aol.ca/article/George-Michael-interview/554/|archivedate=2008-05-31}}&lt;/ref&gt;

El 1 d'avientu, Michael tocó un últimu conciertu en [[Abu Dhabi]] nos [[Emiratos Árabes Xuníos]], como parte de la celebración del 37º [[Día de la Independencia|Día Nacional]].

El 25 d'avientu de 2008, George Michael llanzó una nueva pista, ''[[December Song (I Dreamed of Christmas)|December Song]]'' na so páxina web de forma gratuita. Esperábase que los fans descargaren el cantar por que pudieren donar dineru a la caridá. Anque'l cantar yá nun ta disponible na so páxina web, sigue tando disponible en redes pa compartir archivos y publicaciones,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://torrentfreak.com/new-george-michael-track-survives-on-the-pirate-bay-081227/ |títulu=New George Michael Track Survives on The Pirate Bay |publicación=TorrentFreak |fecha=27 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=17 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; y el 29 d'ochobre de 2009, la BBC dixo que George Michael se xuniría a la carrera pol númberu unu UK Christmas como una versión remasterizada de ''[[December Song (I Dreamed of Christmas)|December Song]]'' que saldría a la venta'l 13 d'avientu.

Na [[primavera]] de [[2008]], George Michael sorprendió al anunciar la so intención de retirase del oficiu, o siquier de la rutina de xires, alegando circunstancies d'edá y un deséu de mayor estabilidá na so vida privada.

El 9 de xunu de 2009, Michael xunir a [[Beyoncé Knowles]] nel escenariu mientres la interpretación de &quot;[[If I Were a Boy]]&quot; nel postreru ''show'' del Reinu Xuníu de la so xira mundial [[I Am... Tour]].

Dempués de meses d'especulaciones, Michael anunció que podría realizar actuaciones nes ciudaes australianes de Melbourne, Perth y Sydney, los sos primeros conciertos n'Australia dende 1988.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.georgemichael.com/index.php?module=news&amp;news_item_id=215 |títulu=2010 Australian Tour Announcement |publicación=GM.com |fecha=24 de payares de 2009 |fechaaccesu=24 de payares de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091128143845/http://georgemichael.com/index.php?module=news&amp;news_item_id=215 |fechaarchivu=2009-11-28 }}&lt;/ref&gt; Asina, el 20 de febreru de 2010 Michael realizó'l so primer conciertu en [[Perth]] nel Burswood Dome con una audiencia de 15&amp;nbsp;000 persones.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/george-michael-on-australian-stage/story-y6frf96f-1225832582934|títulu=George Michael on Australian stage |publicación=The Herald Sun|fecha=21 de febreru de 2010|fechaaccesu=17 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;

El 5 de marzu de 2010, George Michael confirmó que diba ser artista convidáu nel [[Marcha del arguyu LGBT de Sydney|Sydney Gay and Lesbian Mardi Gras After Party]], onde se presentó a la 1 am, siguíu de [[Kelly Rowland]] a les 3 am.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.idiomag.com/peek/106661/george_michael|títulu=George Michael To Perform At Mardi Gras After Party|fechaaccesu=17 de setiembre de 2010|fecha=|publicación=idiomag}}&lt;/ref&gt;

El 2 de marzu de 2011, Michael anunció'l llanzamientu de la so versión cover del hit de 1987 de [[New Order]] True Faith n'ayuda a [[Comic Relief]].&lt;ref&gt;http://www.nme.com/news/george-michael/55243&lt;/ref&gt;

==== Postreros senciellos y álbum en direuto (2012-2016) ====
&quot;Symphonica&quot; foi'l sestu discu en solitariu de George Michael. Grabáu mientres la xira del mesmu nome ente los años 2011 y 2012 y producíu por Phil Ramone xunto al propiu George.

Al igual que'l tour Symphonica, el discu entiende una seleición cuidada de les temes más clásiques del artista, amás d'interpretaciones de cantares de dalgunos de los artistes preferíos de George.

Inclúyense cantares propios como &quot;A different corner&quot;, &quot;Praying for time&quot; y &quot;Cowboys and angels&quot; con nuevos arreglos orquestales. Revisita &quot;John and Elvis are dead&quot; y &quot;Through&quot;.

La versión de la tema de Ewan MacColl &quot;The first time ever I saw your face&quot; amuesa'l George más tienru, pero hai un pavoneo en &quot;My baby just cares for me&quot; nel cover de la tema orixinal de Nina Simone. George insufla nueva vida al clásicu &quot;Wild is the wind&quot;, antes interpretáu por artistes como David Bowie. La versión del cantar de [[Terence Trent D'Arby]], &quot;Let her down easy&quot;, como primer single, con un videu empobináu por Vaughan Arnell. La tema &quot;Idol&quot;, del álbum de Elton John de 1976 &quot;Blue Moves&quot;…

[[Phil Ramone]] yera la opción perfecta pa coproducir el discu xunto con George. La pareya trabayó conxuntamente en &quot;Songs from the last century&quot;, l'álbum de George de 1999 que reinterpretaba dalgunes de los meyores cantares del sieglu XX. Dambos esfrutaron d'una rellación máxica mientres este trabayu pero desgraciadamente Phil finó d'un aneurisma cerebral en marzu del 2013, a los 79 años. Mientres una carrera que s'empecipió en 1959, el 14 vegaes ganador de Premios Grammy produxera lliteralmente a cientos d'artistes ente los que s'inclúin [[Bob Dylan]], [[Frank Sinatra]], [[Ray Charles]], [[Billy Joel]], [[Luciano Pavarotti]], [[Stevie Wonder]], [[Rod Stewart]], [[Paul Simon]], [[Paul McCartney]], [[Aretha Franklin]], [[Barbra Streisand]] y [[Karen Carpenter]]. &quot;Symphonica&quot; foi l'últimu trabayu de dambos.

Con David Austin na producción executiva, al llevar el so ''Symphonica'' a París a la llexendaria [[Ópera Garnier]], George convertir nel primer artista contemporaneu qu'actuaba nesti llugar. Esti conciertu se filmó pa un documental.

Con más de 120 millones de discos vendíos dende los sos entamos colos amaos Wham! nos 80, a lo llargo d'una carrera en solitariu que lu tresformó d'ídolu xuvenil a iconu adultu, al traviés d'una socesión d'álbumes superlativos y de xires rompedores, George Michael caltener ente los grandes de la música mientres más de 30 años.

=== Apurra al pop ===

&quot;Careless Whisper&quot; (que George escribió cuando tenía 13 años) convertir nunu de los cantares más reproducíos de la década de los 80.{{ensin referencies}} Dellos otros ésitos son &quot;Father Figure&quot;, &quot;One More Try&quot;, &quot;Freedom 90&quot;, &quot;Fastlove&quot;, &quot;Jesus To a Child&quot; y la so interpretación d'un clásicu, &quot;Don't Let the Sun Go Down on Me&quot; (dueto con Elton John).

El so trabayu cubre variedaes de la [[música pop]], dende balaes hasta cantares ''[[funky]]'' y ''[[dance]]''. En más de 20 años de trayeutoria George Michael vendió alredor de 80 millones de copies en tol mundu.{{ensin referencies}}

== Vida personal ==
=== Orientación sexual ===
Con diecinueve años, George Michael tuvo a puntu de declarase bisexual, pero nun lu tenía claro. La [[prensa rosa]] fíxose ecu de los rumores de supuestes rellaciones con muyeres importantes y baillarines del so espectáculu mientres yera miembru del dúu [[Wham!]]. Nun foi hasta que tuvo venticuatro años, escontra 1987, cuando tuvo convencíu de que-y gustaben los homes. Sicasí, Michael caltuvo de callao la so orientación sexual debíu al efeuto que podría tener la noticia sobre la so madre.&lt;ref&gt;{{cita noticia |autor=Andrew Johnson |títulu=George Michael: Why I had to keep my homosexuality secret |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/george-michael-why-i-had-to-keep-my-homosexuality-secret-403989.html |obra=Independent |fecha=30 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=24 de mayu de 2010 | lugar=Londres}}&lt;/ref&gt;

Mientres el tour &quot;Rock in Río&quot; de 1991, Michael conoció al brasilanu Anselmo Feleppa, con quien empecipió una rellación. Pero Feleppa foi diagnosticáu de SIDA, y Michael empezó a sentise ablayáu. Feleppa finó en 1993 d'una hemorraxa cerebral causada pol [[sida]]. El single &quot;[[Jesus to a Child]]&quot; ye un tributu a Anselmo (Michael dedicar siempres antes d'interpretala en direutu), según el so álbum de [[1996]] ''Older''.&lt;ref&gt;[http://www.hellomagazine.com/profiles/georgemichael/ Hello magacín profile of George Michael]&lt;/ref&gt; Esi añu de 1996, finaba la so madre debíu al cáncer, lo qu'agravó la depresión que tenía.

El 7 d'abril de 1998, un policía de incógnito llamáu Marcelo Rodríguez arrestar por &quot;actos lascivos&quot; nun urinariu públicu nun parque de [[Beverly Hills (California)]]. Yera parte d'una redada policial, que Michael esplicó pa MTV de la siguiente manera: &quot;A lo último siguióme al bañu, y entós el policía -bonu, yo nun sabía que yera policía naquel momentu, obviamente- empezó a xugar a un xuegu. Creo que se llama 'Yo te enseño'l míu, tu enséñesme'l tuyu, y cuando me lo enseñes, te arresto'&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://gaytoday.badpuppy.com/garchive/people/110998pe.htm |títulu=Gai Today: People&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110707204317/http://gaytoday.badpuppy.com/garchive/people/110998pe.htm |fechaarchivu=2011-07-07 }}&lt;/ref&gt; En presentando un alegatu de non impugnación a los cargos, Michael foi multáu con 810 dólares y sentenciáu a cumplir 80 hores de servicios a la comunidá. Poco tiempu dempués, Michael fixo un [[videu musical]] pal so [[single]] &quot;Outside&quot; que taba claramente basáu nel incidente nel bañu público, y nel que podía trate a homes vistíos de policía besándose. Marcelo Rodríguez, l'axente de policía, denunciar ante'l Tribunal de California en 1999 alegando que'l videu moflar d'él y que Michael -y bilordió en delles entrevistes. Reclamábalu 10 millones de dólares al cantante, que tenía una fortuna envalorada en 120 millones de dólares, pero'l Tribunal nun almitió la denuncia basándose en que l'oficial de policía yera un oficial públicu, pero una [[apelación]] volvió almitir la demanda'l 3 d'avientu de 2002.&lt;ref&gt;http://www.ca9.uscourts.gov/ca9/newopinions.nsf/6BEA0A1BA36F0D2A88256C84000643HALA/$file/0056923.pdf?openelement&lt;/ref&gt; La corte dictaminó entós a Rodríguez, como funcionariu públicu, nun podía llegalmente pidir daños nin perxuiciu por congoxa emocional.&lt;ref&gt;&quot;George Bust 'Bad Karma' Says U.S. Cop&quot;, ''Sunday Star'', 5 de marzu de 2006&lt;/ref&gt;

Tres esti incidente, George Michael fixo pública la so [[homosexualidá]] y que sostenía una rellación romántica con Kenny Goss, un antiguu entrenador d'animadores&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.unt.edu/northtexan/archives/f03/cheerextrafb.htm |títulu=University of North Texas North Texan Online Fall 2003: Cheerleader feedback&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100702123907/http://www.unt.edu/northtexan/archives/f03/cheerextrafb.htm |fechaarchivu=2010-07-02 }}&lt;/ref&gt; y nel momentu executivu de ropa deportivo&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.home.no/cheznobby/id50.htm |títulu=Kenny&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081216141739/http://www.home.no/cheznobby/id50.htm |fechaarchivu=2008-12-16 }}&lt;/ref&gt; y con quien rompió en 2009 pero nun lu fixo públicu hasta 2011. Goss abrió la Goss Gallery en mayu de 2005, na que s'amosaben trabayos d'arte contemporáneo incluyendo dalgunos de la coleición personal de la pareya. Teníen residencies tantu en [[Londres]] como en [[Dallas]].&lt;ref&gt;[http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=146309 Goss Gallery to Open in Dallas Featuring International Contemporary Art&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt; A finales de payares de 2005 informar de que Michael y el so noviu rexistraríen la so rellación como una [[unión civil]] nel [[Reinu Xuníu]].&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4483552.stm BBC NEWS | Entertainment | George Michael to 'marry' partner&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt; Pero por cuenta de la publicidá negativa y una inminente xira, Goss y Michael aplazaron l'eventu.&lt;ref name=BBC20060726&gt;{{cita noticia |títulu=Michael issues 'marriage' denial |fecha=26 de xunetu de 2006 |periódicu=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5216598.stm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/article/0,,2-2004210623,00.html Club Stroppycana | The Sun |HomePage|News&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt; Hubo informes de que terminó la so rellación de callao n'avientu de 2008, anque esto foi negáu por Michael.&lt;ref name=Swinburn2009&gt;{{cita noticia |títulu=George Michael splits from partner |apellíu=Swinburn |nome=David |fecha=6 d'ochobre de 2009 |periódicu=[[Pink Paper]] |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |url=http://news.pinkpaper.com/NewsStory.aspx?id=1751|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110715084136/http://news.pinkpaper.com/NewsStory.aspx?id=1751|fechaarchivu=15 de xunetu de 2011}}; and denial the next day:{{cita noticia |títulu=George Michael denies split with Kenny Goss |fecha=7 d'ochobre de 2009 |publicación=Pink News |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2009 |url=http://www.pinknews.co.uk/2009/10/07/george-michael-denies-split-with-kenny-goss}}&lt;/ref&gt; Michael dixo a la prensa británica que'l fechu de ser un home gai presentaba ventayes na so vida y que yera feliz col so noviu. Goss tuvo presente mientres la sentencia de Michael por conducir borrachu'l 14 de setiembre de 2010.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://new.music.yahoo.com/george-michael/news/george-michael-gets-8-weeks-jail-for-drug-driving--61992822|títulu=George Michael gets 8 weeks jail for drug driving|publicación=[[Associated Press]] - via [[Yahoo music]]|fecha=14 de setiembre de 2010|fechaaccesu=14 de setiembre de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://new.music.yahoo.com/george-michael/news/george-michael-gets-8-weeks-jail-for-drug-driving--61992822|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

El 23 de xunetu de 2006 George foi nuevamente acusáu de caltener rellaciones sexuales públiques anónimes, esta vegada nel West Hampstead Heath Park de Londres.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5222652.stm BBC article on incident] BBC News. Revisáu'l 28 d'ochobre de 2009.&lt;/ref&gt; Más tarde afayóse que la so pareya anónima yera Norman Kirtland, de 58 años,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110628203628/http://www.advocate.com/article.aspx?id=36832 Advocate article on incident] The Advocate. Revisáu'l 28 d'ochobre de 2009.&lt;/ref&gt; un conductor de furgoneta desemplegáu.&lt;ref&gt;[http://www.contactmusic.com/news.nsf/story/michael-blasts-tabloid-cruising-claims_1003257 Annonymous parter identified] Contact Music. Revisáu'l 28 d'ochobre de 2009.&lt;/ref&gt; A pesar d'afirmar que tenía la intención de demandar a ''[[News of the World (periódicu)|News of the World]]'' por fotografiar l'incidente y a Norman Kirtland por bilordia-y, Michael dixo qu'él escontra una cruzada abierta pol sexu anónimu&lt;ref&gt;[http://www.gaylesbiantimes.com/?id=7912 Gay and Lesbian Times article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711080023/http://www.gaylesbiantimes.com/?id=7912 |date=2011-07-11 }} Gay and Lesbian Times. Revisáu'l 28 d'ochobre de 2009.&lt;/ref&gt; y que esto nun yera un problema na so rellación cola so pareya Kenny Goss.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101201120635/http://www.chinadaily.com.cn/entertainment/2006-07/31/content_653739.htm China News article covering response] China Daily. Revisáu'l 28 d'ochobre de 2009.&lt;/ref&gt;

El 17 de xunu de 2008, George Michael dixo que taba emocionáu pola llegalización del matrimoniu ente persones del mesmu sexu en [[California]], cuntando que foi aprobada &quot;con retrasu&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.topix.com/who/george-michael/2008/06/george-michael-legalized-same-sex-marriage-way-overdue |títulu=George Michael: Legalized Same-Sex Marriage Way Overdue |publicación=Topix |fechaaccesu=24 de mayu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081216141740/http://www.topix.com/who/george-michael/2008/06/george-michael-legalized-same-sex-marriage-way-overdue |fechaarchivu=2008-12-16 }}&lt;/ref&gt;

=== Droga ===
George Michael almitió tener problemes de [[depresión]], enfermedá qu'intentó superar tomando [[Prozac]], fumando [[Cannabis (sicotrópicu)|cannabis]] ya inclusive mercándose un perru por esi motivu (un [[Llabrador Retriever]], que morrió afogáu nel [[Támesis]]).

A lo llargo de 2006 tuvieron llugar varios incidentes al respeutu. El [[26 de febreru]] de [[2006]], Michael foi arrestáu por posesión de [[drogues blandes]], un incidente qu'él mesmu describió como «la mio estúpida culpa, como siempres». Foi amonestado pola policía y dempués puestu en llibertá.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://articles.news.aol.com/music/article.adp?id=20060227023809990006 |títulu=Page Not Available - AOL News&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060426190219/http://articles.news.aol.com/music/article.adp?id=20060227023809990006 |fechaarchivu=2006-04-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.cnn.com/2006/SHOWBIZ/Music/02/27/george.slumped.ap/&lt;/ref&gt;

El [[15 de mayu]] de [[2006]], Michael foi descubiertu dormíu al volante del so [[Range Rover]] en Londres. Espertóse, dempués de qu'un espectador tuviera cinco minutos cutiendo la ventana, quien manifestó: «taba sudando copiosamente y col so [[iPod]] conectáu». Alloñóse conduciendo d'ellí, faciendo eses pela carretera, hasta impautar con un [[bolardo]]. Díes dempués nel mesmu mes, foi entrugáu pola policía por estropiar tres coches de la cai onde vivía.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.myvillage.com/pages/celebs-georgemichael.htm |títulu=George Michael&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080331123425/http://www.myvillage.com/pages/celebs-georgemichael.htm |fechaarchivu=2008-03-31 }}&lt;/ref&gt;

Na madrugada del [[1 d'ochobre]] de [[2006]], Michael foi topáu inconsciente nel so [[Mercedes-Benz Clase S]], bloquiando l'encruz de Cricklewood Lane con Hendon Way, nel noroeste de Londres. La Policía atopó a Michael esbarrumbáu nel so asientu nun estáu semi-inconsciente. Lleváron-y al Royal Free Hospital n'[[Hampstead (Inglaterra)|Hampstead]] pa una reconocencia, y dempués tomáron-y los datos na comisaría de policía de [[Colindale]] onde foi deteníu por posesión de [[cannabis (sicotrópicu)|cannabis]], y puestu en llibertá so fianza con un interrogatoriu pendiente sobre la so capacidá pa conducir.&lt;ref&gt;{{cita web
|url=http://today.reuters.co.uk/news/articlenews.aspx?type=topNews&amp;storyID=2006-10-02T054737Z_01_L02866398_RTRUKOC_0_UK-MICHAEL.xml |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://today.reuters.co.uk/news/articlenews.aspx?type=topNews&amp;storyID=2006-10-02T054737Z_01_L02866398_RTRUKOC_0_UK-MICHAEL.xml|fechaarchivu=29 de payares de 2015
|títulu=Noticies de l'axencia Reuteres - Reuters.co.uk &lt;!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantiya--&gt;
|añoacceso=2009
|autor=
|enllaceautor=
|idioma=
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thesun.co.uk/article/0,,2006450634,00.html Artículu nel diariu The Sun Online ]&lt;/ref&gt;

El noviu de George Michael, Kenny Goss, tamién foi tratáu por [[alcoholismu]], rexistrándose nuna clínica d'[[Arizona]] mientres dos meses en xunu de 2004, animáu por Michael.&lt;ref&gt;[http://www.rainbownetwork.com/Music/detail.asp?iData=21366&amp;iCat=111&amp;iChannel=17&amp;nChannel=Music GaydarNation&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt;

Michael foi arrestáu en Cricklewood, el noroeste de Londres, dempués de qu'unos automovilistes informaren d'un coche qu'apexaba un semáforu. Declaróse culpable'l [[8 de mayu]] de 2007 y non aptu por conducir so los efeutos de les drogues.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://news.sky.com/skynews/Home/Sky-News-Archive/Article/20080641264521 |títulu=Pop Star Pleads Guilty To Drug-Drive Charge -Sky News-House Ads |publicación=News.sky.com |fechaaccesu=24 de mayu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://news.sky.com/skynews/Home/Sky-News-Archive/Article/20080641264521|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Prohibióse-y conducir mientres dos años, y sentenciáu a serviciu comuñal. Mientres setiembre de 2007, en ''Desert Island Discs'', dixo que'l so consumu de [[cannabis (sicotrópicu)|cannabis]] yera un problema, gustaría-y poder fumar menos y que taba constantemente tratando de faelo.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7018682.stm |títulu=Entertainment - Drug is a problem, Michael admits |publicación=BBC News |fecha=30 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=24 de mayu de 2010}}&lt;/ref&gt;

El [[19 de setiembre]] del 2008 George Michael sumó otru arrestu a la llista, al retrasase nun bañu público y ser atopáu drogándose nel Hampstead Heath de Londres, por posesión de drogues de clase [[Drogues dures|A]] y [[Drogues blandes y dures|C]]. Foi treslladáu a la comisaría y amonestado por posesión de sustancia controlada;&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=George Michael arrest over drugs|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7627636.stm|fecha=20 de setiembre de 2008|fechaaccesu=24 de setiembre de 2010|publicación=BBC News}}&lt;/ref&gt; lo cual provocó que se-y retirara una nominación de los [[Brit Awards]].

El [[5 d'avientu]] de [[2009]], nuna entrevista con ''[[The Guardian]]'', Michael esplicó que se taba controlando col [[cannabis (sicotrópicu)|cannabis]] y agora fumaba namái &quot;siete o ocho&quot; [[porru (pitu)|porros]] per día en cuenta de los 25 que fumaba antes.&lt;ref&gt;{{cita noticia|url=http://www.guardian.co.uk/music/2009/dec/05/george-michael-interview-music-sex-drugs|títulu=George Michael: 'I'm surprised I've survived my own dysfunction'|publicación=[[The Guardian]]|fecha=5 d'avientu de 2009|fechaaccesu=24 de mayu de 2010 | llocalización=Londres | nome=Simon | apellíu=Hattenstone}}&lt;/ref&gt; El [[4 de xunetu]] de 2010 empotró'l so coche contra una tienda de fotografía ya ingresó el [[14 de setiembre]] en prisión condergáu a cumplir nella ocho selmanes.

Nes primeres hores del domingu [[4 de xunetu]] de [[2010]], cuando tornaba de la marcha del [[Arguyu Gai]], el cantante foi vistu por circuitu zarráu de televisión conduciendo contra la parte frontera d'una tienda de Snappy Snaps n'[[Hampstead (Londres)|Hampstead]], al norte de Londres y foi arrestáu so barruntu de nun tar en condiciones pa conducir, tres informes de qu'un coche estrellárase contra l'edificiu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://showbiz.sky.com/george-michael-arrested|títulu=George Michael Arrested|publicación=[[Sky Showbiz]]|fechaaccesu=6 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Up for Discussion Jump to Forums |url=http://www.billboard.com/news/george-michael-arrested-after-london-car-1004102234.story#/news/george-michael-arrested-after-london-car-1004102234.story |títulu=George Michael Arrested After London Car Crash |publicación=Billboard.com |fecha=14 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=12 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; El [[12 d'agostu]], la [[Policía Metropolitana de Londres]] dixo que taba &quot;acusáu de posesión de [[Cannabis (sicotrópicu)|cannabis]] y de non aptu por conducir so los efeutos de la bébora o les drogues&quot;.&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/news/george-michael-charged-with-drug-driving-1004108975.story#/news/george-michael-charged-with-drug-driving-1004108975.story&lt;/ref&gt;

El [[24 d'agostu]] de [[2010]], el cantante declaró culpable na Corte de Maxistraos de Square Highbury en Londres dempués d'almitir la conducción so la influencia de drogues&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-11070361 George Michael pleads guilty to driving under the influence of drugs]&lt;/ref&gt; y el [[14 de setiembre]] de [[2010]] nel mesmu tribunal, foi condergáu a ocho selmanes en prisión y multa, más una prohibición de conducción de cinco años.&lt;ref name=&quot;BBC Jailed&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-11299938|títulu=George Michael jailed for eight weeks|publicación=BBC News|fechaaccesu=14 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/8002310/George-Michael-jailed-for-eight-weeks.html|títulu=George Michael jailed for eight weeks|publicación=[[The Telegraph]]|fecha=14 de setiembre de 2010|fechaaccesu=14 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;

El [[15 de setiembre]] del [[2010]], George Michael foi condergáu a 2 meses de reclusión penitenciaria na cárcel de [[Pentonville|Pentoville]] de Londres&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíos=Gregory|nome=Andrew|títulu=George Michael jailed: Cellmate reveals star's devastation as he is caged - Exclusive|url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/george-michael-jailed-cellmate-reveals-247468|fecha=14 de setiembre de 2010|fechaaccesu=26 d'avientu de 2016|periódicu=mirror}}&lt;/ref&gt; y la prohibición de nun conducir por 5 años, por cuenta de cometer una infracción grave al conducir so los efeutos de la [[Cannabis (sicotrópicu)|mariguana]]. Michael tuvo que pagar una multa de 1,250 llibres y foi lliberáu de la prisión Highpoint en Suffolk, el 11 d'ochobre de 2010, dempués de cumplir cuatro selmanes.&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíos=Topping|nome=Alexandra|títulu=George Michael gets jail sentence for drug-driving crash|url=https://www.theguardian.com/music/2010/sep/14/george-michael-sentenced-jail-drug-crash|fecha=14 de setiembre de 2010|fechaaccesu=26 d'avientu de 2016|periódicu=The Guardian|issn=0261-3077|idioma=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita noticia|títulu=George Michael sobs as he is branded a drug addict and sent to prison for smashing car while high on cannabis|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1311935/George-Michael-sent-prison-smashing-car-high-cannabis.html|fechaaccesu=26 d'avientu de 2016|periódicu=Mail Online}}&lt;/ref&gt;

=== Posición política ===

Mientres los sos años con [[Wham!]], George Michael foi bien críticu col gobiernu conservador de [[Margaret Thatcher]] y de la so alianza militar de [[misiles]] colos [[Estaos Xuníos]]. George dixo qu'él se sentía mal, yá que colos sos impuestos pagaba estes armes, y con too y con eso foi obligáu a que nunca tornara les sos obligaciones col fiscu nel so país d'orixe.{{ensin referencies}}

Nuna llinia similar, Michael escribió la tema &quot;[[Shoot the Dog]]&quot;, un cantar críticu qu'asonsaña la rellación amistosa ente los gobiernos de los [[Estaos Xuníos]] y del [[Reinu Xuníu]] y la so implicación na guerra d'[[Iraq]]. El so videu de dibuxos animaos resultó tan polémicu, que foi censuráu nos [[Estaos Xuníos]] pa esi añu 2002, anque orixinalmente foi llanzáu namái nel so país poles consecuencies o implicaciones que podría causalu.

En 2000, George Michael realizó un conciertu que llamó &quot;La igualdá mola&quot; (&quot;Equality Rocks&quot;) pa beneficiar una campaña polos derechos humanos, cola presencia de [[Melissa Etheridge]], [[Garth Brooks]], [[Queen Latifah]], y los [[Pet Shop Boys]], ente otros.

En 2007, viaxó los [[Estaos Xuníos]] col pianu valoráu en 1,45 millones de [[Llibra esterlina|llibres]] qu'usó [[John Lennon]] pa escribir el so ésitu &quot;[[Imagine (cantar)|Imagine]]&quot;.&lt;ref name=steinway/&gt;

Dedicó'l so conciertu en [[Sofía]], [[Bulgaria]], del so &quot;Tour Venticinco&quot; (&quot;[[25 Live|Twenty Five Tour]]&quot;) a les enfermeres búlgares inxustamente condergaes a muerte en [[Libia]] pol escándalu del usu de sangre contaminada con [[Virus de la inmunodeficiencia humana|VIH]] cola qu'acabaron arimaos cientos de neños.&lt;ref&gt;[http://www.novinite.com/view_news.php?id=81212 Bulgaria: George Michael: Free Bulgaria's Nurses in Libya!&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== Caridá ===

Michael tomó de cutiu una postura social consciente. En 1984 cantó como parte de la [[Band Aid]] na tema &quot;[[Do They Know It's Christmas?]]&quot;, pa donar dineru ya intentar desaniciar la fame n'[[Etiopía]].

Esti senciellu llegó a la posición nᵘ nes llistes britániques de música na Navidá de 1984. Nesa mesma fecha la so tema &quot;[[Last Christmas]]&quot; como parte de [[Wham!]] llegó al nᵘ2 y donó toles sos ganancies a la mesma causa.{{ensin referencies}}

En 2003 fixo pareya con [[Ronan Keating]] na versión británica de [[¿Quién quier ser millonariu?]] y ganó 32.000 £ (esto dempués de que les sos ganancies orixinales de 64.000 £ fueren amenorgaes a la metá por perder los £ 125.000 polos que xugaben).

George Michael foi parte del conciertu de caridá [[Live Aid]] en 1985, y cantó nesa ocasión al pie d'[[Elton John]]. Los ingresos del senciellu &quot;[[Don't Let The Sun Go Down On Me]]&quot; fueron estremaos ente 10 organizaciones de caridá pa neños con [[SIDA]] y pa la educación.

Michael sofitó una campaña p'ayudar a consiguir 32 millones de dólares (15 millones de llibres) pa los neños con enfermedaes terminales.{{ensin referencies}}

=== Bienes ===
==== Les sos residencies ====
L'artista taba consideráu ente los 10 músicos más ricos del Reinu Xuníu, con una fortuna envalorada, según dixo, de 70 a 100 millones de llibres esterlines n'activos, propiedaes inmobiliaries, y dineru n'efeutivu.{{ensin referencies}}

George tenía dellos llares per tol mundu, incluyendo unu en [[Highgate]] ( Londres), unu en [[Dallas]] ([[Texas]]) y una casa en [[Goring-on-Thames]], en [[Oxfordshire]], nel campu y la so residencia habitual n'Inglaterra, onde finó n'avientu de 2016.

Según los informes cola xira 25 Live, solo en dos años, ente 2006 y 2008, dizse que ganó 48,5 millones de llibres (97 millones de dólares)&lt;ref name=monstersandcritics.com&gt;&quot;[https://archive.today/20130103231648/www.monstersandcritics.com/people/news/article_1465396.php/George_Michaels_tour_fortune]&lt;/ref&gt; según que ganaba más millones en conciertos privaos que faía dacuando, como por casu el del multimillonariu [[Vladimir Potanin]] y propietariu de la tienda de moda propiedá de Sir Philip Green.&lt;ref name=monstersandcritics.com/&gt; Según la llista de &quot;ricos&quot; de la Timesonline.co.uk.com, a partir de 2009 el valor de George Michael yera de 90 millones de llibres, nuna sola moneda.&lt;ref&gt;&quot;[http://business.timesonline.co.uk/tol/business/specials/rich_list/rich_list_search/?l=27&amp;list_name=Rich+List+2009&amp;advsearch=1&amp;t=1&amp;n=george+michael&amp;k=&amp;x=38&amp;y=7&amp;a=&amp;r=&amp;g=&amp;i=&amp;new=#searchtop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515224839/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/specials/rich_list/rich_list_search/?l=27#searchtop |date=2009-05-15 }}&lt;/ref&gt;

Amás de tener delles cases de dellos millones de dólares en tol mundu, Michael y la so pareya, Kenny Goss, axuntaron una enorme coleición d'arte, cotizada en 100 millones de llibres esterlines.

=== Muerte ===
Finó'l 25 d'avientu de 2016, a los 53 años d'edá na so residencia en [[Goring-on-Thames]], [[Oxfordshire]], [[Inglaterra]], por causes en principiu desconocíes.&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíu=Redaición|títulu=Muerre'l cantante británicu George Michael a los 53 años|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-38432832|fecha=26 d'avientu de 2016|fechaaccesu=26 d'avientu de 2016|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}&lt;/ref&gt; El 27 d'avientu'l so mánager informó que morrió mientres dormía por un fallu cardiacu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.europapress.es/cultura/musica-00129/noticia-george-michael-murio-fallo-cardiacu-20161227120012.html|títulu=George Michael finó d'un fallu cardiacu|fecha=27 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt; Pero'l reporte del médicu forense Darren Salter del 7 de marzu del 2017, informó la causa final del fallecimientu: [[Cardiopatía dilatada]] con [[Miocarditis]] y [[Esteatosis hepática]], (Fégadu grasu), colo cual conclúyese la serie de discutinios empecipiaos posterior a la so muerte, onde inclusive mentóse neglixencia médica. Los sos restos fueron soterraos, 3 meses dempués de la so muerte, nel [[campusantu de Highgate]] de Londres.

=== Memories ===
En 1991 Michael llanzó una autobiografía titulada ''Bare'' ([[Penguin Books]]) qu'él coescribió col escritor Tony Parsons. El llibru repasa diversos aspeutos de la so vida.&lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/dp/014013235X Amazon.com book listing]&lt;/ref&gt; El 16 de xineru de 2008, robló un contratu con [[HarperCollins]] pa una autobiografía.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1575732/George-Michael-to-reveal-all-in-autobiography.html George Michael to reveal all in autobiography], ''[[The Times]]''&lt;/ref&gt;

== Discografía ==
{{AP|Discografía de George Michael}}
{{AP|Discografía de Wham!}}

=== Álbumes d'estudiu ===
* 1987: ''[[Faith (álbum de George Michael)|Faith]]''
* 1990: ''[[Listen Without Prejudice, Vol. 1]]''
* 1996: ''[[Older]]''
* 1999: ''[[Songs from the Last Century]]''
* 2004: ''[[Patience (álbum de George Michael)|Patience]]
* 2014: ''Symphonica''

=== Senciellos ===

{| {{tablaguapa}}
!align=&quot;center&quot;|Añu 
!align=&quot;left&quot;|Títulu 
!align=&quot;left&quot;|Álbum
|-
|align=&quot;center&quot;|1984
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Careless Whisper]]&quot; &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|align=&quot;left&quot;|''[[Make It Big]]''
|-
|align=&quot;center&quot;|1986
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[A Different Corner]]&quot;
|align=&quot;left&quot;|''[[The Final]]''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;5&quot;| 1987
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[I Knew You Were Waiting (For Me)]]&quot; &lt;small&gt;(with [[Aretha Franklin]])&lt;/small&gt;
|align=&quot;left&quot;|''Aretha''
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Jive Talkin']]&quot;
|align=&quot;left&quot;|''Boogie Box High''
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[I Want Your Sex]]
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;7&quot;| ''[[Faith (álbum de George Michael)|Faith]]''
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Hard Day]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;&quot;|[[Faith (cantar de George Michael)|Faith]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| 1988
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Father Figure]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[One More Try]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Monkey]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Kissing a Fool]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;| 1990
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Praying for Time]]&quot;
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;6&quot;| ''[[Listen Without Prejudice, Vol. 1]]''
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Waiting for That Day]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Mother's Pride]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Freedom! '90]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;| 1991
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Heal the Pain]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Cowboys and Angels]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Don't Let The Sun Go Down On Me]]&quot; &lt;small&gt;(con [[Elton John]])&lt;/small&gt;
|align=&quot;left&quot;| ''[[Duets]]''
|-
|align=&quot;center&quot;| 1992
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Too Funky]]&quot;
|align=&quot;left&quot;|''[[Red Hot + Dance]]''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| 1993
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Somebody to Love (cantar de Queen)|Somebody to Love]]&quot; &lt;small&gt;(con [[Queen (banda)|Queen]])&lt;/small&gt;
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''[[Five Live (EP)|Five Live]]''
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Killer (cantar)|Killer]]&quot; / &quot;[[Papa Was a Rollin' Stone]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot;| 1995
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Jesus to a Child]]&quot;
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;6&quot;| ''[[Older]]''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| 1996
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Fastlove]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Spinning the Wheel]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;| 1997
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Older / I Can't Make You Love Me]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Star People '97]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[You Have Been Loved/The Strangest Thing '97]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot;| 1998
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Outside (cantar de George Michael)|Outside]]&quot;
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;2&quot;| ''[[Ladies &amp; Gentlemen: The Best of George Michael]]''
|-
|align=&quot;center&quot;| 1999
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[As (cantar)|As]]&quot; &lt;small&gt;(con [[Mary J. Blige]])&lt;/small&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;| 2000
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[If I Told You That]]&quot; &lt;small&gt;(con [[Whitney Houston]])&lt;/small&gt;
|align=&quot;left&quot;|''Greatest Hits''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| 2002
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Freeek!]]&quot;
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;6&quot;| ''[[Patience (álbum de George Michael)|Patience]]''
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Shoot the Dog]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;| 2004
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Amazing (cantar de George Michael)|Amazing]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Flawless (Go to the City)]]&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Round Here]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot;|2005
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[John and Elvis Are Dead]]&quot; &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| 2006
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[An Easier Affair]]&quot;
|align=&quot;left&quot;| ''[[Twenty Five]]''
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[This Is Not Real Love]]&quot; &lt;small&gt;(con [[Mutya Bona|Mutya]])&lt;/small&gt;
|align=&quot;left&quot;| ''[[Twenty Five]]'' / ''[[Real Girl]]''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| 2008
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[Older (cantar)|I Can't Make You Love Me]]&quot; ³
|align=&quot;left&quot;| ''[[Ladies &amp; Gentlemen: The Best of George Michael]]'' / ''[[Older (cantar)|The Older EP]]''
|-
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[December Song (I Dreamed of Christmas)]]&quot;
|-
|align=&quot;center&quot;| 2012
|align=&quot;left&quot;|&quot;[[White Light]]&quot;
|align=&quot;left&quot;|
|-
|}

=== Canciones número unu ===
{{Columnes}}

==== Canciones número unu nos Estaos Xuníos (8) ====
* 1985: &quot;[[Careless Whisper]]&quot; &lt;small&gt;''([[Wham!]] con George Michael)''&lt;/small&gt;
* 1987: &quot;[[I Knew You Were Waiting (For Me)]]&quot; &lt;small&gt;''(con [[Aretha Franklin]])''&lt;/small&gt;
* 1987: &quot;[[Faith (cantar de George Michael)|Faith]]&quot;
* 1988: &quot;[[Father Figure]]&quot;
* 1988: &quot;[[One More Try]]&quot;
* 1988: &quot;[[Monkey]]&quot;
* 1990: &quot;[[Praying For Time]]&quot;
* 1992: &quot;[[Don't Let The Sun Go Down On Me#1991 version|Don't Let The Sun Go Down On Me]]&quot;&lt;small&gt;''(con [[Elton John]])''&lt;/small&gt;
{{Nueva columna}}

==== Canciones número unu nel Reinu Xuníu (7) ====
* 1984: &quot;[[Careless Whisper]]&quot;
* 1986: &quot;[[A Different Corner]]&quot; &lt;/small&gt;
* 1987: &quot;[[I Knew You Were Waiting (For Me)]]&quot; &lt;small&gt;''(con [[Aretha Franklin]])''&lt;/small&gt;
* 1991: &quot;[[Don't Let The Sun Go Down On Me]]&quot;&lt;small&gt;''(con Elton John)''&lt;/small&gt;
* 1993: ''[[Five Live (EP)|Five Live]]'' [[Extended play|EP]] &lt;small&gt;''(con [[Queen]] y [[Lisa Stansfield]])''&lt;/small&gt;
* 1995: &quot;[[Jesus to a Child]]&quot;
* 1996: &quot;[[Fastlove]]&quot;
{{Final columnes}}

== Premios ==
{{AP|Premios y nominaciones de George Michael}}

== Xires ==
{{AP|Actuaciones en direuto de George Michael}}
* [[Faith World Tour]] (1988–1989)
* [[Cover to Cover Tour|Cover to Cover]] (1991)
* [[25 Live]] (2006–2008)
* [[George Michael Live in Australia]] (2010)

== Ver tamién ==
* [[Artistes musicales con mayores ventes]]
* [[Artistes qu'algamaron el númberu unu nel Billboard Hot 100|Llista d'artistes qu'algamaron el númberu unu nos Estaos Xuníos]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|George Michael}}
* [http://www.georgemichael.com/ Sitiu web oficial de George Michael]
* [http://www.dmoz.org/Arts/Music/Bands_and_Artists/M/Michael,_George/ George Michael en Open Directory Project]
* {{Enllaz rotu|1=Cronoloxía de George Michael con Feches Verificaes |2=http://historiamusical.com.ve/index.php?q=george+michael&amp;unviar=Buscar |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

{{NF|1963|2016|Michael, George}}

{{AvisuTradubot|George Michael}}

[[Categoría:Cantantes de pop d'Inglaterra]]
[[Categoría:Cantantes de soul del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Cantantes d'Inglaterra]]
[[Categoría:Cantautores d'Inglaterra]]
[[Categoría:Tenores d'Inglaterra]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Grammy]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>bcqr2xsxlq6cy9g37ncjzhodlatxn7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Llista de Wikipedies</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88811</id>
    <revision>
      <id>4493189</id>
      <parentid>4492838</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>XabatuBot</username>
        <id>43102</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Anovar estadístiques</comment>
      <origin>4493189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126750" sha1="e7oki8ic7wcrjsffyi5v37be2ag4mh9" xml:space="preserve">Esta ye una tabla con toles '''[[Wikipedia|Wikipedies]]''', presentaes n'orde decreciente de páxines de conteníu.&lt;ref name=&quot;pdc&quot;&gt;Les páxines de conteníu son les páxines de los [[Ayuda:Espaciu de nomes espacios de nomes]] que cada comunidá estima que constitúin la enciclopedia —amás del principal o d'artículos, en delles ediciones añaden otros complementarios—, y qu'amás nun son redireiciones y contienen siquier un enllaz internu.&lt;/ref&gt; Los datos anóvense caldía automáticamente (última anovación &lt;onlyinclude&gt;{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}&lt;/onlyinclude&gt;)

&lt;!-- bot table start --&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable col2izq col3izq col4izq&quot; style=&quot;text-align: right; margin-bottom: 10px;&quot;
!
! Llingua
! Llingua (llocal)
! {{abreviatura|Cód.|Códigu según ISO ISO 639-1}}&lt;ref&gt;La direición [[Llocalizador de recursos uniforme|URL]] de cada Wikipedia tien la estructura &lt;code&gt;http(s)://'''xx'''.wikipedia.org/wiki/&lt;/code&gt;, onde '''xx''' ye la identificación de la llingua d'esa Wikipedia, según el códigu de lletres de la norma [ISO 639]-1.&lt;/ref&gt;
! {{abreviatura|P. de cont.|Páxines de conteníu}}
! Páxines
! Ediciones
! {{abreviatura|Almins.|Alministradores}}
! Usuarios
! {{abreviatura|U. activos|Usuarios activos}}&lt;ref&gt;Considérase activos a los usuarios que fixeron dalguna aición nel proyeutu nos postreros 30 díes.&lt;/ref&gt; 
! Archivos
! {{abreviatura|Fond.|Fondura}}&lt;ref&gt;La fondura ye un mididor de l'actividá nuna Wikipedia qu'amuesa con qué frecuencia anoven les páxines de conteníu. &lt;center&gt;&lt;math&gt;Fondura=\frac{Ediciones}{P\acute{a}xines}\cdot \left(\frac{P\acute{a}xines - Art\acute{\imath}culos}{Art\acute{\imath}culos} \right)^{2}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;&lt;/ref&gt;
|-
| 1
| [[{{#language:en|ast}}]]
| {{lang|en|{{#language:en}}}}
| &lt;code&gt;[[:en:|en]]&lt;/code&gt;
| [[:en:Special:Statistics|7&amp;nbsp;182&amp;nbsp;853]]
| [[:en:Special:Statistics|65&amp;nbsp;609&amp;nbsp;710]]
| [[:en:Special:Statistics|1&amp;nbsp;349&amp;nbsp;606&amp;nbsp;094]]
| [[:en:Special:ListUsers/sysop|810]]
| [[:en:Special:ListUsers|52&amp;nbsp;811&amp;nbsp;601]]
| [[:en:Special:ActiveUsers|276&amp;nbsp;240]]
| [[:en:Special:ListFiles|968&amp;nbsp;260]]
| 1&amp;nbsp;361
|-
| 2
| [[Cebuanu]]
| Sinugboanong
| &lt;code&gt;[[:ceb:|ceb]]&lt;/code&gt;
| [[:ceb:Special:Statistics|6&amp;nbsp;115&amp;nbsp;288]]
| [[:ceb:Special:Statistics|11&amp;nbsp;234&amp;nbsp;246]]
| [[:ceb:Special:Statistics|36&amp;nbsp;998&amp;nbsp;203]]
| [[:ceb:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ceb:Special:ListUsers|142&amp;nbsp;034]]
| [[:ceb:Special:ActiveUsers|245]]
| [[:ceb:Special:ListFiles|3]]
| 2
|-
| 3
| [[Idioma alemán|Alemán]]
| Deutsch
| &lt;code&gt;[[:de:|de]]&lt;/code&gt;
| [[:de:Special:Statistics|3&amp;nbsp;122&amp;nbsp;055]]
| [[:de:Special:Statistics|8&amp;nbsp;541&amp;nbsp;878]]
| [[:de:Special:Statistics|264&amp;nbsp;850&amp;nbsp;916]]
| [[:de:Special:ListUsers/sysop|163]]
| [[:de:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;141&amp;nbsp;053]]
| [[:de:Special:ActiveUsers|37&amp;nbsp;495]]
| [[:de:Special:ListFiles|129&amp;nbsp;606]]
| 93
|-
| 4
| [[Francés]]
| français
| &lt;code&gt;[[:fr:|fr]]&lt;/code&gt;
| [[:fr:Special:Statistics|2&amp;nbsp;758&amp;nbsp;212]]
| [[:fr:Special:Statistics|13&amp;nbsp;966&amp;nbsp;816]]
| [[:fr:Special:Statistics|235&amp;nbsp;780&amp;nbsp;035]]
| [[:fr:Special:ListUsers/sysop|143]]
| [[:fr:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;809&amp;nbsp;057]]
| [[:fr:Special:ActiveUsers|38&amp;nbsp;786]]
| [[:fr:Special:ListFiles|78&amp;nbsp;665]]
| 279
|-
| 5
| [[Idioma suecu|Suecu]]
| svenska
| &lt;code&gt;[[:sv:|sv]]&lt;/code&gt;
| [[:sv:Special:Statistics|2&amp;nbsp;625&amp;nbsp;135]]
| [[:sv:Special:Statistics|6&amp;nbsp;367&amp;nbsp;979]]
| [[:sv:Special:Statistics|59&amp;nbsp;207&amp;nbsp;920]]
| [[:sv:Special:ListUsers/sysop|64]]
| [[:sv:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;035&amp;nbsp;291]]
| [[:sv:Special:ActiveUsers|4&amp;nbsp;434]]
| [[:sv:Special:ListFiles|0]]
| 19
|-
| 6
| [[Idioma neerlandés|Neerlandés]]
| Nederlands
| &lt;code&gt;[[:nl:|nl]]&lt;/code&gt;
| [[:nl:Special:Statistics|2&amp;nbsp;219&amp;nbsp;272]]
| [[:nl:Special:Statistics|4&amp;nbsp;779&amp;nbsp;938]]
| [[:nl:Special:Statistics|70&amp;nbsp;993&amp;nbsp;153]]
| [[:nl:Special:ListUsers/sysop|32]]
| [[:nl:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;559&amp;nbsp;842]]
| [[:nl:Special:ActiveUsers|8&amp;nbsp;246]]
| [[:nl:Special:ListFiles|20]]
| 20
|-
| 7
| [[Idioma español|Español]]
| español
| &lt;code&gt;[[:es:|es]]&lt;/code&gt;
| [[:es:Special:Statistics|2&amp;nbsp;113&amp;nbsp;078]]
| [[:es:Special:Statistics|8&amp;nbsp;647&amp;nbsp;521]]
| [[:es:Special:Statistics|173&amp;nbsp;013&amp;nbsp;669]]
| [[:es:Special:ListUsers/sysop|54]]
| [[:es:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;947&amp;nbsp;173]]
| [[:es:Special:ActiveUsers|43&amp;nbsp;752]]
| [[:es:Special:ListFiles|0]]
| 191
|-
| 8
| [[Idioma rusu|Rusu]]
| русский
| &lt;code&gt;[[:ru:|ru]]&lt;/code&gt;
| [[:ru:Special:Statistics|2&amp;nbsp;100&amp;nbsp;636]]
| [[:ru:Special:Statistics|8&amp;nbsp;493&amp;nbsp;067]]
| [[:ru:Special:Statistics|152&amp;nbsp;834&amp;nbsp;006]]
| [[:ru:Special:ListUsers/sysop|63]]
| [[:ru:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;954&amp;nbsp;832]]
| [[:ru:Special:ActiveUsers|19&amp;nbsp;502]]
| [[:ru:Special:ListFiles|265&amp;nbsp;540]]
| 167
|-
| 9
| [[Idioma italianu|Italianu]]
| italiano
| &lt;code&gt;[[:it:|it]]&lt;/code&gt;
| [[:it:Special:Statistics|1&amp;nbsp;969&amp;nbsp;510]]
| [[:it:Special:Statistics|8&amp;nbsp;762&amp;nbsp;393]]
| [[:it:Special:Statistics|150&amp;nbsp;404&amp;nbsp;168]]
| [[:it:Special:ListUsers/sysop|103]]
| [[:it:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;002&amp;nbsp;009]]
| [[:it:Special:ActiveUsers|29&amp;nbsp;908]]
| [[:it:Special:ListFiles|123&amp;nbsp;442]]
| 204
|-
| 10
| [[Idioma polacu|Polacu]]
| polski
| &lt;code&gt;[[:pl:|pl]]&lt;/code&gt;
| [[:pl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;695&amp;nbsp;027]]
| [[:pl:Special:Statistics|4&amp;nbsp;023&amp;nbsp;372]]
| [[:pl:Special:Statistics|79&amp;nbsp;564&amp;nbsp;909]]
| [[:pl:Special:ListUsers/sysop|95]]
| [[:pl:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;554&amp;nbsp;530]]
| [[:pl:Special:ActiveUsers|9&amp;nbsp;766]]
| [[:pl:Special:ListFiles|267]]
| 37
|-
| 11
| [[Árabe exipcianu]]
| مصرى
| &lt;code&gt;[[:arz:|arz]]&lt;/code&gt;
| [[:arz:Special:Statistics|1&amp;nbsp;631&amp;nbsp;649]]
| [[:arz:Special:Statistics|2&amp;nbsp;253&amp;nbsp;480]]
| [[:arz:Special:Statistics|13&amp;nbsp;038&amp;nbsp;020]]
| [[:arz:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:arz:Special:ListUsers|286&amp;nbsp;461]]
| [[:arz:Special:ActiveUsers|308]]
| [[:arz:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;303]]
| 1
|-
| 12
| [[Chinu mandarín|Chinu]]
| 中文
| &lt;code&gt;[[:zh:|zh]]&lt;/code&gt;
| [[:zh:Special:Statistics|1&amp;nbsp;535&amp;nbsp;584]]
| [[:zh:Special:Statistics|8&amp;nbsp;388&amp;nbsp;827]]
| [[:zh:Special:Statistics|92&amp;nbsp;360&amp;nbsp;416]]
| [[:zh:Special:ListUsers/sysop|61]]
| [[:zh:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;076&amp;nbsp;880]]
| [[:zh:Special:ActiveUsers|14&amp;nbsp;268]]
| [[:zh:Special:ListFiles|70&amp;nbsp;168]]
| 219
|-
| 13
| [[Xaponés]]
| 日本語
| &lt;code&gt;[[:ja:|ja]]&lt;/code&gt;
| [[:ja:Special:Statistics|1&amp;nbsp;501&amp;nbsp;975]]
| [[:ja:Special:Statistics|4&amp;nbsp;411&amp;nbsp;964]]
| [[:ja:Special:Statistics|109&amp;nbsp;313&amp;nbsp;911]]
| [[:ja:Special:ListUsers/sysop|39]]
| [[:ja:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;635&amp;nbsp;846]]
| [[:ja:Special:ActiveUsers|25&amp;nbsp;071]]
| [[:ja:Special:ListFiles|6&amp;nbsp;632]]
| 93
|-
| 14
| [[Idioma ucraín|Ucraín]]
| українська
| &lt;code&gt;[[:uk:|uk]]&lt;/code&gt;
| [[:uk:Special:Statistics|1&amp;nbsp;420&amp;nbsp;983]]
| [[:uk:Special:Statistics|5&amp;nbsp;325&amp;nbsp;857]]
| [[:uk:Special:Statistics|47&amp;nbsp;970&amp;nbsp;629]]
| [[:uk:Special:ListUsers/sysop|44]]
| [[:uk:Special:ListUsers|904&amp;nbsp;281]]
| [[:uk:Special:ActiveUsers|5&amp;nbsp;890]]
| [[:uk:Special:ListFiles|114&amp;nbsp;704]]
| 68
|-
| 15
| [[Árabe]]
| العربية
| &lt;code&gt;[[:ar:|ar]]&lt;/code&gt;
| [[:ar:Special:Statistics|1&amp;nbsp;312&amp;nbsp;667]]
| [[:ar:Special:Statistics|9&amp;nbsp;128&amp;nbsp;117]]
| [[:ar:Special:Statistics|74&amp;nbsp;478&amp;nbsp;943]]
| [[:ar:Special:ListUsers/sysop|24]]
| [[:ar:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;922&amp;nbsp;190]]
| [[:ar:Special:ActiveUsers|6&amp;nbsp;340]]
| [[:ar:Special:ListFiles|56&amp;nbsp;270]]
| 289
|-
| 16
| [[Vietnamita]]
| Tiếng Việt
| &lt;code&gt;[[:vi:|vi]]&lt;/code&gt;
| [[:vi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;301&amp;nbsp;097]]
| [[:vi:Special:Statistics|4&amp;nbsp;586&amp;nbsp;440]]
| [[:vi:Special:Statistics|75&amp;nbsp;025&amp;nbsp;608]]
| [[:vi:Special:ListUsers/sysop|16]]
| [[:vi:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;057&amp;nbsp;437]]
| [[:vi:Special:ActiveUsers|4&amp;nbsp;432]]
| [[:vi:Special:ListFiles|27&amp;nbsp;984]]
| 104
|-
| 17
| [[Samareñu]]
| Winaray
| &lt;code&gt;[[:war:|war]]&lt;/code&gt;
| [[:war:Special:Statistics|1&amp;nbsp;266&amp;nbsp;897]]
| [[:war:Special:Statistics|2&amp;nbsp;870&amp;nbsp;484]]
| [[:war:Special:Statistics|7&amp;nbsp;734&amp;nbsp;831]]
| [[:war:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:war:Special:ListUsers|66&amp;nbsp;585]]
| [[:war:Special:ActiveUsers|68]]
| [[:war:Special:ListFiles|42]]
| 4
|-
| 18
| [[Portugués]]
| Idioma português
| &lt;code&gt;[[:pt:|pt]]&lt;/code&gt;
| [[:pt:Special:Statistics|1&amp;nbsp;171&amp;nbsp;857]]
| [[:pt:Special:Statistics|6&amp;nbsp;098&amp;nbsp;786]]
| [[:pt:Special:Statistics|72&amp;nbsp;059&amp;nbsp;351]]
| [[:pt:Special:ListUsers/sysop|51]]
| [[:pt:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;412&amp;nbsp;653]]
| [[:pt:Special:ActiveUsers|7&amp;nbsp;736]]
| [[:pt:Special:ListFiles|67&amp;nbsp;784]]
| 209
|-
| 19
| [[Idioma persa|Persa]]
| فارسی
| &lt;code&gt;[[:fa:|fa]]&lt;/code&gt;
| [[:fa:Special:Statistics|1&amp;nbsp;074&amp;nbsp;650]]
| [[:fa:Special:Statistics|6&amp;nbsp;040&amp;nbsp;143]]
| [[:fa:Special:Statistics|43&amp;nbsp;659&amp;nbsp;725]]
| [[:fa:Special:ListUsers/sysop|38]]
| [[:fa:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;518&amp;nbsp;370]]
| [[:fa:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;167]]
| [[:fa:Special:ListFiles|98&amp;nbsp;312]]
| 154
|-
| 20
| [[Idioma chechenu|Chechenu]]
| нохчийн
| &lt;code&gt;[[:ce:|ce]]&lt;/code&gt;
| [[:ce:Special:Statistics|864&amp;nbsp;035]]
| [[:ce:Special:Statistics|1&amp;nbsp;875&amp;nbsp;640]]
| [[:ce:Special:Statistics|14&amp;nbsp;868&amp;nbsp;782]]
| [[:ce:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ce:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;885]]
| [[:ce:Special:ActiveUsers|65]]
| [[:ce:Special:ListFiles|333]]
| 11
|-
| 21
| [[Catalán]]
| ca
| &lt;code&gt;[[:ca:|ca]]&lt;/code&gt;
| [[:ca:Special:Statistics|793&amp;nbsp;690]]
| [[:ca:Special:Statistics|1&amp;nbsp;998&amp;nbsp;960]]
| [[:ca:Special:Statistics|37&amp;nbsp;207&amp;nbsp;188]]
| [[:ca:Special:ListUsers/sysop|25]]
| [[:ca:Special:ListUsers|566&amp;nbsp;918]]
| [[:ca:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;349]]
| [[:ca:Special:ListFiles|11&amp;nbsp;394]]
| 43
|-
| 22
| [[idioma indonesiu|Indonesiu]]
| Idioma indonesiu
| &lt;code&gt;[[:id:|id]]&lt;/code&gt;
| [[:id:Special:Statistics|773&amp;nbsp;213]]
| [[:id:Special:Statistics|4&amp;nbsp;171&amp;nbsp;747]]
| [[:id:Special:Statistics|29&amp;nbsp;203&amp;nbsp;453]]
| [[:id:Special:ListUsers/sysop|47]]
| [[:id:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;691&amp;nbsp;253]]
| [[:id:Special:ActiveUsers|9&amp;nbsp;918]]
| [[:id:Special:ListFiles|66&amp;nbsp;477]]
| 135
|-
| 23
| [[Idioma coreanu|Coreanu]]
| 한국어
| &lt;code&gt;[[:ko:|ko]]&lt;/code&gt;
| [[:ko:Special:Statistics|746&amp;nbsp;126]]
| [[:ko:Special:Statistics|3&amp;nbsp;532&amp;nbsp;967]]
| [[:ko:Special:Statistics|41&amp;nbsp;717&amp;nbsp;062]]
| [[:ko:Special:ListUsers/sysop|23]]
| [[:ko:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;011&amp;nbsp;980]]
| [[:ko:Special:ActiveUsers|6&amp;nbsp;360]]
| [[:ko:Special:ListFiles|15&amp;nbsp;332]]
| 165
|-
| 24
| [[Idioma tártaru]]
| татарча/tatarça
| &lt;code&gt;[[:tt:|tt]]&lt;/code&gt;
| [[:tt:Special:Statistics|706&amp;nbsp;355]]
| [[:tt:Special:Statistics|1&amp;nbsp;457&amp;nbsp;144]]
| [[:tt:Special:Statistics|5&amp;nbsp;860&amp;nbsp;945]]
| [[:tt:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:tt:Special:ListUsers|60&amp;nbsp;396]]
| [[:tt:Special:ActiveUsers|134]]
| [[:tt:Special:ListFiles|7&amp;nbsp;042]]
| 5
|-
| 25
| [[Idioma serbiu|Serbiu]]
| српски / srpski
| &lt;code&gt;[[:sr:|sr]]&lt;/code&gt;
| [[:sr:Special:Statistics|704&amp;nbsp;480]]
| [[:sr:Special:Statistics|4&amp;nbsp;167&amp;nbsp;208]]
| [[:sr:Special:Statistics|30&amp;nbsp;930&amp;nbsp;688]]
| [[:sr:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:sr:Special:ListUsers|566&amp;nbsp;383]]
| [[:sr:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;836]]
| [[:sr:Special:ListFiles|40&amp;nbsp;143]]
| 179
|-
| 26
| [[Noruegu|Noruegu (Bokmål)]]
| norsk
| &lt;code&gt;[[:no:|no]]&lt;/code&gt;
| [[:no:Special:Statistics|683&amp;nbsp;684]]
| [[:no:Special:Statistics|1&amp;nbsp;910&amp;nbsp;639]]
| [[:no:Special:Statistics|25&amp;nbsp;729&amp;nbsp;724]]
| [[:no:Special:ListUsers/sysop|37]]
| [[:no:Special:ListUsers|711&amp;nbsp;089]]
| [[:no:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;391]]
| [[:no:Special:ListFiles|4]]
| 43
|-
| 27
| [[Turcu]]
| Türkçe
| &lt;code&gt;[[:tr:|tr]]&lt;/code&gt;
| [[:tr:Special:Statistics|681&amp;nbsp;822]]
| [[:tr:Special:Statistics|3&amp;nbsp;398&amp;nbsp;212]]
| [[:tr:Special:Statistics|37&amp;nbsp;113&amp;nbsp;991]]
| [[:tr:Special:ListUsers/sysop|22]]
| [[:tr:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;815&amp;nbsp;457]]
| [[:tr:Special:ActiveUsers|5&amp;nbsp;116]]
| [[:tr:Special:ListFiles|44&amp;nbsp;598]]
| 173
|-
| 28
| [[Idioma finlandés|Finlandés]]
| suomi
| &lt;code&gt;[[:fi:|fi]]&lt;/code&gt;
| [[:fi:Special:Statistics|618&amp;nbsp;319]]
| [[:fi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;581&amp;nbsp;926]]
| [[:fi:Special:Statistics|23&amp;nbsp;949&amp;nbsp;490]]
| [[:fi:Special:ListUsers/sysop|35]]
| [[:fi:Special:ListUsers|659&amp;nbsp;721]]
| [[:fi:Special:ActiveUsers|3&amp;nbsp;745]]
| [[:fi:Special:ListFiles|80&amp;nbsp;097]]
| 37
|-
| 29
| [[Idioma checu|Checu]]
| čeština
| &lt;code&gt;[[:cs:|cs]]&lt;/code&gt;
| [[:cs:Special:Statistics|591&amp;nbsp;785]]
| [[:cs:Special:Statistics|1&amp;nbsp;647&amp;nbsp;716]]
| [[:cs:Special:Statistics|25&amp;nbsp;850&amp;nbsp;967]]
| [[:cs:Special:ListUsers/sysop|31]]
| [[:cs:Special:ListUsers|787&amp;nbsp;788]]
| [[:cs:Special:ActiveUsers|5&amp;nbsp;032]]
| [[:cs:Special:ListFiles|1]]
| 50
|-
| 30
| [[Idioma húngaru|Húngaru]]
| magyar
| &lt;code&gt;[[:hu:|hu]]&lt;/code&gt;
| [[:hu:Special:Statistics|568&amp;nbsp;906]]
| [[:hu:Special:Statistics|1&amp;nbsp;616&amp;nbsp;679]]
| [[:hu:Special:Statistics|28&amp;nbsp;917&amp;nbsp;734]]
| [[:hu:Special:ListUsers/sysop|23]]
| [[:hu:Special:ListUsers|638&amp;nbsp;841]]
| [[:hu:Special:ActiveUsers|3&amp;nbsp;401]]
| [[:hu:Special:ListFiles|9&amp;nbsp;491]]
| 61
|-
| 31
| [[Rumanu]]
| Idioma rumanu
| &lt;code&gt;[[:ro:|ro]]&lt;/code&gt;
| [[:ro:Special:Statistics|543&amp;nbsp;433]]
| [[:ro:Special:Statistics|3&amp;nbsp;031&amp;nbsp;442]]
| [[:ro:Special:Statistics|17&amp;nbsp;681&amp;nbsp;231]]
| [[:ro:Special:ListUsers/sysop|18]]
| [[:ro:Special:ListUsers|750&amp;nbsp;067]]
| [[:ro:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;114]]
| [[:ro:Special:ListFiles|120&amp;nbsp;198]]
| 122
|-
| 32
| [[Idioma vascu|Vascu]]
| euskara
| &lt;code&gt;[[:eu:|eu]]&lt;/code&gt;
| [[:eu:Special:Statistics|488&amp;nbsp;259]]
| [[:eu:Special:Statistics|1&amp;nbsp;042&amp;nbsp;825]]
| [[:eu:Special:Statistics|10&amp;nbsp;613&amp;nbsp;892]]
| [[:eu:Special:ListUsers/sysop|12]]
| [[:eu:Special:ListUsers|193&amp;nbsp;871]]
| [[:eu:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;080]]
| [[:eu:Special:ListFiles|0]]
| 13
|-
| 33
| [[Idioma serbocroata|Serbocroata]]
| srpskohrvatski / српскохрватски
| &lt;code&gt;[[:sh:|sh]]&lt;/code&gt;
| [[:sh:Special:Statistics|461&amp;nbsp;594]]
| [[:sh:Special:Statistics|4&amp;nbsp;629&amp;nbsp;487]]
| [[:sh:Special:Statistics|42&amp;nbsp;576&amp;nbsp;780]]
| [[:sh:Special:ListUsers/sysop|8]]
| [[:sh:Special:ListUsers|351&amp;nbsp;592]]
| [[:sh:Special:ActiveUsers|321]]
| [[:sh:Special:ListFiles|9&amp;nbsp;990]]
| 750
|-
| 34
| [[Idioma malayu|Malayu]]
| Bahasa Melayu
| &lt;code&gt;[[:ms:|ms]]&lt;/code&gt;
| [[:ms:Special:Statistics|438&amp;nbsp;672]]
| [[:ms:Special:Statistics|1&amp;nbsp;183&amp;nbsp;329]]
| [[:ms:Special:Statistics|6&amp;nbsp;834&amp;nbsp;709]]
| [[:ms:Special:ListUsers/sysop|13]]
| [[:ms:Special:ListUsers|394&amp;nbsp;877]]
| [[:ms:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;210]]
| [[:ms:Special:ListFiles|17&amp;nbsp;903]]
| 17
|-
| 35
| [[Urdú]]
| اردو
| &lt;code&gt;[[:ur:|ur]]&lt;/code&gt;
| [[:ur:Special:Statistics|418&amp;nbsp;893]]
| [[:ur:Special:Statistics|2&amp;nbsp;703&amp;nbsp;344]]
| [[:ur:Special:Statistics|10&amp;nbsp;426&amp;nbsp;409]]
| [[:ur:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:ur:Special:ListUsers|211&amp;nbsp;545]]
| [[:ur:Special:ActiveUsers|390]]
| [[:ur:Special:ListFiles|9&amp;nbsp;200]]
| 115
|-
| 37
| [[Hebréu]]
| עברית
| &lt;code&gt;[[:he:|he]]&lt;/code&gt;
| [[:he:Special:Statistics|396&amp;nbsp;924]]
| [[:he:Special:Statistics|1&amp;nbsp;659&amp;nbsp;929]]
| [[:he:Special:Statistics|43&amp;nbsp;177&amp;nbsp;492]]
| [[:he:Special:ListUsers/sysop|25]]
| [[:he:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;314&amp;nbsp;434]]
| [[:he:Special:ActiveUsers|7&amp;nbsp;926]]
| [[:he:Special:ListFiles|87&amp;nbsp;789]]
| 263
|-
| 38
| [[Esperantu]]
| Esperanto
| &lt;code&gt;[[:eo:|eo]]&lt;/code&gt;
| [[:eo:Special:Statistics|385&amp;nbsp;070]]
| [[:eo:Special:Statistics|864&amp;nbsp;165]]
| [[:eo:Special:Statistics|9&amp;nbsp;350&amp;nbsp;810]]
| [[:eo:Special:ListUsers/sysop|13]]
| [[:eo:Special:ListUsers|254&amp;nbsp;369]]
| [[:eo:Special:ActiveUsers|376]]
| [[:eo:Special:ListFiles|19&amp;nbsp;714]]
| 17
|-
| 39
| [[Idioma uzbequistanín|Uzbequistanín]]
| oʻzbekcha/ўзбекча
| &lt;code&gt;[[:uz:|uz]]&lt;/code&gt;
| [[:uz:Special:Statistics|341&amp;nbsp;167]]
| [[:uz:Special:Statistics|1&amp;nbsp;254&amp;nbsp;186]]
| [[:uz:Special:Statistics|6&amp;nbsp;126&amp;nbsp;451]]
| [[:uz:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:uz:Special:ListUsers|265&amp;nbsp;888]]
| [[:uz:Special:ActiveUsers|795]]
| [[:uz:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;918]]
| 35
|-
| 40
| [[Idioma armeniu|Armeniu]]
| Հայերեն
| &lt;code&gt;[[:hy:|hy]]&lt;/code&gt;
| [[:hy:Special:Statistics|326&amp;nbsp;555]]
| [[:hy:Special:Statistics|1&amp;nbsp;198&amp;nbsp;285]]
| [[:hy:Special:Statistics|10&amp;nbsp;741&amp;nbsp;116]]
| [[:hy:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:hy:Special:ListUsers|169&amp;nbsp;231]]
| [[:hy:Special:ActiveUsers|702]]
| [[:hy:Special:ListFiles|12&amp;nbsp;418]]
| 64
|-
| 41
| [[Idioma danés|Danés]]
| dansk
| &lt;code&gt;[[:da:|da]]&lt;/code&gt;
| [[:da:Special:Statistics|314&amp;nbsp;064]]
| [[:da:Special:Statistics|984&amp;nbsp;616]]
| [[:da:Special:Statistics|12&amp;nbsp;249&amp;nbsp;532]]
| [[:da:Special:ListUsers/sysop|25]]
| [[:da:Special:ListUsers|563&amp;nbsp;825]]
| [[:da:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;685]]
| [[:da:Special:ListFiles|1]]
| 57
|-
| 42
| [[Idioma búlgaru|Búlgaru]]
| български
| &lt;code&gt;[[:bg:|bg]]&lt;/code&gt;
| [[:bg:Special:Statistics|309&amp;nbsp;807]]
| [[:bg:Special:Statistics|701&amp;nbsp;860]]
| [[:bg:Special:Statistics|12&amp;nbsp;883&amp;nbsp;802]]
| [[:bg:Special:ListUsers/sysop|19]]
| [[:bg:Special:ListUsers|393&amp;nbsp;043]]
| [[:bg:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;992]]
| [[:bg:Special:ListFiles|13]]
| 29
|-
| 43
| [[Idioma galés|Galés]]
| Cymraeg
| &lt;code&gt;[[:cy:|cy]]&lt;/code&gt;
| [[:cy:Special:Statistics|284&amp;nbsp;126]]
| [[:cy:Special:Statistics|545&amp;nbsp;911]]
| [[:cy:Special:Statistics|14&amp;nbsp;929&amp;nbsp;125]]
| [[:cy:Special:ListUsers/sysop|11]]
| [[:cy:Special:ListUsers|107&amp;nbsp;611]]
| [[:cy:Special:ActiveUsers|139]]
| [[:cy:Special:ListFiles|12&amp;nbsp;177]]
| 23
|-
| 44
| [[Inglés simple]]
| Simple English
| &lt;code&gt;[[:simple:|simple]]&lt;/code&gt;
| [[:simple:Special:Statistics|281&amp;nbsp;328]]
| [[:simple:Special:Statistics|938&amp;nbsp;294]]
| [[:simple:Special:Statistics|10&amp;nbsp;833&amp;nbsp;917]]
| [[:simple:Special:ListUsers/sysop|23]]
| [[:simple:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;780&amp;nbsp;474]]
| [[:simple:Special:ActiveUsers|3&amp;nbsp;809]]
| [[:simple:Special:ListFiles|36]]
| 63
|-
| 45
| [[Griegu]]
| Ελληνικά
| &lt;code&gt;[[:el:|el]]&lt;/code&gt;
| [[:el:Special:Statistics|268&amp;nbsp;911]]
| [[:el:Special:Statistics|750&amp;nbsp;812]]
| [[:el:Special:Statistics|11&amp;nbsp;603&amp;nbsp;074]]
| [[:el:Special:ListUsers/sysop|22]]
| [[:el:Special:ListUsers|505&amp;nbsp;031]]
| [[:el:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;500]]
| [[:el:Special:ListFiles|19&amp;nbsp;749]]
| 50
|-
| 46
| [[Idioma bielorrusu|Bielorrusu]]
| беларуская
| &lt;code&gt;[[:be:|be]]&lt;/code&gt;
| [[:be:Special:Statistics|263&amp;nbsp;462]]
| [[:be:Special:Statistics|731&amp;nbsp;960]]
| [[:be:Special:Statistics|5&amp;nbsp;133&amp;nbsp;437]]
| [[:be:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:be:Special:ListUsers|166&amp;nbsp;402]]
| [[:be:Special:ActiveUsers|404]]
| [[:be:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;601]]
| 22
|-
| 47
| [[Idioma eslovacu|Eslovacu]]
| slovenčina
| &lt;code&gt;[[:sk:|sk]]&lt;/code&gt;
| [[:sk:Special:Statistics|259&amp;nbsp;713]]
| [[:sk:Special:Statistics|604&amp;nbsp;178]]
| [[:sk:Special:Statistics|8&amp;nbsp;189&amp;nbsp;965]]
| [[:sk:Special:ListUsers/sysop|11]]
| [[:sk:Special:ListUsers|292&amp;nbsp;658]]
| [[:sk:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;307]]
| [[:sk:Special:ListFiles|0]]
| 24
|-
| 48
| [[Idioma estoniu|Estoniu]]
| eesti
| &lt;code&gt;[[:et:|et]]&lt;/code&gt;
| [[:et:Special:Statistics|259&amp;nbsp;638]]
| [[:et:Special:Statistics|612&amp;nbsp;978]]
| [[:et:Special:Statistics|7&amp;nbsp;146&amp;nbsp;199]]
| [[:et:Special:ListUsers/sysop|36]]
| [[:et:Special:ListUsers|227&amp;nbsp;811]]
| [[:et:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;192]]
| [[:et:Special:ListFiles|651]]
| 22
|-
| 49
| [[Azerbaixanu del sur]]
| تۆرکجه
| &lt;code&gt;[[:azb:|azb]]&lt;/code&gt;
| [[:azb:Special:Statistics|244&amp;nbsp;609]]
| [[:azb:Special:Statistics|580&amp;nbsp;359]]
| [[:azb:Special:Statistics|1&amp;nbsp;588&amp;nbsp;007]]
| [[:azb:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:azb:Special:ListUsers|61&amp;nbsp;479]]
| [[:azb:Special:ActiveUsers|85]]
| [[:azb:Special:ListFiles|555]]
| 5
|-
| 50
| [[Idioma kazaquistanín|kazaquistanín]]
| қазақша
| &lt;code&gt;[[:kk:|kk]]&lt;/code&gt;
| [[:kk:Special:Statistics|243&amp;nbsp;677]]
| [[:kk:Special:Statistics|667&amp;nbsp;089]]
| [[:kk:Special:Statistics|3&amp;nbsp;601&amp;nbsp;781]]
| [[:kk:Special:ListUsers/sysop|15]]
| [[:kk:Special:ListUsers|177&amp;nbsp;713]]
| [[:kk:Special:ActiveUsers|518]]
| [[:kk:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;699]]
| 16
|-
| 51
| [[Idioma croata|Croata]]
| hrvatski
| &lt;code&gt;[[:hr:|hr]]&lt;/code&gt;
| [[:hr:Special:Statistics|232&amp;nbsp;973]]
| [[:hr:Special:Statistics|506&amp;nbsp;185]]
| [[:hr:Special:Statistics|7&amp;nbsp;444&amp;nbsp;513]]
| [[:hr:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:hr:Special:ListUsers|357&amp;nbsp;462]]
| [[:hr:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;075]]
| [[:hr:Special:ListFiles|21&amp;nbsp;111]]
| 20
|-
| 52
| [[Idioma gallegu|Gallegu]]
| galego
| &lt;code&gt;[[:gl:|gl]]&lt;/code&gt;
| [[:gl:Special:Statistics|231&amp;nbsp;428]]
| [[:gl:Special:Statistics|572&amp;nbsp;755]]
| [[:gl:Special:Statistics|7&amp;nbsp;385&amp;nbsp;747]]
| [[:gl:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:gl:Special:ListUsers|169&amp;nbsp;121]]
| [[:gl:Special:ActiveUsers|517]]
| [[:gl:Special:ListFiles|33]]
| 28
|-
| 53
| [[Idioma minangkabau|Minangkabau]]
| Baso Minangkabau
| &lt;code&gt;[[:min:|min]]&lt;/code&gt;
| [[:min:Special:Statistics|229&amp;nbsp;388]]
| [[:min:Special:Statistics|474&amp;nbsp;504]]
| [[:min:Special:Statistics|3&amp;nbsp;346&amp;nbsp;620]]
| [[:min:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:min:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;754]]
| [[:min:Special:ActiveUsers|54]]
| [[:min:Special:ListFiles|180]]
| 8
|-
| 54
| [[Idioma lituanu|Lituanu]]
| lietuvių
| &lt;code&gt;[[:lt:|lt]]&lt;/code&gt;
| [[:lt:Special:Statistics|225&amp;nbsp;668]]
| [[:lt:Special:Statistics|565&amp;nbsp;141]]
| [[:lt:Special:Statistics|7&amp;nbsp;825&amp;nbsp;281]]
| [[:lt:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:lt:Special:ListUsers|216&amp;nbsp;056]]
| [[:lt:Special:ActiveUsers|743]]
| [[:lt:Special:ListFiles|27&amp;nbsp;198]]
| 31
|-
| 55
| [[Idioma azerbaixanu|Azerbaixanu]]
| azərbaycanca
| &lt;code&gt;[[:az:|az]]&lt;/code&gt;
| [[:az:Special:Statistics|214&amp;nbsp;436]]
| [[:az:Special:Statistics|673&amp;nbsp;792]]
| [[:az:Special:Statistics|8&amp;nbsp;879&amp;nbsp;696]]
| [[:az:Special:ListUsers/sysop|13]]
| [[:az:Special:ListUsers|340&amp;nbsp;965]]
| [[:az:Special:ActiveUsers|881]]
| [[:az:Special:ListFiles|14&amp;nbsp;565]]
| 60
|-
| 56
| [[Idioma eslovenu|Eslovenu]]
| slovenščina
| &lt;code&gt;[[:sl:|sl]]&lt;/code&gt;
| [[:sl:Special:Statistics|197&amp;nbsp;634]]
| [[:sl:Special:Statistics|506&amp;nbsp;787]]
| [[:sl:Special:Statistics|6&amp;nbsp;664&amp;nbsp;042]]
| [[:sl:Special:ListUsers/sysop|22]]
| [[:sl:Special:ListUsers|258&amp;nbsp;673]]
| [[:sl:Special:ActiveUsers|790]]
| [[:sl:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;997]]
| 32
|-
| 57
| [[Idioma xeorxanu|Xeorxanu]]
| ქართული
| &lt;code&gt;[[:ka:|ka]]&lt;/code&gt;
| [[:ka:Special:Statistics|195&amp;nbsp;056]]
| [[:ka:Special:Statistics|799&amp;nbsp;203]]
| [[:ka:Special:Statistics|5&amp;nbsp;380&amp;nbsp;996]]
| [[:ka:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ka:Special:ListUsers|181&amp;nbsp;013]]
| [[:ka:Special:ActiveUsers|479]]
| [[:ka:Special:ListFiles|15&amp;nbsp;977]]
| 65
|-
| 58
| [[Idioma bengalín|Bengalín]]
| বাংলা
| &lt;code&gt;[[:bn:|bn]]&lt;/code&gt;
| [[:bn:Special:Statistics|187&amp;nbsp;275]]
| [[:bn:Special:Statistics|1&amp;nbsp;405&amp;nbsp;596]]
| [[:bn:Special:Statistics|8&amp;nbsp;933&amp;nbsp;776]]
| [[:bn:Special:ListUsers/sysop|16]]
| [[:bn:Special:ListUsers|541&amp;nbsp;625]]
| [[:bn:Special:ActiveUsers|1&amp;nbsp;972]]
| [[:bn:Special:ListFiles|21&amp;nbsp;488]]
| 269
|-
| 59
| [[Idioma tamil|Tamil]]
| தமிழ்
| &lt;code&gt;[[:ta:|ta]]&lt;/code&gt;
| [[:ta:Special:Statistics|183&amp;nbsp;937]]
| [[:ta:Special:Statistics|622&amp;nbsp;396]]
| [[:ta:Special:Statistics|4&amp;nbsp;527&amp;nbsp;646]]
| [[:ta:Special:ListUsers/sysop|31]]
| [[:ta:Special:ListUsers|259&amp;nbsp;227]]
| [[:ta:Special:ActiveUsers|446]]
| [[:ta:Special:ListFiles|9&amp;nbsp;763]]
| 41
|-
| 60
| [[Xudeoespañol]]
| Ladin
| &lt;code&gt;[[:lld:|lld]]&lt;/code&gt;
| [[:lld:Special:Statistics|183&amp;nbsp;146]]
| [[:lld:Special:Statistics|190&amp;nbsp;842]]
| [[:lld:Special:Statistics|250&amp;nbsp;784]]
| [[:lld:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lld:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;347]]
| [[:lld:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:lld:Special:ListFiles|4]]
| 0
|-
| 61
| [[Idioma tailandés|Tailandés]]
| ไทย
| &lt;code&gt;[[:th:|th]]&lt;/code&gt;
| [[:th:Special:Statistics|182&amp;nbsp;690]]
| [[:th:Special:Statistics|1&amp;nbsp;177&amp;nbsp;218]]
| [[:th:Special:Statistics|12&amp;nbsp;986&amp;nbsp;580]]
| [[:th:Special:ListUsers/sysop|18]]
| [[:th:Special:ListUsers|546&amp;nbsp;813]]
| [[:th:Special:ActiveUsers|2&amp;nbsp;885]]
| [[:th:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;771]]
| 327
|-
| 62
| [[Nynorsk|Noruegu (Nynorsk)]]
| norsk nynorsk
| &lt;code&gt;[[:nn:|nn]]&lt;/code&gt;
| [[:nn:Special:Statistics|177&amp;nbsp;936]]
| [[:nn:Special:Statistics|400&amp;nbsp;567]]
| [[:nn:Special:Statistics|3&amp;nbsp;644&amp;nbsp;338]]
| [[:nn:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:nn:Special:ListUsers|153&amp;nbsp;604]]
| [[:nn:Special:ActiveUsers|206]]
| [[:nn:Special:ListFiles|10]]
| 14
|-
| 63
| [[Idioma hindi|Hindi]]
| हिन्दी
| &lt;code&gt;[[:hi:|hi]]&lt;/code&gt;
| [[:hi:Special:Statistics|169&amp;nbsp;328]]
| [[:hi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;388&amp;nbsp;169]]
| [[:hi:Special:Statistics|6&amp;nbsp;539&amp;nbsp;134]]
| [[:hi:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:hi:Special:ListUsers|904&amp;nbsp;274]]
| [[:hi:Special:ActiveUsers|984]]
| [[:hi:Special:ListFiles|4&amp;nbsp;674]]
| 244
|-
| 64
| [[Idioma macedoniu|Macedoniu]]
| македонски
| &lt;code&gt;[[:mk:|mk]]&lt;/code&gt;
| [[:mk:Special:Statistics|161&amp;nbsp;640]]
| [[:mk:Special:Statistics|602&amp;nbsp;292]]
| [[:mk:Special:Statistics|5&amp;nbsp;548&amp;nbsp;059]]
| [[:mk:Special:ListUsers/sysop|12]]
| [[:mk:Special:ListUsers|132&amp;nbsp;216]]
| [[:mk:Special:ActiveUsers|400]]
| [[:mk:Special:ListFiles|8&amp;nbsp;972]]
| 68
|-
| 65
| [[Idioma letón|Letón]]
| latviešu
| &lt;code&gt;[[:lv:|lv]]&lt;/code&gt;
| [[:lv:Special:Statistics|143&amp;nbsp;206]]
| [[:lv:Special:Statistics|572&amp;nbsp;064]]
| [[:lv:Special:Statistics|4&amp;nbsp;460&amp;nbsp;885]]
| [[:lv:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:lv:Special:ListUsers|144&amp;nbsp;377]]
| [[:lv:Special:ActiveUsers|556]]
| [[:lv:Special:ListFiles|28&amp;nbsp;571]]
| 70
|-
| 67
| [[Idioma llatín|Llatín]]
| Latina
| &lt;code&gt;[[:la:|la]]&lt;/code&gt;
| [[:la:Special:Statistics|141&amp;nbsp;652]]
| [[:la:Special:Statistics|294&amp;nbsp;136]]
| [[:la:Special:Statistics|3&amp;nbsp;950&amp;nbsp;742]]
| [[:la:Special:ListUsers/sysop|21]]
| [[:la:Special:ListUsers|206&amp;nbsp;678]]
| [[:la:Special:ActiveUsers|222]]
| [[:la:Special:ListFiles|0]]
| 16
|-
| 68
| [[Asturianu]]
| asturianu
| &lt;code&gt;[[:ast:|ast]]&lt;/code&gt;
| [[:ast:Special:Statistics|139&amp;nbsp;076]]
| [[:ast:Special:Statistics|249&amp;nbsp;327]]
| [[:ast:Special:Statistics|4&amp;nbsp;487&amp;nbsp;641]]
| [[:ast:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ast:Special:ListUsers|146&amp;nbsp;980]]
| [[:ast:Special:ActiveUsers|160]]
| [[:ast:Special:ListFiles|0]]
| 11
|-
| 69
| [[Afrikaans]]
| Afrikaans
| &lt;code&gt;[[:af:|af]]&lt;/code&gt;
| [[:af:Special:Statistics|128&amp;nbsp;981]]
| [[:af:Special:Statistics|438&amp;nbsp;533]]
| [[:af:Special:Statistics|2&amp;nbsp;899&amp;nbsp;669]]
| [[:af:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:af:Special:ListUsers|205&amp;nbsp;300]]
| [[:af:Special:ActiveUsers|278]]
| [[:af:Special:ListFiles|10&amp;nbsp;000]]
| 38
|-
| 70
| [[Idioma telugu]]
| తెలుగు
| &lt;code&gt;[[:te:|te]]&lt;/code&gt;
| [[:te:Special:Statistics|123&amp;nbsp;509]]
| [[:te:Special:Statistics|415&amp;nbsp;758]]
| [[:te:Special:Statistics|4&amp;nbsp;705&amp;nbsp;257]]
| [[:te:Special:ListUsers/sysop|11]]
| [[:te:Special:ListUsers|146&amp;nbsp;586]]
| [[:te:Special:ActiveUsers|329]]
| [[:te:Special:ListFiles|15&amp;nbsp;117]]
| 63
|-
| 71
| [[Taxiku]]
| тоҷикӣ
| &lt;code&gt;[[:tg:|tg]]&lt;/code&gt;
| [[:tg:Special:Statistics|118&amp;nbsp;026]]
| [[:tg:Special:Statistics|287&amp;nbsp;251]]
| [[:tg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;471&amp;nbsp;952]]
| [[:tg:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:tg:Special:ListUsers|127&amp;nbsp;575]]
| [[:tg:Special:ActiveUsers|126]]
| [[:tg:Special:ListFiles|537]]
| 11
|-
| 72
| [[Suaḥili]]
| Kiswahili
| &lt;code&gt;[[:sw:|sw]]&lt;/code&gt;
| [[:sw:Special:Statistics|115&amp;nbsp;940]]
| [[:sw:Special:Statistics|224&amp;nbsp;105]]
| [[:sw:Special:Statistics|1&amp;nbsp;540&amp;nbsp;515]]
| [[:sw:Special:ListUsers/sysop|14]]
| [[:sw:Special:ListUsers|88&amp;nbsp;217]]
| [[:sw:Special:ActiveUsers|176]]
| [[:sw:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;208]]
| 6
|-
| 73
| [[Idioma birmanu|Birmanu]]
| မြန်မာဘာသာ
| &lt;code&gt;[[:my:|my]]&lt;/code&gt;
| [[:my:Special:Statistics|110&amp;nbsp;668]]
| [[:my:Special:Statistics|268&amp;nbsp;201]]
| [[:my:Special:Statistics|1&amp;nbsp;031&amp;nbsp;285]]
| [[:my:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:my:Special:ListUsers|139&amp;nbsp;684]]
| [[:my:Special:ActiveUsers|302]]
| [[:my:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;936]]
| 8
|-
| 74
| [[Idioma albanés|Albanés]]
| shqip
| &lt;code&gt;[[:sq:|sq]]&lt;/code&gt;
| [[:sq:Special:Statistics|105&amp;nbsp;760]]
| [[:sq:Special:Statistics|325&amp;nbsp;353]]
| [[:sq:Special:Statistics|2&amp;nbsp;976&amp;nbsp;584]]
| [[:sq:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:sq:Special:ListUsers|185&amp;nbsp;893]]
| [[:sq:Special:ActiveUsers|377]]
| [[:sq:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;434]]
| 39
|-
| 75
| [[Idioma malgax|Malgax]]
| Malagasy
| &lt;code&gt;[[:mg:|mg]]&lt;/code&gt;
| [[:mg:Special:Statistics|102&amp;nbsp;923]]
| [[:mg:Special:Statistics|261&amp;nbsp;388]]
| [[:mg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;137&amp;nbsp;654]]
| [[:mg:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:mg:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;390]]
| [[:mg:Special:ActiveUsers|84]]
| [[:mg:Special:ListFiles|3]]
| 10
|-
| 76
| [[Idioma marathi|Marathi]]
| मराठी
| &lt;code&gt;[[:mr:|mr]]&lt;/code&gt;
| [[:mr:Special:Statistics|101&amp;nbsp;922]]
| [[:mr:Special:Statistics|331&amp;nbsp;325]]
| [[:mr:Special:Statistics|2&amp;nbsp;679&amp;nbsp;775]]
| [[:mr:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:mr:Special:ListUsers|180&amp;nbsp;728]]
| [[:mr:Special:ActiveUsers|336]]
| [[:mr:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;403]]
| 41
|-
| 77
| [[Idioma ḥausa|Ḥausa]]
| Hausa
| &lt;code&gt;[[:ha:|ha]]&lt;/code&gt;
| [[:ha:Special:Statistics|98&amp;nbsp;175]]
| [[:ha:Special:Statistics|141&amp;nbsp;024]]
| [[:ha:Special:Statistics|836&amp;nbsp;339]]
| [[:ha:Special:ListUsers/sysop|16]]
| [[:ha:Special:ListUsers|44&amp;nbsp;481]]
| [[:ha:Special:ActiveUsers|247]]
| [[:ha:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 78
| [[Idioma bosniu|Bosniu]]
| bosanski
| &lt;code&gt;[[:bs:|bs]]&lt;/code&gt;
| [[:bs:Special:Statistics|98&amp;nbsp;030]]
| [[:bs:Special:Statistics|385&amp;nbsp;773]]
| [[:bs:Special:Statistics|3&amp;nbsp;833&amp;nbsp;764]]
| [[:bs:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:bs:Special:ListUsers|180&amp;nbsp;243]]
| [[:bs:Special:ActiveUsers|320]]
| [[:bs:Special:ListFiles|5&amp;nbsp;269]]
| 86
|-
| 79
| [[Idioma curdu|Curdu]]
| kurdî
| &lt;code&gt;[[:ku:|ku]]&lt;/code&gt;
| [[:ku:Special:Statistics|91&amp;nbsp;808]]
| [[:ku:Special:Statistics|294&amp;nbsp;115]]
| [[:ku:Special:Statistics|2&amp;nbsp;010&amp;nbsp;632]]
| [[:ku:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ku:Special:ListUsers|153&amp;nbsp;717]]
| [[:ku:Special:ActiveUsers|142]]
| [[:ku:Special:ListFiles|555]]
| 33
|-
| 80
| [[Idioma bretón|Bretón]]
| brezhoneg
| &lt;code&gt;[[:br:|br]]&lt;/code&gt;
| [[:br:Special:Statistics|91&amp;nbsp;163]]
| [[:br:Special:Statistics|161&amp;nbsp;161]]
| [[:br:Special:Statistics|2&amp;nbsp;186&amp;nbsp;042]]
| [[:br:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:br:Special:ListUsers|91&amp;nbsp;057]]
| [[:br:Special:ActiveUsers|131]]
| [[:br:Special:ListFiles|492]]
| 8
|-
| 81
| [[Idioma occitanu|Occitanu]]
| occitan
| &lt;code&gt;[[:oc:|oc]]&lt;/code&gt;
| [[:oc:Special:Statistics|90&amp;nbsp;758]]
| [[:oc:Special:Statistics|167&amp;nbsp;140]]
| [[:oc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;487&amp;nbsp;996]]
| [[:oc:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:oc:Special:ListUsers|63&amp;nbsp;253]]
| [[:oc:Special:ActiveUsers|119]]
| [[:oc:Special:ListFiles|306]]
| 11
|-
| 83
| [[Idioma malabar]]
| മലയാളം
| &lt;code&gt;[[:ml:|ml]]&lt;/code&gt;
| [[:ml:Special:Statistics|88&amp;nbsp;054]]
| [[:ml:Special:Statistics|553&amp;nbsp;597]]
| [[:ml:Special:Statistics|4&amp;nbsp;365&amp;nbsp;676]]
| [[:ml:Special:ListUsers/sysop|13]]
| [[:ml:Special:ListUsers|204&amp;nbsp;098]]
| [[:ml:Special:ActiveUsers|426]]
| [[:ml:Special:ListFiles|7&amp;nbsp;471]]
| 220
|-
| 84
| [[Baxu saxón]]
| Plattdüütsch
| &lt;code&gt;[[:nds:|nds]]&lt;/code&gt;
| [[:nds:Special:Statistics|85&amp;nbsp;868]]
| [[:nds:Special:Statistics|187&amp;nbsp;072]]
| [[:nds:Special:Statistics|1&amp;nbsp;062&amp;nbsp;882]]
| [[:nds:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:nds:Special:ListUsers|61&amp;nbsp;668]]
| [[:nds:Special:ActiveUsers|60]]
| [[:nds:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 85
| [[Curdu (Soraní)]]
| کوردی
| &lt;code&gt;[[:ckb:|ckb]]&lt;/code&gt;
| [[:ckb:Special:Statistics|81&amp;nbsp;571]]
| [[:ckb:Special:Statistics|255&amp;nbsp;883]]
| [[:ckb:Special:Statistics|1&amp;nbsp;582&amp;nbsp;544]]
| [[:ckb:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:ckb:Special:ListUsers|75&amp;nbsp;190]]
| [[:ckb:Special:ActiveUsers|180]]
| [[:ckb:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;002]]
| 28
|-
| 86
| [[Idioma lombardu|Lombardu]]
| lumbaart
| &lt;code&gt;[[:lmo:|lmo]]&lt;/code&gt;
| [[:lmo:Special:Statistics|80&amp;nbsp;109]]
| [[:lmo:Special:Statistics|153&amp;nbsp;198]]
| [[:lmo:Special:Statistics|1&amp;nbsp;326&amp;nbsp;653]]
| [[:lmo:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lmo:Special:ListUsers|52&amp;nbsp;831]]
| [[:lmo:Special:ActiveUsers|60]]
| [[:lmo:Special:ListFiles|795]]
| 7
|-
| 87
| [[Idioma kirguís]]
| Кыргызча
| &lt;code&gt;[[:ky:|ky]]&lt;/code&gt;
| [[:ky:Special:Statistics|76&amp;nbsp;447]]
| [[:ky:Special:Statistics|124&amp;nbsp;254]]
| [[:ky:Special:Statistics|646&amp;nbsp;275]]
| [[:ky:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ky:Special:ListUsers|47&amp;nbsp;247]]
| [[:ky:Special:ActiveUsers|144]]
| [[:ky:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;679]]
| 2
|-
| 88
| [[Panyabí occidental]]
| پنجابی
| &lt;code&gt;[[:pnb:|pnb]]&lt;/code&gt;
| [[:pnb:Special:Statistics|75&amp;nbsp;480]]
| [[:pnb:Special:Statistics|146&amp;nbsp;233]]
| [[:pnb:Special:Statistics|704&amp;nbsp;199]]
| [[:pnb:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:pnb:Special:ListUsers|43&amp;nbsp;877]]
| [[:pnb:Special:ActiveUsers|60]]
| [[:pnb:Special:ListFiles|31]]
| 4
|-
| 89
| [[Xavanés]]
| Basa Jawa
| &lt;code&gt;[[:jv:|jv]]&lt;/code&gt;
| [[:jv:Special:Statistics|75&amp;nbsp;212]]
| [[:jv:Special:Statistics|186&amp;nbsp;459]]
| [[:jv:Special:Statistics|1&amp;nbsp;746&amp;nbsp;711]]
| [[:jv:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:jv:Special:ListUsers|71&amp;nbsp;984]]
| [[:jv:Special:ActiveUsers|174]]
| [[:jv:Special:ListFiles|4&amp;nbsp;343]]
| 20
|-
| 90
| [[Idioma aragonés|Aragonés]]
| aragonés
| &lt;code&gt;[[:an:|an]]&lt;/code&gt;
| [[:an:Special:Statistics|74&amp;nbsp;909]]
| [[:an:Special:Statistics|219&amp;nbsp;019]]
| [[:an:Special:Statistics|2&amp;nbsp;409&amp;nbsp;824]]
| [[:an:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:an:Special:ListUsers|88&amp;nbsp;725]]
| [[:an:Special:ActiveUsers|106]]
| [[:an:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;190]]
| 41
|-
| 91
| [[Nepal bhasa]]
| नेपाल भाषा
| &lt;code&gt;[[:new:|new]]&lt;/code&gt;
| [[:new:Special:Statistics|74&amp;nbsp;117]]
| [[:new:Special:Statistics|269&amp;nbsp;330]]
| [[:new:Special:Statistics|1&amp;nbsp;120&amp;nbsp;211]]
| [[:new:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:new:Special:ListUsers|30&amp;nbsp;977]]
| [[:new:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:new:Special:ListFiles|0]]
| 29
|-
| 92
| [[Criollu haitianu|Haitianu]]
| Kreyòl ayisyen
| &lt;code&gt;[[:ht:|ht]]&lt;/code&gt;
| [[:ht:Special:Statistics|71&amp;nbsp;908]]
| [[:ht:Special:Statistics|93&amp;nbsp;459]]
| [[:ht:Special:Statistics|879&amp;nbsp;699]]
| [[:ht:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ht:Special:ListUsers|38&amp;nbsp;939]]
| [[:ht:Special:ActiveUsers|69]]
| [[:ht:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 93
| [[Idioma piamontés|Piamontés]]
| Piemontèis
| &lt;code&gt;[[:pms:|pms]]&lt;/code&gt;
| [[:pms:Special:Statistics|71&amp;nbsp;521]]
| [[:pms:Special:Statistics|104&amp;nbsp;108]]
| [[:pms:Special:Statistics|883&amp;nbsp;727]]
| [[:pms:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:pms:Special:ListUsers|31&amp;nbsp;582]]
| [[:pms:Special:ActiveUsers|50]]
| [[:pms:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;818]]
| 2
|-
| 94
| [[Venecianu]]
| vèneto
| &lt;code&gt;[[:vec:|vec]]&lt;/code&gt;
| [[:vec:Special:Statistics|69&amp;nbsp;599]]
| [[:vec:Special:Statistics|143&amp;nbsp;513]]
| [[:vec:Special:Statistics|1&amp;nbsp;225&amp;nbsp;799]]
| [[:vec:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:vec:Special:ListUsers|41&amp;nbsp;742]]
| [[:vec:Special:ActiveUsers|55]]
| [[:vec:Special:ListFiles|724]]
| 10
|-
| 95
| [[Idioma luxemburgués|Luxemburgués]]
| Lëtzebuergesch
| &lt;code&gt;[[:lb:|lb]]&lt;/code&gt;
| [[:lb:Special:Statistics|67&amp;nbsp;270]]
| [[:lb:Special:Statistics|142&amp;nbsp;480]]
| [[:lb:Special:Statistics|2&amp;nbsp;674&amp;nbsp;186]]
| [[:lb:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:lb:Special:ListUsers|70&amp;nbsp;864]]
| [[:lb:Special:ActiveUsers|138]]
| [[:lb:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;538]]
| 23
|-
| 96
| [[Idioma mazandaraní|Mazandaraní]]
| مازِرونی
| &lt;code&gt;[[:mzn:|mzn]]&lt;/code&gt;
| [[:mzn:Special:Statistics|64&amp;nbsp;576]]
| [[:mzn:Special:Statistics|107&amp;nbsp;462]]
| [[:mzn:Special:Statistics|327&amp;nbsp;207]]
| [[:mzn:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:mzn:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;144]]
| [[:mzn:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:mzn:Special:ListFiles|418]]
| 1
|-
| 97
| [[Idioma baskir|Baskir]]
| башҡортса
| &lt;code&gt;[[:ba:|ba]]&lt;/code&gt;
| [[:ba:Special:Statistics|64&amp;nbsp;180]]
| [[:ba:Special:Statistics|184&amp;nbsp;726]]
| [[:ba:Special:Statistics|1&amp;nbsp;296&amp;nbsp;442]]
| [[:ba:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:ba:Special:ListUsers|47&amp;nbsp;457]]
| [[:ba:Special:ActiveUsers|83]]
| [[:ba:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;430]]
| 25
|-
| 98
| [[Idioma irlandés|Irlandés]]
| Gaeilge
| &lt;code&gt;[[:ga:|ga]]&lt;/code&gt;
| [[:ga:Special:Statistics|63&amp;nbsp;956]]
| [[:ga:Special:Statistics|116&amp;nbsp;198]]
| [[:ga:Special:Statistics|1&amp;nbsp;310&amp;nbsp;662]]
| [[:ga:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ga:Special:ListUsers|72&amp;nbsp;911]]
| [[:ga:Special:ActiveUsers|126]]
| [[:ga:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;011]]
| 8
|-
| 99
| [[Idioma sondanés|Sondanés]]
| Basa Sunda
| &lt;code&gt;[[:su:|su]]&lt;/code&gt;
| [[:su:Special:Statistics|62&amp;nbsp;778]]
| [[:su:Special:Statistics|100&amp;nbsp;538]]
| [[:su:Special:Statistics|697&amp;nbsp;529]]
| [[:su:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:su:Special:ListUsers|35&amp;nbsp;792]]
| [[:su:Special:ActiveUsers|63]]
| [[:su:Special:ListFiles|419]]
| 3
|-
| 100
| [[Ido]]
| Ido
| &lt;code&gt;[[:io:|io]]&lt;/code&gt;
| [[:io:Special:Statistics|62&amp;nbsp;084]]
| [[:io:Special:Statistics|103&amp;nbsp;739]]
| [[:io:Special:Statistics|1&amp;nbsp;117&amp;nbsp;284]]
| [[:io:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:io:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;582]]
| [[:io:Special:ActiveUsers|75]]
| [[:io:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 101
| [[Idioma islandés|Islandés]]
| íslenska
| &lt;code&gt;[[:is:|is]]&lt;/code&gt;
| [[:is:Special:Statistics|60&amp;nbsp;978]]
| [[:is:Special:Statistics|160&amp;nbsp;001]]
| [[:is:Special:Statistics|1&amp;nbsp;958&amp;nbsp;494]]
| [[:is:Special:ListUsers/sysop|11]]
| [[:is:Special:ListUsers|114&amp;nbsp;821]]
| [[:is:Special:ActiveUsers|277]]
| [[:is:Special:ListFiles|3&amp;nbsp;326]]
| 32
|-
| 102
| [[Silesianu]]
| ślůnski
| &lt;code&gt;[[:szl:|szl]]&lt;/code&gt;
| [[:szl:Special:Statistics|60&amp;nbsp;319]]
| [[:szl:Special:Statistics|76&amp;nbsp;937]]
| [[:szl:Special:Statistics|384&amp;nbsp;739]]
| [[:szl:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:szl:Special:ListUsers|29&amp;nbsp;566]]
| [[:szl:Special:ActiveUsers|45]]
| [[:szl:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 103
| [[Frisón occidental]]
| Frysk
| &lt;code&gt;[[:fy:|fy]]&lt;/code&gt;
| [[:fy:Special:Statistics|59&amp;nbsp;987]]
| [[:fy:Special:Statistics|179&amp;nbsp;543]]
| [[:fy:Special:Statistics|1&amp;nbsp;227&amp;nbsp;886]]
| [[:fy:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:fy:Special:ListUsers|57&amp;nbsp;705]]
| [[:fy:Special:ActiveUsers|101]]
| [[:fy:Special:ListFiles|7&amp;nbsp;683]]
| 27
|-
| 104
| [[Idioma panyabí oriental|Panyabí oriental]]
| ਪੰਜਾਬੀ
| &lt;code&gt;[[:pa:|pa]]&lt;/code&gt;
| [[:pa:Special:Statistics|59&amp;nbsp;568]]
| [[:pa:Special:Statistics|192&amp;nbsp;909]]
| [[:pa:Special:Statistics|837&amp;nbsp;632]]
| [[:pa:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:pa:Special:ListUsers|58&amp;nbsp;750]]
| [[:pa:Special:ActiveUsers|145]]
| [[:pa:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;867]]
| 22
|-
| 105
| [[Idioma chuvasiu|Chuvasiu]]
| Чӑвашла
| &lt;code&gt;[[:cv:|cv]]&lt;/code&gt;
| [[:cv:Special:Statistics|59&amp;nbsp;004]]
| [[:cv:Special:Statistics|122&amp;nbsp;995]]
| [[:cv:Special:Statistics|872&amp;nbsp;151]]
| [[:cv:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:cv:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;902]]
| [[:cv:Special:ActiveUsers|52]]
| [[:cv:Special:ListFiles|530]]
| 8
|-
| 106
| [[Volapük]]
| Volapük
| &lt;code&gt;[[:vo:|vo]]&lt;/code&gt;
| [[:vo:Special:Statistics|51&amp;nbsp;251]]
| [[:vo:Special:Statistics|169&amp;nbsp;107]]
| [[:vo:Special:Statistics|3&amp;nbsp;330&amp;nbsp;196]]
| [[:vo:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:vo:Special:ListUsers|40&amp;nbsp;887]]
| [[:vo:Special:ActiveUsers|40]]
| [[:vo:Special:ListFiles|0]]
| 104
|-
| 107
| [[Idioma tagalu|Tagalu]]
| Tagalog
| &lt;code&gt;[[:tl:|tl]]&lt;/code&gt;
| [[:tl:Special:Statistics|49&amp;nbsp;073]]
| [[:tl:Special:Statistics|249&amp;nbsp;335]]
| [[:tl:Special:Statistics|2&amp;nbsp;201&amp;nbsp;130]]
| [[:tl:Special:ListUsers/sysop|10]]
| [[:tl:Special:ListUsers|160&amp;nbsp;599]]
| [[:tl:Special:ActiveUsers|258]]
| [[:tl:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;712]]
| 147
|-
| 108
| [[Guilakí|Idioma guilakí]]
| گیلکی
| &lt;code&gt;[[:glk:|glk]]&lt;/code&gt;
| [[:glk:Special:Statistics|48&amp;nbsp;302]]
| [[:glk:Special:Statistics|57&amp;nbsp;619]]
| [[:glk:Special:Statistics|155&amp;nbsp;500]]
| [[:glk:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:glk:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;349]]
| [[:glk:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:glk:Special:ListFiles|811]]
| 0
|-
| 109
| [[Chinu vu]]
| 吴语
| &lt;code&gt;[[:wuu:|wuu]]&lt;/code&gt;
| [[:wuu:Special:Statistics|48&amp;nbsp;170]]
| [[:wuu:Special:Statistics|74&amp;nbsp;974]]
| [[:wuu:Special:Statistics|395&amp;nbsp;015]]
| [[:wuu:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:wuu:Special:ListUsers|219&amp;nbsp;771]]
| [[:wuu:Special:ActiveUsers|95]]
| [[:wuu:Special:ListFiles|6]]
| 2
|-
| 110
| [[Idioma igbo|Igbo]]
| Igbo
| &lt;code&gt;[[:ig:|ig]]&lt;/code&gt;
| [[:ig:Special:Statistics|46&amp;nbsp;182]]
| [[:ig:Special:Statistics|64&amp;nbsp;364]]
| [[:ig:Special:Statistics|394&amp;nbsp;477]]
| [[:ig:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ig:Special:ListUsers|37&amp;nbsp;526]]
| [[:ig:Special:ActiveUsers|122]]
| [[:ig:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 111
| [[Zazaki]]
| Zazaki
| &lt;code&gt;[[:diq:|diq]]&lt;/code&gt;
| [[:diq:Special:Statistics|42&amp;nbsp;606]]
| [[:diq:Special:Statistics|64&amp;nbsp;237]]
| [[:diq:Special:Statistics|547&amp;nbsp;971]]
| [[:diq:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:diq:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;617]]
| [[:diq:Special:ActiveUsers|51]]
| [[:diq:Special:ListFiles|193]]
| 2
|-
| 112
| [[Idioma yoruba|Yoruba]]
| Yorùbá
| &lt;code&gt;[[:yo:|yo]]&lt;/code&gt;
| [[:yo:Special:Statistics|37&amp;nbsp;219]]
| [[:yo:Special:Statistics|62&amp;nbsp;235]]
| [[:yo:Special:Statistics|615&amp;nbsp;880]]
| [[:yo:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:yo:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;796]]
| [[:yo:Special:ActiveUsers|76]]
| [[:yo:Special:ListFiles|160]]
| 4
|-
| 113
| [[Idioma balinés|Balinés]]
| Bali
| &lt;code&gt;[[:ban:|ban]]&lt;/code&gt;
| [[:ban:Special:Statistics|36&amp;nbsp;845]]
| [[:ban:Special:Statistics|75&amp;nbsp;941]]
| [[:ban:Special:Statistics|257&amp;nbsp;762]]
| [[:ban:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ban:Special:ListUsers|89&amp;nbsp;657]]
| [[:ban:Special:ActiveUsers|115]]
| [[:ban:Special:ListFiles|141]]
| 4
|-
| 114
| [[Idioma canarés|Canarés]]
| ಕನ್ನಡ
| &lt;code&gt;[[:kn:|kn]]&lt;/code&gt;
| [[:kn:Special:Statistics|35&amp;nbsp;082]]
| [[:kn:Special:Statistics|159&amp;nbsp;727]]
| [[:kn:Special:Statistics|1&amp;nbsp;368&amp;nbsp;341]]
| [[:kn:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:kn:Special:ListUsers|97&amp;nbsp;438]]
| [[:kn:Special:ActiveUsers|123]]
| [[:kn:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;361]]
| 108
|-
| 115
| [[Escocés (llingua xermánica)]]
| Scots
| &lt;code&gt;[[:sco:|sco]]&lt;/code&gt;
| [[:sco:Special:Statistics|34&amp;nbsp;202]]
| [[:sco:Special:Statistics|138&amp;nbsp;327]]
| [[:sco:Special:Statistics|909&amp;nbsp;391]]
| [[:sco:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:sco:Special:ListUsers|130&amp;nbsp;166]]
| [[:sco:Special:ActiveUsers|134]]
| [[:sco:Special:ListFiles|418]]
| 61
|-
| 116
| [[Alemánicu]]
| Alemannisch
| &lt;code&gt;[[:als:|als]]&lt;/code&gt;
| [[:als:Special:Statistics|31&amp;nbsp;670]]
| [[:als:Special:Statistics|75&amp;nbsp;187]]
| [[:als:Special:Statistics|1&amp;nbsp;080&amp;nbsp;887]]
| [[:als:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:als:Special:ListUsers|118&amp;nbsp;915]]
| [[:als:Special:ActiveUsers|117]]
| [[:als:Special:ListFiles|598]]
| 27
|-
| 117
| [[Idioma guyaratín|Guyaratín]]
| ગુજરાતી
| &lt;code&gt;[[:gu:|gu]]&lt;/code&gt;
| [[:gu:Special:Statistics|30&amp;nbsp;831]]
| [[:gu:Special:Statistics|136&amp;nbsp;163]]
| [[:gu:Special:Statistics|899&amp;nbsp;314]]
| [[:gu:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:gu:Special:ListUsers|85&amp;nbsp;621]]
| [[:gu:Special:ActiveUsers|84]]
| [[:gu:Special:ListFiles|0]]
| 77
|-
| 118
| [[Interlingua]]
| interlingua
| &lt;code&gt;[[:ia:|ia]]&lt;/code&gt;
| [[:ia:Special:Statistics|30&amp;nbsp;421]]
| [[:ia:Special:Statistics|46&amp;nbsp;594]]
| [[:ia:Special:Statistics|692&amp;nbsp;856]]
| [[:ia:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ia:Special:ListUsers|59&amp;nbsp;183]]
| [[:ia:Special:ActiveUsers|62]]
| [[:ia:Special:ListFiles|4]]
| 4
|-
| 119
| [[Kotava]]
| Kotava
| &lt;code&gt;[[:avk:|avk]]&lt;/code&gt;
| [[:avk:Special:Statistics|29&amp;nbsp;900]]
| [[:avk:Special:Statistics|36&amp;nbsp;359]]
| [[:avk:Special:Statistics|147&amp;nbsp;586]]
| [[:avk:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:avk:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;338]]
| [[:avk:Special:ActiveUsers|17]]
| [[:avk:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 120
| [[Idioma nepalés|Nepales]]
| नेपाली
| &lt;code&gt;[[:ne:|ne]]&lt;/code&gt;
| [[:ne:Special:Statistics|29&amp;nbsp;731]]
| [[:ne:Special:Statistics|114&amp;nbsp;013]]
| [[:ne:Special:Statistics|1&amp;nbsp;349&amp;nbsp;181]]
| [[:ne:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:ne:Special:ListUsers|77&amp;nbsp;668]]
| [[:ne:Special:ActiveUsers|147]]
| [[:ne:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;483]]
| 95
|-
| 121
| [[Tártaru de Crimea]]
| qırımtatarca
| &lt;code&gt;[[:crh:|crh]]&lt;/code&gt;
| [[:crh:Special:Statistics|29&amp;nbsp;697]]
| [[:crh:Special:Statistics|58&amp;nbsp;183]]
| [[:crh:Special:Statistics|243&amp;nbsp;406]]
| [[:crh:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:crh:Special:ListUsers|73&amp;nbsp;215]]
| [[:crh:Special:ActiveUsers|46]]
| [[:crh:Special:ListFiles|0]]
| 4
|-
| 122
| [[Idioma mongol|Mongol]]
| монгол
| &lt;code&gt;[[:mn:|mn]]&lt;/code&gt;
| [[:mn:Special:Statistics|27&amp;nbsp;495]]
| [[:mn:Special:Statistics|115&amp;nbsp;247]]
| [[:mn:Special:Statistics|854&amp;nbsp;955]]
| [[:mn:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:mn:Special:ListUsers|103&amp;nbsp;436]]
| [[:mn:Special:ActiveUsers|226]]
| [[:mn:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;358]]
| 76
|-
| 123
| [[Idioma austrobávaru|Bávaru]]
| Boarisch
| &lt;code&gt;[[:bar:|bar]]&lt;/code&gt;
| [[:bar:Special:Statistics|27&amp;nbsp;225]]
| [[:bar:Special:Statistics|110&amp;nbsp;791]]
| [[:bar:Special:Statistics|851&amp;nbsp;819]]
| [[:bar:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:bar:Special:ListUsers|79&amp;nbsp;966]]
| [[:bar:Special:ActiveUsers|67]]
| [[:bar:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;153]]
| 72
|-
| 124
| [[Sicilianu]]
| sicilianu
| &lt;code&gt;[[:scn:|scn]]&lt;/code&gt;
| [[:scn:Special:Statistics|26&amp;nbsp;319]]
| [[:scn:Special:Statistics|55&amp;nbsp;908]]
| [[:scn:Special:Statistics|778&amp;nbsp;159]]
| [[:scn:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:scn:Special:ListUsers|50&amp;nbsp;635]]
| [[:scn:Special:ActiveUsers|60]]
| [[:scn:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;040]]
| 18
|-
| 125
| [[Idioma cingalés|Cingalés]]
| සිංහල
| &lt;code&gt;[[:si:|si]]&lt;/code&gt;
| [[:si:Special:Statistics|25&amp;nbsp;178]]
| [[:si:Special:Statistics|174&amp;nbsp;406]]
| [[:si:Special:Statistics|789&amp;nbsp;513]]
| [[:si:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:si:Special:ListUsers|77&amp;nbsp;978]]
| [[:si:Special:ActiveUsers|149]]
| [[:si:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;946]]
| 159
|-
| 126
| [[Bishnupriya Manipuri]]
| বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী
| &lt;code&gt;[[:bpy:|bpy]]&lt;/code&gt;
| [[:bpy:Special:Statistics|25&amp;nbsp;097]]
| [[:bpy:Special:Statistics|63&amp;nbsp;423]]
| [[:bpy:Special:Statistics|895&amp;nbsp;522]]
| [[:bpy:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:bpy:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;059]]
| [[:bpy:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:bpy:Special:ListFiles|35]]
| 33
|-
| 127
| [[Saraiki]]
| سرائیکی
| &lt;code&gt;[[:skr:|skr]]&lt;/code&gt;
| [[:skr:Special:Statistics|24&amp;nbsp;641]]
| [[:skr:Special:Statistics|33&amp;nbsp;290]]
| [[:skr:Special:Statistics|71&amp;nbsp;322]]
| [[:skr:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:skr:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;296]]
| [[:skr:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:skr:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 128
| [[Quechua]]
| Runa Simi
| &lt;code&gt;[[:qu:|qu]]&lt;/code&gt;
| [[:qu:Special:Statistics|24&amp;nbsp;521]]
| [[:qu:Special:Statistics|58&amp;nbsp;737]]
| [[:qu:Special:Statistics|687&amp;nbsp;727]]
| [[:qu:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:qu:Special:ListUsers|34&amp;nbsp;405]]
| [[:qu:Special:ActiveUsers|55]]
| [[:qu:Special:ListFiles|0]]
| 23
|-
| 129
| [[Asamés]]
| অসমীয়া
| &lt;code&gt;[[:as:|as]]&lt;/code&gt;
| [[:as:Special:Statistics|24&amp;nbsp;086]]
| [[:as:Special:Statistics|124&amp;nbsp;870]]
| [[:as:Special:Statistics|606&amp;nbsp;315]]
| [[:as:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:as:Special:ListUsers|49&amp;nbsp;325]]
| [[:as:Special:ActiveUsers|154]]
| [[:as:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;412]]
| 85
|-
| 130
| [[Idioma navajo|Navajo]]
| Diné bizaad
| &lt;code&gt;[[:nv:|nv]]&lt;/code&gt;
| [[:nv:Special:Statistics|22&amp;nbsp;667]]
| [[:nv:Special:Statistics|36&amp;nbsp;571]]
| [[:nv:Special:Statistics|308&amp;nbsp;867]]
| [[:nv:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:nv:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;756]]
| [[:nv:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:nv:Special:ListFiles|736]]
| 3
|-
| 131
| [[Megrelianu]]
| მარგალური
| &lt;code&gt;[[:xmf:|xmf]]&lt;/code&gt;
| [[:xmf:Special:Statistics|22&amp;nbsp;331]]
| [[:xmf:Special:Statistics|42&amp;nbsp;373]]
| [[:xmf:Special:Statistics|250&amp;nbsp;017]]
| [[:xmf:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:xmf:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;888]]
| [[:xmf:Special:ActiveUsers|33]]
| [[:xmf:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 132
| [[Bicolano central]]
| Bikol Central
| &lt;code&gt;[[:bcl:|bcl]]&lt;/code&gt;
| [[:bcl:Special:Statistics|22&amp;nbsp;134]]
| [[:bcl:Special:Statistics|51&amp;nbsp;367]]
| [[:bcl:Special:Statistics|305&amp;nbsp;027]]
| [[:bcl:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:bcl:Special:ListUsers|31&amp;nbsp;124]]
| [[:bcl:Special:ActiveUsers|94]]
| [[:bcl:Special:ListFiles|798]]
| 10
|-
| 133
| [[Idioma osetiu|Osetiu]]
| Ирон
| &lt;code&gt;[[:os:|os]]&lt;/code&gt;
| [[:os:Special:Statistics|21&amp;nbsp;572]]
| [[:os:Special:Statistics|77&amp;nbsp;277]]
| [[:os:Special:Statistics|592&amp;nbsp;796]]
| [[:os:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:os:Special:ListUsers|27&amp;nbsp;973]]
| [[:os:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:os:Special:ListFiles|149]]
| 51
|-
| 134
| [[Idioma sindhi|Sindhi]]
| سنڌي
| &lt;code&gt;[[:sd:|sd]]&lt;/code&gt;
| [[:sd:Special:Statistics|21&amp;nbsp;508]]
| [[:sd:Special:Statistics|80&amp;nbsp;208]]
| [[:sd:Special:Statistics|377&amp;nbsp;666]]
| [[:sd:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:sd:Special:ListUsers|21&amp;nbsp;920]]
| [[:sd:Special:ActiveUsers|48]]
| [[:sd:Special:ListFiles|159]]
| 35
|-
| 135
| [[Pashtu]]
| پښتو
| &lt;code&gt;[[:ps:|ps]]&lt;/code&gt;
| [[:ps:Special:Statistics|21&amp;nbsp;305]]
| [[:ps:Special:Statistics|76&amp;nbsp;986]]
| [[:ps:Special:Statistics|363&amp;nbsp;462]]
| [[:ps:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ps:Special:ListUsers|38&amp;nbsp;888]]
| [[:ps:Special:ActiveUsers|61]]
| [[:ps:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;817]]
| 32
|-
| 136
| [[North Frisian|Frisón septentrional]]
| Nordfriisk
| &lt;code&gt;[[:frr:|frr]]&lt;/code&gt;
| [[:frr:Special:Statistics|21&amp;nbsp;198]]
| [[:frr:Special:Statistics|52&amp;nbsp;723]]
| [[:frr:Special:Statistics|280&amp;nbsp;269]]
| [[:frr:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:frr:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;257]]
| [[:frr:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:frr:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;487]]
| 12
|-
| 137
| [[Idioma oriya|Oriya]]
| ଓଡ଼ିଆ
| &lt;code&gt;[[:or:|or]]&lt;/code&gt;
| [[:or:Special:Statistics|20&amp;nbsp;900]]
| [[:or:Special:Statistics|87&amp;nbsp;621]]
| [[:or:Special:Statistics|585&amp;nbsp;977]]
| [[:or:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:or:Special:ListUsers|41&amp;nbsp;524]]
| [[:or:Special:ActiveUsers|73]]
| [[:or:Special:ListFiles|170]]
| 68
|-
| 138
| [[Idioma fula|Fula]]
| Fulfulde
| &lt;code&gt;[[:ff:|ff]]&lt;/code&gt;
| [[:ff:Special:Statistics|19&amp;nbsp;077]]
| [[:ff:Special:Statistics|35&amp;nbsp;016]]
| [[:ff:Special:Statistics|162&amp;nbsp;166]]
| [[:ff:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ff:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;449]]
| [[:ff:Special:ActiveUsers|53]]
| [[:ff:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 139
| [[Idioma tumbuka|Tumbuka]]
| chiTumbuka
| &lt;code&gt;[[:tum:|tum]]&lt;/code&gt;
| [[:tum:Special:Statistics|18&amp;nbsp;806]]
| [[:tum:Special:Statistics|39&amp;nbsp;288]]
| [[:tum:Special:Statistics|107&amp;nbsp;141]]
| [[:tum:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:tum:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;417]]
| [[:tum:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:tum:Special:ListFiles|138]]
| 3
|-
| 140
| [[:en:Sakha|Sakha]]
| саха тыла
| &lt;code&gt;[[:sah:|sah]]&lt;/code&gt;
| [[:sah:Special:Statistics|18&amp;nbsp;155]]
| [[:sah:Special:Statistics|55&amp;nbsp;053]]
| [[:sah:Special:Statistics|427&amp;nbsp;451]]
| [[:sah:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:sah:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;837]]
| [[:sah:Special:ActiveUsers|53]]
| [[:sah:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;765]]
| 32
|-
| 141
| [[Min Dong]]
| Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄
| &lt;code&gt;[[:cdo:|cdo]]&lt;/code&gt;
| [[:cdo:Special:Statistics|16&amp;nbsp;722]]
| [[:cdo:Special:Statistics|33&amp;nbsp;599]]
| [[:cdo:Special:Statistics|105&amp;nbsp;017]]
| [[:cdo:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:cdo:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;955]]
| [[:cdo:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:cdo:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 143
| [[Gaélicu escocés]]
| Gàidhlig
| &lt;code&gt;[[:gd:|gd]]&lt;/code&gt;
| [[:gd:Special:Statistics|16&amp;nbsp;055]]
| [[:gd:Special:Statistics|32&amp;nbsp;888]]
| [[:gd:Special:Statistics|581&amp;nbsp;780]]
| [[:gd:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:gd:Special:ListUsers|32&amp;nbsp;147]]
| [[:gd:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:gd:Special:ListFiles|290]]
| 19
|-
| 144
| [[:en:Buginese|Buginese]]
| ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ
| &lt;code&gt;[[:bug:|bug]]&lt;/code&gt;
| [[:bug:Special:Statistics|15&amp;nbsp;956]]
| [[:bug:Special:Statistics|20&amp;nbsp;514]]
| [[:bug:Special:Statistics|210&amp;nbsp;180]]
| [[:bug:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bug:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;257]]
| [[:bug:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:bug:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 145
| [[Amáricu]]
| አማርኛ
| &lt;code&gt;[[:am:|am]]&lt;/code&gt;
| [[:am:Special:Statistics|15&amp;nbsp;679]]
| [[:am:Special:Statistics|46&amp;nbsp;702]]
| [[:am:Special:Statistics|391&amp;nbsp;395]]
| [[:am:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:am:Special:ListUsers|55&amp;nbsp;922]]
| [[:am:Special:ActiveUsers|118]]
| [[:am:Special:ListFiles|1&amp;nbsp;357]]
| 33
|-
| 146
| [[Yiddish]]
| ייִדיש
| &lt;code&gt;[[:yi:|yi]]&lt;/code&gt;
| [[:yi:Special:Statistics|15&amp;nbsp;667]]
| [[:yi:Special:Statistics|44&amp;nbsp;481]]
| [[:yi:Special:Statistics|598&amp;nbsp;950]]
| [[:yi:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:yi:Special:ListUsers|60&amp;nbsp;706]]
| [[:yi:Special:ActiveUsers|57]]
| [[:yi:Special:ListFiles|985]]
| 46
|-
| 147
| [[Ilocanu]]
| Ilokano
| &lt;code&gt;[[:ilo:|ilo]]&lt;/code&gt;
| [[:ilo:Special:Statistics|15&amp;nbsp;504]]
| [[:ilo:Special:Statistics|70&amp;nbsp;700]]
| [[:ilo:Special:Statistics|405&amp;nbsp;319]]
| [[:ilo:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ilo:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;895]]
| [[:ilo:Special:ActiveUsers|32]]
| [[:ilo:Special:ListFiles|0]]
| 73
|-
| 148
| [[Idioma limburgués|Limburgués]]
| Limburgs
| &lt;code&gt;[[:li:|li]]&lt;/code&gt;
| [[:li:Special:Statistics|15&amp;nbsp;205]]
| [[:li:Special:Statistics|68&amp;nbsp;799]]
| [[:li:Special:Statistics|484&amp;nbsp;936]]
| [[:li:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:li:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;323]]
| [[:li:Special:ActiveUsers|28]]
| [[:li:Special:ListFiles|622]]
| 88
|-
| 149
| [[:en:Gorontalo|Gorontalo]]
| Bahasa Hulontalo
| &lt;code&gt;[[:gor:|gor]]&lt;/code&gt;
| [[:gor:Special:Statistics|15&amp;nbsp;102]]
| [[:gor:Special:Statistics|25&amp;nbsp;015]]
| [[:gor:Special:Statistics|67&amp;nbsp;176]]
| [[:gor:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:gor:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;464]]
| [[:gor:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:gor:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 150
| [[Idioma santali|Santali]]
| Santhali
| &lt;code&gt;[[:sat:|sat]]&lt;/code&gt;
| [[:sat:Special:Statistics|15&amp;nbsp;048]]
| [[:sat:Special:Statistics|32&amp;nbsp;101]]
| [[:sat:Special:Statistics|188&amp;nbsp;137]]
| [[:sat:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:sat:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;915]]
| [[:sat:Special:ActiveUsers|41]]
| [[:sat:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 151
| [[Idioma napolitanu|Napolitanu]]
| Napulitano
| &lt;code&gt;[[:nap:|nap]]&lt;/code&gt;
| [[:nap:Special:Statistics|14&amp;nbsp;957]]
| [[:nap:Special:Statistics|24&amp;nbsp;214]]
| [[:nap:Special:Statistics|671&amp;nbsp;571]]
| [[:nap:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:nap:Special:ListUsers|34&amp;nbsp;482]]
| [[:nap:Special:ActiveUsers|39]]
| [[:nap:Special:ListFiles|287]]
| 11
|-
| 152
| [[Idioma shan|Shan]]
| ၵႂၢမ်းတႆးလူင်
| &lt;code&gt;[[:shn:|shn]]&lt;/code&gt;
| [[:shn:Special:Statistics|14&amp;nbsp;710]]
| [[:shn:Special:Statistics|35&amp;nbsp;746]]
| [[:shn:Special:Statistics|125&amp;nbsp;877]]
| [[:shn:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:shn:Special:ListUsers|6&amp;nbsp;457]]
| [[:shn:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:shn:Special:ListFiles|78]]
| 7
|-
| 153
| [[Idioma maithili|Maithili]]
| मैथिली
| &lt;code&gt;[[:mai:|mai]]&lt;/code&gt;
| [[:mai:Special:Statistics|14&amp;nbsp;340]]
| [[:mai:Special:Statistics|45&amp;nbsp;998]]
| [[:mai:Special:Statistics|274&amp;nbsp;226]]
| [[:mai:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:mai:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;093]]
| [[:mai:Special:ActiveUsers|34]]
| [[:mai:Special:ListFiles|126]]
| 29
|-
| 154
| [[:en:Upper Sorbian|Upper Sorbian]]
| hornjoserbsce
| &lt;code&gt;[[:hsb:|hsb]]&lt;/code&gt;
| [[:hsb:Special:Statistics|14&amp;nbsp;249]]
| [[:hsb:Special:Statistics|36&amp;nbsp;470]]
| [[:hsb:Special:Statistics|389&amp;nbsp;758]]
| [[:hsb:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:hsb:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;160]]
| [[:hsb:Special:ActiveUsers|35]]
| [[:hsb:Special:ListFiles|126]]
| 26
|-
| 155
| [[Feroés]]
| føroyskt
| &lt;code&gt;[[:fo:|fo]]&lt;/code&gt;
| [[:fo:Special:Statistics|14&amp;nbsp;211]]
| [[:fo:Special:Statistics|41&amp;nbsp;060]]
| [[:fo:Special:Statistics|387&amp;nbsp;377]]
| [[:fo:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:fo:Special:ListUsers|34&amp;nbsp;566]]
| [[:fo:Special:ActiveUsers|56]]
| [[:fo:Special:ListFiles|0]]
| 34
|-
| 156
| [[Idioma emiliano-romañol|Emiliano-romañol]]
| emiliàn e rumagnòl
| &lt;code&gt;[[:eml:|eml]]&lt;/code&gt;
| [[:eml:Special:Statistics|14&amp;nbsp;061]]
| [[:eml:Special:Statistics|37&amp;nbsp;419]]
| [[:eml:Special:Statistics|168&amp;nbsp;331]]
| [[:eml:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:eml:Special:ListUsers|31&amp;nbsp;061]]
| [[:eml:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:eml:Special:ListFiles|2&amp;nbsp;915]]
| 12
|-
| 157
| [[Árabe marroquín]]
| اللهجة المغربي
| &lt;code&gt;[[:ary:|ary]]&lt;/code&gt;
| [[:ary:Special:Statistics|13&amp;nbsp;829]]
| [[:ary:Special:Statistics|103&amp;nbsp;569]]
| [[:ary:Special:Statistics|507&amp;nbsp;967]]
| [[:ary:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ary:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;137]]
| [[:ary:Special:ActiveUsers|97]]
| [[:ary:Special:ListFiles|344]]
| 207
|-
| 160
| [[dagbani]]
| dagbanli
| &lt;code&gt;[[:dag:|dag]]&lt;/code&gt;
| [[:dag:Special:Statistics|13&amp;nbsp;771]]
| [[:dag:Special:Statistics|24&amp;nbsp;764]]
| [[:dag:Special:Statistics|136&amp;nbsp;546]]
| [[:dag:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:dag:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;953]]
| [[:dag:Special:ActiveUsers|50]]
| [[:dag:Special:ListFiles|0]]
| 4
|-
| 161
| [[Idioma armeniu occidental|Armeniu occidental]]
| Արեւմտահայերէն
| &lt;code&gt;[[:hyw:|hyw]]&lt;/code&gt;
| [[:hyw:Special:Statistics|13&amp;nbsp;636]]
| [[:hyw:Special:Statistics|29&amp;nbsp;912]]
| [[:hyw:Special:Statistics|239&amp;nbsp;846]]
| [[:hyw:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:hyw:Special:ListUsers|14&amp;nbsp;331]]
| [[:hyw:Special:ActiveUsers|62]]
| [[:hyw:Special:ListFiles|0]]
| 11
|-
| 162
| [[Idioma occidental|Occidental]]
| Interlingue
| &lt;code&gt;[[:ie:|ie]]&lt;/code&gt;
| [[:ie:Special:Statistics|13&amp;nbsp;582]]
| [[:ie:Special:Statistics|17&amp;nbsp;873]]
| [[:ie:Special:Statistics|167&amp;nbsp;628]]
| [[:ie:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ie:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;207]]
| [[:ie:Special:ActiveUsers|41]]
| [[:ie:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 163
| [[Idioma karakalpako|Karakalpako]]
| Qaraqalpaqsha
| &lt;code&gt;[[:kaa:|kaa]]&lt;/code&gt;
| [[:kaa:Special:Statistics|13&amp;nbsp;083]]
| [[:kaa:Special:Statistics|37&amp;nbsp;351]]
| [[:kaa:Special:Statistics|227&amp;nbsp;667]]
| [[:kaa:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:kaa:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;896]]
| [[:kaa:Special:ActiveUsers|46]]
| [[:kaa:Special:ListFiles|89]]
| 21
|-
| 164
| [[Idioma achenés|Achenés]]
| Acèh
| &lt;code&gt;[[:ace:|ace]]&lt;/code&gt;
| [[:ace:Special:Statistics|13&amp;nbsp;058]]
| [[:ace:Special:Statistics|28&amp;nbsp;268]]
| [[:ace:Special:Statistics|157&amp;nbsp;680]]
| [[:ace:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ace:Special:ListUsers|32&amp;nbsp;974]]
| [[:ace:Special:ActiveUsers|39]]
| [[:ace:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 165
| [[Idioma valón|Valón]]
| walon
| &lt;code&gt;[[:wa:|wa]]&lt;/code&gt;
| [[:wa:Special:Statistics|12&amp;nbsp;942]]
| [[:wa:Special:Statistics|30&amp;nbsp;922]]
| [[:wa:Special:Statistics|424&amp;nbsp;171]]
| [[:wa:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:wa:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;474]]
| [[:wa:Special:ActiveUsers|36]]
| [[:wa:Special:ListFiles|764]]
| 26
|-
| 166
| [[Idioma sánscritu|Sánscritu]]
| संस्कृतम्
| &lt;code&gt;[[:sa:|sa]]&lt;/code&gt;
| [[:sa:Special:Statistics|12&amp;nbsp;491]]
| [[:sa:Special:Statistics|82&amp;nbsp;507]]
| [[:sa:Special:Statistics|498&amp;nbsp;643]]
| [[:sa:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:sa:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;670]]
| [[:sa:Special:ActiveUsers|35]]
| [[:sa:Special:ListFiles|445]]
| 190
|-
| 167
| [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]
| Fiji Hindi
| &lt;code&gt;[[:hif:|hif]]&lt;/code&gt;
| [[:hif:Special:Statistics|12&amp;nbsp;328]]
| [[:hif:Special:Statistics|57&amp;nbsp;036]]
| [[:hif:Special:Statistics|334&amp;nbsp;915]]
| [[:hif:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:hif:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;764]]
| [[:hif:Special:ActiveUsers|72]]
| [[:hif:Special:ListFiles|187]]
| 77
|-
| 168
| [[Idioma zulú|Zulú]]
| isiZulu
| &lt;code&gt;[[:zu:|zu]]&lt;/code&gt;
| [[:zu:Special:Statistics|12&amp;nbsp;263]]
| [[:zu:Special:Statistics|27&amp;nbsp;056]]
| [[:zu:Special:Statistics|123&amp;nbsp;469]]
| [[:zu:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:zu:Special:ListUsers|25&amp;nbsp;909]]
| [[:zu:Special:ActiveUsers|63]]
| [[:zu:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 169
| [[{{#language:zgh|ast}}]]
| {{lang|zgh|{{#language:zgh}}}}
| &lt;code&gt;[[:zgh:|zgh]]&lt;/code&gt;
| [[:zgh:Special:Statistics|12&amp;nbsp;225]]
| [[:zgh:Special:Statistics|52&amp;nbsp;217]]
| [[:zgh:Special:Statistics|176&amp;nbsp;227]]
| [[:zgh:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:zgh:Special:ListUsers|38&amp;nbsp;765]]
| [[:zgh:Special:ActiveUsers|45]]
| [[:zgh:Special:ListFiles|0]]
| 36
|-
| 170
| [[Idioma camboyanu|Camboyanu]]
| ភាសាខ្មែរ
| &lt;code&gt;[[:km:|km]]&lt;/code&gt;
| [[:km:Special:Statistics|12&amp;nbsp;041]]
| [[:km:Special:Statistics|37&amp;nbsp;127]]
| [[:km:Special:Statistics|334&amp;nbsp;883]]
| [[:km:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:km:Special:ListUsers|50&amp;nbsp;373]]
| [[:km:Special:ActiveUsers|142]]
| [[:km:Special:ListFiles|808]]
| 39
|-
| 171
| [[:en:Banjar|Banjar]]
| Bahasa Banjar
| &lt;code&gt;[[:bjn:|bjn]]&lt;/code&gt;
| [[:bjn:Special:Statistics|11&amp;nbsp;861]]
| [[:bjn:Special:Statistics|35&amp;nbsp;982]]
| [[:bjn:Special:Statistics|110&amp;nbsp;396]]
| [[:bjn:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:bjn:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;282]]
| [[:bjn:Special:ActiveUsers|39]]
| [[:bjn:Special:ListFiles|2]]
| 13
|-
| 172
| [[Idioma shona|Shona]]
| chiShona
| &lt;code&gt;[[:sn:|sn]]&lt;/code&gt;
| [[:sn:Special:Statistics|11&amp;nbsp;618]]
| [[:sn:Special:Statistics|20&amp;nbsp;643]]
| [[:sn:Special:Statistics|113&amp;nbsp;267]]
| [[:sn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:sn:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;752]]
| [[:sn:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:sn:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 173
| [[Idioma ligur|Ligur]]
| Ligure
| &lt;code&gt;[[:lij:|lij]]&lt;/code&gt;
| [[:lij:Special:Statistics|11&amp;nbsp;521]]
| [[:lij:Special:Statistics|28&amp;nbsp;313]]
| [[:lij:Special:Statistics|269&amp;nbsp;323]]
| [[:lij:Special:ListUsers/sysop|7]]
| [[:lij:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;720]]
| [[:lij:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:lij:Special:ListFiles|32]]
| 20
|-
| 174
| [[:en:Meadow Mari|Meadow Mari]]
| олык марий
| &lt;code&gt;[[:mhr:|mhr]]&lt;/code&gt;
| [[:mhr:Special:Statistics|11&amp;nbsp;325]]
| [[:mhr:Special:Statistics|31&amp;nbsp;628]]
| [[:mhr:Special:Statistics|202&amp;nbsp;874]]
| [[:mhr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mhr:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;536]]
| [[:mhr:Special:ActiveUsers|28]]
| [[:mhr:Special:ListFiles|0]]
| 21
|-
| 175
| [[tachelhit]]
| taclḥit
| &lt;code&gt;[[:shi:|shi]]&lt;/code&gt;
| [[:shi:Special:Statistics|10&amp;nbsp;891]]
| [[:shi:Special:Statistics|14&amp;nbsp;977]]
| [[:shi:Special:Statistics|78&amp;nbsp;473]]
| [[:shi:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:shi:Special:ListUsers|35&amp;nbsp;276]]
| [[:shi:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:shi:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 176
| [[iodioma meitei|meitei]]
| ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ
| &lt;code&gt;[[:mni:|mni]]&lt;/code&gt;
| [[:mni:Special:Statistics|10&amp;nbsp;540]]
| [[:mni:Special:Statistics|17&amp;nbsp;866]]
| [[:mni:Special:Statistics|61&amp;nbsp;712]]
| [[:mni:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:mni:Special:ListUsers|40&amp;nbsp;873]]
| [[:mni:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:mni:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 177
| [[Somalín]]
| Soomaaliga
| &lt;code&gt;[[:so:|so]]&lt;/code&gt;
| [[:so:Special:Statistics|10&amp;nbsp;472]]
| [[:so:Special:Statistics|31&amp;nbsp;564]]
| [[:so:Special:Statistics|297&amp;nbsp;111]]
| [[:so:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:so:Special:ListUsers|45&amp;nbsp;212]]
| [[:so:Special:ActiveUsers|129]]
| [[:so:Special:ListFiles|0]]
| 38
|-
| 178
| [[Idioma cachemir|Cachemir]]
| कॉशुर / کٲشُر
| &lt;code&gt;[[:ks:|ks]]&lt;/code&gt;
| [[:ks:Special:Statistics|10&amp;nbsp;458]]
| [[:ks:Special:Statistics|24&amp;nbsp;527]]
| [[:ks:Special:Statistics|138&amp;nbsp;275]]
| [[:ks:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ks:Special:ListUsers|14&amp;nbsp;065]]
| [[:ks:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:ks:Special:ListFiles|88]]
| 10
|-
| 179
| [[:en:Hill Mari|Hill Mari]]
| кырык мары
| &lt;code&gt;[[:mrj:|mrj]]&lt;/code&gt;
| [[:mrj:Special:Statistics|10&amp;nbsp;430]]
| [[:mrj:Special:Statistics|21&amp;nbsp;495]]
| [[:mrj:Special:Statistics|107&amp;nbsp;967]]
| [[:mrj:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mrj:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;275]]
| [[:mrj:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:mrj:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 180
| [[Idioma hakka]]
| 客家語/Hak-kâ-ngî
| &lt;code&gt;[[:hak:|hak]]&lt;/code&gt;
| [[:hak:Special:Statistics|10&amp;nbsp;422]]
| [[:hak:Special:Statistics|20&amp;nbsp;032]]
| [[:hak:Special:Statistics|133&amp;nbsp;749]]
| [[:hak:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:hak:Special:ListUsers|36&amp;nbsp;667]]
| [[:hak:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:hak:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 181
| [[Rusinu]]
| русиньскый
| &lt;code&gt;[[:rue:|rue]]&lt;/code&gt;
| [[:rue:Special:Statistics|10&amp;nbsp;241]]
| [[:rue:Special:Statistics|22&amp;nbsp;861]]
| [[:rue:Special:Statistics|164&amp;nbsp;583]]
| [[:rue:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rue:Special:ListUsers|35&amp;nbsp;735]]
| [[:rue:Special:ActiveUsers|44]]
| [[:rue:Special:ListFiles|87]]
| 11
|-
| 182
| [[Idioma pampangu|Pampangu]]
| Kapampangan
| &lt;code&gt;[[:pam:|pam]]&lt;/code&gt;
| [[:pam:Special:Statistics|10&amp;nbsp;211]]
| [[:pam:Special:Statistics|23&amp;nbsp;398]]
| [[:pam:Special:Statistics|311&amp;nbsp;544]]
| [[:pam:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:pam:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;680]]
| [[:pam:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:pam:Special:ListFiles|394]]
| 22
|-
| 183
| [[{{#language:tly|ast}}]]
| {{lang|tly|{{#language:tly}}}}
| &lt;code&gt;[[:tly:|tly]]&lt;/code&gt;
| [[:tly:Special:Statistics|10&amp;nbsp;111]]
| [[:tly:Special:Statistics|13&amp;nbsp;952]]
| [[:tly:Special:Statistics|124&amp;nbsp;517]]
| [[:tly:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:tly:Special:ListUsers|43&amp;nbsp;428]]
| [[:tly:Special:ActiveUsers|39]]
| [[:tly:Special:ListFiles|1]]
| 1
|-
| 184
| [[Uigur]]
| ئۇيغۇرچە / Uyghurche
| &lt;code&gt;[[:ug:|ug]]&lt;/code&gt;
| [[:ug:Special:Statistics|9&amp;nbsp;720]]
| [[:ug:Special:Statistics|17&amp;nbsp;654]]
| [[:ug:Special:Statistics|175&amp;nbsp;254]]
| [[:ug:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ug:Special:ListUsers|25&amp;nbsp;557]]
| [[:ug:Special:ActiveUsers|43]]
| [[:ug:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 185
| [[Kiñaruanda]]
| Kinyarwanda
| &lt;code&gt;[[:rw:|rw]]&lt;/code&gt;
| [[:rw:Special:Statistics|9&amp;nbsp;654]]
| [[:rw:Special:Statistics|18&amp;nbsp;868]]
| [[:rw:Special:Statistics|130&amp;nbsp;985]]
| [[:rw:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rw:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;032]]
| [[:rw:Special:ActiveUsers|94]]
| [[:rw:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 186
| [[Llingües bihari|Bihari]]
| भोजपुरी
| &lt;code&gt;[[:bh:|bh]]&lt;/code&gt;
| [[:bh:Special:Statistics|9&amp;nbsp;036]]
| [[:bh:Special:Statistics|81&amp;nbsp;694]]
| [[:bh:Special:Statistics|792&amp;nbsp;923]]
| [[:bh:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:bh:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;874]]
| [[:bh:Special:ActiveUsers|45]]
| [[:bh:Special:ListFiles|54]]
| 628
|-
| 188
| [[Idioma corsu|Corsu]]
| corsu
| &lt;code&gt;[[:co:|co]]&lt;/code&gt;
| [[:co:Special:Statistics|8&amp;nbsp;953]]
| [[:co:Special:Statistics|18&amp;nbsp;264]]
| [[:co:Special:Statistics|400&amp;nbsp;789]]
| [[:co:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:co:Special:ListUsers|27&amp;nbsp;249]]
| [[:co:Special:ActiveUsers|43]]
| [[:co:Special:ListFiles|0]]
| 24
|-
| 189
| [[Sesotho sa leboa]]
| Sesotho sa Leboa
| &lt;code&gt;[[:nso:|nso]]&lt;/code&gt;
| [[:nso:Special:Statistics|8&amp;nbsp;925]]
| [[:nso:Special:Statistics|11&amp;nbsp;886]]
| [[:nso:Special:Statistics|54&amp;nbsp;871]]
| [[:nso:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:nso:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;444]]
| [[:nso:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:nso:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 190
| [[:en:West Flemish|West Flemish]]
| West-Vlams
| &lt;code&gt;[[:vls:|vls]]&lt;/code&gt;
| [[:vls:Special:Statistics|8&amp;nbsp;338]]
| [[:vls:Special:Statistics|23&amp;nbsp;344]]
| [[:vls:Special:Statistics|326&amp;nbsp;372]]
| [[:vls:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:vls:Special:ListUsers|30&amp;nbsp;840]]
| [[:vls:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:vls:Special:ListFiles|355]]
| 45
|-
| 191
| [[Idioma tibetanu|Tibetanu]]
| བོད་ཡིག
| &lt;code&gt;[[:bo:|bo]]&lt;/code&gt;
| [[:bo:Special:Statistics|8&amp;nbsp;071]]
| [[:bo:Special:Statistics|22&amp;nbsp;618]]
| [[:bo:Special:Statistics|161&amp;nbsp;270]]
| [[:bo:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:bo:Special:ListUsers|35&amp;nbsp;080]]
| [[:bo:Special:ActiveUsers|54]]
| [[:bo:Special:ListFiles|0]]
| 23
|-
| 193
| [[Idioma maorí|Maorí]]
| Māori
| &lt;code&gt;[[:mi:|mi]]&lt;/code&gt;
| [[:mi:Special:Statistics|8&amp;nbsp;037]]
| [[:mi:Special:Statistics|15&amp;nbsp;464]]
| [[:mi:Special:Statistics|167&amp;nbsp;175]]
| [[:mi:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:mi:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;721]]
| [[:mi:Special:ActiveUsers|34]]
| [[:mi:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 194
| [[Sami septentrional]]
| davvisámegiella
| &lt;code&gt;[[:se:|se]]&lt;/code&gt;
| [[:se:Special:Statistics|7&amp;nbsp;907]]
| [[:se:Special:Statistics|21&amp;nbsp;124]]
| [[:se:Special:Statistics|305&amp;nbsp;833]]
| [[:se:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:se:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;578]]
| [[:se:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:se:Special:ListFiles|0]]
| 40
|-
| 195
| [[Idioma erzya]]
| эрзянь
| &lt;code&gt;[[:myv:|myv]]&lt;/code&gt;
| [[:myv:Special:Statistics|7&amp;nbsp;868]]
| [[:myv:Special:Statistics|31&amp;nbsp;826]]
| [[:myv:Special:Statistics|154&amp;nbsp;295]]
| [[:myv:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:myv:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;012]]
| [[:myv:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:myv:Special:ListFiles|0]]
| 45
|-
| 196
| [[Idioma maltés|Maltés]]
| Malti
| &lt;code&gt;[[:mt:|mt]]&lt;/code&gt;
| [[:mt:Special:Statistics|7&amp;nbsp;843]]
| [[:mt:Special:Statistics|23&amp;nbsp;761]]
| [[:mt:Special:Statistics|329&amp;nbsp;225]]
| [[:mt:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:mt:Special:ListUsers|27&amp;nbsp;704]]
| [[:mt:Special:ActiveUsers|64]]
| [[:mt:Special:ListFiles|697]]
| 57
|-
| 197
| [[Idioma sardu|Sardu]]
| sardu
| &lt;code&gt;[[:sc:|sc]]&lt;/code&gt;
| [[:sc:Special:Statistics|7&amp;nbsp;808]]
| [[:sc:Special:Statistics|17&amp;nbsp;729]]
| [[:sc:Special:Statistics|189&amp;nbsp;572]]
| [[:sc:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:sc:Special:ListUsers|29&amp;nbsp;171]]
| [[:sc:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:sc:Special:ListFiles|157]]
| 17
|-
| 198
| [[Idioma moksha|Moksha]]
| мокшень
| &lt;code&gt;[[:mdf:|mdf]]&lt;/code&gt;
| [[:mdf:Special:Statistics|7&amp;nbsp;625]]
| [[:mdf:Special:Statistics|23&amp;nbsp;910]]
| [[:mdf:Special:Statistics|103&amp;nbsp;169]]
| [[:mdf:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mdf:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;747]]
| [[:mdf:Special:ActiveUsers|17]]
| [[:mdf:Special:ListFiles|0]]
| 20
|-
| 199
| [[Zelandés]]
| Zeêuws
| &lt;code&gt;[[:zea:|zea]]&lt;/code&gt;
| [[:zea:Special:Statistics|7&amp;nbsp;272]]
| [[:zea:Special:Statistics|13&amp;nbsp;893]]
| [[:zea:Special:Statistics|178&amp;nbsp;644]]
| [[:zea:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:zea:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;810]]
| [[:zea:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:zea:Special:ListFiles|1]]
| 11
|-
| 200
| [[Idioma córnicu|Córnicu]]
| kernowek
| &lt;code&gt;[[:kw:|kw]]&lt;/code&gt;
| [[:kw:Special:Statistics|7&amp;nbsp;155]]
| [[:kw:Special:Statistics|14&amp;nbsp;986]]
| [[:kw:Special:Statistics|225&amp;nbsp;651]]
| [[:kw:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:kw:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;531]]
| [[:kw:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:kw:Special:ListFiles|6]]
| 18
|-
| 201
| [[Cabiliu]]
| Taqbaylit
| &lt;code&gt;[[:kab:|kab]]&lt;/code&gt;
| [[:kab:Special:Statistics|7&amp;nbsp;136]]
| [[:kab:Special:Statistics|18&amp;nbsp;158]]
| [[:kab:Special:Statistics|116&amp;nbsp;360]]
| [[:kab:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kab:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;500]]
| [[:kab:Special:ActiveUsers|36]]
| [[:kab:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 202
| [[Idioma vepsiu|Vepsiu]]
| vepsän kel’
| &lt;code&gt;[[:vep:|vep]]&lt;/code&gt;
| [[:vep:Special:Statistics|7&amp;nbsp;110]]
| [[:vep:Special:Statistics|39&amp;nbsp;068]]
| [[:vep:Special:Statistics|187&amp;nbsp;627]]
| [[:vep:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:vep:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;266]]
| [[:vep:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:vep:Special:ListFiles|0]]
| 97
|-
| 203
| [[Manx]]
| Gaelg
| &lt;code&gt;[[:gv:|gv]]&lt;/code&gt;
| [[:gv:Special:Statistics|7&amp;nbsp;104]]
| [[:gv:Special:Statistics|44&amp;nbsp;557]]
| [[:gv:Special:Statistics|377&amp;nbsp;771]]
| [[:gv:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:gv:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;200]]
| [[:gv:Special:ActiveUsers|32]]
| [[:gv:Special:ListFiles|122]]
| 236
|-
| 204
| [[Idioma turcomanu|Turcomanu]]
| Türkmençe
| &lt;code&gt;[[:tk:|tk]]&lt;/code&gt;
| [[:tk:Special:Statistics|7&amp;nbsp;104]]
| [[:tk:Special:Statistics|17&amp;nbsp;734]]
| [[:tk:Special:Statistics|268&amp;nbsp;326]]
| [[:tk:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:tk:Special:ListUsers|33&amp;nbsp;533]]
| [[:tk:Special:ActiveUsers|50]]
| [[:tk:Special:ListFiles|332]]
| 34
|-
| 205
| [[Chinu gan]]
| 贛語
| &lt;code&gt;[[:gan:|gan]]&lt;/code&gt;
| [[:gan:Special:Statistics|6&amp;nbsp;816]]
| [[:gan:Special:Statistics|34&amp;nbsp;489]]
| [[:gan:Special:Statistics|401&amp;nbsp;271]]
| [[:gan:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:gan:Special:ListUsers|85&amp;nbsp;199]]
| [[:gan:Special:ActiveUsers|34]]
| [[:gan:Special:ListFiles|40]]
| 192
|-
| 207
| [[Sami inari]]
| Anarâškielâ
| &lt;code&gt;[[:smn:|smn]]&lt;/code&gt;
| [[:smn:Special:Statistics|6&amp;nbsp;557]]
| [[:smn:Special:Statistics|29&amp;nbsp;582]]
| [[:smn:Special:Statistics|153&amp;nbsp;245]]
| [[:smn:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:smn:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;052]]
| [[:smn:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:smn:Special:ListFiles|0]]
| 64
|-
| 208
| [[Llingua abḥasiana|Abḥasiu]]
| Аҧсшәа
| &lt;code&gt;[[:ab:|ab]]&lt;/code&gt;
| [[:ab:Special:Statistics|6&amp;nbsp;532]]
| [[:ab:Special:Statistics|36&amp;nbsp;028]]
| [[:ab:Special:Statistics|165&amp;nbsp;753]]
| [[:ab:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ab:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;811]]
| [[:ab:Special:ActiveUsers|42]]
| [[:ab:Special:ListFiles|9]]
| 94
|-
| 209
| [[Picardu]]
| Picard
| &lt;code&gt;[[:pcd:|pcd]]&lt;/code&gt;
| [[:pcd:Special:Statistics|6&amp;nbsp;109]]
| [[:pcd:Special:Statistics|12&amp;nbsp;172]]
| [[:pcd:Special:Statistics|79&amp;nbsp;242]]
| [[:pcd:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:pcd:Special:ListUsers|21&amp;nbsp;637]]
| [[:pcd:Special:ActiveUsers|35]]
| [[:pcd:Special:ListFiles|51]]
| 6
|-
| 210
| [[Idioma guaraní|Guaraní]]
| Avañe'ẽ
| &lt;code&gt;[[:gn:|gn]]&lt;/code&gt;
| [[:gn:Special:Statistics|6&amp;nbsp;032]]
| [[:gn:Special:Statistics|14&amp;nbsp;189]]
| [[:gn:Special:Statistics|137&amp;nbsp;511]]
| [[:gn:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:gn:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;751]]
| [[:gn:Special:ActiveUsers|48]]
| [[:gn:Special:ListFiles|0]]
| 18
|-
| 211
| [[Idioma udmurtu]]
| удмурт
| &lt;code&gt;[[:udm:|udm]]&lt;/code&gt;
| [[:udm:Special:Statistics|5&amp;nbsp;915]]
| [[:udm:Special:Statistics|20&amp;nbsp;381]]
| [[:udm:Special:Statistics|129&amp;nbsp;861]]
| [[:udm:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:udm:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;464]]
| [[:udm:Special:ActiveUsers|25]]
| [[:udm:Special:ListFiles|8]]
| 38
|-
| 212
| [[Franco-provenzal]]
| arpetan
| &lt;code&gt;[[:frp:|frp]]&lt;/code&gt;
| [[:frp:Special:Statistics|5&amp;nbsp;827]]
| [[:frp:Special:Statistics|18&amp;nbsp;252]]
| [[:frp:Special:Statistics|230&amp;nbsp;839]]
| [[:frp:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:frp:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;658]]
| [[:frp:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:frp:Special:ListFiles|0]]
| 58
|-
| 213
| [[Idioma komi|Komi]]
| коми
| &lt;code&gt;[[:kv:|kv]]&lt;/code&gt;
| [[:kv:Special:Statistics|5&amp;nbsp;759]]
| [[:kv:Special:Statistics|20&amp;nbsp;088]]
| [[:kv:Special:Statistics|148&amp;nbsp;545]]
| [[:kv:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kv:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;837]]
| [[:kv:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:kv:Special:ListFiles|0]]
| 46
|-
| 214
| [[Idioma caxubiu|Caxubiu]]
| kaszëbsczi
| &lt;code&gt;[[:csb:|csb]]&lt;/code&gt;
| [[:csb:Special:Statistics|5&amp;nbsp;572]]
| [[:csb:Special:Statistics|9&amp;nbsp;490]]
| [[:csb:Special:Statistics|198&amp;nbsp;339]]
| [[:csb:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:csb:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;473]]
| [[:csb:Special:ActiveUsers|35]]
| [[:csb:Special:ListFiles|0]]
| 10
|-
| 215
| [[Idioma lao|Lao]]
| ລາວ
| &lt;code&gt;[[:lo:|lo]]&lt;/code&gt;
| [[:lo:Special:Statistics|5&amp;nbsp;522]]
| [[:lo:Special:Statistics|16&amp;nbsp;197]]
| [[:lo:Special:Statistics|127&amp;nbsp;609]]
| [[:lo:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lo:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;005]]
| [[:lo:Special:ActiveUsers|45]]
| [[:lo:Special:ListFiles|39]]
| 29
|-
| 216
| [[Papiamentu]]
| Papiamentu
| &lt;code&gt;[[:pap:|pap]]&lt;/code&gt;
| [[:pap:Special:Statistics|5&amp;nbsp;434]]
| [[:pap:Special:Statistics|11&amp;nbsp;157]]
| [[:pap:Special:Statistics|190&amp;nbsp;863]]
| [[:pap:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:pap:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;061]]
| [[:pap:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:pap:Special:ListFiles|0]]
| 19
|-
| 217
| [[Madurese]]
| Madhurâ
| &lt;code&gt;[[:mad:|mad]]&lt;/code&gt;
| [[:mad:Special:Statistics|5&amp;nbsp;306]]
| [[:mad:Special:Statistics|15&amp;nbsp;864]]
| [[:mad:Special:Statistics|57&amp;nbsp;855]]
| [[:mad:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:mad:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;000]]
| [[:mad:Special:ActiveUsers|46]]
| [[:mad:Special:ListFiles|0]]
| 14
|-
| 218
| [[Llingua aymara]]
| Aymar aru
| &lt;code&gt;[[:ay:|ay]]&lt;/code&gt;
| [[:ay:Special:Statistics|5&amp;nbsp;269]]
| [[:ay:Special:Statistics|8&amp;nbsp;970]]
| [[:ay:Special:Statistics|102&amp;nbsp;481]]
| [[:ay:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ay:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;341]]
| [[:ay:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:ay:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 219
| [[Idioma lingala|Lingala]]
| lingála
| &lt;code&gt;[[:ln:|ln]]&lt;/code&gt;
| [[:ln:Special:Statistics|5&amp;nbsp;206]]
| [[:ln:Special:Statistics|11&amp;nbsp;922]]
| [[:ln:Special:Statistics|135&amp;nbsp;094]]
| [[:ln:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ln:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;690]]
| [[:ln:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:ln:Special:ListFiles|34]]
| 19
|-
| 220
| [[Inglés antiguu]]
| Ænglisc
| &lt;code&gt;[[:ang:|ang]]&lt;/code&gt;
| [[:ang:Special:Statistics|5&amp;nbsp;201]]
| [[:ang:Special:Statistics|22&amp;nbsp;044]]
| [[:ang:Special:Statistics|230&amp;nbsp;047]]
| [[:ang:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ang:Special:ListUsers|138&amp;nbsp;010]]
| [[:ang:Special:ActiveUsers|55]]
| [[:ang:Special:ListFiles|264]]
| 109
|-
| 221
| [[Idioma luganda|Luganda]]
| Luganda
| &lt;code&gt;[[:lg:|lg]]&lt;/code&gt;
| [[:lg:Special:Statistics|5&amp;nbsp;099]]
| [[:lg:Special:Statistics|9&amp;nbsp;974]]
| [[:lg:Special:Statistics|51&amp;nbsp;231]]
| [[:lg:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:lg:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;037]]
| [[:lg:Special:ActiveUsers|55]]
| [[:lg:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 222
| [[pidgin ghanianu]]
| Ghanaian Pidgin English
| &lt;code&gt;[[:gpe:|gpe]]&lt;/code&gt;
| [[:gpe:Special:Statistics|5&amp;nbsp;069]]
| [[:gpe:Special:Statistics|26&amp;nbsp;286]]
| [[:gpe:Special:Statistics|98&amp;nbsp;147]]
| [[:gpe:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:gpe:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;905]]
| [[:gpe:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:gpe:Special:ListFiles|0]]
| 65
|-
| 223
| [[Normandu]]
| Nouormand
| &lt;code&gt;[[:nrm:|nrm]]&lt;/code&gt;
| [[:nrm:Special:Statistics|5&amp;nbsp;060]]
| [[:nrm:Special:Statistics|10&amp;nbsp;691]]
| [[:nrm:Special:Statistics|221&amp;nbsp;165]]
| [[:nrm:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:nrm:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;348]]
| [[:nrm:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:nrm:Special:ListFiles|0]]
| 26
|-
| 224
| [[Friulanu]]
| furlan
| &lt;code&gt;[[:fur:|fur]]&lt;/code&gt;
| [[:fur:Special:Statistics|4&amp;nbsp;952]]
| [[:fur:Special:Statistics|11&amp;nbsp;224]]
| [[:fur:Special:Statistics|182&amp;nbsp;206]]
| [[:fur:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:fur:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;822]]
| [[:fur:Special:ActiveUsers|38]]
| [[:fur:Special:ListFiles|296]]
| 26
|-
| 225
| [[Idioma carelianu|Carelianu]]
| Livvinkarjala
| &lt;code&gt;[[:olo:|olo]]&lt;/code&gt;
| [[:olo:Special:Statistics|4&amp;nbsp;758]]
| [[:olo:Special:Statistics|14&amp;nbsp;488]]
| [[:olo:Special:Statistics|40&amp;nbsp;064]]
| [[:olo:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:olo:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;619]]
| [[:olo:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:olo:Special:ListFiles|0]]
| 12
|-
| 226
| [[Idioma twi|Twi]]
| Twi
| &lt;code&gt;[[:tw:|tw]]&lt;/code&gt;
| [[:tw:Special:Statistics|4&amp;nbsp;698]]
| [[:tw:Special:Statistics|8&amp;nbsp;756]]
| [[:tw:Special:Statistics|137&amp;nbsp;418]]
| [[:tw:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:tw:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;207]]
| [[:tw:Special:ActiveUsers|31]]
| [[:tw:Special:ListFiles|0]]
| 12
|-
| 227
| [[Lingua Franca Nova]]
| Lingua Franca Nova
| &lt;code&gt;[[:lfn:|lfn]]&lt;/code&gt;
| [[:lfn:Special:Statistics|4&amp;nbsp;564]]
| [[:lfn:Special:Statistics|7&amp;nbsp;309]]
| [[:lfn:Special:Statistics|42&amp;nbsp;842]]
| [[:lfn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:lfn:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;969]]
| [[:lfn:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:lfn:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 228
| [[Idioma lezgianu|Lezgianu]]
| лезги
| &lt;code&gt;[[:lez:|lez]]&lt;/code&gt;
| [[:lez:Special:Statistics|4&amp;nbsp;464]]
| [[:lez:Special:Statistics|15&amp;nbsp;109]]
| [[:lez:Special:Statistics|98&amp;nbsp;122]]
| [[:lez:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lez:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;814]]
| [[:lez:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:lez:Special:ListFiles|11]]
| 37
|-
| 229
| [[Mirandés]]
| Mirandés
| &lt;code&gt;[[:mwl:|mwl]]&lt;/code&gt;
| [[:mwl:Special:Statistics|4&amp;nbsp;317]]
| [[:mwl:Special:Statistics|10&amp;nbsp;766]]
| [[:mwl:Special:Statistics|106&amp;nbsp;347]]
| [[:mwl:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mwl:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;168]]
| [[:mwl:Special:ActiveUsers|28]]
| [[:mwl:Special:ListFiles|0]]
| 22
|-
| 230
| [[Estremeñu]]
| estremeñu
| &lt;code&gt;[[:ext:|ext]]&lt;/code&gt;
| [[:ext:Special:Statistics|4&amp;nbsp;216]]
| [[:ext:Special:Statistics|9&amp;nbsp;307]]
| [[:ext:Special:Statistics|142&amp;nbsp;646]]
| [[:ext:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ext:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;153]]
| [[:ext:Special:ActiveUsers|34]]
| [[:ext:Special:ListFiles|0]]
| 22
|-
| 231
| [[:en:Saterland Frisian|Saterland Frisian]]
| Seeltersk
| &lt;code&gt;[[:stq:|stq]]&lt;/code&gt;
| [[:stq:Special:Statistics|4&amp;nbsp;187]]
| [[:stq:Special:Statistics|10&amp;nbsp;849]]
| [[:stq:Special:Statistics|124&amp;nbsp;254]]
| [[:stq:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:stq:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;128]]
| [[:stq:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:stq:Special:ListFiles|381]]
| 29
|-
| 232
| [[Tswana]]
| Setswana
| &lt;code&gt;[[:tn:|tn]]&lt;/code&gt;
| [[:tn:Special:Statistics|4&amp;nbsp;174]]
| [[:tn:Special:Statistics|8&amp;nbsp;801]]
| [[:tn:Special:Statistics|49&amp;nbsp;949]]
| [[:tn:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:tn:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;652]]
| [[:tn:Special:ActiveUsers|58]]
| [[:tn:Special:ListFiles|4]]
| 7
|-
| 233
| [[Náhuatl]]
| Nāhuatl
| &lt;code&gt;[[:nah:|nah]]&lt;/code&gt;
| [[:nah:Special:Statistics|4&amp;nbsp;166]]
| [[:nah:Special:Statistics|13&amp;nbsp;092]]
| [[:nah:Special:Statistics|524&amp;nbsp;556]]
| [[:nah:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:nah:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;524]]
| [[:nah:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:nah:Special:ListFiles|168]]
| 184
|-
| 234
| [[Tuvanu]]
| тыва дыл
| &lt;code&gt;[[:tyv:|tyv]]&lt;/code&gt;
| [[:tyv:Special:Statistics|4&amp;nbsp;126]]
| [[:tyv:Special:Statistics|14&amp;nbsp;979]]
| [[:tyv:Special:Statistics|52&amp;nbsp;070]]
| [[:tyv:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tyv:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;985]]
| [[:tyv:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:tyv:Special:ListFiles|0]]
| 24
|-
| 235
| [[Xudeoespañol]]
| Ladino
| &lt;code&gt;[[:lad:|lad]]&lt;/code&gt;
| [[:lad:Special:Statistics|4&amp;nbsp;041]]
| [[:lad:Special:Statistics|12&amp;nbsp;802]]
| [[:lad:Special:Statistics|216&amp;nbsp;292]]
| [[:lad:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:lad:Special:ListUsers|24&amp;nbsp;732]]
| [[:lad:Special:ActiveUsers|33]]
| [[:lad:Special:ListFiles|21]]
| 79
|-
| 236
| [[Idioma avar|Avar]]
| авар
| &lt;code&gt;[[:av:|av]]&lt;/code&gt;
| [[:av:Special:Statistics|4&amp;nbsp;013]]
| [[:av:Special:Statistics|18&amp;nbsp;673]]
| [[:av:Special:Statistics|97&amp;nbsp;339]]
| [[:av:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:av:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;503]]
| [[:av:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:av:Special:ListFiles|0]]
| 70
|-
| 237
| [[{{#language:fon|ast}}]]
| {{lang|fon|{{#language:fon}}}}
| &lt;code&gt;[[:fon:|fon]]&lt;/code&gt;
| [[:fon:Special:Statistics|3&amp;nbsp;979]]
| [[:fon:Special:Statistics|6&amp;nbsp;025]]
| [[:fon:Special:Statistics|32&amp;nbsp;367]]
| [[:fon:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:fon:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;315]]
| [[:fon:Special:ActiveUsers|34]]
| [[:fon:Special:ListFiles|0]]
| 1
|-
| 238
| [[{{#language:tok|ast}}]]
| {{lang|tok|{{#language:tok}}}}
| &lt;code&gt;[[:tok:|tok]]&lt;/code&gt;
| [[:tok:Special:Statistics|3&amp;nbsp;933]]
| [[:tok:Special:Statistics|10&amp;nbsp;278]]
| [[:tok:Special:Statistics|58&amp;nbsp;407]]
| [[:tok:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:tok:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;993]]
| [[:tok:Special:ActiveUsers|110]]
| [[:tok:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 239
| [[Romanche]]
| rumantsch
| &lt;code&gt;[[:rm:|rm]]&lt;/code&gt;
| [[:rm:Special:Statistics|3&amp;nbsp;867]]
| [[:rm:Special:Statistics|9&amp;nbsp;858]]
| [[:rm:Special:Statistics|172&amp;nbsp;090]]
| [[:rm:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:rm:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;376]]
| [[:rm:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:rm:Special:ListFiles|48]]
| 42
|-
| 240
| [[:en:Doteli|Doteli]]
| डोटेली
| &lt;code&gt;[[:dty:|dty]]&lt;/code&gt;
| [[:dty:Special:Statistics|3&amp;nbsp;723]]
| [[:dty:Special:Statistics|22&amp;nbsp;579]]
| [[:dty:Special:Statistics|247&amp;nbsp;005]]
| [[:dty:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:dty:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;161]]
| [[:dty:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:dty:Special:ListFiles|3]]
| 281
|-
| 241
| [[Idioma mon|Mon]]
| ဘာသာ မန်
| &lt;code&gt;[[:mnw:|mnw]]&lt;/code&gt;
| [[:mnw:Special:Statistics|3&amp;nbsp;681]]
| [[:mnw:Special:Statistics|10&amp;nbsp;791]]
| [[:mnw:Special:Statistics|54&amp;nbsp;907]]
| [[:mnw:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:mnw:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;283]]
| [[:mnw:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:mnw:Special:ListFiles|0]]
| 19
|-
| 242
| [[Idioma konkani|Konkani]]
| गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
| &lt;code&gt;[[:gom:|gom]]&lt;/code&gt;
| [[:gom:Special:Statistics|3&amp;nbsp;644]]
| [[:gom:Special:Statistics|8&amp;nbsp;922]]
| [[:gom:Special:Statistics|214&amp;nbsp;261]]
| [[:gom:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:gom:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;702]]
| [[:gom:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:gom:Special:ListFiles|0]]
| 50
|-
| 243
| [[Tulu]]
| ತುಳು
| &lt;code&gt;[[:tcy:|tcy]]&lt;/code&gt;
| [[:tcy:Special:Statistics|3&amp;nbsp;524]]
| [[:tcy:Special:Statistics|21&amp;nbsp;345]]
| [[:tcy:Special:Statistics|243&amp;nbsp;864]]
| [[:tcy:Special:ListUsers/sysop|5]]
| [[:tcy:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;873]]
| [[:tcy:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:tcy:Special:ListFiles|12]]
| 292
|-
| 244
| [[:en:Komi-Permyak|Komi-Permyak]]
| Перем Коми
| &lt;code&gt;[[:koi:|koi]]&lt;/code&gt;
| [[:koi:Special:Statistics|3&amp;nbsp;471]]
| [[:koi:Special:Statistics|13&amp;nbsp;780]]
| [[:koi:Special:Statistics|63&amp;nbsp;904]]
| [[:koi:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:koi:Special:ListUsers|9&amp;nbsp;854]]
| [[:koi:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:koi:Special:ListFiles|0]]
| 41
|-
| 245
| [[:en:Lower Sorbian|Lower Sorbian]]
| dolnoserbski
| &lt;code&gt;[[:dsb:|dsb]]&lt;/code&gt;
| [[:dsb:Special:Statistics|3&amp;nbsp;444]]
| [[:dsb:Special:Statistics|11&amp;nbsp;657]]
| [[:dsb:Special:Statistics|147&amp;nbsp;456]]
| [[:dsb:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:dsb:Special:ListUsers|20&amp;nbsp;966]]
| [[:dsb:Special:ActiveUsers|26]]
| [[:dsb:Special:ListFiles|0]]
| 72
|-
| 246
| [[{{#language:bew|ast}}]]
| {{lang|bew|{{#language:bew}}}}
| &lt;code&gt;[[:bew:|bew]]&lt;/code&gt;
| [[:bew:Special:Statistics|3&amp;nbsp;284]]
| [[:bew:Special:Statistics|7&amp;nbsp;911]]
| [[:bew:Special:Statistics|34&amp;nbsp;349]]
| [[:bew:Special:ListUsers/sysop|6]]
| [[:bew:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;536]]
| [[:bew:Special:ActiveUsers|112]]
| [[:bew:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 247
| [[{{#language:dga|ast}}]]
| {{lang|dga|{{#language:dga}}}}
| &lt;code&gt;[[:dga:|dga]]&lt;/code&gt;
| [[:dga:Special:Statistics|3&amp;nbsp;224]]
| [[:dga:Special:Statistics|6&amp;nbsp;855]]
| [[:dga:Special:Statistics|60&amp;nbsp;867]]
| [[:dga:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:dga:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;697]]
| [[:dga:Special:ActiveUsers|9]]
| [[:dga:Special:ListFiles|0]]
| 11
|-
| 249
| [[Idioma maldivianu|Maldivu]]
| ދިވެހިބަސް
| &lt;code&gt;[[:dv:|dv]]&lt;/code&gt;
| [[:dv:Special:Statistics|3&amp;nbsp;202]]
| [[:dv:Special:Statistics|12&amp;nbsp;499]]
| [[:dv:Special:Statistics|137&amp;nbsp;376]]
| [[:dv:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:dv:Special:ListUsers|28&amp;nbsp;162]]
| [[:dv:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:dv:Special:ListFiles|896]]
| 93
|-
| 250
| [[Fráncicu ripuariu]]
| Ripoarisch
| &lt;code&gt;[[:ksh:|ksh]]&lt;/code&gt;
| [[:ksh:Special:Statistics|3&amp;nbsp;038]]
| [[:ksh:Special:Statistics|10&amp;nbsp;809]]
| [[:ksh:Special:Statistics|1&amp;nbsp;610&amp;nbsp;278]]
| [[:ksh:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:ksh:Special:ListUsers|25&amp;nbsp;181]]
| [[:ksh:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:ksh:Special:ListFiles|0]]
| 975
|-
| 251
| [[Zhuanganu]]
| Vahcuengh
| &lt;code&gt;[[:za:|za]]&lt;/code&gt;
| [[:za:Special:Statistics|3&amp;nbsp;012]]
| [[:za:Special:Statistics|5&amp;nbsp;579]]
| [[:za:Special:Statistics|42&amp;nbsp;883]]
| [[:za:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:za:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;485]]
| [[:za:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:za:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 252
| [[Gagauz]]
| Gagauz
| &lt;code&gt;[[:gag:|gag]]&lt;/code&gt;
| [[:gag:Special:Statistics|3&amp;nbsp;003]]
| [[:gag:Special:Statistics|7&amp;nbsp;647]]
| [[:gag:Special:Statistics|75&amp;nbsp;166]]
| [[:gag:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:gag:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;606]]
| [[:gag:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:gag:Special:ListFiles|0]]
| 24
|-
| 253
| [[pa'o]]
| ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ
| &lt;code&gt;[[:blk:|blk]]&lt;/code&gt;
| [[:blk:Special:Statistics|2&amp;nbsp;916]]
| [[:blk:Special:Statistics|9&amp;nbsp;069]]
| [[:blk:Special:Statistics|33&amp;nbsp;285]]
| [[:blk:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:blk:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;971]]
| [[:blk:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:blk:Special:ListFiles|0]]
| 16
|-
| 254
| [[Idioma buriatu|Buriatu]]
| буряад
| &lt;code&gt;[[:bxr:|bxr]]&lt;/code&gt;
| [[:bxr:Special:Statistics|2&amp;nbsp;915]]
| [[:bxr:Special:Statistics|11&amp;nbsp;238]]
| [[:bxr:Special:Statistics|74&amp;nbsp;502]]
| [[:bxr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bxr:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;623]]
| [[:bxr:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:bxr:Special:ListFiles|8]]
| 54
|-
| 255
| [[{{#language:kge|ast}}]]
| {{lang|kge|{{#language:kge}}}}
| &lt;code&gt;[[:kge:|kge]]&lt;/code&gt;
| [[:kge:Special:Statistics|2&amp;nbsp;900]]
| [[:kge:Special:Statistics|4&amp;nbsp;652]]
| [[:kge:Special:Statistics|31&amp;nbsp;915]]
| [[:kge:Special:ListUsers/sysop|0]]
| [[:kge:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;491]]
| [[:kge:Special:ActiveUsers|9]]
| [[:kge:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 256
| [[Idioma ḥawaianu|Ḥawaianu]]
| Hawaiʻi
| &lt;code&gt;[[:haw:|haw]]&lt;/code&gt;
| [[:haw:Special:Statistics|2&amp;nbsp;896]]
| [[:haw:Special:Statistics|6&amp;nbsp;263]]
| [[:haw:Special:Statistics|102&amp;nbsp;831]]
| [[:haw:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:haw:Special:ListUsers|21&amp;nbsp;129]]
| [[:haw:Special:ActiveUsers|36]]
| [[:haw:Special:ListFiles|0]]
| 22
|-
| 257
| [[Alemán palatín]]
| Pälzisch
| &lt;code&gt;[[:pfl:|pfl]]&lt;/code&gt;
| [[:pfl:Special:Statistics|2&amp;nbsp;854]]
| [[:pfl:Special:Statistics|7&amp;nbsp;103]]
| [[:pfl:Special:Statistics|93&amp;nbsp;216]]
| [[:pfl:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:pfl:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;954]]
| [[:pfl:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:pfl:Special:ListFiles|0]]
| 29
|-
| 258
| [[Awadhi]]
| ქართული
| &lt;code&gt;[[:awa:|awa]]&lt;/code&gt;
| [[:awa:Special:Statistics|2&amp;nbsp;848]]
| [[:awa:Special:Statistics|7&amp;nbsp;167]]
| [[:awa:Special:Statistics|32&amp;nbsp;528]]
| [[:awa:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:awa:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;180]]
| [[:awa:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:awa:Special:ListFiles|0]]
| 10
|-
| 259
| [[Idioma karachái-bálkaro|Karachái-bálkaro]]
| къарачай-малкъар
| &lt;code&gt;[[:krc:|krc]]&lt;/code&gt;
| [[:krc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;828]]
| [[:krc:Special:Statistics|17&amp;nbsp;398]]
| [[:krc:Special:Statistics|123&amp;nbsp;832]]
| [[:krc:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:krc:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;963]]
| [[:krc:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:krc:Special:ListFiles|0]]
| 189
|-
| 260
| [[Sakizaya]]
| Sakizaya
| &lt;code&gt;[[:szy:|szy]]&lt;/code&gt;
| [[:szy:Special:Statistics|2&amp;nbsp;737]]
| [[:szy:Special:Statistics|6&amp;nbsp;444]]
| [[:szy:Special:Statistics|140&amp;nbsp;721]]
| [[:szy:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:szy:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;191]]
| [[:szy:Special:ActiveUsers|17]]
| [[:szy:Special:ListFiles|0]]
| 40
|-
| 261
| [[Idioma pangasinense|Pangasinense]]
| Pangasinan
| &lt;code&gt;[[:pag:|pag]]&lt;/code&gt;
| [[:pag:Special:Statistics|2&amp;nbsp;623]]
| [[:pag:Special:Statistics|6&amp;nbsp;815]]
| [[:pag:Special:Statistics|79&amp;nbsp;559]]
| [[:pag:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pag:Special:ListUsers|9&amp;nbsp;842]]
| [[:pag:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:pag:Special:ListFiles|0]]
| 30
|-
| 262
| [[atayal]]
| atayal
| &lt;code&gt;[[:tay:|tay]]&lt;/code&gt;
| [[:tay:Special:Statistics|2&amp;nbsp;581]]
| [[:tay:Special:Statistics|3&amp;nbsp;326]]
| [[:tay:Special:Statistics|65&amp;nbsp;405]]
| [[:tay:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tay:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;703]]
| [[:tay:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:tay:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 263
| [[Idioma ingusetiu|Ingusetio]]
| ГӀалгӀай
| &lt;code&gt;[[:inh:|inh]]&lt;/code&gt;
| [[:inh:Special:Statistics|2&amp;nbsp;524]]
| [[:inh:Special:Statistics|17&amp;nbsp;256]]
| [[:inh:Special:Statistics|74&amp;nbsp;304]]
| [[:inh:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:inh:Special:ListUsers|6&amp;nbsp;182]]
| [[:inh:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:inh:Special:ListFiles|39]]
| 147
|-
| 264
| [[Idioma xhosa|Xhosa]]
| isiXhosa
| &lt;code&gt;[[:xh:|xh]]&lt;/code&gt;
| [[:xh:Special:Statistics|2&amp;nbsp;410]]
| [[:xh:Special:Statistics|5&amp;nbsp;633]]
| [[:xh:Special:Statistics|40&amp;nbsp;419]]
| [[:xh:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:xh:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;893]]
| [[:xh:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:xh:Special:ListFiles|0]]
| 13
|-
| 265
| [[{{#language:iba|ast}}]]
| {{lang|iba|{{#language:iba}}}}
| &lt;code&gt;[[:iba:|iba]]&lt;/code&gt;
| [[:iba:Special:Statistics|2&amp;nbsp;405]]
| [[:iba:Special:Statistics|6&amp;nbsp;536]]
| [[:iba:Special:Statistics|19&amp;nbsp;075]]
| [[:iba:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:iba:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;297]]
| [[:iba:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:iba:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 266
| [[Idioma kikuyu]]
| Gĩkũyũ
| &lt;code&gt;[[:ki:|ki]]&lt;/code&gt;
| [[:ki:Special:Statistics|2&amp;nbsp;368]]
| [[:ki:Special:Statistics|4&amp;nbsp;178]]
| [[:ki:Special:Statistics|23&amp;nbsp;617]]
| [[:ki:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ki:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;429]]
| [[:ki:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:ki:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 267
| [[:en:Atikamekw|Atikamekw]]
| Atikamekw
| &lt;code&gt;[[:atj:|atj]]&lt;/code&gt;
| [[:atj:Special:Statistics|2&amp;nbsp;078]]
| [[:atj:Special:Statistics|3&amp;nbsp;306]]
| [[:atj:Special:Statistics|16&amp;nbsp;938]]
| [[:atj:Special:ListUsers/sysop|9]]
| [[:atj:Special:ListUsers|6&amp;nbsp;073]]
| [[:atj:Special:ActiveUsers|25]]
| [[:atj:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 268
| [[Novial]]
| Novial
| &lt;code&gt;[[:nov:|nov]]&lt;/code&gt;
| [[:nov:Special:Statistics|2&amp;nbsp;070]]
| [[:nov:Special:Statistics|5&amp;nbsp;175]]
| [[:nov:Special:Statistics|181&amp;nbsp;395]]
| [[:nov:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:nov:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;589]]
| [[:nov:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:nov:Special:ListFiles|0]]
| 79
|-
| 269
| [[Alemán de Pennsylvania]]
| Deitsch
| &lt;code&gt;[[:pdc:|pdc]]&lt;/code&gt;
| [[:pdc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;058]]
| [[:pdc:Special:Statistics|5&amp;nbsp;926]]
| [[:pdc:Special:Statistics|107&amp;nbsp;598]]
| [[:pdc:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pdc:Special:ListUsers|39&amp;nbsp;226]]
| [[:pdc:Special:ActiveUsers|39]]
| [[:pdc:Special:ListFiles|0]]
| 64
|-
| 270
| [[Idioma tonganu|Tonganu]]
| lea faka-Tonga
| &lt;code&gt;[[:to:|to]]&lt;/code&gt;
| [[:to:Special:Statistics|2&amp;nbsp;045]]
| [[:to:Special:Statistics|5&amp;nbsp;528]]
| [[:to:Special:Statistics|43&amp;nbsp;953]]
| [[:to:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:to:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;802]]
| [[:to:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:to:Special:ListFiles|12]]
| 23
|-
| 271
| [[Oromu]]
| Oromoo
| &lt;code&gt;[[:om:|om]]&lt;/code&gt;
| [[:om:Special:Statistics|1&amp;nbsp;968]]
| [[:om:Special:Statistics|5&amp;nbsp;354]]
| [[:om:Special:Statistics|45&amp;nbsp;603]]
| [[:om:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:om:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;839]]
| [[:om:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:om:Special:ListFiles|0]]
| 25
|-
| 272
| [[Kikongo]]
| Kongo
| &lt;code&gt;[[:kg:|kg]]&lt;/code&gt;
| [[:kg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;948]]
| [[:kg:Special:Statistics|4&amp;nbsp;425]]
| [[:kg:Special:Statistics|52&amp;nbsp;273]]
| [[:kg:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kg:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;850]]
| [[:kg:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:kg:Special:ListFiles|0]]
| 19
|-
| 273
| [[:en:Aramaic|Aramaic]]
| ܐܪܡܝܐ
| &lt;code&gt;[[:arc:|arc]]&lt;/code&gt;
| [[:arc:Special:Statistics|1&amp;nbsp;920]]
| [[:arc:Special:Statistics|6&amp;nbsp;360]]
| [[:arc:Special:Statistics|97&amp;nbsp;542]]
| [[:arc:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:arc:Special:ListUsers|23&amp;nbsp;737]]
| [[:arc:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:arc:Special:ListFiles|0]]
| 82
|-
| 274
| [[{{#language:dtp|ast}}]]
| {{lang|dtp|{{#language:dtp}}}}
| &lt;code&gt;[[:dtp:|dtp]]&lt;/code&gt;
| [[:dtp:Special:Statistics|1&amp;nbsp;809]]
| [[:dtp:Special:Statistics|7&amp;nbsp;479]]
| [[:dtp:Special:Statistics|23&amp;nbsp;792]]
| [[:dtp:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:dtp:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;821]]
| [[:dtp:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:dtp:Special:ListFiles|0]]
| 31
|-
| 275
| [[fanti]]
| fat
| &lt;code&gt;[[:fat:|fat]]&lt;/code&gt;
| [[:fat:Special:Statistics|1&amp;nbsp;795]]
| [[:fat:Special:Statistics|4&amp;nbsp;777]]
| [[:fat:Special:Statistics|25&amp;nbsp;615]]
| [[:fat:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:fat:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;442]]
| [[:fat:Special:ActiveUsers|6]]
| [[:fat:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 276
| [[Nias]]
| Li Niha
| &lt;code&gt;[[:nia:|nia]]&lt;/code&gt;
| [[:nia:Special:Statistics|1&amp;nbsp;769]]
| [[:nia:Special:Statistics|4&amp;nbsp;475]]
| [[:nia:Special:Statistics|27&amp;nbsp;341]]
| [[:nia:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:nia:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;822]]
| [[:nia:Special:ActiveUsers|7]]
| [[:nia:Special:ListFiles|0]]
| 14
|-
| 277
| [[Sesotho]]
| Sesotho
| &lt;code&gt;[[:st:|st]]&lt;/code&gt;
| [[:st:Special:Statistics|1&amp;nbsp;762]]
| [[:st:Special:Statistics|5&amp;nbsp;793]]
| [[:st:Special:Statistics|38&amp;nbsp;389]]
| [[:st:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:st:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;687]]
| [[:st:Special:ActiveUsers|21]]
| [[:st:Special:ListFiles|0]]
| 35
|-
| 278
| [[Wolof]]
| Wolof
| &lt;code&gt;[[:wo:|wo]]&lt;/code&gt;
| [[:wo:Special:Statistics|1&amp;nbsp;746]]
| [[:wo:Special:Statistics|5&amp;nbsp;578]]
| [[:wo:Special:Statistics|107&amp;nbsp;312]]
| [[:wo:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:wo:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;477]]
| [[:wo:Special:ActiveUsers|17]]
| [[:wo:Special:ListFiles|0]]
| 93
|-
| 279
| [[{{#language:knc|ast}}]]
| {{lang|knc|{{#language:knc}}}}
| &lt;code&gt;[[:knc:|knc]]&lt;/code&gt;
| [[:knc:Special:Statistics|1&amp;nbsp;733]]
| [[:knc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;655]]
| [[:knc:Special:Statistics|28&amp;nbsp;854]]
| [[:knc:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:knc:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;433]]
| [[:knc:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:knc:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 280
| [[Idioma fixanu|Fixanu]]
| Na Vosa Vakaviti
| &lt;code&gt;[[:fj:|fj]]&lt;/code&gt;
| [[:fj:Special:Statistics|1&amp;nbsp;724]]
| [[:fj:Special:Statistics|4&amp;nbsp;553]]
| [[:fj:Special:Statistics|38&amp;nbsp;725]]
| [[:fj:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:fj:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;737]]
| [[:fj:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:fj:Special:ListFiles|0]]
| 23
|-
| 281
| [[Xamaicanu]]
| Patois
| &lt;code&gt;[[:jam:|jam]]&lt;/code&gt;
| [[:jam:Special:Statistics|1&amp;nbsp;718]]
| [[:jam:Special:Statistics|3&amp;nbsp;116]]
| [[:jam:Special:Statistics|22&amp;nbsp;752]]
| [[:jam:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:jam:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;262]]
| [[:jam:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:jam:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 282
| [[Idioma kikuyu|Kikuyu]]
| Kabɩyɛ
| &lt;code&gt;[[:kbp:|kbp]]&lt;/code&gt;
| [[:kbp:Special:Statistics|1&amp;nbsp;714]]
| [[:kbp:Special:Statistics|3&amp;nbsp;449]]
| [[:kbp:Special:Statistics|18&amp;nbsp;617]]
| [[:kbp:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kbp:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;846]]
| [[:kbp:Special:ActiveUsers|7]]
| [[:kbp:Special:ListFiles|0]]
| 6
|-
| 283
| [[gun]]
| Gungbe
| &lt;code&gt;[[:guw:|guw]]&lt;/code&gt;
| [[:guw:Special:Statistics|1&amp;nbsp;688]]
| [[:guw:Special:Statistics|2&amp;nbsp;993]]
| [[:guw:Special:Statistics|44&amp;nbsp;902]]
| [[:guw:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:guw:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;412]]
| [[:guw:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:guw:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 284
| [[angika]]
| अंगिका
| &lt;code&gt;[[:anp:|anp]]&lt;/code&gt;
| [[:anp:Special:Statistics|1&amp;nbsp;685]]
| [[:anp:Special:Statistics|5&amp;nbsp;312]]
| [[:anp:Special:Statistics|22&amp;nbsp;966]]
| [[:anp:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:anp:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;763]]
| [[:anp:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:anp:Special:ListFiles|0]]
| 20
|-
| 285
| [[Cabardianu]]
| Адыгэбзэ
| &lt;code&gt;[[:kbd:|kbd]]&lt;/code&gt;
| [[:kbd:Special:Statistics|1&amp;nbsp;669]]
| [[:kbd:Special:Statistics|7&amp;nbsp;128]]
| [[:kbd:Special:Statistics|48&amp;nbsp;745]]
| [[:kbd:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:kbd:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;527]]
| [[:kbd:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:kbd:Special:ListFiles|0]]
| 73
|-
| 286
| [[tyap]]
| tyap
| &lt;code&gt;[[:kcg:|kcg]]&lt;/code&gt;
| [[:kcg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;609]]
| [[:kcg:Special:Statistics|7&amp;nbsp;245]]
| [[:kcg:Special:Statistics|42&amp;nbsp;840]]
| [[:kcg:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:kcg:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;829]]
| [[:kcg:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:kcg:Special:ListFiles|1]]
| 73
|-
| 287
| [[N'ko]]
| ߒߞߏ
| &lt;code&gt;[[:nqo:|nqo]]&lt;/code&gt;
| [[:nqo:Special:Statistics|1&amp;nbsp;588]]
| [[:nqo:Special:Statistics|3&amp;nbsp;455]]
| [[:nqo:Special:Statistics|12&amp;nbsp;808]]
| [[:nqo:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:nqo:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;874]]
| [[:nqo:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:nqo:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 288
| [[idioma cheyenne|Cheyenne]]
| Tsetsêhestâhese
| &lt;code&gt;[[:chy:|chy]]&lt;/code&gt;
| [[:chy:Special:Statistics|1&amp;nbsp;581]]
| [[:chy:Special:Statistics|3&amp;nbsp;170]]
| [[:chy:Special:Statistics|26&amp;nbsp;831]]
| [[:chy:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:chy:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;971]]
| [[:chy:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:chy:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 289
| [[Idioma calmucu|Calmucu]]
| хальмг
| &lt;code&gt;[[:xal:|xal]]&lt;/code&gt;
| [[:xal:Special:Statistics|1&amp;nbsp;575]]
| [[:xal:Special:Statistics|12&amp;nbsp;502]]
| [[:xal:Special:Statistics|92&amp;nbsp;713]]
| [[:xal:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:xal:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;297]]
| [[:xal:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:xal:Special:ListFiles|0]]
| 357
|-
| 290
| [[pidgin nixerianu]]
| Naijá
| &lt;code&gt;[[:pcm:|pcm]]&lt;/code&gt;
| [[:pcm:Special:Statistics|1&amp;nbsp;557]]
| [[:pcm:Special:Statistics|2&amp;nbsp;837]]
| [[:pcm:Special:Statistics|30&amp;nbsp;913]]
| [[:pcm:Special:ListUsers/sysop|4]]
| [[:pcm:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;616]]
| [[:pcm:Special:ActiveUsers|20]]
| [[:pcm:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 291
| [[{{#language:kai|ast}}]]
| {{lang|kai|{{#language:kai}}}}
| &lt;code&gt;[[:kai:|kai]]&lt;/code&gt;
| [[:kai:Special:Statistics|1&amp;nbsp;538]]
| [[:kai:Special:Statistics|3&amp;nbsp;607]]
| [[:kai:Special:Statistics|13&amp;nbsp;243]]
| [[:kai:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:kai:Special:ListUsers|329]]
| [[:kai:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:kai:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 292
| [[Bislama]]
| Bislama
| &lt;code&gt;[[:bi:|bi]]&lt;/code&gt;
| [[:bi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;486]]
| [[:bi:Special:Statistics|3&amp;nbsp;477]]
| [[:bi:Special:Statistics|44&amp;nbsp;194]]
| [[:bi:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bi:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;350]]
| [[:bi:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:bi:Special:ListFiles|0]]
| 23
|-
| 293
| [[Tetun]]
| tetun
| &lt;code&gt;[[:tet:|tet]]&lt;/code&gt;
| [[:tet:Special:Statistics|1&amp;nbsp;422]]
| [[:tet:Special:Statistics|4&amp;nbsp;168]]
| [[:tet:Special:Statistics|70&amp;nbsp;440]]
| [[:tet:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:tet:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;343]]
| [[:tet:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:tet:Special:ListFiles|0]]
| 63
|-
| 294
| [[{{#language:bbc|ast}}]]
| {{lang|bbc|{{#language:bbc}}}}
| &lt;code&gt;[[:bbc:|bbc]]&lt;/code&gt;
| [[:bbc:Special:Statistics|1&amp;nbsp;421]]
| [[:bbc:Special:Statistics|2&amp;nbsp;749]]
| [[:bbc:Special:Statistics|16&amp;nbsp;700]]
| [[:bbc:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:bbc:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;533]]
| [[:bbc:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:bbc:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 295
| [[Tok pisin]]
| Tok Pisin
| &lt;code&gt;[[:tpi:|tpi]]&lt;/code&gt;
| [[:tpi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;415]]
| [[:tpi:Special:Statistics|5&amp;nbsp;770]]
| [[:tpi:Special:Statistics|89&amp;nbsp;539]]
| [[:tpi:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tpi:Special:ListUsers|16&amp;nbsp;032]]
| [[:tpi:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:tpi:Special:ListFiles|0]]
| 147
|-
| 296
| [[Antiguu eslavu eclesiásticu]]
| словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ
| &lt;code&gt;[[:cu:|cu]]&lt;/code&gt;
| [[:cu:Special:Statistics|1&amp;nbsp;354]]
| [[:cu:Special:Statistics|5&amp;nbsp;951]]
| [[:cu:Special:Statistics|86&amp;nbsp;977]]
| [[:cu:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:cu:Special:ListUsers|29&amp;nbsp;209]]
| [[:cu:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:cu:Special:ListFiles|0]]
| 168
|-
| 298
| [[frafra]]
| gurenɛ
| &lt;code&gt;[[:gur:|gur]]&lt;/code&gt;
| [[:gur:Special:Statistics|1&amp;nbsp;354]]
| [[:gur:Special:Statistics|2&amp;nbsp;618]]
| [[:gur:Special:Statistics|23&amp;nbsp;110]]
| [[:gur:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:gur:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;233]]
| [[:gur:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:gur:Special:ListFiles|0]]
| 8
|-
| 299
| [[Lojban]]
| Lojban
| &lt;code&gt;[[:jbo:|jbo]]&lt;/code&gt;
| [[:jbo:Special:Statistics|1&amp;nbsp;342]]
| [[:jbo:Special:Statistics|6&amp;nbsp;101]]
| [[:jbo:Special:Statistics|114&amp;nbsp;232]]
| [[:jbo:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:jbo:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;614]]
| [[:jbo:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:jbo:Special:ListFiles|0]]
| 235
|-
| 300
| [[{{#language:mos|ast}}]]
| {{lang|mos|{{#language:mos}}}}
| &lt;code&gt;[[:mos:|mos]]&lt;/code&gt;
| [[:mos:Special:Statistics|1&amp;nbsp;325]]
| [[:mos:Special:Statistics|2&amp;nbsp;119]]
| [[:mos:Special:Statistics|31&amp;nbsp;691]]
| [[:mos:Special:ListUsers/sysop|0]]
| [[:mos:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;612]]
| [[:mos:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:mos:Special:ListFiles|0]]
| 5
|-
| 301
| [[Idioma ewé|Ewé]]
| eʋegbe
| &lt;code&gt;[[:ee:|ee]]&lt;/code&gt;
| [[:ee:Special:Statistics|1&amp;nbsp;323]]
| [[:ee:Special:Statistics|4&amp;nbsp;347]]
| [[:ee:Special:Statistics|61&amp;nbsp;480]]
| [[:ee:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ee:Special:ListUsers|17&amp;nbsp;031]]
| [[:ee:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:ee:Special:ListFiles|0]]
| 74
|-
| 302
| [[{{#language:kus|ast}}]]
| {{lang|kus|{{#language:kus}}}}
| &lt;code&gt;[[:kus:|kus]]&lt;/code&gt;
| [[:kus:Special:Statistics|1&amp;nbsp;321]]
| [[:kus:Special:Statistics|2&amp;nbsp;025]]
| [[:kus:Special:Statistics|16&amp;nbsp;897]]
| [[:kus:Special:ListUsers/sysop|0]]
| [[:kus:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;132]]
| [[:kus:Special:ActiveUsers|10]]
| [[:kus:Special:ListFiles|0]]
| 2
|-
| 303
| [[{{#language:rsk|ast}}]]
| {{lang|rsk|{{#language:rsk}}}}
| &lt;code&gt;[[:rsk:|rsk]]&lt;/code&gt;
| [[:rsk:Special:Statistics|1&amp;nbsp;302]]
| [[:rsk:Special:Statistics|2&amp;nbsp;833]]
| [[:rsk:Special:Statistics|18&amp;nbsp;399]]
| [[:rsk:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rsk:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;111]]
| [[:rsk:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:rsk:Special:ListFiles|0]]
| 9
|-
| 304
| [[Idioma tahitianu|Tahitianu]]
| reo tahiti
| &lt;code&gt;[[:ty:|ty]]&lt;/code&gt;
| [[:ty:Special:Statistics|1&amp;nbsp;250]]
| [[:ty:Special:Statistics|3&amp;nbsp;072]]
| [[:ty:Special:Statistics|54&amp;nbsp;164]]
| [[:ty:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ty:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;664]]
| [[:ty:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:ty:Special:ListFiles|0]]
| 37
|-
| 305
| [[{{#language:syl|ast}}]]
| {{lang|syl|{{#language:syl}}}}
| &lt;code&gt;[[:syl:|syl]]&lt;/code&gt;
| [[:syl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;223]]
| [[:syl:Special:Statistics|6&amp;nbsp;494]]
| [[:syl:Special:Statistics|30&amp;nbsp;392]]
| [[:syl:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:syl:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;724]]
| [[:syl:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:syl:Special:ListFiles|0]]
| 87
|-
| 306
| [[{{#language:btm|ast}}]]
| {{lang|btm|{{#language:btm}}}}
| &lt;code&gt;[[:btm:|btm]]&lt;/code&gt;
| [[:btm:Special:Statistics|1&amp;nbsp;210]]
| [[:btm:Special:Statistics|2&amp;nbsp;725]]
| [[:btm:Special:Statistics|12&amp;nbsp;293]]
| [[:btm:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:btm:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;539]]
| [[:btm:Special:ActiveUsers|10]]
| [[:btm:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 307
| [[seediq]]
| seediq
| &lt;code&gt;[[:trv:|trv]]&lt;/code&gt;
| [[:trv:Special:Statistics|1&amp;nbsp;201]]
| [[:trv:Special:Statistics|2&amp;nbsp;214]]
| [[:trv:Special:Statistics|104&amp;nbsp;137]]
| [[:trv:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:trv:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;967]]
| [[:trv:Special:ActiveUsers|8]]
| [[:trv:Special:ListFiles|0]]
| 33
|-
| 308
| [[Idioma samoanu|Samoanu]]
| Gagana Samoa
| &lt;code&gt;[[:sm:|sm]]&lt;/code&gt;
| [[:sm:Special:Statistics|1&amp;nbsp;200]]
| [[:sm:Special:Statistics|6&amp;nbsp;245]]
| [[:sm:Special:Statistics|48&amp;nbsp;140]]
| [[:sm:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:sm:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;160]]
| [[:sm:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:sm:Special:ListFiles|0]]
| 136
|-
| 309
| [[{{#language:rki|ast}}]]
| {{lang|rki|{{#language:rki}}}}
| &lt;code&gt;[[:rki:|rki]]&lt;/code&gt;
| [[:rki:Special:Statistics|1&amp;nbsp;185]]
| [[:rki:Special:Statistics|3&amp;nbsp;995]]
| [[:rki:Special:Statistics|17&amp;nbsp;905]]
| [[:rki:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:rki:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;054]]
| [[:rki:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:rki:Special:ListFiles|0]]
| 25
|-
| 310
| [[{{#language:igl|ast}}]]
| {{lang|igl|{{#language:igl}}}}
| &lt;code&gt;[[:igl:|igl]]&lt;/code&gt;
| [[:igl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;170]]
| [[:igl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;610]]
| [[:igl:Special:Statistics|35&amp;nbsp;708]]
| [[:igl:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:igl:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;389]]
| [[:igl:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:igl:Special:ListFiles|0]]
| 3
|-
| 311
| [[amis]]
| Pangcah / 'Amis
| &lt;code&gt;[[:ami:|ami]]&lt;/code&gt;
| [[:ami:Special:Statistics|1&amp;nbsp;149]]
| [[:ami:Special:Statistics|2&amp;nbsp;297]]
| [[:ami:Special:Statistics|48&amp;nbsp;710]]
| [[:ami:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ami:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;626]]
| [[:ami:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:ami:Special:ListFiles|0]]
| 21
|-
| 312
| [[Idioma suazi|Suazi]]
| SiSwati
| &lt;code&gt;[[:ss:|ss]]&lt;/code&gt;
| [[:ss:Special:Statistics|1&amp;nbsp;139]]
| [[:ss:Special:Statistics|3&amp;nbsp;473]]
| [[:ss:Special:Statistics|42&amp;nbsp;428]]
| [[:ss:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ss:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;274]]
| [[:ss:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:ss:Special:ListFiles|0]]
| 51
|-
| 313
| [[:en:Latgalian]]
| latgaļu
| &lt;code&gt;[[:ltg:|ltg]]&lt;/code&gt;
| [[:ltg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;136]]
| [[:ltg:Special:Statistics|3&amp;nbsp;264]]
| [[:ltg:Special:Statistics|37&amp;nbsp;697]]
| [[:ltg:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ltg:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;712]]
| [[:ltg:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:ltg:Special:ListFiles|0]]
| 41
|-
| 314
| [[Sranan]]
| Sranantongo
| &lt;code&gt;[[:srn:|srn]]&lt;/code&gt;
| [[:srn:Special:Statistics|1&amp;nbsp;129]]
| [[:srn:Special:Statistics|2&amp;nbsp;733]]
| [[:srn:Special:Statistics|40&amp;nbsp;048]]
| [[:srn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:srn:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;964]]
| [[:srn:Special:ActiveUsers|9]]
| [[:srn:Special:ListFiles|0]]
| 30
|-
| 315
| [[Idioma chichewa|Chichewa]]
| Chi-Chewa
| &lt;code&gt;[[:ny:|ny]]&lt;/code&gt;
| [[:ny:Special:Statistics|1&amp;nbsp;116]]
| [[:ny:Special:Statistics|5&amp;nbsp;397]]
| [[:ny:Special:Statistics|48&amp;nbsp;418]]
| [[:ny:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ny:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;704]]
| [[:ny:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:ny:Special:ListFiles|0]]
| 132
|-
| 316
| [[idioma altái|altái]]
| алтай тил
| &lt;code&gt;[[:alt:|alt]]&lt;/code&gt;
| [[:alt:Special:Statistics|1&amp;nbsp;110]]
| [[:alt:Special:Statistics|7&amp;nbsp;208]]
| [[:alt:Special:Statistics|48&amp;nbsp;846]]
| [[:alt:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:alt:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;524]]
| [[:alt:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:alt:Special:ListFiles|0]]
| 205
|-
| 317
| [[Idioma tsonga|Tsonga]]
| Xitsonga
| &lt;code&gt;[[:ts:|ts]]&lt;/code&gt;
| [[:ts:Special:Statistics|1&amp;nbsp;085]]
| [[:ts:Special:Statistics|4&amp;nbsp;558]]
| [[:ts:Special:Statistics|41&amp;nbsp;517]]
| [[:ts:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ts:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;677]]
| [[:ts:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:ts:Special:ListFiles|0]]
| 93
|-
| 318
| [[Lak]]
| лакку
| &lt;code&gt;[[:lbe:|lbe]]&lt;/code&gt;
| [[:lbe:Special:Statistics|1&amp;nbsp;080]]
| [[:lbe:Special:Statistics|16&amp;nbsp;144]]
| [[:lbe:Special:Statistics|55&amp;nbsp;033]]
| [[:lbe:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:lbe:Special:ListUsers|9&amp;nbsp;703]]
| [[:lbe:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:lbe:Special:ListFiles|0]]
| 663
|-
| 319
| [[Criollu guyanés francés]]
| Kriyòl Gwiyannen
| &lt;code&gt;[[:gcr:|gcr]]&lt;/code&gt;
| [[:gcr:Special:Statistics|1&amp;nbsp;076]]
| [[:gcr:Special:Statistics|2&amp;nbsp;673]]
| [[:gcr:Special:Statistics|17&amp;nbsp;681]]
| [[:gcr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:gcr:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;379]]
| [[:gcr:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:gcr:Special:ListFiles|0]]
| 15
|-
| 320
| [[Idioma góticu|Góticu]]
| 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺
| &lt;code&gt;[[:got:|got]]&lt;/code&gt;
| [[:got:Special:Statistics|1&amp;nbsp;010]]
| [[:got:Special:Statistics|4&amp;nbsp;001]]
| [[:got:Special:Statistics|48&amp;nbsp;690]]
| [[:got:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:got:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;844]]
| [[:got:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:got:Special:ListFiles|0]]
| 107
|-
| 321
| [[Cheroqui]]
| ᏣᎳᎩ
| &lt;code&gt;[[:chr:|chr]]&lt;/code&gt;
| [[:chr:Special:Statistics|998]]
| [[:chr:Special:Statistics|4&amp;nbsp;029]]
| [[:chr:Special:Statistics|51&amp;nbsp;624]]
| [[:chr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:chr:Special:ListUsers|31&amp;nbsp;163]]
| [[:chr:Special:ActiveUsers|30]]
| [[:chr:Special:ListFiles|0]]
| 118
|-
| 322
| [[Idioma vienda|Vienda]]
| Tshivenda
| &lt;code&gt;[[:ve:|ve]]&lt;/code&gt;
| [[:ve:Special:Statistics|894]]
| [[:ve:Special:Statistics|2&amp;nbsp;638]]
| [[:ve:Special:Statistics|22&amp;nbsp;375]]
| [[:ve:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ve:Special:ListUsers|9&amp;nbsp;473]]
| [[:ve:Special:ActiveUsers|18]]
| [[:ve:Special:ListFiles|0]]
| 32
|-
| 323
| [[Idioma bambara|Bambara]]
| bamanankan
| &lt;code&gt;[[:bm:|bm]]&lt;/code&gt;
| [[:bm:Special:Statistics|889]]
| [[:bm:Special:Statistics|3&amp;nbsp;226]]
| [[:bm:Special:Statistics|42&amp;nbsp;173]]
| [[:bm:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bm:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;689]]
| [[:bm:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:bm:Special:ListFiles|0]]
| 90
|-
| 324
| [[{{#language:nup|ast}}]]
| {{lang|nup|{{#language:nup}}}}
| &lt;code&gt;[[:nup:|nup]]&lt;/code&gt;
| [[:nup:Special:Statistics|822]]
| [[:nup:Special:Statistics|1&amp;nbsp;576]]
| [[:nup:Special:Statistics|20&amp;nbsp;290]]
| [[:nup:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:nup:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;153]]
| [[:nup:Special:ActiveUsers|29]]
| [[:nup:Special:ListFiles|0]]
| 11
|-
| 325
| [[Romanín]]
| Romani
| &lt;code&gt;[[:rmy:|rmy]]&lt;/code&gt;
| [[:rmy:Special:Statistics|757]]
| [[:rmy:Special:Statistics|2&amp;nbsp;853]]
| [[:rmy:Special:Statistics|57&amp;nbsp;285]]
| [[:rmy:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rmy:Special:ListUsers|19&amp;nbsp;566]]
| [[:rmy:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:rmy:Special:ListFiles|0]]
| 154
|-
| 326
| [[Kirundi]]
| Kirundi
| &lt;code&gt;[[:rn:|rn]]&lt;/code&gt;
| [[:rn:Special:Statistics|707]]
| [[:rn:Special:Statistics|2&amp;nbsp;674]]
| [[:rn:Special:Statistics|26&amp;nbsp;931]]
| [[:rn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:rn:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;357]]
| [[:rn:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:rn:Special:ListFiles|0]]
| 78
|-
| 327
| [[wayú]]
| wayuunaiki
| &lt;code&gt;[[:guc:|guc]]&lt;/code&gt;
| [[:guc:Special:Statistics|702]]
| [[:guc:Special:Statistics|1&amp;nbsp;384]]
| [[:guc:Special:Statistics|18&amp;nbsp;406]]
| [[:guc:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:guc:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;691]]
| [[:guc:Special:ActiveUsers|27]]
| [[:guc:Special:ListFiles|0]]
| 13
|-
| 328
| [[Idioma adigué|Adigué]]
| адыгабзэ
| &lt;code&gt;[[:ady:|ady]]&lt;/code&gt;
| [[:ady:Special:Statistics|643]]
| [[:ady:Special:Statistics|4&amp;nbsp;961]]
| [[:ady:Special:Statistics|17&amp;nbsp;066]]
| [[:ady:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ady:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;394]]
| [[:ady:Special:ActiveUsers|22]]
| [[:ady:Special:ListFiles|0]]
| 155
|-
| 329
| [[Idioma iñupiaq|Iñupiaq]]
| Iñupiak
| &lt;code&gt;[[:ik:|ik]]&lt;/code&gt;
| [[:ik:Special:Statistics|595]]
| [[:ik:Special:Statistics|2&amp;nbsp;678]]
| [[:ik:Special:Statistics|40&amp;nbsp;502]]
| [[:ik:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ik:Special:ListUsers|10&amp;nbsp;330]]
| [[:ik:Special:ActiveUsers|10]]
| [[:ik:Special:ListFiles|0]]
| 185
|-
| 330
| [[Idioma chamorru|Chamorru]]
| Chamoru
| &lt;code&gt;[[:ch:|ch]]&lt;/code&gt;
| [[:ch:Special:Statistics|561]]
| [[:ch:Special:Statistics|2&amp;nbsp;574]]
| [[:ch:Special:Statistics|24&amp;nbsp;605]]
| [[:ch:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ch:Special:ListUsers|18&amp;nbsp;370]]
| [[:ch:Special:ActiveUsers|19]]
| [[:ch:Special:ListFiles|0]]
| 123
|-
| 331
| [[:en:Pontic|Pontic]]
| Ποντιακά
| &lt;code&gt;[[:pnt:|pnt]]&lt;/code&gt;
| [[:pnt:Special:Statistics|538]]
| [[:pnt:Special:Statistics|2&amp;nbsp;470]]
| [[:pnt:Special:Statistics|37&amp;nbsp;373]]
| [[:pnt:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pnt:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;551]]
| [[:pnt:Special:ActiveUsers|10]]
| [[:pnt:Special:ListFiles|0]]
| 195
|-
| 332
| [[{{#language:tdd|ast}}]]
| {{lang|tdd|{{#language:tdd}}}}
| &lt;code&gt;[[:tdd:|tdd]]&lt;/code&gt;
| [[:tdd:Special:Statistics|449]]
| [[:tdd:Special:Statistics|2&amp;nbsp;420]]
| [[:tdd:Special:Statistics|7&amp;nbsp;616]]
| [[:tdd:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tdd:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;124]]
| [[:tdd:Special:ActiveUsers|9]]
| [[:tdd:Special:ListFiles|0]]
| 61
|-
| 333
| [[{{#language:ann|ast}}]]
| {{lang|ann|{{#language:ann}}}}
| &lt;code&gt;[[:ann:|ann]]&lt;/code&gt;
| [[:ann:Special:Statistics|435]]
| [[:ann:Special:Statistics|935]]
| [[:ann:Special:Statistics|5&amp;nbsp;014]]
| [[:ann:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ann:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;257]]
| [[:ann:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:ann:Special:ListFiles|0]]
| 7
|-
| 334
| [[Llingües inuit|Inuit]]
| ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut
| &lt;code&gt;[[:iu:|iu]]&lt;/code&gt;
| [[:iu:Special:Statistics|432]]
| [[:iu:Special:Statistics|3&amp;nbsp;013]]
| [[:iu:Special:Statistics|48&amp;nbsp;827]]
| [[:iu:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:iu:Special:ListUsers|42&amp;nbsp;711]]
| [[:iu:Special:ActiveUsers|24]]
| [[:iu:Special:ListFiles|0]]
| 578
|-
| 335
| [[Idioma dzongkha|Dzongkha]]
| ཇོང་ཁ
| &lt;code&gt;[[:dz:|dz]]&lt;/code&gt;
| [[:dz:Special:Statistics|382]]
| [[:dz:Special:Statistics|5&amp;nbsp;778]]
| [[:dz:Special:Statistics|39&amp;nbsp;698]]
| [[:dz:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:dz:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;338]]
| [[:dz:Special:ActiveUsers|23]]
| [[:dz:Special:ListFiles|0]]
| 1&amp;nbsp;371
|-
| 336
| [[paiwan]]
| pinayuanan
| &lt;code&gt;[[:pwn:|pwn]]&lt;/code&gt;
| [[:pwn:Special:Statistics|377]]
| [[:pwn:Special:Statistics|637]]
| [[:pwn:Special:Statistics|13&amp;nbsp;037]]
| [[:pwn:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pwn:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;641]]
| [[:pwn:Special:ActiveUsers|3]]
| [[:pwn:Special:ListFiles|0]]
| 10
|-
| 337
| [[Sangu]]
| Sängö
| &lt;code&gt;[[:sg:|sg]]&lt;/code&gt;
| [[:sg:Special:Statistics|374]]
| [[:sg:Special:Statistics|1&amp;nbsp;959]]
| [[:sg:Special:Statistics|21&amp;nbsp;761]]
| [[:sg:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:sg:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;844]]
| [[:sg:Special:ActiveUsers|16]]
| [[:sg:Special:ListFiles|0]]
| 200
|-
| 338
| [[Idioma tigriña|Tigriña]]
| ትግርኛ
| &lt;code&gt;[[:ti:|ti]]&lt;/code&gt;
| [[:ti:Special:Statistics|364]]
| [[:ti:Special:Statistics|3&amp;nbsp;063]]
| [[:ti:Special:Statistics|25&amp;nbsp;911]]
| [[:ti:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:ti:Special:ListUsers|11&amp;nbsp;387]]
| [[:ti:Special:ActiveUsers|14]]
| [[:ti:Special:ListFiles|0]]
| 465
|-
| 339
| [[Idioma dinka|Dinka]]
| Thuɔŋjäŋ
| &lt;code&gt;[[:din:|din]]&lt;/code&gt;
| [[:din:Special:Statistics|324]]
| [[:din:Special:Statistics|1&amp;nbsp;065]]
| [[:din:Special:Statistics|9&amp;nbsp;255]]
| [[:din:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:din:Special:ListUsers|7&amp;nbsp;653]]
| [[:din:Special:ActiveUsers|9]]
| [[:din:Special:ListFiles|0]]
| 45
|-
| 340
| [[{{#language:nr|ast}}]]
| {{lang|nr|{{#language:nr}}}}
| &lt;code&gt;[[:nr:|nr]]&lt;/code&gt;
| [[:nr:Special:Statistics|319]]
| [[:nr:Special:Statistics|943]]
| [[:nr:Special:Statistics|6&amp;nbsp;269]]
| [[:nr:Special:ListUsers/sysop|0]]
| [[:nr:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;500]]
| [[:nr:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:nr:Special:ListFiles|0]]
| 25
|-
| 341
| [[Pali]]
| पालि
| &lt;code&gt;[[:pi:|pi]]&lt;/code&gt;
| [[:pi:Special:Statistics|302]]
| [[:pi:Special:Statistics|1&amp;nbsp;825]]
| [[:pi:Special:Statistics|103&amp;nbsp;474]]
| [[:pi:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pi:Special:ListUsers|8&amp;nbsp;472]]
| [[:pi:Special:ActiveUsers|12]]
| [[:pi:Special:ListFiles|1]]
| 1&amp;nbsp;442
|-
| 342
| [[{{#language:kaj|ast}}]]
| {{lang|kaj|{{#language:kaj}}}}
| &lt;code&gt;[[:kaj:|kaj]]&lt;/code&gt;
| [[:kaj:Special:Statistics|259]]
| [[:kaj:Special:Statistics|1&amp;nbsp;151]]
| [[:kaj:Special:Statistics|24&amp;nbsp;158]]
| [[:kaj:Special:ListUsers/sysop|2]]
| [[:kaj:Special:ListUsers|514]]
| [[:kaj:Special:ActiveUsers|15]]
| [[:kaj:Special:ListFiles|0]]
| 249
|-
| 343
| [[{{#language:ppl|ast}}]]
| {{lang|ppl|{{#language:ppl}}}}
| &lt;code&gt;[[:ppl:|ppl]]&lt;/code&gt;
| [[:ppl:Special:Statistics|248]]
| [[:ppl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;265]]
| [[:ppl:Special:Statistics|9&amp;nbsp;744]]
| [[:ppl:Special:ListUsers/sysop|3]]
| [[:ppl:Special:ListUsers|534]]
| [[:ppl:Special:ActiveUsers|13]]
| [[:ppl:Special:ListFiles|0]]
| 130
|-
| 344
| [[{{#language:bdr|ast}}]]
| {{lang|bdr|{{#language:bdr}}}}
| &lt;code&gt;[[:bdr:|bdr]]&lt;/code&gt;
| [[:bdr:Special:Statistics|238]]
| [[:bdr:Special:Statistics|1&amp;nbsp;354]]
| [[:bdr:Special:Statistics|5&amp;nbsp;731]]
| [[:bdr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:bdr:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;478]]
| [[:bdr:Special:ActiveUsers|6]]
| [[:bdr:Special:ListFiles|0]]
| 93
|-
| 345
| [[{{#language:tig|ast}}]]
| {{lang|tig|{{#language:tig}}}}
| &lt;code&gt;[[:tig:|tig]]&lt;/code&gt;
| [[:tig:Special:Statistics|62]]
| [[:tig:Special:Statistics|498]]
| [[:tig:Special:Statistics|6&amp;nbsp;768]]
| [[:tig:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:tig:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;660]]
| [[:tig:Special:ActiveUsers|11]]
| [[:tig:Special:ListFiles|0]]
| 672
|-
| 346
| [[Idioma ndonga|Ndonga]]
| Oshiwambo
| &lt;code&gt;[[:ng:|ng]]&lt;/code&gt;
| [[:ng:Special:Statistics|8]]
| [[:ng:Special:Statistics|443]]
| [[:ng:Special:Statistics|5&amp;nbsp;930]]
| [[:ng:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ng:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;498]]
| [[:ng:Special:ActiveUsers|2]]
| [[:ng:Special:ListFiles|0]]
| 39&amp;nbsp;578
|-
| 347
| [[Choctaw]]
| Choctaw
| &lt;code&gt;[[:cho:|cho]]&lt;/code&gt;
| [[:cho:Special:Statistics|6]]
| [[:cho:Special:Statistics|202]]
| [[:cho:Special:Statistics|4&amp;nbsp;223]]
| [[:cho:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:cho:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;946]]
| [[:cho:Special:ActiveUsers|2]]
| [[:cho:Special:ListFiles|0]]
| 22&amp;nbsp;309
|-
| 348
| [[Marshallés]]
| Ebon
| &lt;code&gt;[[:mh:|mh]]&lt;/code&gt;
| [[:mh:Special:Statistics|4]]
| [[:mh:Special:Statistics|207]]
| [[:mh:Special:Statistics|4&amp;nbsp;215]]
| [[:mh:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mh:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;252]]
| [[:mh:Special:ActiveUsers|2]]
| [[:mh:Special:ListFiles|0]]
| 52&amp;nbsp;444
|-
| 349
| [[Kwanyama]]
| Kwanyama
| &lt;code&gt;[[:kj:|kj]]&lt;/code&gt;
| [[:kj:Special:Statistics|4]]
| [[:kj:Special:Statistics|115]]
| [[:kj:Special:Statistics|3&amp;nbsp;551]]
| [[:kj:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kj:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;445]]
| [[:kj:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:kj:Special:ListFiles|0]]
| 23&amp;nbsp;778
|-
| 350
| [[Llingües yi|Yi]]
| ꆇꉙ
| &lt;code&gt;[[:ii:|ii]]&lt;/code&gt;
| [[:ii:Special:Statistics|3]]
| [[:ii:Special:Statistics|188]]
| [[:ii:Special:Statistics|11&amp;nbsp;657]]
| [[:ii:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ii:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;158]]
| [[:ii:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:ii:Special:ListFiles|0]]
| 235&amp;nbsp;792
|-
| 351
| [[Hiri motu]]
| Hiri Motu
| &lt;code&gt;[[:ho:|ho]]&lt;/code&gt;
| [[:ho:Special:Statistics|3]]
| [[:ho:Special:Statistics|130]]
| [[:ho:Special:Statistics|3&amp;nbsp;789]]
| [[:ho:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ho:Special:ListUsers|1&amp;nbsp;752]]
| [[:ho:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:ho:Special:ListFiles|0]]
| 52&amp;nbsp;233
|-
| 352
| [[Lorí del norte]]
| لۊری شومالی
| &lt;code&gt;[[:lrc:|lrc]]&lt;/code&gt;
| [[:lrc:Special:Statistics|1]]
| [[:lrc:Special:Statistics|240]]
| [[:lrc:Special:Statistics|140&amp;nbsp;074]]
| [[:lrc:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:lrc:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;177]]
| [[:lrc:Special:ActiveUsers|2]]
| [[:lrc:Special:ListFiles|0]]
| 33&amp;nbsp;338&amp;nbsp;196
|-
| 353
| [[:en:Muscogee|Muscogee]]
| Mvskoke
| &lt;code&gt;[[:mus:|mus]]&lt;/code&gt;
| [[:mus:Special:Statistics|1]]
| [[:mus:Special:Statistics|116]]
| [[:mus:Special:Statistics|3&amp;nbsp;606]]
| [[:mus:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:mus:Special:ListUsers|2&amp;nbsp;488]]
| [[:mus:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:mus:Special:ListFiles|0]]
| 411&amp;nbsp;115
|-
| 354
| [[Idioma nauruanu|Nauruanu]]
| Dorerin Naoero
| &lt;code&gt;[[:na:|na]]&lt;/code&gt;
| [[:na:Special:Statistics|0]]
| [[:na:Special:Statistics|1&amp;nbsp;813]]
| [[:na:Special:Statistics|90&amp;nbsp;007]]
| [[:na:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:na:Special:ListUsers|12&amp;nbsp;247]]
| [[:na:Special:ActiveUsers|2]]
| [[:na:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 355
| [[Llingua Akán|Akan]]
| Akan
| &lt;code&gt;[[:ak:|ak]]&lt;/code&gt;
| [[:ak:Special:Statistics|0]]
| [[:ak:Special:Statistics|1&amp;nbsp;711]]
| [[:ak:Special:Statistics|29&amp;nbsp;897]]
| [[:ak:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:ak:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;931]]
| [[:ak:Special:ActiveUsers|3]]
| [[:ak:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 356
| [[Groenlandés]]
| kalaallisut
| &lt;code&gt;[[:kl:|kl]]&lt;/code&gt;
| [[:kl:Special:Statistics|0]]
| [[:kl:Special:Statistics|1&amp;nbsp;293]]
| [[:kl:Special:Statistics|76&amp;nbsp;457]]
| [[:kl:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kl:Special:ListUsers|15&amp;nbsp;638]]
| [[:kl:Special:ActiveUsers|8]]
| [[:kl:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 357
| [[Idioma cree|Cree]]
| Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ
| &lt;code&gt;[[:cr:|cr]]&lt;/code&gt;
| [[:cr:Special:Statistics|0]]
| [[:cr:Special:Statistics|1&amp;nbsp;273]]
| [[:cr:Special:Statistics|41&amp;nbsp;048]]
| [[:cr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:cr:Special:ListUsers|22&amp;nbsp;648]]
| [[:cr:Special:ActiveUsers|10]]
| [[:cr:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 358
| [[:en:Norfolk|Norfolk]]
| Norfuk / Pitkern
| &lt;code&gt;[[:pih:|pih]]&lt;/code&gt;
| [[:pih:Special:Statistics|0]]
| [[:pih:Special:Statistics|1&amp;nbsp;046]]
| [[:pih:Special:Statistics|45&amp;nbsp;580]]
| [[:pih:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:pih:Special:ListUsers|13&amp;nbsp;015]]
| [[:pih:Special:ActiveUsers|5]]
| [[:pih:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 359
| [[Idioma afar|Afar]]
| Qafár af
| &lt;code&gt;[[:aa:|aa]]&lt;/code&gt;
| [[:aa:Special:Statistics|0]]
| [[:aa:Special:Statistics|508]]
| [[:aa:Special:Statistics|4&amp;nbsp;694]]
| [[:aa:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:aa:Special:ListUsers|4&amp;nbsp;388]]
| [[:aa:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:aa:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 360
| [[Idioma hereru|Hereru]]
| Otsiherero
| &lt;code&gt;[[:hz:|hz]]&lt;/code&gt;
| [[:hz:Special:Statistics|0]]
| [[:hz:Special:Statistics|176]]
| [[:hz:Special:Statistics|4&amp;nbsp;486]]
| [[:hz:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:hz:Special:ListUsers|3&amp;nbsp;868]]
| [[:hz:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:hz:Special:ListFiles|0]]
| 0
|-
| 361
| [[Idioma kanuri|Kanuri]]
| Kanuri
| &lt;code&gt;[[:kr:|kr]]&lt;/code&gt;
| [[:kr:Special:Statistics|0]]
| [[:kr:Special:Statistics|163]]
| [[:kr:Special:Statistics|4&amp;nbsp;644]]
| [[:kr:Special:ListUsers/sysop|1]]
| [[:kr:Special:ListUsers|5&amp;nbsp;737]]
| [[:kr:Special:ActiveUsers|1]]
| [[:kr:Special:ListFiles|0]]
| 0
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!Total
!
!
!
! 66625625
! 266138859
! 3870150724
! 3368&lt;ref name=&quot;repes&quot;&gt;Esta suma nun se correspuende col total de persones reales, pos el mesmu usuariu (con o ensin cuenta global nos proyeutos) ye cuntáu tantes vegaes como apaeza en distintes Wikipedias pa esa estadística.&lt;/ref&gt; 
! 129647501
! 629748
! 2903522
! 130
|}
&lt;!-- bot table end --&gt;

== Ver tamién ==
* [[Especial:Todos los wikis de Wikimedia|Llista de wikis de Wikimedia]]
* Wikipedia:Llista completa de Wikipedies
* [[:w:Wikipedia:Wikipedia articles written in the greatest number of languages|Artículos de Wikipedia escritos nel mayor númberu de llingües]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [[metawiki:List of Wikipedias|Llista de Wikipedias]] en Meta-Wiki
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Wikipedies| ]]
[[Categoría:Llistes]]</text>
      <sha1>e7oki8ic7wcrjsffyi5v37be2ag4mh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor actriz de repartu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88898</id>
    <revision>
      <id>4493221</id>
      <parentid>3688978</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2896" sha1="87kvgh4ik7d17dcg86ddkijzhe3f43u" xml:space="preserve">{{premiu}}
El '''Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor actriz de repartu''' ye un premiu dau pol [[Sindicatu d'Actores de Cine]] pa reconocer la interpretación femenina de repartu más destacada del añu anterior; la ganadora elíxese per aciu del votu d'otros otros actores pertenecientes al sindicatu.&lt;ref name=&quot;actores elegidos por otros actores&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.cosasdelcine.es/actores-eligen-actores/ |títulu=Los actores eligen a los actores |fechaaccesu=8 de setiembre |añoacceso=2011 |editorial=MujerHoy.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Esti premiu dase xunto colos de [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor|meyor actor]], [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor actriz|meyor actriz]] y [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de repartu|meyor actor de repartu]] valorando les actuaciones individuales nuna película del añu anterior.

== Historia ==
Mentanto los ventidós años nos que se fizo esta gala, un igual númberu d'estremaes actrices se premiaron nesta categoría. A diferencia de toles demás categoríes de los premios del Sindicatu d'Actores, esta ye la única que presentó un empate na so historia; foi en 1997, cuando les actrices d'Estaos Xuníos [[Kim Basinger]] y [[Gloria Stuart]] ganaron poles películes ''[[L. A. Confidential]]'' y ''[[Titanic (película de 1997)|Titanic]]'' respeutivamente. 

Adicionalmente, siete actrices que ganaron esti premiu nun algamaron facese col [[Óscar a la meyor actriz de repartu]]. Estes foron: [[Kate Winslet]] por ''[[Sense and Sensibility]]'' (1995), [[Lauren Bacall]] por ''[[The Mirror Has Two Faces]]'' (1996), Gloria Stuart por ''Titanic'' (1997; perdió escontra la so compañera d'empate, Kim Basinger), [[Kathy Bates]] por ''[[Primary Colors]]'' (1998), [[Judi Dench]] por ''[[Chocolat (película de 2000)|Chocolat]]'' (2000), [[Helen Mirren]] por ''[[Gosford Park]]'' (2001) y [[Ruby Dee]] por ''[[American Gangster (película)|American Gangster]]'' (2007). Nel añu 2008 l'actriz británica [[Kate Winslet]] recibió'l premiu pola película ''[[The Reader]]'', pero inusualmente, Winslet ganó l'Óscar por esta película na categoría de meyor actriz, siendo la primer vegada qu'una actriz nun se nomina na mesma categoría que nos premios del Sindicatu d'Actores.

== Ver tamién ==
* [[Premios del Sindicatu d'Actores]].
* [[Premiu del Sindicatu d'Actores a la meyor actriz]].
* [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor]].
* [[Premiu del Sindicatu d'Actores al meyor actor de repartu]].

== Referencies ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 500px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
{{llistaref|2}}
&lt;/div&gt;

== Enllaces esternos ==
* [http://www.sagawards.org/ Sitiu web oficial] de los premios del Sindicatu d'Actores. 
* [http://www.sag.org/ Sitiu web oficial] del Sindicatu d'Actores.

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Premios del Sindicatu d'Actores|Actriz repartu]]</text>
      <sha1>87kvgh4ik7d17dcg86ddkijzhe3f43u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Filatelia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90420</id>
    <revision>
      <id>4493152</id>
      <parentid>4466039</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29794" sha1="1320wfp556i4fsv9hz5njw1mx3s4qfh" xml:space="preserve">[[Ficheru:François Barraud - Le Philatéliste.jpg|thumb|250px|''El filatelista'', de [[François Barraud]] ([[1929]]).]]
La '''filatelia''' ye l'afición por coleccionar y clasificar [[Sellu postal|sellos]], sobres y otros documentos postales, según estudiar la historia postal. Nos sellos queda representada parte de la historia nacional o rexonal de los países por aciu figures de personaxes pernomaos, monumentos, pintures, flora, fauna, historia postal, etc., asuntos d'interés pa los coleicionistes (''filatelistes'') y les persones arreyaes nesta materia.

== Etimoloxía ==
El vocablu ''filatelia'' deber al coleicionista francés [[Georges Herpin]], quien lo propunxo nun artículu escritu pal periódicu ''-y collectionneur de Timbres Poste'', de [[París]], que salió publicáu'l [[15 de payares]] de [[1864]]. La pallabra formar de dos vocablos griegos: ''philos'', que significa ''amante'', ''amor'', ''afición'', y ''atelia'', deriváu de la mesma de ''ateles'', que significa ''pagáu primeramente'' o ''pagáu de mano''.

== Historia ==
=== Prefilatelia ===
Los historiadores concuerden que n'[[Exiptu]], nel [[sieglu VI e.C.]], yá esistía un serviciu de tresporte de correspondencia oficial. Los manuscritos exipcios, escritos sobre papiru, tresportábense principalmente por aciu embarcaciones especiales que saleaben el ríu [[Nilu]].

[[China]], nel [[sieglu III e.C.|sieglu III&amp;nbsp;e.C.]], foi'l primer país que cuntó con un [[serviciu postal]] entamáu y foi tamién el primeru n'emplegar el papel na so correspondencia.

Na América precolombina tamién hubo un sistema de relevos pa llevar mensaxes ya informes al [[tlatoani]] (señor gobernante) de los [[mexicas]] dende les llendes del so territoriu, por aciu corredores llamaos ''painani'', según el ''chasqui'' cumplía la mesma función pal [[inca]] de los [[quechuas]].

Los [[Persia|perses]], mientres el reináu de [[Ciro el Grande]] ([[555 e.C.]]) establecieron un serviciu de postas. Toos estos servicios yeren solo pal treslláu de correspondencia oficial, el públicu polo xeneral nun tenía accesu a ellos.

Nos últimos años del [[sieglu XVII]] práuticamente tolos países disponíen de correos oficiales y tamién de correos particulares entamaos por comerciantes pal treslláu de la so correspondencia.

En [[1625]], mientres la dómina del [[cardenal Richelieu]], [[Francia]] foi'l primer Estáu que tomó al so cargu direutamente la organización y esplotación de los servicios de correos.

=== Los primeros sellos postales ===
Sir Rowland Hill, foi'l creador del sistema postal de prepago. Antes del so sistema, el serviciu postal pagar en destín, lo qu'apareyaba innumberables inconvenientes, tales como que'l destinatario negar a pagar el serviciu o nun dispunxera de los fondos pa faelo y los fraudes que diben dende quedase col dineru del serviciu, hasta l'usu del sistema p'a cencielles avisar qu'una persona taba bien o que tenía de faer daqué cuando recibiera l'avisu, ensin tener que pagar por ello.

El [[14 de setiembre]] de [[1839]] el Ministeriu de l'Ayalga de Gran Bretaña convocó un concursu pa presentar propuestes pa un sellu postal adesivu. Presentáronse 2.700 proyeutos y finalmente escoyóse'l de [[Rowland Hill]]. Los sellos emitiéronse'l [[6 de mayu]] de [[1840]], y el Penique Negru” foi'l primer sellu postal adesivu que circuló nel mundu. Emitiéronse 68.158.080 exemplares.

Dempués del &quot;Black Penny&quot;, el cantón suizu de [[Zúrich]] foi'l segundu emisor de estampillas: el 21 de marzu de [[1843]] emitió los célebres 4 y 6 rappen. Dempués siguió [[Brasil]], que'l [[1 de xunetu]] de [[1843]] emitió una serie de sellos llamaos ''güeyos de güe'', pola so paecencia colos marcos metálicos de los ventanos de los barcos, en valores de 30, 60 y 90 reis. [[España]] facer el [[1 de xineru]] de [[1850]].

Tolos países fueron socesivamente enllantando la modalidá. En 1843 empezaron a usase en [[Suiza]], y la primer nación americana que los emplegó foi Brasil nel mesmu añu. Siguiéron-y los [[Estaos Xuníos]] d'América en 1847, y dempués [[Chile]] en 1853; [[Méxicu]] y [[Uruguái]] en 1856; Perú un añu más tarde; [[Arxentina]] en 1858; [[Colombia]] y [[Venezuela]] en 1859; [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]] en 1862; en 1865 son trés los países que llanzaron los sos primeros timbres postales: la [[República Dominicana]], [[Hondures]] y [[Ecuador]]; [[Bolivia]] emitir en 1866; [[El Salvador]] en 1867; [[Paraguái]] en 1870; y un añu dempués [[Guatemala]]; [[Panamá]] llanzo'l so primer sellu en 1903, y [[Cuba]], yá como nación independiente, en 1905.

Los primeros sellos, que yá veníen en pliegos, cortar con tisories, polo que teníen los cantos rectos. Más palantre (1854) añadióse una serie de llinies con perforaciones, que dexaben dixebralos limpiamente, ensin ferramientes auxiliares, y apaeció el [[dentáu]].

El primer anunciu de prensa dedicáu a la filatelia apaeció en 1841 nel ''Times'' londinense y ye d'una moza coleicionista &quot;deseosa d'empapelar la so tocador con sellos usaos&quot;. Llueu s'estendió'l coleicionismu, y apaecieron los primeros catálogos o llistes de sellos, con valor conveníu, en 1860 (''Berger-Levrault'') n'Estrasburgu y ''Poliquet'' en París). El primer álbum con buecos o caxellos p'asitiar los sellos, publicar Lallier en [[París]], en 1862, y la primer revista filatélica ye ''The Monthly Intelligencer'' de Liverpool (Inglaterra). Siguió estendiéndose l'afición: en toles naciones formaron nucleu de filatelistes, de los que munchos s'estremaron polos sos estudios, les sos sobeyoses coleiciones o poles empreses comerciales que fundaron rellacionaes col sellu. Tamién surdieron nes ciudaes importantes asociaciones dedicaes al intercambiu filatélicu, y empezaron les ventes públiques y puyes, nes cualos llegar a algamar altos precios.

=== Fabricación, carauterístiques de los sellos postales y el so interés filatélicu ===

Na fabricación de los sellos utilicen tolos procedimientos gráficos ([[tipografía]], [[litografía]], grabáu de talla duce, [[huecograbado]] y [[fotografía]]); pero'l más bellu, ensin dulda, ye'l grabáu a [[buril]] sobre plancha metálica cola impresión por aciu la prensa llamada tórculo, denomináu [[calcografía]]. Esti procedimientu ye, amás, el más difícil de falsificar. Primero faise'l grabáu con buril, dempués muéyase'l papel que depués pasa a una prensa, onde -inda húmedu- imprímese fueya per fueya en máquines calcográfiques o en tórculo automáticu. Les fueyes pasen dempués a los revisadores qu'esaminen los pliegos y dixebren aquellos que s'atopen defectuosos. Una vegada ensuga la impresión, van les fueyes a la máquina numeradora -si numbérense-, depués a la engomadora, y cuando tán seques, a la que fai l'engatáu o furáu, que ye la última operación. Esti sistema, d'impresiones bien belles, ye lentu; por eso, pa les emisiones de grandes númberos empléguense'l huecograbado rotativu y la fotolitografía, procedimientos bien rápidos, nos que se fai'l dibuxu en papel y la imaxe ye tresportada al metal por procedimientos fotomecánicos.

Nel papel haber de tener en cuenta, aparte del color y la grosez, la [[Filigrana (papel)|filigrana]] o marca especial d'agua que puede estremase al bellume o por aciu el [[filigranoscopio]], que consiste nuna pequeña bandexa de fondu planu y negru, na cual deposítase'l sellu pámpana abaxo; amugar con una gota de bencina y aína faise visible'l signu o lletres de la filigrana. Según seya ésta, el sellu puede pertenecer a una o otra emisión. Les filigranes son bien variaes y dalgunes bien interesaes. 

El furáu o engatáu constitúi otru elementu distintivu, yá que esisten distintos tipos de dentáu (de peñe, de llinia), y clasifíquense según el númberu de dientes del sellu por cada 2 cm. Los antiguos nun taben furaos, anque lo mesmo asocede con delles emisiones modernes.

[[Ficheru:Centenario de la Declaración de Independencia de México.jpg|thumb|Centenariu de la Declaración d'Independencia de Méxicu.]]

La forma de los sellos ye bien variada; hai cuadraos, rectangulares, triangulares, hexagonales, romboidales, etc., y dientro d'estes formes les dimensiones son variadísimas, dende'l xigantescu sellu norteamericanu pa franquéu de periódicos de 1866, de 99 por 55 milímetros, hasta'l diminutu de la colonia británica de Victoria. Tocantes a los colores, esiste una gama bien estensa. Una forma de coleccionar ye axuntar variedaes de color. Llegar a estremar hasta 400 tonalidaes distintes. 

Llámase ''valor facial'' el que lleva espresáu'l sellu de la moneda del país a que pertenez, y que bazcuya dende valores insignificantes (como'l sellu español d'un cuartu de céntimu de peseta) hasta valores elevadísimos (como'l de [[Kenia]] de 100 llibres esterlines). La tirada de cada emisión bazcuya tamién grandemente: haber d'unes docenes d'exemplares y otres de munchos millones.

Ye maraviyosu l'esbardie de maxín, talentu y arte de los artistes diseñadores de les viñetes; tópense detalles interesaos nes orles o inscripciones, composiciones harmóniques y equilibraes, rumbos de concepción, coloríos acertaos. Munchos constitúin verdaderes obres d'arte pola tema, la impresión delicada, l'harmonía de color y los bellos dibuxos.

Esisten el sellu tipu y les variedaes. El primeru ye'l proyeutáu, con carauterístiques, preciu, etc., bien determinaos; pero supongamos qu'una vegada empezada la emisión se inutiliza la máquina trepadora y hai qu'utilizar otra, la resultancia va ser tener sellos con dentáu distintu, que van constituyir una variedá. Como se va entender, les variedaes de cada tipu pueden ser munches o poques. Otru cambéu qu'alteria los sellos d'una emisión en tou o en parte son la ''sobrecarga'' y la habilitación, que consisten naquelles sobreimpresiones que s'imprimen con posteridá a la impresión xeneral. Pueden sirvir p'alteriar el so valor facial -sobrecarga-, modificar l'usu pal cual taba destináu -habilitación-, o pa indicar un cambéu de réxime na nación a que pertenez, como por casu, los que llevaben la habilitación HPN o &quot;Habilitaos pola nación&quot; n'España, tres el reináu de [[Sabela II d'España|Sabela II]].

Los sellos con errores o defectos algamen polo xeneral gran valor pol so escasu númberu. Pueden dase errores de color, si apaecen con color equivocáu. Otres vegaes apaez una parte del sellu imprimida en sentíu inversu, como'l famosu sellu aereu norteamericanu col avión invertíu. Llámase ''tête-bêche'' a la pareya de sellos en qu'unu ta invertíu totalmente. Si la placa deteriorar por accidentes imprevistos, salen dellos sellos defectuosos, y al ser reparaes planchar y siguir la tirada apaecen los llamaos retocaos. Otros errores son los d'orixe, por equivocación del artista, como'l sellu en qu'apaez [[Cristóbal Colón|Colón]] usando un antioyu que s'inventó 200 años dempués de la so muerte.
 
Les rareces ya intereses del mundu de los sellos son infinites; vamos llindanos a referir dalgunes. El sellu d'un centavu de la Guayana británica ([[Magenta de 1 centavu de la Guayana Británica|&quot;Magenta de 1 centavu&quot;]]), de 1856, debe'l so altu valor a un descuidu de l'alministración británica, qu'escaeció unviar los pliegos de sellos a dicha colonia. Entós, el gobernador viose obligáu a faer una tirada modesta, na que estampó la so firma nos sellos pa evitar falsificaciones. En Rusia retiró una emisión que llevaba la efixe del [[zar]], por considerar poco respetuosu que la figura imperial fuera abolgada pol matasellos. Otra estampilla bien buscada ye la brasilana que conmemora la visita del rei [[Carlos I de Portugal]]. 

Tocantes a les temes, son infinitos. Hai sellos cartográficos, con mapes, como dalgunos d'[[Irlanda]] (Eire) y l'emisión de [[Turquía]] de 1922. Otros amuesen montes, como los sellos ecuatorianos, en qu'apaez el [[Chimborazo (volcán)|Chimborazo]]. Los ríos son bien reproducíos, como nos sellos canadienses de 1928 como'l San Llorienzo. El [[llagu Amatitlán]] apaez en dellos sellos de Guatemala. Ente les cascaes vamos citar la emisión arxentina del [[Tabayones del Iguazú|Iguazú]]. Los animales son temes recurrentes: la xirafa de Nyassa, el camellu nos de Touva, y l'orangután nos de Borneo, son bones muestres.

Les tiraes de los valores altos son llindaes, bazcuyen ente 10,000 y los 30,000 exemplares. Hai países bien aficionaos a les emisiones, como Turquía. Los valores filatélicos pueden ser enormes. El sellu citáu de la [[Guayana Británica|Guayana inglesa]] vendióse en puya por un valor de 9,5 millones de dólares.
 
Na filatelia arrexunten los sellos según la clase de serviciu a que se destinen. Asina tenemos los de corréu aereu, corréu ordinariu, la correspondencia urxente, los benéficos (p'apurrir donativos pa obres humanitaries), los de guerra (patrióticos y d'ocupaciones militares), los de tasa (pa suplir el franquéu insuficiente), de telégrafos, correspondencia oficial, etc.

D'últimes hai otros sellos menos coleccionaos: pa impresos, certificaos, paquetes postales y encomiendes, teléfonos, franquicies d'organismos oficiales y timbres o sellos fiscales o d'impuestos. 

Conforme foi aumentando la importancia de la filatelia, fueron apaecíu más sellos falsos, imitaciones atélites poles que se pagaron grandes sumes.
 
Amás del sellu sueltu, úsase tamién la pareya, que puede ser vertical o horizontal. Si son trés llámase tira o banda. Un conxuntu de cuatro o más sellos, con dos a lo menos nuna banda, llámase bloque; los más corrientes son de cuatro y de nueve. Destinaes a los aficionaos emítense güei les hojitas, que consten de dellos sellos distintos nel centru d'una fueya de papel, con inscripciones alusives nel marxe. Hasta los primeros años del nuesu sieglu preferíen los sellos mataos, esto ye, abolgaos pol [[matasellos]]; güei abonden los coleicionistes que prefieren sellos nuevos, alegando que l'aspeutu de la estampilla ye más curiosu. Sicasí, hai casos en que'l matasello aumenta'l valor del sellu porque ye más difícil topalo circuláu qu'en nuevu.

== Coleicionismu ==
=== Iniciu ===
El conde de Villayer enllantó en París en 1653 la venta d'unos sobres uniformes pa la correspondencia -que s'ufiertaben a dos sueldos- pero fracasó nel so enfotu. Hasta'l sieglu XIX, en 1839, nun resurde de nuevu la idea, rescatada por un maestru d'escuela inglés, Rowland Hill, progresista y entamador. Propunxo al gobiernu un plan pa pagu previu del tresporte postal por aciu sellos o estampillas xuntaes, que foi aceptáu, y púnxose en funcionamientu'l 6 de mayu de 1840. Un añu dempués yá hai noticia del primer coleicionista: un tal doctor Gray, que la so afición provocó les burlles de los sos contemporáneos.

=== El coleicionismu y la so influencia ===
Ye grande l'influxu educativu de la filatelia, pos tou coleicionista aumenta sensiblemente'l so caudal de conocencies, ensin necesidá de penoses y llargues hores d'estudiu. Les conocencies de [[historia]], [[xeografía]], van atesorándose, y crez l'enfotu de saber más y más sobre países, homes, paisaxes, a los qu'asomamos por aciu eses ventanitas del mundu que son los sellos. Yá nos primeros tiempos de la filatelia albidróse'l so capacidá pedagóxica y foi introducida oficialmente nes escueles britániques nuna reglamentación de 1855, como [[deporte]] y [[cultura]]. El sellu tiende, polo xeneral, a aumentar de valor al menguar el númberu d'exemplares de cada emisión por perda y deterioros; esta medría de valor, dacuando, resulta estelante, llegando a multiplicar per mil o dos mil el so valor inicial. Si la seleición de los exemplares facer con aciertu, constitúi siempres una inversión y una garantía económica pal día de mañana. L'exerciciu de la filatelia desenvuelve cualidaes d'orde y cuidu, de pulcritud y percuru. Desenvuelve l'espíritu analíticu y d'observación.

=== Actividaes de filatelistes ===
Celebráronse grandes esposiciones filatéliques, como la de [[Berlín]] de 1930, la de [[Buenos Aires]] de 1950 y la de [[Nueva York]] en 1956. Nes grandes ciudaes axúntense bolses filatéliques al campu, onde los filatelistes parolen, camuden, merquen y vienden. Son famoses la de Buenos Aires nel Parque Rivadavia y la de [[Barcelona]] de la Plaza Real. Esisten amás los clubes filatélicos, con numberosos asociaos, qu'intercambien correspondencia amistosa, sellos, postales, revistes, etc., y munchos editen publicaciones interesantes.

Munchos filatelistes avanzaos especializar en sellos conmemorativos, aéreos, hispanoamericanos, de colonies britániques, etc., ante la imposibilidá de tomar tola enorme cantidá de estampillas emitíes na actualidá. 

=== Formes de coleccionar ===
Los sellos solíen xuntase al álbum con unos fijasellos, tamién llamaos charneles (del francés ''charnière''), papel engomado y tresparente que s'utilizaba dobláu a manera de pequeñu gonciu. Sicasí, esta ye una práutica en total desusu -siquier no que refier a los sellos nuevos (non utilizaos nin matasellados)-, yá que provoca la perda (mayor o menor según el sellu) de parte del valor de les pieces por cuenta de que a los quitar el fijasellos del sellu siempres dexa una señal na goma. Nos catálogos suel haber trés llistes de precios: una pa los sellos nuevos ensin señal de charnela; otra, de cotizaciones siempres inferiores, pa pieces nueves- con señal de charnela; y la tercera pa sellos los matasellados o circulaos (suel dicise &quot;usaos&quot;), que la so cotización ye xeneralmente más baxa, anque se dan casos en qu'ésta ye bien cimeru a cualesquier de los dos tipos de sellos ensin circular. 

Ye preferible l'usu de los filoestuches, que dexen poner y quitar los sellos del álbum pa esaminalos y que, al contrariu que los fijasellos, nun-yos producen nenguna agresión. 

Son preseos útiles pal filatelista'l filigranoscopio al que yá nos referimos; el odontómetro, que ye una llámina de cartón o plásticu con fileres rectes de puntos de distintu gruesu y separación, que nos indiquen cuántos dientes del furáu d'un sellu entren en dos centímetros. Afaise'l marxe del sellu sobre estes fileres hasta atopar la que coincide cola perforación del nuesu exemplar. Vamos Dicir qu'un sellu ye de dentáu 12, si entren 12 dientes nun espaciu de 2 centímetros. Les pinces, emplegaes pa coyer el sellu, eviten qu'esti dóblese o enllordie, y la lente puede dexanos apreciar detalles distintivos imposibles de reparar a güeyu.
 
Los Catálogos filatélicos, obres curioso preparaes nes que figuren por orde d'apaición y d'emisión toes los sellos del mundu, son indispensables pal coleicionista. Sirven de base pa ordenar les coleiciones, dicten criteriu sobre cuálos exemplares deben o nun considerase con valor filatélicu, y afiten un valor monetariu a cada sellu, que s'aplica non yá a operaciones de compra y venta, sinón a les transaiciones o cambeos. Los catálogos apaecen añalmente y los más famosos y vendíos universalmente son el de Ivert-Tellier, francés; el de Gibbons, inglés, y el de Scott, norteamericanu. 

Los meyores álbumes pa sellos son aquellos que dexen entrepolar fueyes sueltes nes que s'afiten los postreros exemplares a la fin de cada país. Nel comerciu esisten álbumes de fueyes fayadizos tantu pa primerizos como para coleicionistes d'importancia.

Ente los coleicionistes más destacaos vamos citar a [[Xurde VI]], el fináu rei d'Inglaterra, que la so coleición foi empezada por [[Eduardu VII]] y cuenta con numberoses rareces. Otru coleicionista distinguíu foi [[Franklin D. Roosevelt]]. El rei Víctor Manuel d'Italia y el zar [[Nicolás II de Rusia|Nicolás de Rusia]] fueron tamién filatelistes. De xuru, la coleición más famosa foi la de [[Philipp von Ferrary]], empezada en 1865 y vendida en puya en París en 1923 por dos millones de dólares. Otres coleiciones notables fueron la de Castle, de sellos europeos; la de Durin; la del barón Rothschild, y la de Hind, posesor que tuvo l'únicu exemplar del celebre sellu de la Guayana Británica mentáu más arriba. Notable coleicionista foi Doring Beckton, presidente de la Real Sociedá Filatélica británica, que al morrer dexó 154,021 sellos distintos.

Merecen mención especial los sellos conmemorativos emitíos pa celebrar dalgún fechu notable o fecha importante. Tienen valor históricu y cunten con magnífica aceptación ente los aficionaos. El so valor pictórico y artístico suel ser escepcional, y son los más bellos exemplares de cualquier coleición. Ente los más notables vamos citar les numberoses series conmemorativas norteamericanes; los españoles de [[Francisco de Goya|Goya]] y [[Virxe de Montserrat|Monserrat]]; les dedicaes a la [[Unión Postal Universal]] y a les olimpiaes.

== Implicaciones ==
Más que la cantidá, ye la rareza de los exemplares lo que-y da valor a una coleición. Dellos sellossobremanera los que tienen errores d'impresión, raros pero conocíos, lleguen a adquirir un valor comercial bien eleváu y son difíciles de consiguir.

Los sellos de correos, llamaos timbres y estampillas en dellos países de l'América hispanofalante, dieron orixe a una de les actividaes coleicionistes más estendíes nel mundu y ente toles clases sociales. Esta afición anició importantes industries y comercios, cuenta con revistes especializaes ya inclusive constitúi una fonte d'ingresos pa dellos estaos.

=== Preseos filatélicos ===

[[Ficheru:Chilean stamp album and catalogue, and a magnifying glass.jpg|thumb|Catálogu pa identificar estampillas.]]

* '''[[Lente]]:''' Esencial pa ver los pequeños detalles de los sellos.
* '''[[Odontómetro]]:''' Sirve pa midir el dentáu de los sellos.
* '''[[Trincrómetro]]:''' Sirve pa midir la espesura del papel.
* '''Catálogos:''' Contienen precios emponedores ya información téunica como'l dentáu, la tirada, tipu d'impresión y el papel. Son publicaos por empreses especializaes y tienen el so orixe nes llistes de precios de los comerciantes.
* '''[[Pinces]]:''' Pa evitar manipoliar los sellos coles manes, ensin estropialos nin marcalos.
* '''Clasificador:''' Llibru con bandes tresparentes que sirven p'asitiar y ordenar los sellos.
* '''[[Álbum filatélicu]]:''' Editáu por cases comerciales especializaes. Añalmente publiquen suplementos por países, coles fueyes yá diseñaes. Cola popularización de la informática, esiste un enclín creciente al diseñu ya impresión propios per cada coleicionista.
* '''Filoestuches:''' Bandes adesives pa sostener y protexer los sellos nel álbum.

=== Modalidaes de coleicionismu ===
[[Ficheru:Stamp album sleeve.jpg|200px|thumb|Clasificador de bandes p'almacenar sellos.]]

Sol términu ''filatelia'' se engloban delles disciplines y modalidaes de coleicionismu:
* '''Filatelia téunica'''. Consiste nel estudiu y documentación del procesu de diseñu, creación ya impresión del sellu.
* '''Historia postal'''. Usu del sellu sobre pieza, periodos d'usu, anulaciones y marques complementaries.
* '''Historia del corréu'''. Decretos, disposiciones y documentos relativos a la organización y funcionamientu del corréu.
* '''Prefilatelia'''. Corréu y marques emplegaes antes de l'apaición del sellu.
* '''Filatelia temática'''. Empobinada al coleicionismu del motivu representáu nel sellu.
* '''Países'''. Coleicionismu especializáu nes emisiones d'un determináu país o territoriu.

=== Catálogos especializaos ===
Son publicaciones pa identificar y clasificar los sellos postales, según pa conocer el so valor nel mercáu. Reproducen cada unu de los sellos emitíos y utilícense como ferramienta principal polos coleicionistes. Los principales catálogos mundiales son:

* ''' [[Catálogu Scott]]''': editáu n'[[Estaos Xuníos]]
* ''' [[Catálogu Michel]]''': editáu n'[[Alemaña]]
* ''' [[Catálogu Yvert et Tellier]]''': editáu en [[Francia]]
* ''' [[Catálogu Stanley Gibbons]]''': editáu en [[Gran Bretaña]]

Esisten tamién catálogos especializaos de dellos países:

* ''' [[Catálogu Edifil]]''': editáu n'España 
* ''' [[Catálogu Mello Teggia]]''': editáu n'Arxentina 
* ''' [[Catálogu en llinia Casandra]]''': d'[[España]]

== Intereses filatélicos ==
* Anque xeneralmente acéptase que Sir Rowland Hill, alministrador postal inglés, foi l'inventor del sellu, les primeres muestres adesives fueron impreses en 1834 por [[James Chalmers]], de [[Dundee]] (Escocia).
* Los sellos del Reinu Xuníu nunca llevaron el nome del país, namái la efixe del soberanu. El primeru qu'incorporó una ilustración adicional foi'l conmemorativo de Wembley, emitíu'l [[23 d'abril]] de 1924.
* El Reinu Xuníu nunca emitió sellos aéreos.
* Nengún sellu de los Estaos Xuníos lleva la efixe d'una persona viva, anque munchos estauxunidenses fueron honraos en vida y apaecieron nos sellos d'otros países. La única esceición foi en setiembre de 1861, cola emisión que representa a [[Jefferson Davis]], únicu presidente de los [[Estaos Confederaos d'América]].
* Anque son les formes que más abonden, non tolos sellos son cuadraos o rectangulares. Hai romboidales, triangulares ya inclusive circulares, ovales, hexagonales, octogonales y de formes irregulares.
* El sellu más grande que se conoz foi emitíu por China en 1913. Yera de corréu urxente y midía 24,8 [[centímetru|cm]] x 7 cm.
* El sellu más pequeñu foi emitíu pol estáu de Bolívar (1863-1866), parte de los entós llamaos [[Estaos Xuníos de Colombia]]. Media 8 [[mm]] × 9.5 mm.
* El sellu más pervalible del mundu ye'l [[Tre Skilling|Tre skilling]] mariellu de Suecia de 1855. En 1996 vender por 2.600.000 francos suizos (más de 2 millones de dólares americanos). Pol so pesu, ye l'oxetu más caru del mundu, pos costó cerca de 71 millones de dólares per gramu (vease{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.albumdeestampillas.com.ar/costoses.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}).
* L'error más famosu y pervalible nun sellu d'Estaos Xuníos ye l'[[Inverted Jenny]]; asocedió nel exemplar d'un timbre de [[corréu aereu]] puestu a la venta'l [[14 de mayu]] de 1918 cola figura d'un avión invertíu. El coleicionista [[W. T. Robey]] mercó una fueya que foi vendida a un comerciante por 15.000 US$. Ésti vender de la mesma a otru coleicionista por 20.000 US$. En 1979 un bloque de 4 sellos de la fueya vender en 500.000 US$. Más apocayá, algamáronse valores de 750.000 dólares por un solu exemplar.
* El sellu más interesáu del mundu probablemente seya unu qu'emitió [[Bután]] y qu'en realidá ye un pequeñu [[discu musical]] que reproduz l'himnu nacional del país.
* Tocantes a materiales distintos del papel, [[Portugal]] emitió en 2007 un sellu realizáu en [[corchu]] (vease [https://web.archive.org/web/http://www.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupu_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html]), al igual qu'Ecuador, que lo fixo en 2009.
* Hasta 1850, cuando empezaron a emitise sellos nacionales, les ciudaes suices usaben los sos propios sellos. Les cartes locales llevaben namái unu; les empobinaes a otres ciudaes, dos.
* La [[Unión Postal Universal]] fundar en [[Berna]] (Suiza) el [[15 de setiembre]] de 1874 pa regular l'intercambiu de corréu postal ente los países. Anguaño ye una entidá dependiente de les [[ONX|Naciones Xuníes]] .
* Dellos célebres aficionaos a la filatelia fueron [[Franklin D. Roosevelt]], [[Herbert Hoover]], [[Xurde V d'Inglaterra]], [[Carlos II de Rumanía|Carol II de Rumanía]], [[Alfonsu XIII d'España]], [[Nicolás II de Rusia]], [[Guillermu II d'Alemaña]], [[Freddie Mercury]] y [[Nicolas Sarkozy]].
* Nel cuentu un secretu na ventana de Norma Huidobro mentar a &quot;la dama d'Elx&quot;, una estampilla única creada nel sieglu XXI.

== Sociedaes filatéliques ==
* [[Academia Hispánica de Filatelia]]
* [[Academia Nacional de Filatelia Rusa]]
* [[American Philatelic Society]] (APS)
* [[Jalisco Filatélicu]], el club más antiguu de Méxicu.
* [[Federación Arxentina d'Entidaes Filatéliques]] ( FAEF ).
* [[Federación Europea de Sociedaes Filatéliques]] (FEPA)
* [[Academia Europea de Filatelia]] (AEF)
* [[Sociedá Filatélica de Chile]], fundada en 1889.
* [[Federación Internacional de Filatelia]], (FIP), fundada en París en 1926.
* [[Sociedá Filatélica Arxentina]], (SOFIRA).
* [[Sociedá Filatélica d'El Salvador]]
* [[Sociedá Filatélica de Madrid]], (SOFIMA).
* Sociedá Filatélica de Puertu Ricu 

N'España, [[Afinsa]] (1980) y [[Fórum Filatélicu]] (1979), entidaes que captaben aforros pa invertilos en sellos, fueron interveníes en 2006 acusaes de ser [[estafa piramidal|estafes piramidales]].

== Ver tamién ==

* [[Aerofilatelia]]
* [[Filatelia n'Arxentina]]
* [[Filatelia de Méxicu]]
* [[Historia postal d'España]]
* [[Sellu postal]]
* [[Estampilla espécime]]

== Bibliografía ==
* {{Cita llibru
| autor = Leiva Ricardo Jorge |
| títulu = La filatelia al alance de todos
| añu = 1955
| editorial = Buenos Aires: Hobby, S.R.L. 
| id = - 
}}
* {{Cita llibru
| autor = Avilés, Victor D. 
| títulu = Manual Práuticu de Filatelia
| año = 1952 
| editorial = Editorial Bell 
| id = - 
}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Philately}}
{{wikcionariu}}
* [http://filateliaaguilar.com/diccionariu.php3 Diccionariu filatélicu ilustráu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250406172055/http://filateliaaguilar.com/diccionariu.php3 |date=2025-04-06 }}, de Filatelia Aguilar.
* [http://www.f-i-p.ch/ FIP], la Federación Internacional de Filatelia.
* [http://www.nsotw.info New Stamps of the World], Direutoriu de nueves emisiones de sellos (n'Inglés, pero la traducción al español disponible en llinia).


{{Tradubot|Filatelia}}

[[Categoría:Filatelia| ]]</text>
      <sha1>1320wfp556i4fsv9hz5njw1mx3s4qfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fabaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91788</id>
    <revision>
      <id>4493122</id>
      <parentid>4485646</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70107" sha1="qt1t4uw7c1m6l8ddpnnv5ktslkw4ug5" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Angiospermae]]
| classis = [[Eudicotyledoneae]]
| ordo = [[Fabales]]
| familia = '''Fabaceae''' [[John Lindley|Lindley]] ('''=Leguminosae''' [[Antoine-Laurent de Jussieu|Jussieu]], ''[[nomen conservandum|nom. cons.]]'').&lt;ref name=&quot;Watson&quot;&gt;{{cita web
|url = http://delta-intkey.com/angio/www/legumino.htm
|títulu = Leguminosae
|fechaaccesu = 9 de febreru de 2008
|apellíu = Watson
|nome = L. 
|coautores = Dallwitz, M. J. 
|obra = [https://web.archive.org/web/http://delta-intkey.com/angio/www/index.htm The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Version: 1st June 2007.] 
|idioma = inglés
|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://delta-intkey.com/angio/www/index.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}
&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Subfamilies
| subdivision = 
* [[Faboideae]] [[Velva Elaine Rudd|Rudd]] (Papilionoideae Juss., ye'l nome alternativu)
* [[Caesalpinioideae]] [[Alphonse Pyrame de Candolle|DC.]]
* [[Mimosoideae]] DC.
| diversity_link = 
| diversity = 730 xéneros y 19.400 especies (ver [[Xéneros de Fabaceae]])
| synonyms =
* Caesalpiniaceae &lt;small&gt;[[R.Br.]]&lt;/small&gt;
* Cassiaceae &lt;small&gt;[[Heinrich Friedrich Link|Link]]&lt;/small&gt;
* Ceratoniaceae &lt;small&gt;[[Heinrich Friedrich Link|Link]]&lt;/small&gt;
* Detariaceae &lt;small&gt;([[DC.]]) [[Johann Jakob Hess (botánicu)|Hess]]&lt;/small&gt;
* Hedysareae (Hedysaraceae) &lt;small&gt;[[Agardh]]&lt;/small&gt;
* Lathyraceae &lt;small&gt;[[Burnett]]&lt;/small&gt;
* Lotaceae &lt;small&gt;Burnett&lt;/small&gt;
* Mimosaceae &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt;
* Papilionaceae &lt;small&gt;[[Giseke]]&lt;/small&gt;
* Phaseolaceae &lt;small&gt;[[Patriciu Ponce de León|Ponce de León]] &amp; [[Alvares]]&lt;/small&gt;
* Robiniaceae &lt;small&gt;[[Welw.]]&lt;/small&gt;
* Swartziaceae &lt;small&gt;(DC.) [[Bartl.]]&lt;/small&gt;
}}

Les '''fabáceas''' ('''Fabaceae''') o '''lleguminoses''' ('''Leguminosae''')&lt;ref&gt;[http://ibot.sav.sk/icbn/main.htm International Code of Botanical Nomenclature.] Nel so artículu 18, incisu 5, espresa: &quot;Los siguientes nomes, utilizaos tradicionalmente, son trataos como válidamente publicaos:....Leguminosae (Fabaceae; tipu, ''Faba'' Mill. [= ''Vicia'' L.])....y establez que cuando les papilionácees sían consideraes como una familia distinta a les restantes Lleguminoses, el nome Papilionaceae va caltener por sobre Leguminosae.&quot;&lt;/ref&gt; son una [[familia (bioloxía)|familia]] del [[Orde (bioloxía)|orde]] de les [[fabales]]. Axunta [[árbol|árboles]], [[arbustu|arbustos]] y [[yerba|yerbes]] [[Planta perenne|perennes]] o añales, fácilmente reconocibles pola so [[frutu]] tipu [[llegume]] y les sos fueyes compuestes y [[estípula|axustaes]]. Ye una familia de distribución cosmopolita con aproximao 730 xéneros y unes 19.400 especies, lo que la convierte na tercer familia con mayor riqueza d'especies dempués de les compuestes ([[Asteraceae]]) y les orquídees ([[Orchidaceae]]).&lt;ref name=&quot;Judd2002&quot;&gt;Judd, W. S., Campbell, C. S. Kellogg, E. A. Stevens, P.F. Donoghue, M. J. (2002), Plant systematics: a phylogenetic approach, Sinauer Axxoc, 287-292. ISBN 0-87893-403-0.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot;&gt;{{cita web
|url = http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/fabalesweb.htm#Fabaceae
|títulu = Fabaceae
|fechaaccesu = 28 d'abril de 2008
|apellíu = Stevens, P. F.
|añu = 2001 d'equí p'arriba
|obra = Angiosperm Phylogeny Website. Version 7 mayu 2006
|idioma = inglés
|cita = 
}}&lt;/ref&gt; Esta riqueza d'especies tópase particularmente concentrada nes cañes de les [[mimosóideas]] y les [[fabóideas]], yá que contienen cerca del 9,4% de la totalidá de les especies de les [[eudicotiledónees]].&lt;ref name=&quot;Magallónsperm &quot;&gt;{{cita publicación | autor=Magallón, S. A., y Sanderson, M. J. |añu=2001 |títulu=Absolute diversification rates in angiosperm clades |publicación=Evolution |url=http://loco.biosci.arizona.edu/pdfs/MagallonEvolution2001.pdf |volume=55 |númberu=9 |páxines=1762-1780 |formatu=pdf|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Envaloróse qu'alredor del 16% de toles especies arbóreas nos [[Neotrópicu|montes lluviosos neotropicales]] son miembros d'esta familia. Coles mesmes, les fabáceas son la familia más representada nos montes tropicales lluviosos y nos montes secos d'[[América]] y [[África]].&lt;ref name=&quot;Burnham&quot;&gt;Burnham, R. J., &amp; Johnson, K. R. 2004. South American palaeobotany and the origins of neotropical rain forests. Phil. Trans. Roy. Soc. London B, 359: 1595-1610.&lt;/ref&gt;

Independientemente de los desalcuerdos qu'hasta apocayá tiempu esistieron en redol a si les fabáceas tendríen de ser trataes como una sola familia compuesta de tres subfamilies o como tres families separaes, esiste una gran cantidá d'información y evidencies tanto moleculares como morfolóxiques que sofiten que les lleguminoses son una única familia [[monofilética]].&lt;ref name=&quot;Lewis&quot;&gt;Lewis, G., B. Schrire, B. MacKinder, and M. Lock (eds). 2005. Legumes of the world. Royal Botanical Gardens, Kew, UK.&lt;/ref&gt; Esti puntu de vista reforzóse non solo pol grau d'interrellación qu'exhiben distintos grupos dientro de la familia comparaos con aquel topáu ente les lleguminoses y los sos parientes más cercanos, sinón tamién por tolos recién [[analises filoxenéticos]] basaos en secuencies d'[[ácidu desoxirribonucleico|ADN]].&lt;ref name=&quot;doyle&quot;&gt;Doyle, J. J., J. A. Chappill, C.D. Bailey, &amp; T. Kajita. 2000. Towards a comprehensive phylogeny of legumes: evidence from rbcL sequences and non-molecular data. páxs. 1 -20 in Advances in legume systematics, part 9, (P. S. Herendeen and A. Bruneau, eds.). Royal Botanic Gardens, Kew, UK.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kajita&quot;&gt;Kajita, T., H. Ohashi, Y. Tateishi, C. D. Bailey, and J. J. Doyle. 2001. ''rbcL'' and legume phylogeny, with particular reference to Phaseoleae, Millettieae, and allies. Systematic Botany 26: 515-536.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wojciechowski&quot;&gt;{{cita publicación |autor=Wojciechowski, M. F., M. Lavin y M. J. Sanderson |añu=2004 |títulu=A phylogeny of legumes (Leguminosae) based on analysis of the plastid matK gene resolves many well-supported subclades within the family |url=http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/11/1846 |publicación=American Journal of Botany |volume=91 |páxines=1846-1862 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621151112/http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/11/1846 |archivedate=2010-06-21 |fechaaccesu=2017-09-24 }}&lt;/ref&gt; Tales estudios confirmen que les lleguminoses son un grupu monofilético y que ta estrechamente rellacionáu coles families [[Polygalaceae]], [[Surianaceae]] y [[Quillajaceae]] al pie de les que conformen l'orde [[Fabales]].&lt;ref name=&quot;Angiosperm &quot;&gt;{{cita publicación |autor=Angiosperm Phylogeny Group [APG] |añu=2003 |títulu=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG II |url=http://www.biodiversitas.org.br/floraBr/apg2.pdf |publicación=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=141 |páxines=399-436 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310135840/http://www.biodiversitas.org.br/floraBr/apg2.pdf |archivedate=2018-03-10 |fechaaccesu=2017-09-24 }}&lt;/ref&gt;

Xunto colos [[cebera|ceberes]] y con delles [[fruta|frutes]] y [[raigañu (botánica)|raigaños]] tropicales, delles lleguminoses fueron la base de l'[[alimentación humana]] mientres milenios, siendo'l so usu un compañeru indixebrable de la [[Evolución humana|evolución del ser humanu]].&lt;ref name=&quot;unu&quot;&gt;Burkart, A. Lleguminoses. ''En:'' Dimitri, M. 1987. ''Enciclopedia Arxentina d'Agricultura y Xardinería''. Tomu I. Descripción de plantes cultivaes. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires. páx.: 467-538.&lt;/ref&gt;

== Descripción ==

=== Vezu ===
Les lleguminoses presenten una gran variedá de [[Vezu (planta)|vezos de crecedera]], pudiendo ser dende [[árbol|árboles]], [[arbustu|arbustos]] o [[yerba|yerbes]], hasta [[enredadera|enredaderes]] yerbácees o [[liana|lianes]]. Les yerbes, de la mesma, pueden ser añales, biañales o perennes, ensin agregamientos de fueyes basales o terminales. Son plantes argutes, [[epífita|epífites]] o enredaderes. Nesti últimu casu sostener por aciu los tarmos que se retuercen sobre'l soporte o bien per mediu de [[bilortu|bilortos]] foliares o caulinares. Pueden ser [[heliofítica|heliofítiques]], [[mesofítica|mesofítiques]] o [[xerofítica|xerofítiques]].&lt;ref name=&quot;Watson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Judd2002&quot;/&gt;

=== Fueyes ===
Les [[fueya|fueyes]] son cuasi siempres alternes y con [[estípula|estípules]], persistentes o caedizas, xeneralmente compuestes, pinnadas o bipinnadas, digitadas o trifoliadas, dacuando aparentemente simple —esto ye, unifoliadas o ausentes y, nesi casu, los tarmos tópense tresformaos en [[filodiu|filodios]]— o pinnadas y con [[bilortu|bilortos]] nel ápice. De cutiu les fueyes tópense amenorgaes o son abondo ceo caduques o nules nes especies áfilas o subáfilas. El [[peciolu]], y munches vegaes los [[peciolulu|pecioulos]], tienen la base engrosada, &quot;ganglionar&quot;, que dexa movimientos —les denominaes posiciones de &quot;suañu&quot; y de &quot;vixilia&quot;—. Ye frecuente la presencia d'[[escayu (botánica)|escayos]] por tresformamientu del [[raquis]] de les fueyes, de les estípules o del [[tarmu]].&lt;ref name=&quot;Watson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Judd2002&quot;/&gt;

=== Raigañu ===
Les [[Raigañu (botánica)|raigaños]] presenten un predominiu del sistema primariu, esto ye, d'aquél que provién de la radícula del embrión.El so sistema radical ye de normal pivotante. Los raigaños de les lleguminoses son de cutiu fondes y cuasi siempres presenten nódulos simbióticos poblaos de [[bacteria|bacteries]] del xéneru ''[[Rhizobium]]'' qu'asimilen el [[nitróxenu]] atmosféricu.&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;

=== Flor ===
Les [[flor|flores]] pueden ser dende pequeñes o grandes, [[actinomorfa|actinomorfes]] —nel casu de les mimosóideas— a leves o fondamente [[cigomorfa|cigomorfes]] —como asocede nes papilionóideas y na mayor parte de les cesalpinióideas—. Les irregularidaes na [[simetría floral]] nestos casos arreyen al [[periantu]] y al [[androcéu]]. El [[receptáculu]] de la flor desenvuelve un «ginóforo» —frecuentemente fundíu al [[hipanto]] nes cesalpinióideas— con forma de cúpula. El hipanto puede tar presente o ausente, nesti últimu casu ta reemplazáu pol tubu de la mota, como ye'l casu na mayoría de les fabóideas. El periantu tien cuasi siempres un [[mota]] y una [[corola]] estremaes. Sicasí, la corola puede tar ausente, y nesi casu el periantu dizse «sepalino» (similar a [[sépalu|sépalos]]), como asocede en decenes de xéneros de cesalpinióideas y delles especies de les tribus [[Swartzieae]] y [[Amorpheae]]. La mota presenta cinco [[sépalu|sépalos]] —raramente trés o seis— dispuestos nun namái ciclu, que pueden tar total o parcialmente xuníos ente sigo. La mota, amás, pue ser o non persistente, raramente ye acrescente (ye dicir que sigue nel frutu), inxeríu o valvado. La corola ta compuesta por cinco [[pétalu|pétalos]] llibres —comúnmente menos de cinco o ausentes en Swartzieae, Amorphieae y nes cesalpinióideas, o trés a cuatro nes mimosóideas— o parcialmente xuníos, y presenta, polo xeneral, una morfoloxía carauterística. Asina, la corola papilionácea o amariposada ta integrada por un pétalu cimeru bien desenvueltu, conocíu como «estandarte» o «vexilo», dos pétalos llaterales o «ales» y dos pieces inferiores de cutiu conniventes que constitúin una estructura simpétala denomada «carena» o «quilla». Esta arquiteutura ye bien similar a la de les flores de les cesalpinóideas pero, a diferencia de lo qu'asocede néstes, con [[prefloración]] vexilar o descendente, esto ye, col estandarte anubriendo'l restu de les pieces corolinas dientro del botón floral.&lt;ref name=&quot;Watson&quot; /&gt;
El [[xinecéu]] ye d'[[ovariu súpero]], con un solu [[carpelu]], con desenvolvimientu bien variable y enclín al amenorgamientu nel númberu d'[[óvulu (botánica)|óvulos]].&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Judd2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot;/&gt;
[[Ficheru:Tipuana tipu fruit and foliage.JPG|thumb|Xamasca y frutos de la especie ''[[Tipuana tipu]]''.]]

=== Inflorescencia ===
Les flores son solitaries o pueden disponese en diversos tipos d'[[inflorescencia|inflorescencies]]: [[recímanu|recímanos]] terminales o axilares, dacuando modifíquense hasta paecer cabezuelas y, n'otres ocasiones, [[umbela|umbeles]].&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Judd2002&quot;/&gt;

=== Frutu ===
El [[frutu]] de les lleguminoses, téunicamente denomináu [[llegume]], deriva d'un ovariu compuestu por un solu carpelu el cual —nel maduror— ábrese llonxitudinalmente en dos valva, lo qu'indica que'l so dehiscencia asocede pola nervadura media y pola unión carpelar. Sicasí, esiste una inmensa variedá de formes y tamaños de frutos na familia. Ello ye que hai especies con frutos con enclín a la indehiscencia —ye dicir que nun s'abrir nel maduror— y n'ocasiones la mota tresformar nuna estructura de dispersión. Unu de los frutos más notables de la familia seique sía'l del [[maní]] (xéneru ''[[Arachis]]'') una y bones les flores, tres la polinización, fundir nel suelu y el frutu (una llegume indehiscente) desenvuélvese subterráneamente. Sicasí, les llegumes más grandes producir una [[liana]] tropical perteneciente al xéneru ''[[Entada]]''. Les llegumes más llargues de la especie centroamericana ''[[Entada gigas]]'' (llamada &quot;escalera de monu&quot; na so tierra natal) lleguen a midir hasta 1,5 m de llargor.
Otres especies desenvolvieron interesaos mecanismos de [[Dispersión de los propágulos|dispersión]]. Asina, la especie suramericana ''[[Tipuana tipu]]'' modificó parte de la [[fruto|pared del frutu]] pa convertila nuna ala, que déxa-y treslladar se col vientu rotando como les aspes d'un [[helicópteru]]. Esi tipu de frutu denominar [[sámara (frutu)|sámara]].&lt;ref name=&quot;Watson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Judd2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Allen&quot;/&gt;

=== Granes ===
[[Ficheru:Dycotyledon seed diagram-es.jpg|thumb|Anatomía d'una grana de xudía (''[[Phaseolus]]'').]]
Granes dende solo una hasta numberoses, con o ensin [[Terminoloxía descriptiva de llantar#Grana|estrofíolo]], con o ensin [[arilo]] y con o ensin [[endospermo]].&lt;ref name = FLIB&gt;[http://www.floraiberica.es/floraiberica/testu/pdfs/07_00%20LEGUMINOSAE.pdf] Leguminosae en Flora Ibérica, RJB/CSIC, Madrid&lt;/ref&gt; Nesti últimu casu, atropen nos [[cotiledón|cotiledones]] sobremanera [[almidón]] y [[proteína|proteínes]], dacuando [[aceite]]s, o aceites y proteínes. Lo más carauterístico ye que dichos cotiledones son xeneralmente grandes y son ricos en reserves, de cutiu oleaxinoses (como por casu na [[soya]] o'l [[cacahuate]] que son materies primes pal llogru d'aceites alimenticios).&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Judd2002&quot;/&gt;

La presencia o ausencia nel tegumentu d'una fina marca en forma d'aniellu o de ferradura metanes cada llau, la [[Terminoloxía descriptiva de llantar#Semilla|“linia fisural” o pleurograma]] y qu'arrodia l'[[Areola (botánica)|areola]] llateral de la grana puede ser una carauterística importantesobremanera pa la identificación de los xéneros dientro de la familia.
[[Ficheru:A. farnesiana-semillas-1.JPG|thumb|“Llinia fisural” o pleurograma nes granes de ''[[Acacia farnesiana]]''.]]

=== Fisioloxía y bioquímica ===
Les lleguminoses raramente son cianogénicas y, nesi casu, los compuestos cianogénicos deriven de la [[tirosina]], la [[fenilalanina]] o de la [[leucina]]. Comúnmente presenten [[alcaloides]]. Les [[protoantocianidina|protoantocianidines]] pueden tar presentes y, nesi casu, son la [[cianidina]], la [[delfinidina]] o dambes al empar. Frecuentemente presenten [[flavonoide]]s tales como [[kaempferol]], [[quercitina]] y [[miricetina]]. El [[ácidu elágico]] tópase consistentemente ausente en tolos xéneros y especies analizaes de les tres subfamilies. Los azucres trespórtense dientro de la planta en forma de [[sacarosa]]. La [[Ciclu de Calvin|fisioloxía C3]] se demostró ya informó nuna gran cantidá de xéneros de les tres subfamilies.&lt;ref name=&quot;Watson&quot; /&gt;

== Ecoloxía ==

=== Distribución y [[hábitat]] ===
Ye una familia de distribución [[cosmopolita]]. Los [[árbol|árboles]] son más frecuentes nes rexones tropicales, ente que les [[yerba|yerbes]] y los [[arbustu|arbustos]] apoderen nes extratropicales.&lt;ref name=&quot;Watson&quot; /&gt;

=== Fixación biolóxica del nitróxenu ===
[[Ficheru:Vicia sepium10 ies.jpg|thumb| Raigaños de ''[[Vicia]]'' nes que pueden reparase los nódulos radiculares de color blancu.]]
[[Ficheru:Cross-section through root nodule of (Vicia spec.).jpg|thumb| Seición tresversal d'un nódulu radicular de ''[[Vicia]]'' reparáu al microscopiu.]]
La [[Fixación de nitrógeno|fijación biolóxica del nitróxenu]] (FBN, diazotrofía) ye un procesu bien antiguu que probablemente s'anició nel Eón arqueano so les condiciones d'ausencia d'[[osíxenu]] de l'[[atmósfera]] primitiva. Ye esclusivu d'[[Euryarchaeota]] y en 6 de los más de 50 [[phyla]] de [[Bacteria]]. Dalgunos d'estos llinaxes coevolucionaron conxuntamente coles [[anxospermes]] estableciendo les bases moleculares d'una rellación de [[simbiosis]] mutualista.

Los nódulos son les estructures especializaes dientro de les cualos llévase a cabu la FBN que delles families de anxospermes desenvolvieron, principalmente na corteza radicular y escepcionalmente nel tarmu como ye'l casu de ''[[Sesbania rostrata]]''. Les [[fanerógama|fanerógames]] qu'han coevolucionado con diazótrofos actinorrícicos o colos rizobios pa establecer la so rellación simbiótica pertenecen a 11 families que s'arrexunten dientro del [[cladu]] Rosidae de la filoxenia molecular del xen ''rbcL '' que codifica parte de la enzima [[RuBisCO]] nel [[cloroplastu]]. Esti agrupamientu indica que probablemente la predisposición a la formación de nódulos surdió una sola vegada nes [[anxospermes]] y podría ser consideráu como un calter ancestral que se caltuvo o perdíu en ciertos llinaxes. Sicasí, la distribución tan esvalixa de families y xéneros nodulantes dientro d'esti llinaxe, indica oríxenes múltiples de la nodulación. De les 10 families nodulantes de [[Rosidae]], 8 son noduladas por [[actinomicetos]] ([[Betulaceae]], [[Casuarinaceae]], [[Coriariaceae]], [[Datiscaceae]], [[Elaeagnaceae]], [[Myricaceae]], [[Rhamnaceae]] y [[Rosaceae]]), y les dos families restantes [[Ulmaceae]] y Fabaceae son noduladas por [[rizobios]].&lt;ref name=&quot;Looret&quot;&gt;Lloret, L. &amp; Martínez-Romero, Y. 2005. Evolución y filoxenia de ''Rhizobium''. Vol. 47, Non. 1-2 páxs. 43 - 60. [http://www.medigraphic.com/espanol/y-htms/y-lamicro/y-el mio2005/y-el mio05-1_2/em-el mio05-1_2f.htm]&lt;/ref&gt;

«Rizobios» ye'l nome que recibe'l grupu de xéneros d'alfa-[[proteobacterias]] (familia [[Rhizobiaceae]]) qu'inclúin toles especies qu'afiten nitróxenu y que producen nódulos coles lleguminoses, tales como ''[[Allorhizobium]], [[Azorhizobium]], [[Bradyrhizobium]], [[Mesorhizobium]], [[Phyllobacterium]], [[Rhizobium]]'' y ''[[Sinorhizobium]]'', según el [[fitopatógeno]] ''[[Agrobacterium]]''.&lt;ref name=&quot;Sprent&quot;&gt;Sprent, J. I. 2001. Nodulation in legumes. Royal Botanic Gardens, Kew, UK.&lt;/ref&gt; Los rizobios y les sos lleguminoses hospedantes tienen de reconocese unu al otru por que la nodulación empecípiese. Distintes especies de rizobios son específiques de les sos especies hospedantes, pero pueden infestar -frecuentemente- a más d'una especie. Coles mesmes, una sola especie de planta puede ser infestada por más d'una especie de bacteria. ''[[Acacia senegal]]'', por casu, pue ser nodulada por siete especies de rizobios pertenecientes a tres xéneros distintos. Los calteres más distintivos que dexen estremar a los xéneros de rizobios son la so rapidez de crecedera y el tipu de nódulu radical que formen col so hospedante.&lt;ref name=&quot;Sprent&quot; /&gt; De la mesma, los nódulos radicales clasificar n'indeterminaos, que son cilíndricos y frecuentemente ramificaos; y determinaos, que son esféricos y con lenticelas prominentes. Los nódulos indeterminaos son carauterísticos de les lleguminoses de climes templaos, ente que los determinaos son avezaos nes especies de climes tropicales a subtropicales.&lt;ref name=&quot;Sprent&quot; /&gt;

La nodulación espolletó llargamente dientro de les lleguminoses; atópase presente na mayoría de los sos miembros que s'especializaron na asociación esclusiva con rizobios, los que de la mesma tamién establecieron una simbiosis esclusiva coles lleguminoses (cola sola esceición de ''[[Parasponia]]'', l'únicu xéneru de los 18 que s'inclúin en Ulmaceae que ye capaz de nodular). La nodulación ta presente en toles subfamilies de leguminosa pero ye menos frecuente na subfamilia Caesalpinioideae. La subfamilia Papilionoideae ye la que presenta tolos tipos de nódulos: indetermináu (caltién el [[meristemo]]), determináu (nun caltién el meristemo) y el tipu de ''Aeschynomene''. Los dos últimos, namái tán presentes en delles llinies de la subfamilia Papilionoideae, polo que son consideraes como los tipos de nódulos más modernos y especializaos. Anque la nodulación ye abondosa nos dos subfamilies [[monofilética|monofilétiques]] Papilionoideae y Mimosoideae, tamién esisten exemplos d'especies non nodulantes. La presencia y ausencia d'especies nodulantes dientro de les tres subfamilies indica que la nodulación surdió delles vegaes nel intre de la evolución de les lleguminoses y que se perdió en dellos llinaxes. Por casu, dientro del xéneru ''Acacia'', miembru de Mimosoideae, ''A. pentagona'' nun tien la capacidá de nodular, ente qu'otres especies del mesmu xéneru facer de manera promiscuo, como ye'l casu de la yá citada ''Acacia senegal'' que ye nodulada por rizobios de rápidu y lenta crecedera.&lt;ref name=&quot;Looret&quot; /&gt;

== Evolución, filoxenia y sistemática ==

=== Evolución ===
L'orde Fabales contién cerca del 9,6% de la diversidá d'especies de les eudicotiledónees y la mayor parte d'esa riqueza concentrar nuna de les cuatro families que la componen: Fabaceae. L'orixe d'esti cladu, compuestu amás poles families [[Polygalaceae]], [[Surianaceae]] y [[Quillajaceae]], ta datáu en 94 a 89 millones d'años, empezando la so diversificación hai unos 79 a 74 millones d'años.&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot; /&gt; Ello ye que aparentemente les lleguminoses diversificáronse mientres el terciariu tempranu pa convertise nun integrante ubicuu de les [[biota|biotes]] terrestres modernes, al igual que munches otres families d'[[Anxospermes]].&lt;ref name=&quot;Herendeen92&quot;&gt;Herendeen, P. S., W. L. Crepet, and D. L. Dilcher. 1992. The fossil history of the Leguminosae: phylogenetic and biogeographic implications. Pages 303 – 316 in Advances in Legume Systematics, part 4, the fossil record (P. S. Herendeen and D.L. Dilcher, eds). Royal Botanic Gardens, Kew, UK.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis05&quot;&gt;Lewis, G., B. Schrire, B. MacKinder, and M. Lock (eds). 2005. ''Legumes of the world''. Royal Botanical Gardens, Kew, UK.&lt;/ref&gt;

El [[rexistru fósil]] de les lleguminoses ye abondosa y diversu, particularmente nel [[Era Cenozoica|periodu Terciariu]], con [[fósil]]es de flores, frutos, folíolos, madera y polen conocíos de numberoses llocalidaes.&lt;ref name=&quot;Crepet85&quot;&gt;Crepet, W. L., and D. W. Taylor. 1985. The diversification of the Leguminosae: first fossil evidence of the Mimosoideae and Papilionoideae. Science 288: 1087-1089.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crepet86&quot;&gt;Crepet, W. L., and D. W. Taylor. 1986. Primitive mimosoid flowers from the Paleocene-Eocene and their systematic and evolutionary implications. American J. Botany 73: 548-563.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crepet92&quot;&gt;Crepet, W. L., and P. S. Herendeen. 1992. Papilionoid flowers from the early Eocene of southeastern North America. Pages 43–55 in Advances in Legume Systematics, part 4, the fossil record (P. S. Herendeen and D. L. Dilcher, eds.). Royal Botanic Gardens, Kew, UK.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;Herendeen, P. S. 1992. The fossil history of Leguminosae from the Eocene of southeastern North America. Pages 85-160 in Advances in Legume Systematics, part 4, the fossil record (Herendeen, P. S., and D. L. Dilcher, eds.). Royal Botanic Gardens, Kew, UK.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Herendeen01&quot;&gt;Herendeen, P. S. 2001. The fossil record of the Leguminosae: recent advances. In Legumes Down Under: the Fourth International Legume conference, Abstracts, 34–35. Australian National University, Canberra, Australia.&lt;/ref&gt;
Los primeros fósiles que pueden asignase definitivamente a les lleguminoses apaecen nel [[Paleocenu]] tardíu (fai cerca de 56 millones d'años).&lt;ref name=autogenerated3&gt;Herendeen, P. S., and S. Wing. 2001. Papilionoid legume fruits and leaves from the Paleocene of northwestern Wyoming. Botany 2001 Abstracts, published by Botanical Society of America (http://www.botany2001.org/).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wing&quot;&gt;Wing, S. L., F. Herrera, and C. Jaramillo. 2004. A Paleocene flora from the Cerrajón Formation, Guajíra Peninsula, northeastern Colombia. Pages 146-147 in VII International Organization of Paleobotany Conference Abstracts (21-26 March). Muséu Egidio Feruglio, Trelew, Arxentina.&lt;/ref&gt; Representantes de les 3 subfamilies tradicionalmente reconocíes de les lleguminoses —cesalpinióideas, papilionóideas y mimosóideas— según tamién de grandes [[clados]] dientro d'eses subfamilies —como'l de les genistóides— topáronse nel rexistru fósil en periodos un pocu más tardíos, empezando ente 55 a 50 millones d'años tras.&lt;ref name=&quot;Herendeen92&quot; /&gt; Ello ye que l'afayu de diversos grupos de taxones que representen los principales llinaxes de les lleguminoses mientres el [[Eocenu]] mediu y l'Eocenu tardíu suxer que la mayoría de los grupos modernos de fabáceas yá taben presentes y que nesi periodu asocedió una estensa diversificación.&lt;ref name=&quot;Herendeen92&quot; /&gt;
Les fabáceas, entós, empecipiaron la so diversificación hai aproximao 60 millones d'años y los [[clados]] más importantes dixebráronse hai unos 50 millones d'años.&lt;ref name=&quot;Bruneau2008b&quot;&gt;Bruneau, A., Lewis, G. P., Herendeen, P. S., Schrire, B., &amp; Mercure, M. 2008b. Biogeographic patterns in early-diverging clades of the Leguminosae. Pp. 98-99, in Botany 2008. Botany without Borders. [Botanical Society of America, Abstracts.]&lt;/ref&gt;
La edá de los principales clados de les cesalpinióideas envaloróse ente 56 a 34 millones d'años y la del grupu basal de les mimosóideas en 44 ± 2,6 millones d'años.&lt;ref name=&quot;Bruneau2008a&quot;&gt;{{cita publicación | autor=Bruneau, A., Mercure, M., Lewis, G. P., y Herendeen, P. S. |añu=2008 |títulu=Phylogenetic patterns and diversification in the caesalpinioid legumes |publicación=Canadian Journal of Botany | volume=86 |páxines=697-718 |doi=10.1139/B08-058 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cita publicación | autor=Lavin, M., Herendeen, P. S., y Wojciechowski, M. F. |añu=2005 |títulu=Evolutionary Rates Analysis of Leguminosae Implicates a Rapid Diversification of Liniages during the Tertiary |publicación=Systematic Biology |volume=54 |númberu=4 |páxines=575-594 |url=http://sysbio.oxfordjournals.org/cgi/content/full/54/4/575 | doi=10.1080/10635150590947131 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
La diferenciación ente mimosóideas y fabóideas ta datada en 59 a 34 millones d'años antes del presente y la edá del grupu basal de les fabóideas en 58,6 ± 0,2 millones d'años tras.&lt;ref name=&quot;Wikström&quot;&gt;Wikström, N. ''et ál''. (2001), Savolainen, V., &amp; Chase, M. W. 2001. Evolution of the angiosperms: Calibrating the family tree. Proc. Roy. Soc. London B, 268: 2211-2220.&lt;/ref&gt; Dientro de les fabóideas, la diverxencia de dellos grupos pudo ser datada. Asina, ''[[Astragalus]]'' dixebróse de ''[[Oxytropsis]]'' hai unos 16 a 12 millones d'años; a pesar que la diversificación dientro de cada xéneru foi relativamente recién. Por casu, la radiación de les especies [[aneuploidía|aneuploides]] de ''Neoastragalus'' empezó hai 4 millones d'años. ''[[Inga]],'' otru xéneru de papilionóideas con aproximao 350 especies, paez diverxer nos postreros 2 millones d'años.&lt;ref name=&quot;Wojciechowski03&quot;&gt;Wojciechowski, M. F. 2003. Reconstructing the phylogeny of legumes (Leguminosae): An early 21st century perspective. Pp. 5-35, in Klitgaard, B. B. &amp; Bruneau, A. (eds), Advances in Legume Systematics, Part 10, Higher Level Systematics. Royal Botanic Gardens, Kew.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wojciechowski04&quot;&gt;Wojciechowski, M. F. 2004. ''Astragalus'' (Fabaceae): A molecular phylogenetic perspective. Brittonia 57: 382-396.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wojciechowski93&quot;&gt;Wojciechowski, M. F. Sanderson, M. J., Baldwin, B. G., &amp; Donoghue, M. J. 1993. Monophyly of aneuploid ''Astragalus'': Evidence from nuclear ribosomal DNA internal transcribed spacer sequences. American J. Bot. 80: 711-722.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wojciechowski06&quot;&gt;Wojciechowski, Martin F., Johanna Mahn, and Bruce Jones. 2006. Fabaceae. legumes. Version 14 June 2006. [http://tolweb.org/Fabaceae/21093/2006.06.14 The Tree of Life Web Project], http://tolweb.org/&lt;/ref&gt;

=== Filoxenia y taxonomía ===
La [[filoxenia]] de les lleguminoses foi l'oxetu d'estudiu de numberosos grupos d'investigación de tol mundu, que utilizaron la morfoloxía o los datos del [[ADN]] (el [[intrón]] [[cloroplastu|plastídico]] ''trnL'', los [[xen]]es plastídicos ''rbcL'' y ''matK'', o los espaciadores ribosomales ''ITS'') y el [[analís cladístico]] pa resolver les rellaciones ente los distintos llinaxes d'esta familia. Asina, púdose confirmar la [[monofilia]] de les subfamilies tradicionales Mimosoideae y Papilionoideae, añeraes conxuntamente cola subfamilia parafilética Caesalpinioideae. Tolos estudios, al traviés de distintos aproximamientos, fueron consistentes, lo que brinda un gran sofitu a les rellaciones ente los principales clados de la familia, como s'amuesa nel [[cladograma]] de más embaxo.&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot; /&gt; El cladu que más tempranamente ramifícase ye la tribu [[Cercideae]], siguíu por dos clados compuestos de taxones antes dispuestos dientro de Caesalpinioideae (la tribu [[Detarieae]] y el xéneru ''[[Duparquetia]] '').&lt;ref name=&quot;Käss&quot;&gt;Käss, Y., and M. Wink. 1996. Molecular evolution of the Leguminosae: phylogeny of the three subfamilies based on rbcL sequences. Biochemical Systematics and Evolution 24: 365-378.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Käss2&quot;&gt;Käss, Y., and M. Wink. 1997. Phylogenetic relationships in the Papilionoideae (Family Leguminosae) based on nucleotide sequences of cpDNA (rbcL) and ncDNA (ITS1 and 2). Molecular Phylogenetics and Evolution 8:65-88.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Doyle&quot;&gt;Doyle, J.J., J.L. Doyle, J.A. Ballenger, Y.Y. Dickson, T. Kajita, and H. Ohashi. 1997. A phylogeny of the chloroplast gene rbcL in the Leguminosae: taxonomic correlations and insights into the evolution of nodulation. American J. Botany 84: 541-554.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lavin&quot;&gt;Lavin, M., J. J. Doyle, and J. D. Palmer. 1990. Evolutionary significance of the loss of the chloroplast--DNA inverted repeat in the Leguminosae subfamily Papilionoideae. Evolution 44: 390-402.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sanderson&quot;&gt;Sanderson, M. J., and M. F. Wojciechowski. 1996. Diversification rates in a temperate legume clade: are there &quot;so many species&quot; of ''Astragalus'' (Fabaceae)? American J. Botany 83: 1488-1502.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chappill&quot;&gt;Chappill, J. A. 1995. Cladistic analysis of the Leguminosae: the development of an explicit hypothesis. Pages 1-10 in Advances in Legume Systematics, part 7, phylogeny (M. D. Crisp and J. J. Doyle, eds.). Royal Botanic Gardens, Kew, UK.&lt;/ref&gt;

Sobre la base de les rellaciones filoxenétiques descrites, van analizase de siguío cada unu de los grupos que componen a esta familia.

==== 1a. [[Cercideae]] ====
Entiende árboles y lianas, les fueyes son aparentemente simples, delles vegaes bilobadas. El [[cromosoma|númberu cromosómico]] básicu ye ''x''=7. Inclúi de 4 a 12 xéneros y unes 265 especies. El xéneru más representáu ye ''[[Bauhinia]]'' con unes 250 especies de distribución pantropical. ''[[Cercis]]'', otru de los xéneros dientro d'esta tribu, presenta flores que, n'apariencia, son similares a les fabóideas. Otros de los xéneros incluyíos nesti cladu son ''[[Caesalpinia]]'' y ''[[Delonix]]''.&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot; /&gt;
[[Sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: Bauhiniaceae Martynov.

==== 1b. [[Duparquetia]] ====
Esti xéneru presenta carauterístiques particulares tocantes a la so morfoloxía y desenvolvimientu floral: una mota de cuatro sépalos y un androcéu de cuatro estambres lo que les dixebra netamente de les restantes fabáceas. El cladu ta representáu por un xéneru monotípicu, que la so única especie denominar ''[[Duparquetia orchidacea]]'' y distribúyese por [[África]] tropical.&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot; /&gt;

==== 1c. [[Detarieae]] ====
Presenten el [[viesu]] (la cara de baxo) de les fueyes cubiertes por glándules con forma de cráter y les estípules y bractéoles decidues, caedizas. Los miembros de la tribu amuesen un amenorgamientu nel númberu de pétalos o d'estambres. Producen, amás, un tipu de [[resina]] bien particular, que contién [[diterpenos]] bicíclicos.&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot; /&gt; La tribu inclúi munchos [[árbol|árboles]] [[Zona intertropical|tropicales]] ente ellos dalgunos que s'utilicen pa la producción de [[madera]]. Inclúi unos 80 xéneros con un númberu cromosómico básicu de ''x''=12. Distribuyir n'África y [[Suramérica]].&lt;ref name=&quot;Watson2&quot;&gt;{{cita web
|url = http://delta-intkey.com/caes/en/www/class.htm
|títulu = The Genera of Leguminosae-Caesalpinioideae and Swartzieae
|fechaaccesu = 11 de febreru de 2008
|apellíu = Watson
|nome = L. 
|coautores = Dallwitz, M. J. 
|obra = [https://web.archive.org/web/http://delta-intkey.com/angio/www/index.htm The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Version: 1st June 2007.] 
|idioma = inglés
|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://delta-intkey.com/angio/www/index.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}
&lt;/ref&gt;

==== 2. [[Cesalpinióideas]] ====
[[Ficheru:Flower I IMG 8682.jpg|thumb|left|270px| ''[[Bauhinia acuminata]]'' en [[Calcuta]], Bengala occidental, [[India]].]]
[[Ficheru:Caesalpinioideae diagrams Taub47.png|thumb|260px|[[Diagrama floral|Diagrames florales]] de delles [[especie|especies]] de cesalpinióideas qu'amuesen la gran variabilidá de la [[morfoloxía floral]] d'esta subfamilia. A. ''Cercis siliquastrum''. B. ''Dimorphandra''. C. ''Amherstia nobilis''. D. ''Krameria secundiflora''. Y. ''Tamarindus indica''. F. ''Vouapa multijuga''. G. ''Tounatea pulchra''. H. ''Copaifera langsdorfii''. J. ''Ceratonia siliqua''. K. ''Dialium divaricatum''.]]

Son árboles, subarbustos o, dacuando, yerbes o esguiladores. Les fueyes son [[pinnada|pinnades]] o [[bipinnada|bipinnades]], en dellos casos (por casu, en ''[[Gleditsia]]'') dambos tipos foliares topar nel mesmu árbol; finalmente, hai especies áfilas.

Les flores son cigomorfas, escasamente actinomorfas. La prefloración ye inxerida, escasamente valvar; dizse &quot;ascendente&quot;: l'estandarte ye internu, cubiertu nos sos cantos polos pétalos vecinos. La corola ye variada, grande, mediana o pequeña, tien pétalos llibres (ye dialipétala) a lo menos na base, bien de cutiu los pétalos son unguiculados. L'androcéu ta formáu polo xeneral por 10 estambres, llibres o soldaos en grupos, igualando l'altor de los pétalos o cubiertos por ellos. El polen ye llibre y el tegumentu seminal nun presenta &quot;llinia fisural&quot;. L'óvulu ye anátropo. Les granes tienen embrión rectu, filo apical o subapical, pequeñu.
La estructura floral ye muncho más variada que nes mimosóideas. Les flores disponer en recímanos o panojas, polo xeneral de medianes a grandes, escasamente pequeñes, y n'espiga trupa. El frutu ye dehiscente o indehiscente, bien variable.
Habiten preferentemente nes rexones templaes, y tán perbién representaes nes rexones tropicales d'África y América, onde son especies de cutiu xigantesques.&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt; La subfamilia ta compuesta por 160 xéneros y aproximao 1.900 especies. Los xéneros más representaos son ''[[Senna (botánica)|Senna]]'' (con 350 especies), ''[[Chamaechrista]]'' (265) y ''[[Caesalpinia]]'' (100).&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot; /&gt;

Formen parte d'esta subfamilia plantes conocíes como [[cassia|cassies]], [[cina-cina]], [[Bauhinia forficata|pata de vaca]], l'[[Ceratonia siliqua|algarrobo européu]], l'[[acacia negra]] o ''[[Gleditsia]]'', el [[guayacán]] y el [[chivatu]]. Delles especies de cesalpinióideas cultivar con fines decorativos, forestales, industriales o melecinales.&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;

Les Cesalpinióideas, d'alcuerdu a les últimes investigaciones filoxenétiques, entienden cuatro tribus: [[Cassieae]], [[Caesalpinieae]], [[Cercideae]] y [[Detarieae]].&lt;ref name=&quot;Stevens 2001&quot; /&gt;

==== 3. [[Mimosóideas]] ====
[[Ficheru:Albizia julibrissin Ab-02.jpg|thumb|left|260px|[[Inflorescencia]] en cabezuela de ''[[Albizia julibrissin]]''.]]
[[Ficheru:Albizia julibrissin leaves 01 by Line1.jpg|thumb|220px|[[Fueya]] compuesta de ''[[Albizia julibrissin]]''. Esti tipu de fueya ye típicu de les lleguminoses [[mimosóideas]].]]

Son árboles o arbustos, escasamente yerbes, de xamasca grácil poles sos fueyes [[bipinnada|bipinnades]], raramente pinnadas o amenorgaes a filodios. En munchos casos son [[escayu (botánica)|espinosos]] y d'aspeutu bien particular poles pequeñes flores amestaes en [[cabezuela|cabezueles]] o [[espiga|espigues]] que, de la mesma, suelen formar [[recímanu|recímanos]] espiciformes trupos o grandes [[panoja|panojes]].

Les flores son actinomorfas. La corola tien prefloración valvar, de cutiu ye gamopétala y tubulosa. La mota ye valvar o, en dellos grupos, inxeríu, siempres gamosépalo. L'androcéu ta formáu por 4, 8, 10 o numberosos estambres, que superen l'altor de la corola. Los filamentos estaminales tán llibres o soldaos ente sigo. El polen ye xeneralmente compuestu. L'óvulu ye anátropo. La grana presenta l'embrión rectu y el tegumentu presenta una &quot;llinia fisural&quot; con forma d'aniellu o ferradura. El filo ye apical o subapical, pequeñu.&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;

Ye un grupu perbién representáu por numberosos xéneros y especies en rexones tropicales o subtropicales, de tolos continentes, pero tán particularmente distribuyíes n'África y América. Entienden 82 xéneros y alredor de 3.300 especies. Los xéneros con mayor númberu d'especies son ''[[Acacia]] sensu stricto'' (960, entiende solamente a les especies antes incluyíes nel subxéneru ''Phyllodinae''), ''[[Mimosa (planta)|Mimosa]]'' (480), ''[[Inga]]'' (350), ''[[Calliandra]]'' (200), ''[[Vachellia]]'' (161, primeramente conocíu como ''Acacia'' subgenus ''Acacia''), ''[[Senegalia]]'' (85, primeramente incluyíes dientro de ''Acacia'' subgenus ''Aculeiferum''), ''[[Prosopis]]'' (45), ''[[Pithecellobium]]'' (40). Especies bien conocíes pertenecen a les mimosóideas, tales como les verdaderes [[acacia|acacies]], les [[mimosa (xéneru)|mimoses]] o sensitives, los [[ingá]]es, [[timbó]]es y [[plumerillos]], los [[aromos]], [[tusca|tusques]], garabatos, espinillos y [[Cercis siliquastrum|algarrobos]]. Abonden ente los grandes árboles de los montes tropicales, apoderen en munches sabanes y son siempres frecuentes nes rexones semidesérticas templaes. Munches mimosóideas cultívense como árboles pa solombra, plantes ornamentales, de proteición o con fines forestales.&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt; La subfamilia entiende cinco tribus: [[Acacieae]], [[Ingeae]], [[Mimoseae]], [[Mimozygantheae]] y [[Parkieae]].

==== 4. [[Fabóideas]] o papilionóideas ====
[[Ficheru:Faboideae diagrams Taub48.png|thumb|left|[[Diagrama floral|Diagrames florales]] de delles lleguminoses [[fabóideas]]. A. ''[[Vicia faba]]''. B. '' [[Laburnum vulgare]]''. C. '' [[Amorpha fruticosa]]''. D. '' [[Chorizema cordatum]]''.]]
[[Ficheru:Vicia faba flower detail.jpg|thumb|190px|[[Flor]] típica d'una lleguminosa [[fabóideas|fabóidea]], ''[[Vicia faba]]''.]]

Son árboles, arbustos, esguiladores maderices o yerbácees o añales. Les fueyes son, polo xeneral, pinnadas o digitadas, frecuentemente trifoliadas, delles vegaes unifolidas y hasta nules, pero nunca bipinnadas. Les flores disponer en recímanos, panojas, capítulos o espigues. Les flores son [[zigomorfo|cigomorfas]], escasamente actinomorfas. La prefloración ye inxerida, escasamente valvar; la prefloración de la corola dizse ''descendente'': l'estandarte ye esternu, cubriendo los pétalos vecinos. La corola ye xeneralmente &quot;amariposada&quot; o &quot;papilionoidea&quot;, colos dos pétalos inferiores conniventes o xuníos nel ápice, formando la ''quilla'', los dos llaterales estendíos como ''ales'' y el superior argutu o reflexu, de mayor tamañu, llamáu ''estandarte''. LA mota ta formáu por 5 sépalos los soldaos ente sigo y ye campanulado o tubuloso. L'androcéu ta formáu por 10 estambres, escasamente menos, xeneralmente escondíos dientro de la quilla, y tópense más o menos soldaos ente sigo; típicamente son [[diadelfos]] (9+1), pero tamién [[poliadelfos]] o llibres. Los óvulos son [[campilótropos]]. Les granes presenten un embrión curvado, raramente rectu; el filo ye de tamañu medianu a grande.

Con 476 xéneros y 13.860 especies, ye la división más grande y diversa de la familia. Estender por tolos continentes sacante les rexones ártiques ya inclúi la mayoría de les lleguminoses más populares utilizaes como alimentu o forraxe, según delles especies modelu pa investigaciones xenómiques.&lt;ref name=&quot;Gepts&quot;&gt;Gepts, P., W.D. Beavis, Y.C. Brummer, R.C. Shoemaker, H.T. Stalker, N.F. Weeden, and N.D. Young. 2005. Legumes as a model plant family. Genomics for food and feed report of the cross-legume advances through genomics conference. Plant Physiol. 137: 1228 – 1235.&lt;/ref&gt;
Los xéneros con mayor númberu d'especies son ''[[Astragalus]]'' (2.400-3.270), ''[[Indigofera]]'' (700), ''[[Crotalaria]]'' (700), ''[[Mirbelia]] sensu lato'' (450), ''[[Tephrosia]]'' (350), ''[[Desmodium]]'' (300), ''[[Aspalathus]]'' (300), ''[[Oxytropis]]'' (300), ''[[Adesmia]]'' (240),'' [[Trifolium]]'' (240), ''[[Rhynchosia]]'' (230), ''[[Lupinus]]'' (200), ''[[Aeschynomene]]'' (160), ''[[Hedysarum]]'' (160), ''[[Lathyrus]]'' (160), ''[[Vicia]]'' (160), ''[[Dalea]]'' (150), ''[[Eriosema]]'' (150), ''[[Lotononis]]'' (150), ''[[Millettia]]'' (150), ''[[Vigna]]'' (150), [[Swartzia]] (140), ''[[Daviesia]]'' (135), ''[[Lonchocarpus]]'' (135), ''[[Machaerium]]'' (130), ''[[Onobrychis]]'' (130), [[Ormosia]] (130), ''[[Lotus (xéneru)|Lotus]]'' (inc. ''[[Coroniella (planta)|Coroniella]],'' (125)), ''[[Lonchocarpus]]'' (120), ''[[Erythrina]]'' (110), [[Gastrolobium]] (110), ''[[Mucuna]]'' (105) y ''[[Pultenaea]]'' (100). Les especies maderices son preferiblemente termófilas; munches yerbácees son de rexones templaes y fríes, magar tán tamién representaes nos trópicos. Entiende munches plantes útiles y bien conocíes, tales como [[Pisum sativum|arbeyera]], [[garbanzu]], [[poroto]] o [[frijol]], [[arvejilla]], [[trébole]]es, [[fabona]], [[alfalfa]], [[soya]], ente otres.&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Wojciechowski06(2)&quot;&gt;Wojciechowski, M. F. 2006. Papilionoideae. Versión del 12 de xunetu de 2006. [http://tolweb.org/Papilionoideae/60240/2006.07.12] in [The Tree of Life Web Project, http://tolweb.org/] Consultáu'l 15 de payares de 2008.&lt;/ref&gt;
La subfamilia de les fabóideas subdividióse nes siguientes tribus, d'alcuerdu a les últimes investigaciones filoxenétiques ([[Angiosperm Phylogeny Website|APW]]):
[[Abreae]]&amp;nbsp;- [[Adesmieae]]&amp;nbsp;- [[Aeschynomeneae]]&amp;nbsp;- [[Amorpheae]]&amp;nbsp;- [[Bossiaeeae]]&amp;nbsp;- [[Brongniartieae]]&amp;nbsp;- [[Carmichaelieae]]&amp;nbsp;- [[Cicereae]]&amp;nbsp;- [[Crotalarieae]]&amp;nbsp;- [[Dalbergieae]]&amp;nbsp;- [[Desmodieae]]&amp;nbsp;- [[Dipteryxeae]]&amp;nbsp;- [[Euchresteae]]&amp;nbsp;- [[Fabeae]]&amp;nbsp;- [[Galegeae]]&amp;nbsp;- [[Genisteae]]&amp;nbsp;- [[Hedysareae]]&amp;nbsp;- [[Hypocalypteae]]&amp;nbsp;- [[Indigofereae]]&amp;nbsp;- [[Loteae]]&amp;nbsp;- [[Millettieae]]&amp;nbsp;- [[Mirbelieae]]&amp;nbsp;- [[Phaseoleae]]&amp;nbsp;- [[Podalyrieae]]&amp;nbsp;- [[Psoraleeae]]&amp;nbsp;- [[Robinieae]]&amp;nbsp;- [[Sophoreae]]&amp;nbsp;- [[Swartzieae]]&amp;nbsp;- [[Thermopsideae]]&amp;nbsp;- [[Trifolieae]].

== Importancia económica y cultural ==
Les lleguminoses presenten una destacada importancia económica y cultural por cuenta de la so estraordinaria diversidá y bayura de representantes en diverses formaciones vexetales y poles sos aplicaciones: xardinería y ornamentación, alimentu, llogru de compuestos con interés melecinal y en droguería, estracción d'aceites y grases.&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;Allen, O. N., &amp; Y. K. Allen. 1981. The Leguminosae, A Source Book of Characteristics, Uses, and Nodulation. The University of Wisconsin Press, Madison, USA.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duke&quot;&gt;Duke, J. A. 1992. Handbook of Legumes of Economic Importance. Plenum Press, New York, USA.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Graham&quot;&gt;Graham, P. H., &amp; C. P. Vance. 2003. Legumes: importance and constraints to greater use. Plant Physiology 131: 872-877.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wojciechowski06b&quot;&gt;Wojciechowski, M.F. 2006. [http://tolweb.org/notas/?note_id=3968 Agriculturally &amp; Economically Important Legumes.]. Aportáu'l 15 de payares de 2008.&lt;/ref&gt;

=== Alimenticies ===
{{ap|Llegume}}

Mientres miles d'años, les llegumes fueron utilizaes como alimentu polos seres humanos. La [[llenteya]] foi probablemente una de les primeres especies en ser [[doma|adomaes]]. Pueden consumise fresques o seques, y pueden atopase nuna gran variedá de colores, sabores y testures. Se les conserva seques, enllataes, o bien, conxelaes.
Toles llegumes son bien similares tocantes a les sos carauterístiques nutricionales. Son bien riques en [[proteína|proteínes]], [[carbohidratu|carbohidratos]] y [[fibra alimentaria|fibres]], ente que'l conteníu en [[lípidu|lípidos]] ye relativamente baxu y los [[ácidos grasos]] que lo componen son insaturados. Una gran esceición a esta regla ye la [[soya]], que tien un altu conteníu en lípidos. Les llegumes son una fonte importante de [[vitamina B]]. Les que se peracaben fresques tienen [[vitamina C]], pero los niveles tornen dempués de la collecha y son virtualmente inesistentes nos granos secos. Les llegumes enllataes, sicasí, caltienen aproximao la metá de los valores de vitamina C que les llegumes fresques (sacante nel casu de les arbeyeres o llenteyes que s'ensuguen antes de enlatarlas). Les arbeyeres conxelaes pierden una cuarta parte del so conteníu inicial de vitamina C.
Les llegumes peracabar pol so altu conteníu de proteína. La composición de los granos de poroto o frijol, a manera d'exemplu, ye de 21% de proteína, 46% de carbohidratos, 25% de fibra y 1,5% de lípidos. Contién amás, aproximao 7 mg de fierro y 180 mg de calciu por cada 100 gramos. Los granos de [[soya]], sicasí, contienen 34% de proteína, 29% de carbohidratos y 18% de lípidos. El mayor conteníu en proteínes y lípidos otorgar a la soya una calidá nutricional cimera al d'otres llegumes.&lt;ref name=&quot;vegie&quot;&gt;{{cita web
|url = http://www.vegsoc.org/info/pulsies.html
|títulu = Information sheet: Pulsies
|fechaaccesu = 9 de febreru de 2008
|editorial = The Vegetarian Society
|idioma = inglés
}}&lt;/ref&gt;

Ente los factores positivos de les lleguminoses na nutrición humana, cabo citar la so alta concentración en proteínes con altu conteníu en [[lisina]], que fai a les lleguminoses un complementu proteicu escelente pa les ceberes.
Son tamién una bona fonte de dellos minerales como [[calciu]], [[fierro]], [[cinc]], [[fósforu]], [[potasiu]] y [[magnesiu]], lo mesmo que de delles vitamines hidrosolubles, especialmente [[tiamina]], [[riboflavina]] y [[niacina]]. En rellación cola salú, la ingestión de delles lleguminoses producen un amenorgamientu del [[colesterol]] posiblemente por cuenta del so altu conteníu en fibra dietética y tamién pueden ayudar a amenorgar los niveles de glucosa sanguínea nos [[diabetes|diabéticos]].
Ente los factores negativos puede reseñase el defectu n'aminoácidos azufraos y la presencia de ciertos factores antinutricionales qu'inflúin na digestibilidad proteica y de carbohidratos. Esto pue ser un factor limitante nes dietes de los [[vexetarianu|vexetarianos]] y en países en víes de desenvolvimientu onde la ingestión de proteína animal ye baxa o nula. Sicasí, cuando la dieta ye permediada o bien rica en proteína animal y enerxía, la ingestión de lleguminoses ye una ventaya.&lt;ref name=&quot;ael&quot;&gt;{{cita web
|url = http://leguminosas.cesga.es/seiciones/Documentacion/Les Lleguminosa_sen_la_nutricion.pdf
|títulu = Les lleguminoses na nutrición
|fechaaccesu = 9 de febreru de 2008
|nome = M. Múzquiz
|editorial = Asociación Española de Lleguminoses
|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://leguminosas.cesga.es/seiciones/Documentacion/Les Lleguminosa_sen_la_nutricion.pdf|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}
&lt;/ref&gt;

Los [[antinutriente]]s son sustancies que, polo xeneral, enzanquen l'asimilación de los nutrientes, y en dellos casos, pueden aportar a tóxicos o causar efeutos fisiolóxicos pocu deseables (como, por casu, la [[flatulencia]]). Apocayá viose que, en pequeñes cantidaes, pueden ser tamién bien beneficiosos pa la salú na prevención d'enfermedaes como [[cáncer]] y [[Enfermedá coronaria|enfermedaes coronaries]], polo qu'anguaño se -yos ta denominando &quot;''Compuestos Biolóxicamente Activos''&quot; (''BAC'' según les sos sigles n'[[idioma inglés|inglés]]) yá que, magar escarecen de [[valor nutritivu]], non siempres resulten perxudiciales. Dalgún d'estos compuestos xueguen un papel importante como defensa de llantar frente al ataque de too tipu de [[depredación|depredadores]] y otros son compuestos de reserva que s'atropen nes granes y van ser utilizaos a lo llargo del procesu germinativo. Dende'l puntu de vista bioquímicu los compuestos non-nutritivos son de naturaleza bien variada, nun apaecen por igual en toles plantes, los sos efeutos fisiolóxicos son distintos y polo tanto la so metodoloxía d'estracción, determinación y cuantificación tien que ser tamién bien específica. Como exemplu de dalgunos d'estos Compuestos Biolóxicamente Activos de les lleguminoses pueden citase a aquellos de naturaleza proteica (inhibidores de proteasas, inhibidores de amilasas, lectinas) y los de naturaleza non proteica (glicósidos, aminoácidos llibres, alcaloides, fitatos, fitoestrógenos, saponinas, taninos, etc.). Una de les víes pal amenorgamientu d'estos compuestos cuando tán n'altes concentraciones ye la [[meyora xenética]]. Estos programes non solo centráronse en consiguir una alta producción dende'l puntu de vista agronómicu, sinón d'algamar una meyor calidá nutricional cola eliminación d'estos componentes non deseables. Asina, por casu, esisten variedaes de distintes especies de ''[[Lupinus]]'' llibres d'[[alcaloide]]s tóxicos. Tamién se llograron variedaes de ''[[Vicia faba]]'' ensin [[vicina]] y [[convicina]] o con concentraciones bien baxes, según ''[[Lathyrus sativus]]'' llibres d'un aminoácidu neurotóxico.&lt;ref name=&quot;ael&quot; /&gt;

Peracabar polos sos vainas tienres o polos sos granos: fabones (''[[Vicia faba]]''), llenteyes (''[[Lens culinaris]]''), garbanzos (''[[Cicer arietinum]])'', arbeyeres o arbeyos (''[[Pisum sativum]])'', chichu o muela (''[[Lathyrus sativus]]''); porotos, frijoles, habichuelas o xudíes (''[[Phaseolus vulgaris]], [[Phaseolus lunatus|Ph. lunatus]], [[Phaseolus coccineus|Ph. coccineus]] '' y ''[[Phaseolus acutifolius|Ph. acutifolius]]''), urd (''[[Phaseolus mungo|Ph. mungo]]''), frijol de vaca, caupí o ''cow-pea'' (''[[Vigna sinensis]]''), adzuki (''[[Vigna angularis|V. angularis]]''), poroto o frijol metro (''[[Vigna sesquipedalis]]''), soya o soya (''[[Glycine max]]''), poroto xaponés (''[[Dolichos lablab]]''), guandú (''[[Cajanus flavus]]''), lupino o altramuz (''[[Lupinus albus]]''), tarhuí (''[[Lupinus mutabilis]]''), maní o cacagüés (''[[Arachis hypogaea]]''), guandsú o arbeyu de tierra (''[[Voandzeia subterranea]])''.
Otres especies utilizar na alimentación pol so frutu amagayáu, como'l pacay (''[[Inga feuillei]]''), el algarrobo blancu (''[[Prosopis alba]]'') el algarrobo européu (''[[Ceratonia siliqua]]'') el algarrobo negru (''[[Prosopis nigra]]'') y el tamarindu (''[[Tamarindus indica]]''), ente otros. Anque nun ye frecuente ente les lleguminoses, hai especies que la so [[raigañu (botánica)|raigañu]] carnosa o [[tubérculu]] utilízase como alimentu. Tal ye'l casu de la ajipa (''[[Pachyrhizus ahipa]]''), la jícama (''[[Pachyrhizus erosus]]''), ''[[Neocracca heterantha]]'', ''[[Psoralea esculenta]]'' y ''[[Apios americana]]''.

Finalmente, hai lleguminoses que s'utilicen pa ellaborar bébores alcohóliques, tales como la &quot;[[agospia de culén]]&quot; que se preparar por aciu fervinchu de tarmos de culén (''[[Otholobium glandulosum|Psoralea glandulosa]]'') con [[azucre]], granos de [[maíz]] turráu y delles [[especie|especies]]. Los frutos de los algarrobos (''Prosopis alba'' y ''P. nigra'') usar nel [[NOA|noroeste arxentín]] pa ellaborar dos bebíes: la &quot;[[añapa]]&quot;, bebida duce y refrescante llograda machucando los frutos nun morteru con agua, y la &quot;[[agospia (bébora)|agospia]]&quot;, [[bébora alcohólico]] autóctona llograda por [[fermentadura]] del mostiu de les algarrobes que se fai moliendo los frutos con agua.
Los frutos de dambos algarrobos tamién s'usen pa preparar dulces, tales como'l &quot;[[arrope]]&quot; y el &quot;[[patay]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Carrizu&quot;&gt;Carrizu, Y. del V.; Palaciu, M. O.; Roic, L.D.; Villaverde, A. A.; Soria Pereyra, M. L. y Torres, M.A.
[http://fcf.unse.edu.ar/IIjorfor/pdfs/Utilizaci%F3n%20de%20Prosopis.pdf Usu d'especies de ''Prosopis'' L. por pobladores rurales en Santiago del Estero] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206040705/http://fcf.unse.edu.ar/IIjorfor/pdfs/Utilizaci%F3n%20de%20Prosopis.pdf |date=2009-02-06 }}. Universidá Nacional de Santiago del Estero.&lt;/ref&gt;
El &quot;café de Bonpland&quot; o &quot;café taperibá&quot; preparar coles granes de ''[[Cassia occidentalis]]'', torrándolas, y llogrando un fervinchu similar al [[café]], pero de sabor y arume muncho más atenuaos.&lt;ref name=&quot;Carrere&quot;&gt;{{cita web
|url = http://www.guayubira.org.uy/monte/Ciedur7v.html 
|títulu = Producto alimenticios obtenibles d'especies del monte indíxena |fechaaccesu 
= 9 de febreru de 2008
|apellíu = Carrere
|nome = R. 
|obra = El monte natural uruguayu: usu tradicional y usos alternativos
|editorial = Grupu Guayubira
}}
&lt;/ref&gt;

=== Forrajeras ===
[[Ficheru:Scythe in lucern field.jpg|thumb| Pradería d'[[alfalfa]] en [[Marruecos]].]]
[[Ficheru:TrifoliumFragiferum1.jpg|thumb| [[Trébol frutilla]] en floriamientu, acomuñáu a [[gramínees]] nuna pradería.]]

Na alimentación del ganáu [[bovín]] y [[ovín]], principalmente, les lleguminoses -por sigo soles o n'asociación coles gramínees [[forrajera|forrajeres]]- presenten una serie de bondaes qu'amonten la producción de [[lleche]] y [[carne]] y que, amás, tienden a ameyorar la eficiencia reproductiva de los [[fatáu|fataos]]. Dalgunes de tales carauterístiques o ventayes son que constitúin una fonte importante de [[proteína|proteínes]] de bona calidá, yá que tienen una amplia gama d'[[aminoácidu esencial|aminoácidos esenciales]] que les faen superiores a les [[gramínea|gramínees]]. Nesti sentíu, ye de destacar que presenten una mayor concentración de [[nitróxenu]] nes fueyes que les gramínees. Presenten baxos niveles de [[fibra alimentaria|fibres]] y altu conteníu de [[calciu]], en rellación coles gramínees. Por tou esto, les lleguminoses forrajeras sémense acomuñaes con gramínees p'ameyorar la calidá de la ufierta alimenticia pal ganáu. Sicasí, les lleguminoses presenten un beneficiu adicional como mejoradoras del suelu dende'l puntu de vista de la fertilidá, yá que tienen la propiedá d'afitar el [[nitróxenu]] atmosféricu nos nódulos radiculares. La [[fixación de nitróxenu]] que se realiza nestos nódulos, ye apurríu al suelu una vegada avieyaron o morrieron los raigaños, siendo fácilmente aprovecháu por otres plantes tales como les gramínees coles que crecen acomuñaes. La cantidá de nitróxenu fitu poles lleguminoses puede variar de 20 a 560 kg añales por hectárea, dependiendo del tipu de suelu y del mugor disponible. Esta particularidá d'afitar nitróxenu otorgar a les lleguminoses la facultá d'habitar en suelos de fertilidá probe, ensin qu'esto afecte significativamente la so producción y calidá de biomasa.&lt;ref name=&quot;Sánchez&quot;&gt;{{cita web | autor=Sánchez, A. |añu=2005 |títulu=Leguminosa como potencial forrajero na alimentación bovino |editorial=Fonaiap Sopelexa, Versión Dixital |obra=Revista d'espardimientu de teunoloxía agrícola y pesquera del FONAIAP, Venezuela |url=http://www.produccionbovina.com.ar/produccion_y_manexu_pasturas/pasturas%20artificiales/38-lleguminoses_como_potencial_forrajero.htm |fechaaccesu=17 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.produccionbovina.com.ar/produccion_y_manexu_pasturas/pasturas%20artificiales/38-lleguminoses_como_potencial_forrajero.htm|fechaarchivu=29 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;

Dalgunes de les especies de lleguminoses utilizaes como forrajeras son l'alfalfa (''[[Medicago sativa]]''), la lupulina (''[[Medicago lupulina]]''), los tréboles de pe a pa (''[[Medicago hispida]]'', ''[[Medicago arabica]]'' y ''[[Medicago minima]]''), los tréboles de golor (''[[Melilotus alba]], [[Melilotus officinalis]]''), el trébole blancu (''[[Trifolium repens]]''), el trébole coloráu o de los praos (''[[Trifolium pratense]]''), el trébole frutuca (''[[Trifolium fragiferum]]''), el lotus o trébole pata de páxaru (''[[Lotus tenuis]], [[Lotus corniculatus]]''), la mermelada de caballu (''[[Desmodium discolor]]''), la zulla (''[[Hedysarum coronarium]]''), les lespedezas (''[[Lespedeza striata]]'' y ''[[Lespedeza stipulacea]]''), viciar o arvejillas (''[[Vicia sativa]], [[Vicia villosa]]''), el caupí (''[[Vigna sinensis]]''), el kudzú (''[[Pueraria javanica]]'') y el bimbu (''[[Cajanus cajan]]'') ente les más conocíes.
Una de les principales llimitaciones pal establecimientu y producción de les praderíes de lleguminoses añales ye la baxa fertilidá de los suelos ysobremanera, el baxu conteníu de [[fósforu]] de los mesmos. En ciertes zones del oeste d'[[Australia]], por esta razón, s'introducieron y desenvolvieron la serradela mariella (''[[Ornithopus compressus]]'') y la serradela rosada (''[[Ornithopus sativus]]'') como plantes forrajeras, yá que s'afaen bien a suelos acedos de testures llixeres, de baxa fertilidá, y n'especial probes en fósforu.&lt;ref name=&quot;Paynter&quot;&gt;Paynter, B.H. 1990. Comparative phosphate requirements of yellow serradela (''Ornithopus compressus''), burr medic (''Medicago polymorpha'') and subterranean clover (''Trifolium subterraneum''). Aust. J. Exp. Agric. Anim. Husb. 30:507-514.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Revell1&quot;&gt;Revell, C.K., and M. Ewing. 1994. Status of serradela (''Ornithopus'' spp.) research in Western Australia. Alternative pasture legumes 1993. p. 47-49. Technical Report Nᵘ19. In Michalk, D., Craig, A., and Collins, B. (eds.). Primary Industries South Australia, Australia.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Revell2&quot;&gt;Revell, C.K., G.B. Taylor, and P.S. Cocks. 1999. Effect of length of growing season on development of hard seeds in yellow serradella and their subsequent softening at various depths of burial. Aust. J. Agric. Res. 50:1211-1223.&lt;/ref&gt;
''[[Biserrula pelecinus]]'' ye otra especie promisoria pal secanu. Ye una lleguminosa, un [[endemismu]] de la cuenca mediterránea d'Europa y del norte d'[[África]]. Nel so hábitat natural afacer a suelos infértiles, de testura llixera, bien drenados y llixeramente acedos.&lt;ref name=&quot;Howieson&quot;&gt;Howieson, J.G., A. Loi, &amp; S.J. Carr. 1995. Biserrula pelecinus L. a legume pasture species with potential for acid, duplex soils which is nodulated by unique root-nodule bacteria. Aust. J. Agric. Res. 46:997-1009.&lt;/ref&gt; El trébole balansa (''[[Trifolium michelianum]]''), orixinariu de [[Turquía]], ye una especie que presenta una escelente adautación a suelos con problemes d'hinchentes.&lt;ref name=&quot;Dear&quot;&gt;{{cita web |autor=Dear, B., A. Craig y G. Sandral |añu=2000 |títulu=''Trifolium michelianum'' |editorial=NWS Agriculture Wagga Wagga Agricultural Institute Struan Research Center |url=http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Gbase/DATA/pf000413.htm |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110816231059/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Gbase/DATA/pf000413.htm |fechaarchivu=2011-08-16 }}&lt;/ref&gt;

=== Melíferas ===
Les plantes [[melífera|melíferes]] son aquelles qu'ufierten [[néctar (botánica)|néctar]] a les [[abeya|abeyes]] y [[aviespa|aviespes]] como compensa por acarretar polen dende les [[flor|flores]] d'una planta a otra y, d'esa manera, asegurar la [[polinización]]. Por estensión, tamién s'inclúin toles especies qu'estos inseutos utilicen pa recoyer [[polen]] y [[propóleu|propóleos]]. El factor de mayor importancia tocantes a l'atracción de les flores poles abeyes ye'l néctar que secretan. La secreción algama'l so máximu mientres el primer día de l'apertura floral y va escayendo pasu ente pasu. El néctar ye una solución azucarada, con pequeñes cantidaes d'otres sustancies (aminoácidos, [[mineral]]es, [[vitamina|vitamines]], ácidos orgánicos, [[enzima|enzimes]] y aceites esenciales) que ye secretado por órganos especializaos de la planta denominaos [[nectariu|nectarios]] que xeneralmente suelen tar asitiaos na base de la [[corola]] —nectarios florales— y que s'estremen pola so forma y color; en dellos casos tán asitiaos nes fueyes o nos pedúnculos de les flores nectarios extraflorales—. Polo xeneral, les abeyes manifiesten preferencia pol néctar que contién más del 20% d'azucre.&lt;ref name=&quot;Díaz González&quot;&gt;Díaz González, T.Y. Departamentu de Bioloxía d'Organismos y Sistemes. Área de Botánica. Universidá d'Uviéu. Plantes melíferas n'Asturies. Importancia de les abeyes pa les plantes. [http://www.uniovi.es/BOS/CursosVerano/Lasabejasylaapicultura/13-%20Plantes%20meliferas%20en%20Asturies..doc]&lt;/ref&gt; Delles especies de lleguminoses son bones especies melíferas, tales como l'[[alfalfa]], el [[trébole blancu]], el [[trébole de golor]] y delles especies d'[[Prosopis|algarrobos]].

=== Industriales ===

==== Gomes ====
Les [[goma|gomes]] son exudados vexetales de calter patolóxicu, esto ye, son la resultancia de l'agresión al vexetal por una picadura d'inseutu o una incisión natural o artificial. Esos exudados contienen polisacáridos heteroxéneos, formaos por distintos azucres y polo xeneral lleven acedos urónicos. Carauterizar por formar disoluciones coloidales mafoses. Hai distintes especies productores de gomes. Les más importantes tán na familia de les lleguminoses. Utilícense llargamente na industria farmacéutica, cosmética, alimentaria y testil. Tamién son interesantes poles sos propiedaes terapéutiques; por casu la [[goma arábiga]] ye [[antitusígeno|antitusígena]] y [[antiinflamatoriu|antiinflamatoria]]. Les más conocíes son la [[goma garrofín]] ([[Ceratonia siliqua]]), la [[goma de tragacanto]] (''[[Astragalus gummifer]]''), la goma arábiga (''[[Acacia senegal]]'') y la [[goma guar]] (''[[Cyamopsis tetragonoloba]]'').&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;Kuklinski, C. 2000. Farmacognosia: estudiu de les drogues y sustancies medicamentosas d'orixe natural. Ediciones Omega, Barcelona. ISBN 84-282-1191-4&lt;/ref&gt;

=== Tintóreas ===
[[Ficheru:Indigo plant extract sample.jpg|thumb|Colorante [[añil|índigo]].]]
Ente les especies tintóreas atópense les siguientes. El palu de campeche ''[[Haematoxylon campechianum]]''; árbol grande y espinosu que puede algamar hasta los 15 m d'altor. La corteza ye delgada y blanda y el corazón de la madera ye sólidu y duru. El corazón del tarmu utilizar pa tiñir y llógrense colores coloraos y moraos. D'esta especie estrayi'l colorante histolóxicu denomináu [[hematoxilina]]. El palu de Brasil (''[[Caesalpinia echinata]]'') ye un árbol bien paecíu al anterior pero de menos altor y con flores acolorataes o moraes. La madera utilizar pa tiñir, tamién de colloráu y moráu. El guamuchil (''[[Pithecallobium duce]]'') ye otru árbol espinosu, que mide 4 m o más y presenta flores amarellentaes o verdoses, dispuestes en cabezuelas. El frutu ye acoloratáu y ye'l que s'utiliza pa tiñir de color mariellu.&lt;ref name=&quot;MARQUEZ&quot;&gt;Marquez, A. C., Lara, O.F., Esquivel, R. B. &amp; Matu, Y. R. 1999. Composición, usos y actividá biolóxica: Plantes melecinales de Méxicu II. UNAM. Primer edición. Méxicu, D.F.&lt;/ref&gt; El colorante índigo estrayer del índigo verdaderu ''[[Indigofera tinctoria]]'', d'Asia. En [[Centroamérica|Centro]] y [[Suramérica]] estrayer colorantes de dos especies allegaos a l'anterior, el [[añil]] (''[[Indigofera suffruticosa]]'') y el [[índigo de Natal]] (''[[Indigofera arrecta]]'').

=== Ornamentales ===
[[Ficheru:Erythrina crista-galli 08 ies.jpg|thumb|El [[ceibo]] ye una de les tantes lleguminoses utilizaes como [[planta ornamental|plantes ornamentales]]. Amás, ye la [[Flor Nacional d'Arxentina y Uruguái]].]]
Les lleguminoses utilizáronse en tol mundu como plantes ornamentales dende va sieglos. Una vasta diversidá d'altores, formes, colores de xamasca, flores ya inflorescencies faen qu'esta familia seya bien utilizada nel diseñu y parquización de xardinos pequeños o de grandes parques.&lt;ref name=&quot;unu&quot; /&gt; De siguío preséntase una llista de les principales especies de lleguminoses ornamentales, arrexuntaes por subfamilies:

* Subfamilia Caesalpinioideae: ''[[Bauhinia forficata]]'', ''[[Caesalpinia gilliesii]]'', ''[[Caesalpinia spinosa]]'', ''[[Ceratonia siliqua]]'', ''[[Cercis siliquastrum]]'', ''[[Gleditsia triacanthos]]'', ''[[Gymnocladus dioica]]'', ''[[Parkinsonia aculeata]]'', ''[[Senna multiglandulosa]]''.&lt;ref name=&quot;Macaya&quot;&gt;Macaya J. 1999. [http://www.chlorischile.cl/ Lleguminoses arbóreas y arbustivas cultivaes en Chile.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202065321/http://www.chlorischile.cl/ |date=2007-12-02 }} Chloris Chilensis Añu 2. Nᵘ.&lt;/ref&gt;
* Subfamilia Mimosoideae: ''[[Acacia caven]]'', ''[[Acacia cultriformis]]'', ''[[Acacia dealbata]]'', ''[[Acacia karroo]]'', ''[[Acacia longifolia]]'', ''[[Acacia melanoxylon]]'', ''[[Acacia paradoxa]]'', ''[[Acacia retinodes]]'', ''[[Acacia saligna]]'', ''[[Acacia verticillata]]'', ''[[Acacia visco]]'', ''[[Albizzia julibrissin]]'', ''[[Calliandra tweediei]]'', ''[[Paraserianthes lophantha]]'', ''[[Prosopis chilensis]]''.&lt;ref name=&quot;Macaya&quot; /&gt;
* Subfamilia Faboideae: ''[[Clianthus puniceus]]'', ''[[Cytisus scoparius]]'', ''[[Erythrina crista-galli]]'', ''[[Erythrina falcata]]'','' [[Laburnum anagyroides]]'', ''[[Lotus peliorhynchus]]'', ''[[Lupinus arboreus]]'', ''[[Lupinus polyphyllus]]'', ''[[Otholobium glandulosum]]'','' [[Retama monosperma]]'', ''[[Robinia hispida]]'', ''[[Robinia luxurians]]'', ''[[Robinia pseudoacacia]]'', ''[[Styphnolobium japonicum|Sophora japonica]]'', ''[[Sophora macnabiana]]'','' [[Sophora macrocarpa]]'', ''[[Spartium junceum]]'', ''[[Teline monspessulana]]'', ''[[Tipuana tipu]]'', ''[[Wisteria sinensis]]''.&lt;ref name=&quot;Macaya&quot; /&gt;

== Lleguminoses emblemátiques ==
* El ceibo (''[[Erythrina crista-galli]]''), ye la [[Flor Nacional d'Arxentina y Uruguái|flor nacional d'Arxentina y d'Uruguái]].&lt;ref&gt;Ministeriu d'Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Alministrativa. [http://www.me.gov.ar/efeme/ceibo/index.html Día de la Flor Nacional &quot;El Ceibo&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112082543/http://www.me.gov.ar/efeme/ceibo/index.html |date=2016-01-12 }}. Efemérides Culturales Arxentines. Consultáu'l 3 de marzu de 2010.&lt;/ref&gt;
* El guanacaste (''[[Enterolobium cyclocarpum]]'') ye l'árbol nacional de [[Costa Rica]], por decretu del Poder Executivu del 31 d'agostu de 1959.&lt;ref name=&quot;Gilbert&quot;&gt;Gilbert Vargas Ulate. 1997. Xeografía turística de Costa Rica. EUNED, 180 p. ISBN 9977-64-900-6, 9789977649009.&lt;/ref&gt;
* El palu brasil (''[[Caesalpinia echinata]]'') ye l'árbol nacional de [[Brasil]] dende 1978.&lt;ref name=&quot;LEI&quot;&gt;&quot;Lei Nᵘ6.607, de 7 de dezembro de 1978. O Presidente da República, faço saber qu'o Congresso Nacional decreta y eu sanciono a seguinte Lei:
Art. 1º- É declarada Árvore Nacional a lleguminosa denomada Pau-Brasil (''Caesalpinia echinata'', Lam), cuja festa va ser comemorada, añalmente, quando o Ministério da Educação y Cultura va promover campanha elucidativa sobre a relevância daquela espécie vexetal na História do Brasil.&quot;
&lt;/ref&gt;
* ''[[Acacia pycnantha]]'' ye la flor nacional d'[[Australia]].&lt;ref name=boden&gt;{{cita web | autor=Boden, Anne| añu=1985| títulu=Golden Wattle: Floral Emblem of Australia | formatu=http | obra=Australian National Botanic Gardens | url=http://www.anbg.gov.au/emblems/aust.emblem.html | fechaaccesu=8 d'ochobre de 2008}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Bauhinia x blakeana]]'' ye la flor nacional de [[Ḥong Kong]].&lt;ref name=Williams&gt;{{cita web| autor=Williams, Martin| añu=1999| títulu=Golden Enigmatic Beauty| formatu=http| obra=Bahuninia| url=http://martinwilliams.tripod.com/hkwildstars/bauhinia.html| fechaaccesu=8 d'ochobre de 2008| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090217204156/http://martinwilliams.tripod.com/hkwildstars/bauhinia.html| fechaarchivu=2009-02-17}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* Lewis G., Schrire B., Mackinder B. &amp; Lock M. 2005. (eds.) Legumes of the world. The Royal Botanic Gardens, Kew, Reinu Xuníu. 577 páxines. 2005. ISBN 1-900347-80-6.

== Enllaces esternos ==
* [http://www.leguminosas.es/ Asociación Española de les Lleguminoses (AEL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202114709/http://www.leguminosas.es/ |date=2018-02-02 }}. Entidá ensin ánimu d'arriquecimientu, constituyida pa la promoción de les lleguminoses n'España, entendiéndose como tales a los grupos botánicos que, perteneciendo a esta familia de plantes, sían d'utilidá pa l'agricultura española.
{{wikispecies}}
{{commonscat}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fabaceae]]</text>
      <sha1>qt1t4uw7c1m6l8ddpnnv5ktslkw4ug5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flavonoide</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92344</id>
    <revision>
      <id>4493159</id>
      <parentid>4476447</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63952" sha1="iq32a8gibk6efb41ksk9nl5qu1fiilc" xml:space="preserve">{{Correxir}}
{{Ficha de compuestu químicu |nome=Flavona

|IUPAC= 2-Fenil-cromen-4-ona
|otros nomes = 2-Fenilcromona; fenil-4-''H''-1-benzopiran-4-ona 
|imaxe=Flavon num.svg
|tamañu d'imaxe = 210px
|pie d'imaxe = Flavona
|CAS=525-82-6
|SMILES = O=C1C=C(OC2=C1C=CC=C2)C3=CC=CC=C3
|fórmula3=[[Carbonu|C&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;]][[Hidróxenu|H&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;]][[Osíxenu|O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]
|masa=222.243
|PFC= 96-98
|PEC= 185
|sol= 
|apariencia= Polvu blanco cristalín
|densidá=
}}

'''Flavonoide''' (del llatín ''flavus'', &quot;mariellu&quot;) ye'l términu xenéricu con que s'identifica a una serie de [[metabolito secundariu|metabolitos secundarios]] de les plantes. Son sintetizaos a partir d'una [[molécula]] de [[fenilalanina]] y 3 de [[malonil-CoA]], al traviés de lo que se conoz como &quot;vía biosintética de los flavonoides&quot;, que'l so productu, la estructura base, se cicla gracies a una enzima [[isomerasa]]. La estructura base, una cadarma C6-C3-C6, puede sufrir darréu munchos cambeos y amiestes de grupos funcionales, polo que los flavonoides son una familia bien diversa de compuestos, anque tolos productos finales carauterizar por ser [[polifenol|polifenólicos]] y solubles n'agua. Los flavonoides que caltienen la so cadarma pueden clasificase, según les isomerizaciones y los grupos funcionales que-yos son amestaos, en 6 clases principales: les [[chalcona|chalcones]], les [[flavona|flavones]], los [[flavonol]]es, los [[flavandiol]]es, les [[antocianina|antocianines]], y los [[tanín entestáu|taninos entestaos]].&lt;ref name=&quot;Winkel-Shirley 2001&quot; /&gt; más una séptima clase, les [[aurona|aurones]], teníes en cuenta por dellos autores por tar presentes nuna cantidá considerable de plantes. Tamién la cadarma puede sufrir cambeos, convirtiéndose entós na cadarma de los [[isoflavonoide]]s o'l de los [[neoflavonoide]]s, que polo tanto tamién son derivaos de los flavonoides.

Los flavonoides se biosintetizan en toles &quot;plantes terrestres&quot; o [[embriofita|embriofites]], y tamién en delles algues [[Charophyta]], y anque toles especies comparten la vía biosintética central, tienen una gran variabilidá na composición química de los sos productos finales y nos mecanismos de regulación de la so biosíntesis, polo que la composición y concentración de flavonoides ye bien variable ente especies y en respuesta al ambiente. Los flavonoides son sintetizaos nel [[citoplasma]] y depués migren escontra'l so destín final nes [[vacuola|vacuoles]] celulares. Cumplen funciones metabóliques importantes nes plantes, delles funciones son comunes a toles plantes y otres son específiques de dalgunos [[taxón|taxones]]. Como exemplu de funciones universales, los flavonoides son responsables de la resistencia de les plantes a la fotooxidación de la lluz ultravioleta del Sol, intervienen nel tresporte de la hormona [[auxina]], y créese que funcionen como defensa ante'l herbivorismo. Una función importante cumplida en munches plantes ye l'atraición de los animales polinizadores, al traviés del color o'l golor que dan a la planta o a les sos flores.

Los flavonoides adquirieron notoriedá pública arriendes de la so actividá biolóxica nel home, que los consume colos vexetales. Los flavonoides tienen propiedaes bien apreciaes en medicina, como antimicrobianos, anticancerígenos, amenorgamientu del riesgu d'enfermedaes cardiaques, ente otros efeutos. Tamién son conocíos polos cultivadores de plantes ornamentales, que manipolien l'ambiente de les plantes p'aumentar la concentración de flavonoides que dan el color a les fueyes y a les flores.

Por cuenta de les importantes funciones metabóliques que los flavonoides tienen nes plantes y los animales, les sos víes biosintéticas y mecanismos de regulación tán siendo curioso estudiaos. La ciencia aplicada aprovechó esta conocencia en munchos trabayos d'[[inxeniería metabólica]], nos que se buscó por casu, aumentar la concentración de flavonoides beneficiosos nes plantes de consumu humanu o d'usu farmacéuticu, modificar la so concentración en flores ornamentales pa camuda-yos el color, y tornar la so producción nel polen pa llograr la esterilidá de los híbridos d'interés comercial. No que fai a la so producción, desenvolvióse con ésitu un cultivu de bacteries que sintetiza flavonoides d'interés humanu.

Los científicos dieron usos variaos a los flavonoides: los xenes de la biosíntesis de flavonoides fueron usaos como ferramienta p'analizar los cambeos nel ADN, son exemplos conocíos el descubrimientu de les [[lleis de Mendel]] (que pudo rastrexar l'heriedu de los xenes de los flavonoides que dan el color a los arbeyos), y el descubrimientu de los [[xen saltarín|xenes saltarinos]] de [[Barbara McClintock]] (que al &quot;saltar&quot; escontra un xen d'un flavonoide lo inutilizan y nun s'espresa'l color nel granu de maíz). La estraición ya identificación de flavonoides tamién foi bien usada polos [[Botánica Sistemática|botánicos sistemáticos]] pa establecer parentescos ente especies de plantes.

Entá queda enforma por investigar de los flavonoides, del so valor melecinal, y del so impautu na nutrición y la salú humana y de los animales. Tamién ye necesariu siguir la investigación de la so estructura, el so metabolismu y el so biodisponibilidad, polo que s'esperen importantes progresos nesti campu&lt;ref name=&quot;Winkel-Shirley 2001b&quot;&gt;Winkel-Shirley, B. 2001b. &quot;It takes a garden. How work on diverse plant species has contributed to an understanding of flavonoid metabolism&quot;. ''Plant Physiology'' 127: 1399-1404. (pdf [http://www.plantphysiol.org/cgi/reprint/127/4/1399.pdf equí])&lt;/ref&gt;
{| right| style=&quot;float:right; border:0px&quot; 
|[[Ficheru:Chalcone isomerase.svg|300px|thumb|La estructura base de los '''flavonoides''' tien la cadarma d'una chalcona, y l'aición de la enzima isomerasa convertir nuna flavanona.]] 
|-------------
| style=&quot;float:left; margin-left:27px&quot; |[[Ficheru:3-phenylchromen-4-one.svg|thumb|130px|left|Cadarma de los '''isoflavonoides'''.&lt;/small&gt;.]]
[[Ficheru:4-phenylcoumarin_v2.svg|thumb|110px|right|Cadarma de los '''neoflavonoides'''&lt;/small&gt;.]]
|}

== Descubrimientu ==
Probablemente la primer vegada que la ciencia describió a los flavonoides foi cuando [[Robert Boyle]] en 1664 fixo una primer descripción de los efeutos de los pigmentos de les flores en mediu ácidu y en mediu básicu.&lt;ref name=&quot;Winkel-Shirley 2001&quot;&gt;Winkel-Shirley, B. 2001. &quot;Flavonoid Biosynthesis. A Colorful Model for Genetics, Biochemistry, Cell Biology, and Biotechnology&quot;. ''Plant Physiology'' 126: 485-493.&lt;/ref&gt;

El primer flavonoide foi identificáu en 1930 pol [[premiu Nobel]] de Fisioloxía y Medicina [[Albert von Szent-Györgyi Nagyrápolt|Szent-Györgyi]], quien aislló del pulgu de [[Citrus × limon|llimón]] una sustancia, la [[citrina]], que probó regular la permeabilidá de los [[capilar sanguineu|capilares]] al ser consumida. 

== Estructura química ==
[[Ficheru:Chalcone isomerase.svg|300px|thumb|Flavonoide base y l'aición de la enzima isomerasa.]] 
El primer flavonoide sintetizáu pola &quot;vía biosintética de los flavonoides&quot; ye una [[chalcona]], que'l so cadarma ye un [[bencenu|aniellu bencénico]] xuníu a una [[propano|cadena propánica]] que ta xunida de la mesma a otru aniellu bencénico. Na mayoría de los flavonoides, la cadena de reaiciones sigue, polo que la cadena carbonada que xune los aniellos arumosos se cicla por aición d'una enzima [[isomerasa]], creando una [[flavanona]].

Munches vegaes la biosíntesis sigue y los productos finales, tamién flavonoides, queden xuníos a bien diversos grupos químicos, por casu los flavonoides glucosidados porten molécules d'azucres o los sos derivaos. Tamién pueden encontarse flavonoides parcialmente [[polímeru|polimerizados]] dando llugar a dímeros, trímeros, o complexos multienlazados, como los [[tanín entestáu|taninos entestaos]].

Tolos flavonoides tienen les carauterístiques de ser polifenólicos y solubles n'agua. Tienen un máximu d'absorción de lluz a los 280 nm.

=== Estraición y analís ===
La estraición de los flavonoides realizar con solventes orgánicos d'alta polaridá como'l etanol (el acetato de etilo usar con bastante procuru yá que por calentamientu puede reaccionar con ciertos compuestos). Darréu, realícense estraiciones socesives con solventes de polaridá creciente como:
Hexano / Cloroformu (pa flavonoides de baxa polaridá).
Acetato de etilo (pa flavonoides de mediana polaridá).
Butanol (pa flavonoides d'alta polaridá y, polo xeneral, los de mayor usu farmacolóxicu gracies a la presencia de grupos funcionales de tipu hidroxilo y carbonilo)

La [[espectrofotometría]] ye útil p'analizar la concentración de flavonoides nuna sustancia. 

Munches vegaes esa midida realízase acoplada a una [[cromatografía|separación cromatográfica]] como por casu [[HPLC]].

=== Clasificación de los flavonoides ===
Acordies cola nomenclatura de la [[IUPAC|Unión Internacional de Química Pura y Aplicada]].&lt;ref name=&quot;iupac&quot;&gt;Flavonoides (isoflavonoides y neoflavonoides). IUPAC Compendium of Chemical Terminology. (pdf [https://web.archive.org/web/20110629064719/http://www.iupac.org/goldbook/F02424.pdf equí.]&lt;/ref&gt; pueden clasificase, según la so cadarma y vía metabólica, en:
* '''Flavonoides''', derivaos de la estructura 2-fenilcromen-4-ona (2-fenil-1,4-benzopirona).
* '''Isoflavonoides''', derivaos de la estructura 3-fenilcromen-4-ona (3-fenil-1,4-benzopirona).
* '''Neoflavonoides''', derivaos de la estructura 4-fenilcumarina (4-fenil-1,2-benzopirona).
{| align=center
|[[Ficheru:Flavone.svg|thumb|150px|Estructura química de la '''2-fenilcromen-4-ona''' &lt;small&gt;(2-fenil-1,4-benzopirona), cadarma de los '''flavonoides'''&lt;/small&gt;.]]
|[[Ficheru:3-phenylchromen-4-one.svg|thumb|150px|Estructura química de la '''3-fenilcromen-4-ona''' &lt;small&gt;(3-fenil-1,4-benzopirona), cadarma de los '''isoflavonoides'''.&lt;/small&gt;.]]
|[[Ficheru:4-phenylcoumarin v2.svg|thumb|150px|Estructura química de la '''4-fenilcumarina''' &lt;small&gt;(4-fenil-1,2-benzopirona), cadarma de los '''Neoflavonoides'''&lt;/small&gt;.]]
|}
Los [[isoflavonoides]] formar por migración d'un aniellu bencénico de la posición 2 a 3 del aniellu central. El grupu integra más de 230 estructures, y los dos más conocíos son la [[genisteína]] y la [[daidzeina]].&lt;ref name=&quot;Martínez-Flórez et al. 2002&quot;&gt;Martínez-Flórez S., J. Gonález-Gallego, J. M. Culiebres y M. J. Tuñón. 2002. &quot;Los flavonoides: propiedaes y aiciones antioxidantes&quot;. ''Nutr Hosp'' 17: 271-278. (pdf [https://web.archive.org/web/20061030012811/http://www.grupoaulamedica.com/web/nutricion/pdf/062002/03_Los_flavonoides.pdf equí])&lt;/ref&gt; La so función ye defender a les plantes del ataque de patóxenos.

Dientro de los '''flavonoides''', reconócense 6 y quiciabes 7 clases principales, según los grupos funcionales que tengan: les [[chalcona|chalcones]], les [[flavona|flavones]], los [[flavonol]]es, los [[flavandiol]]es, les [[antocianina|antocianines]], los [[tanín entestáu|taninos entestaos]], y dellos autores consideren tamién a les [[aurona|aurones]], qu'otros integren nes chalconas. Tamién hai otros derivaos de los flavonoides que tienen cambeos tales que nun entren dientro de nenguna d'estes clases principales.

El númberu de flavonoides distintos que ye, en teoría, posible ye astronómicu, si tener en cuenta que diez de los carbonos de la cadarma del flavonoide pueden ser sustituyíos por una variedá de grupos distintos, que de la mesma pueden ser hidroxilados, metoxilados, metilados, isoprenilados o benzilados. Amás, cada grupu hidroxilo y dalgunos de los carbonos pueden ser sustituyíos por unu o más azucres distintos, y de la mesma, cada unu d'esos azucres puede ser acilado con una variedá d'acedos fenólicos o alipáticos distintos. S'identificaron y aisllaron alredor de 9.000 flavonoides, pero ensin dulda entá hai munchos más por afayar.&lt;ref name=&quot;Williams y Grayer 2004&quot;&gt;Williams, CA, Grayer, RJ. 2004. &quot;Anthocyanins and other flavonoids&quot;. ''Nat. Prod. Rep. 21: 539-573. (&lt;/ref&gt;
:1. Les '''[[chalconas]]''' tán implicaes na estimulación de la [[polinización]] gracies a qu'inducen al desenvolvimientu de colores nel espectru de lo visible y nel UV qu'atraen a [[inseutu|inseutos]] (caparines y abeyes)
[[Ficheru:Flavone acsv.svg|thumb|right|120px|Estructura molecular de la flavona]]
:2. Les '''[[flavonas]]''' son marielles y pueden tar en delles flores, como na [[prímula]], dándo-y un color mariellu a los sos pétalos, o en frutos, como na piel de les [[uva|uves]], yá que son les responsables del color amarellentáu de los vinos blancos. Hai trés flavonas importantes: la [[tricetina]], presente nel polen de delles [[myrtaceae|mirtáceas]] y tamién nes [[podocarpaceae|podocarpáceas]] (''Podocarpus'' spp.); l'[[apigenina]], presente en munches plantes como la [[Matricaria recutita|manzanilla]], (''Matricaria recutita'') o'l [[Rataegus laevigata|espín blancu]] (''Crataegus laevigata''), da un color marrón marfileño a les flores si preséntase sola; y la [[luteolina]], de color mariellu, qu'inclusive sirve pa tiñir llana y otros texíos, pa lo cual emplegóse la [[Genista tinctoria|Retama de los tintoreros]] (''Genista tinctoria'').
:3. Los '''[[flavonoles]]''' suelen ser incoloros o mariellos y atópense nes fueyes y en munches flores. Los más importantes son trés: la quercetina, ye'l flavonol mariellu del polen de munches [[fagaceae|fagácees]] (''Quercus sp.'');&lt;ref name=&quot;palombar&quot;&gt;Major Types Of Chemical Compounds In Plants &amp; Animals: Part II [http://waynesword.palomar.edu/chemid2.htm Flavonoids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902070453/http://waynesword.palomar.edu/chemid2.htm |date=2011-09-02 }}&lt;/ref&gt; la miricetina, presente na uva; y el kaempferol, presente nes inflorescencies y protexer de la lluz ultravioleta. La fisetina ye un flavonol que s'estrayi de la planta del xéneru ''[[Amphipterygium]]''.
[[Ficheru:Myricetin2DACS.svg|thumb|120px|right|Estructura molecular de la miricetina.]]
[[Ficheru:Kaempferol.svg|thumb|120px|right|Estructura molecular del kaempferol.]]
[[Ficheru:Fisetin.svg|thumb|120px|right|Estructura molecular de la fisetina.]]
:4. Hai trés '''[[flavandioles]]''' carauterísticos: la leucocianidina, presente en delles plantes, como nel [[platanus|plátanu]] o nel [[Ligaria cuneifolia|arfueyu criollu]] (''Ligaria cuneifolia''); la leucopelargonidina, presente como tal en cierta concentración na [[Medicago truncatula|alfalfa de secanu]] (''Medicago truncatula''); y la leucodelfinidina, que ye activa nel [[Aesculus hippocastanum|castañu d'indies]] (''Aesculus hippocastanum'').
:5. Les '''[[antocianinas]]''', son los pigmentos hidrosolubles presentes nel líquidu vacuolar de les célules responsables de la mayoría de les coloraciones coloraes, azules y violetes de les flores y fueyes.&lt;ref name=&quot;trabayu&quot;&gt;Trabayu práuticu sobre la flor [http://alipso.com/monografias/flor/ Trabayu Práuticu sobre la flor]&lt;/ref&gt;
:6. Los '''[[taninos entestaos]]''' son macromolécules constituyíes por unidaes de flavonoides llamaes antocianidinas. Los taninos tán bien llargamente distribuyíos nes plantes como nel té, onde contribúin al sabor astringente.&lt;ref name=&quot;vieno&quot; /&gt;
:7. Les '''[[auronas]]''' son responsables de la coloración de delles plantes. A pesar de que se suxirió qu'estos compuestos tán rellacionaos estrechamente coles chalconas, hai pocos nicios alrodiu de les sos víes biosintéticas&lt;ref name=&quot;auronas&quot;&gt;Mónica Noel Sánchez González y John P.N. Rosazza, ''Conversión de Chalconas a Auronas por Aspergillus alliaceus UI315'' [https://web.archive.org/web/http://www.uanl.mx/publicaciones/respyn/especiales/ee-10-2004/presentacion_de_trabayos%20_htm/09.htm Resume]&lt;/ref&gt;
:8. Les '''[[flavanonas]]''' son precursores d'otros flavonoides más complexos, pero atópense como tales n'altes concentraciones nos cítricos. Les más importantes son: la naringenina, presente nel zusmiu de [[naranxa (fruta)|naranxa]], [[Citrus × limon|llimón]] o [[pomelu]], dándo-y un sabor amargoso; la liquiritigenina, presente nel [[Glycyrrhiza glabra|regaliza]]; y el eriodictiol, presentar nel [[arbeyu]] actuando como quimioatrayente pa interactuar con [[agrobacteria|agrobacteries]].
:9. Los '''[[dihidroflavonoles]]''' son los precursores direutos de flavandioles y flavonoles, pero tamién tienen cierta actividá como tales en delles plantes. Hai trés importantes: la dihidromiricetina, presente nes partes aérees de los [[Erica|uzes]] (''Erica'' spp.), la dihidroquercetina, nes uves blanques o na [[Smilax aristolochiaefolia|alzaparrilla]] (''Smilax aristolochiaefolia''); y el dihidrokampferol que puede atopase na madera del pinu siberianu (Pinus sibirica).

== Los flavonoides en llantar ==
=== Orixe evolutivu ===
Los flavonoides apaecieron per primer vegada nos ancestros de les [[Embryophyta|embriofitas]], qu'abarca al grupu monofilético de toles plantes terrestres (mofos, felechos, gimnospermas y anxospermes). Créese que fueron una de les adautaciones clave pa la transición a la vida terrestre dende l'alga verde ancestral, por cuenta de la so capacidá d'absorber la radiación ultravioleta, muncho más intensa na atmósfera que na agua.&lt;ref name=&quot;Judd et al. 2002&quot; /&gt;

Les enzimes de la biosíntesis de los flavonoides aparentemente derivaron d'enzimes del metabolismu primariu de les plantes, que teníen xenes duplicaos, lo que dexaría l'adautación de dalgunes eses enzimes a otres funciones específiques (Iida ''et al.'' 1999&lt;ref name=autogenerated3&gt;Iida S, A Hoshino, Y Johzuka-Hisatomi, Y Habu y Y Inagaki. 1999. &quot;loricultural Traits and Transposable Elements in the Japanese and Common Morning Gloriesa&quot;. ''Annals of the New York Academy of Sciences'' 870: 265-274 (resume y pdf [http://www.annalsonline.org/cgi/content/abstract/870/1/265 equí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927023408/http://www.annalsonline.org/cgi/content/abstract/870/1/265 |date=2007-09-27 }}).&lt;/ref&gt; Rausher ''et al.'' 1999,&lt;ref name=autogenerated2&gt;Rausher MD, RE Miller, P Tiffin. 1999. &quot;Patterns of evolutionary rate variation among genes of the anthocyanin biosynthetic pathway&quot;. ''Molecular Biology and Evolution'' 16: 266-274 (resume y pdf [http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/16/2/266?ck=nck equí]).&lt;/ref&gt; Durbin ''et al.'' 2000.&lt;ref name=autogenerated1&gt;Durbin ML, B McCaig, MT Clegg. 2000. &quot;Molecular evolution of the chalcone synthase multigene family in the morning glory genome&quot;. ''Plant Molecular Biology'' 42: 79-92. (resume [http://www.springerlink.com/content/t416652v6806r707/ equí])&lt;/ref&gt;). 

La vía biosintética de los flavonoides caltúvose descomanadamente nel intre de la evolución de les plantes, pero hubo considerable diverxencia tantu nos roles que fueron cumpliendo los sos productos finales, como nos mecanismos que regulen la so espresión.&lt;ref name=&quot;Winkey-Shirley 2001b&quot;&gt;Winkey-Shirley, B. 2001. &quot;It takes a Garden. How work on diverse plant species has contributed to an understanding of flavonoid metabolism&quot;. ''Plant Physiology'' 127: 1399-1404.&lt;/ref&gt;

=== Biosíntesis ===
[[Ficheru:Biosynthesis of flavonoids (ES).svg|400px|thumb|Ruta de biosíntesis de los flavonoides nes plantes.]]
La [[vía del ácidu shikímico]] empecipiar nos [[plastos]] por condensación de dos productos fotosintéticos, la eritrosa 4-P col [[fosfoenolpiruvato]] (PEP), y por diversos cambeos llógrase l'ácidu shikímico, del cual deriven direutamente dellos fenoles nos vexetales. Pero la vía del ácidu shikímico de normal prosigue, y la incorporación d'una segunda molécula de PEP conduz a la formación de [[fenilalanina]].

La '''vía biosintética de los flavonoides''' empieza cuando la fenilalanina, por aición de la enzima [[fenilalanina amonioliasa]] (PAL) tresformar en [[acedu cinámico]], que depués ye tresformáu n'acedu p-cumarínico por incorporación d'un grupu hidroxilo a nivel d'aniellu arumosu, y l'aición d'una CoA ligasa tresformar en cumaril-SCoA, el precursor de la mayoría de los fenoles d'orixe vexetal, ente los que s'atopen los flavonoides&lt;ref name=&quot;vieno&quot;&gt;J. Palazón, R.M. Cusidó y C. Morales [http://www.acenologia.com/ciencia55_2.htm ''Metabolismu y significación biolóxica de los polifenoles del vinu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830212734/http://www.acenologia.com/ciencia55_2.htm |date=2011-08-30 }}, Grupu de Bioteunoloxía Vexetal, Facultá de Farmacia, Universidá de Barcelona.&lt;/ref&gt;

==== Regulación de la biosíntesis ====
* La vía del ácidu shikímico ye dependiente de la lluz.
* L'aición de la fenilalanina amonioliasa, qu'empecipia la vía biosintética de los flavonoides, ye fundamental pa la vida de les plantes y por ello ta puramente regulada. Ente otros factores, la fenilalanina amonioliasa ye activada pola lluz, y depende amás de la concentración de distintes hormones vexetales. L'actividá de la fenilalanina amonioliasa suel aumentar cuando a los vexetales sométese-yos a situaciones d'[[estrés]], como pue ser la falta d'agua (&quot;estrés hídricu&quot;), infeiciones fúngicas o bacterianes, radiaciones UV, y el fríu (por esto últimu les plantes sometíes a baxes temperatures suelen presentar coloraciones acolorataes en tarmos y fueyes, y cuando los iviernos son bien fríos, les flores desenvuelven colores bien intensos na primavera siguiente).
* Hai [[isozima|isozimes]] dedicaes a la producción de flavonoides distintes en respuesta a señales ambientales distintes.&lt;ref name=&quot;Kimura, Aoki y Ayae 2001&quot;&gt;Kimura Y., T. Aoki, S. Ayae. 2001. &quot;Chalcone isomerase isozimes with different substrate specifities towards 6'-hydroxy and 6'-deoxychalcones in cultured cells of ''Glycyrrhiza echinata'', a leguminous plant producing 5-deoxyflavonoids&quot;. ''Plant Cell Physiol'' 42: 1169-1173.&lt;/ref&gt;

=== Funciones nes plantes ===
* '''Proteición ante la lluz UV'''. Los flavonoides incoloros suelen atropase nes capes más superficiales de les plantes y capten hasta'l 90% de les radiaciones UV, torgando los efeutos nocivos d'estes radiaciones nos texíos internos. 
* '''Defensa ante'l herbivorismo'''. Dellos flavonoides como los taninos, protexen a les plantes xenerando sabores desagradables pa los herbívoros, principalmente amargosos, o testures que pueden resultar desagradables pa los herbívoros, que se ven aguiyaos a escoyer otres plantes.&lt;ref name=&quot;vieno&quot; /&gt;
* '''Regulación del tresporte de la hormona auxina'''. Les plantes mutantes que nun tener la enzima chalcona sintasa, que forma parte de la vía biosintética de los flavonoides, amuesen una crecedera irregular por cuenta de un defectu nel tresporte d'[[auxina]] al traviés de la planta. Probablemente esi defectu deber a l'ausencia d'esi flavonoide na planta mutante&lt;ref name=&quot;Brown et al. 2001&quot;&gt;Brown D. Y., A. M. Rashotte, A. S. Murphy, J. Normanly, B. W. Tague, W. A. Peer, L. Taiz, G. K. Muday. 2001. &quot;Flavonoids act as negative regulators of auxin transport ''in vivo'' in ''Arabidopsis thaliana''&quot;. ''Plant Physiol'' 126: 524-535.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Tillandsia aeranthos.jpg|thumb|280px|left|Flor de ''Tillandsia aeranthos''. El pigmentu que-y da'l color a los sos bráctees ye un flavonoide.]]
* '''Atraición d'animales polinizadores'''. Munchos flavonoides son componentes de [[pigmentu|pigmentos]] de les flores y fueyes que confieren coloraciones atrayentes d'inseutos, colo que la función de munchos flavonoides sería la d'atraer a los polinizadores escontra les flores Un casu bien destacáu, ye'l de les bromeliáceas ente les que s'atopen les especies ''[[Tillandsia]]'' y ''[[Billbergia]]'', que desenvuelven les sos flores sobre un tarmu que se elonga sobre una base con fueyes en roseta. El tarmu elongado ta formáu por una serie de bráctees que presenten un color acoloratáu bien fuerte antes de la polinización o mientres ésta, y depués fáense más verdoses.&lt;ref name=&quot;botanical&quot;&gt;Principios activos de les plantes melecinales: los flavonoides [http://www.botanical-online.com/medicinalesflavonoides.htm Botanical Online]&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Venus_Flytrap_showing_trigger_hairs.jpg|thumb|200px|right|Fueya de ''[[Dionaea muscipula]]'', una planta carnívora. El color de les sos fueyes deber a una antocianina.]]
* '''Atraición de preses'''. Les [[planta carnívora|plantes carnívores]], como la ''[[Drosera]]'' y la ''[[Dionaea muscipula|Dionaea]]'', tienen antocianinas nes sos flores y fueyes, que cumplen una función d'atraición de los inseutos que los sirven d'alimentu.
* '''Atraición d'animales dispersores de granes y frutos'''. Dellos flavonoides confieren arumes y colores a los frutos que los faen más apetecedores pa los herbívoros que s'alimenten d'ellos, cumpliendo asina una función de dispersión de les granes.

* '''Inducción de la nodulación per parte de les bacteries fijadoras de nitróxenu'''. Reparóse que'l eriodictiol y la apigenina-7-O-glucósido exudados pol raigañu del [[Pisum sativum|arbeyu]] (''Pisum sativum'') inducen la nodulación de la agrobacteria ''[[Rhizobium leguminosarum]]''. Viose tamién que dos isoflavonoides atopaes en exudados de [[Glycine max|soya]], la [[daidzeina]] y la [[genisteína]] son inductores de los xenes de la nodulación de delles cepes de ''[[Bradyrhizobium japonicum]]''. 
* '''Proteición contra los fungos'''. La [[pisatina]] ye un [[isoflavonoide]] producíu pol arbeyu en respuesta a la infeición por fungu ya induz la espresión del xen PDA1 nestos. La pisatina y l'[[eriodictiol]] inducen la guañada de les espores de ciertos fungos.[[Ficheru:Genistein.svg|thumb|280px|right|Estructura molecular de la genisteína.]]
[[Ficheru:Revelado de Flavonoides con Natural Products.jpg|left|miniaturadeimagen|Reveláu de Flavonoides pa ser usaos como funguicides. ]]

== Aplicaciones de los flavonoides ==
=== Aplicaciones en medicina ===
:''Pa un review n'inglés ver Graf et al. 2005.&lt;ref name=&quot;Graf et al. 2005&quot;&gt;Graf BA, Milbury PE, Blumberg, JB: &quot;Flavonols, flavones, flavanones, and human health: epidemiological evidence.&quot; ''J Med Food'' 8: 281–290 (resume [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&amp;db=PubMed&amp;list_uids=16176136&amp;dopt=Abstract equí]).&lt;/ref&gt;
Los flavonoides consumíos pol home protéxen-y del dañu de los oxidantes, como los rayos UV (que la so cantidá aumenta pel branu); la polución ambiental (minerales tóxicos como'l [[plomu]] y el [[Mercuriu (elementu)|mercuriu]]); delles sustancies químiques presentes nos alimentos (colorantes, conservantes, etc). Como l'organismu humanu nun tien la capacidá de sintetizar estes sustancies químiques, llograr dafechu de los alimentos qu'inxer. 

Nun son consideraos vitamines.

Al llindar l'aición de los radicales llibres (que son oxidantes), los flavonoides amenorguen el riesgu de cáncer, ameyoren los síntomes alérxicos y d'artritis, aumenten l'actividá de la vitamina C, , bloquien la progresión de los tabayones y la dexeneración macular, eviten les tufaradas de calor na menopausia (chornes) y combaten otros síntomes. 

Polo xeneral el sabor ye amargosu, llegando inclusive a provocar sensaciones d'[[astringencia]] si la concentración de [[taninos entestaos]] ye bien alta. El sabor puede variar dependiendo de les sustituciones presentaes na cadarma llegando inclusive a usase como [[edulcorante]]s cientos de vegaes más duces que la [[glucosa]]. 

Los sos efeutos nos humanos pueden clasificase en:
* '''Propiedaes anticancerosas''': munchos demostraron ser tremendamente eficaces nel tratamientu del [[cáncer]]. Sábese que munchos inhiben la crecedera de les célules canceroses. Probóse contra'l cáncer de fégadu&lt;ref name=&quot;fégadu&quot;&gt;Noticia: Curen el cáncer de fégadu nun esperimentu con consumu de quercetina ([http://www.20minutos.es/noticia/265907/0/curen/cancer/higado/ Noticia de 20 minutos])&lt;/ref&gt;
* '''Propiedaes cardiotónicas''': tienen un efeutu tónicu sobre'l corazón, potenciando'l músculu cardiacu y ameyorando la circulación. Atribuyíes fundamentalmente al flavonoide [[quercetina]] anque apaez en menor intensidá n'otros como la [[genisteína]] y la [[luteolina]]. Los flavonoides mengüen el riesgu d'enfermedaes cardiaques.&lt;ref name=&quot;Hertog et al.&quot;&gt;M. G. Hertog ''et al.'' 1995. &quot;Flavonoid intake and long-term risk of coronary heart disease and cancer in the seven countries study&quot;. ''Archives of Internal Medicine'' Vol. 155 Non. 4. (resume [http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/155/4/381 equí], ver tamién la llista d'artículos que lu citen)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yochum et al. 1999&quot;&gt;Yochum, L. ''et al.'' 1999. &quot;Dietary Flavonoid Intake and Risk of Cardiovascular Disease in Postmenopausal Women.&quot; '' American Journal of Epidemiology'' 149:10 (resume [http://pt.wkhealth.com/pt/re/ajep/abstract.00000429-199905150-00007.htm;jsessionid=Fp0hD29J8skhLsKbLjDR8b7nfQ7R9kmKJhdkNcFvxDXb1WJ5yDvg!-2026702318!-949856145!8091!-1 equí])&lt;/ref&gt;
* '''Fraxilidá capilar''': ameyoren la resistencia de los capilares y favorecen el qu'éstos non se ruempan, polo que resulten fayadizos pa prevenir el sangráu. Los flavonoides con meyores resultaos nesti campu son la [[hesperidina (flavonoide)|hesperidina]], la [[rutina (flavonoide)|rutina]] y la [[quercetina]]. 
* '''Propiedaes antitrombóticas''': la capacidá d'estos componentes pa torgar la formación de trombos nos vasos sanguíneos fai posible una meyor circulación y una prevención de munches enfermedaes cardiovasculares. 
* '''Amenorgamientu del colesterol''': tienen la capacidá de menguar la concentración de [[colesterol]] y de [[triglicéridos]]. 
* '''Proteición del fégadu''': dellos flavonoides demostraron menguar la probabilidá d'enfermedaes nel fégadu. Foi probáu en llaboratoriu que la [[silimarina]] protexe y refai el fégadu mientres la [[hepatitis]]. Xunto cola [[apigenina]] y la [[quercetina]], son bien útiles pa esaniciar ciertes dolencies dixestives rellacionaes col fégadu, como la sensación de plenitú o les vultures. 
* '''Proteición del estómagu''': ciertos flavonoides, como la [[quercetina]], la [[rutina (flavonoide)|rutina]] y el [[kaempferol]], tienen propiedaes antiulcéricas al protexer la mucosa gástrica.
* '''Antiinflamatorios y analxésicos''': la [[hesperidina (flavonoide)|hesperidina]] poles sos propiedaes antiinflamatorias y analxésiques, utilizóse pal tratamientu de ciertes enfermedaes como l'[[artritis]]. Los [[tanín]]s tienen propiedaes astringentes, vasoconstrictoras y antiinflamatorias, pudiéndose utilizar nel tratamientu de les hemorroides.&lt;ref name=&quot;vieno&quot; /&gt;
* '''Antimicrobianos''': isoflavonoides, furanocumarinas y estilbenos demostraron tener propiedaes antibacterianas, antivirales y antifúngicas.
* '''Propiedaes antioxidantes''': Nes plantes los flavonoides actúen como antioxidantes, especialmente les catequinas del [[té verde]]. Mientres años estudióse'l so efeutu nel home, y apocayá (5 de marzu de 2007&lt;ref&gt;Balz Frei. 5 de marzu de 2007. &quot;Studies force new view on biology of flavonoids&quot;. ''EurekAlert!'' (testu online [http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-03/osu-sfn030507.php equí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204110942/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-03/osu-sfn030507.php |date=2019-12-04 }}).&lt;/ref&gt;) concluyóse que tienen un efeutu mínimu o nulu nel organismu humanu como antioxidantes. 
Por eses causes son prescriptas les dietes riques en flavonoides, atópase en toles verdures pero les concentraciones más importantes pueden atopase nel brócoli,&lt;ref name=&quot;Yochum et al. 1999&quot; /&gt; la soya, el té verde y negru, el vinu, y tamién pueden inxerise en dellos suplementos nutricionales, xunto con ciertes vitamines y minerales. Nos frutos, les mayores concentraciones atópase na piel, polo que ye meyor comelos ensin pulgar, debidamente llavaos primeramente.&lt;ref name=&quot;botanical&quot; /&gt; Tamién ye importante destacar que munchos d'estos compuestos atópase en proporciones variables nos distintos tipos de vinos, siendo responsables del efeutu preventivu que tien el consumu moderáu de vinu sobre les enfermedaes cardiovasculares, cáncer y otres enfermedaes dexeneratives.&lt;ref name=&quot;vieno&quot; /&gt; Les mayores concentraciones nel tomate tán presentes nel de tipu &quot;cherry&quot;, y na llechuga, na del tipu &quot;Lollo Rosso&quot;.&lt;ref name=&quot;Crozier et al. 1997&quot;&gt;Crozier, A. ''et al.'' 1997. &quot;Quantitative Analysis of the Flavonoid Content of Commercial Tomatoes, Onions, Lettuce, and Celery&quot; ''J. Agric. Food Chem.'', 45 (3), 590 -595. (resume [http://pubs.acs.org/cgi-bin/abstract.cgi/jafcau/1997/45/i03/abs/jf960339y.html equí])&lt;/ref&gt; La concentración de los flavonoides tamién varia enforma ente plantes de la mesma especie, polo que s'encamienta'l consumu de verdures de bona calidá, y como los flavonoides estropiar con facilidá, ye encamentáu consumiles no posible crudes, y si cocínense nun s'encamienta l'usu del microondes nin conxelales antes de ferveles,&lt;ref name=&quot;Crozier et al. 1997&quot; /&gt;

=== Aplicaciones nes plantes ornamentales y los frutos comerciales ===
Les plantes de mayor valor estéticu tienen mayor demanda nel mercáu, polo que s'aplicaron les conocencies en flavonoides pa realzar les coloraciones de les plantes.

La fenilalanina amonioliasa ye activada por situaciones de estrés, como pue ser el fríu. A baxes temperatures munches plantes, como les [[orquídea|orquídees]], pueden presentar coloraciones acolorataes (o violetes) en fueyes que primeramente yeren verdes. Esto ye nun ye más qu'un mecanismu de defensa, pero puede tener aplicaciones comerciales: si pulverizar con agua un frutu nes hores de mayor temperatura, favorezse la coloración nes zones en que nun se desenvuelve bien el color. Esti tratamientu produz, al evaporase l'agua, un descensu de temperatura del frutu d'hasta 10º C, lo que frenaría temporalmente les reaiciones de respiración y favorecería la reaición de síntesis de cianidina produciendo unos frutos de colores más vivos, de más valor comercial.

== Investigación en flavonoides ==
La investigación en flavonoides puede estremase en dos grandes cañes: la investigación básica, que s'ocupa de resolver les víes biosintéticas de los flavonoides y los sos mecanismos de regulación, y la investigación aplicada, representada pola inxeniería xenética de flavonoides, que manipolia l'ADN de les plantes con fines comerciales. Les dos cañes interrelacionar de forma estrecha, de forma que per un sitiu, ye necesariu conocer les víes biosintéticas y de regulación por que la manipulación del ADN tenga meyores probabilidaes d'ésitu, y per otru llau, la mesma manipulación del ADN refundia dacuando resultaos qu'ayuden a entender les víes biosintéticas y de regulación. Les dos cañes estrémense principalmente nos oxetivos propuestos, pero asolapar en dalgunos de los métodos utilizaos.

Un tercer aspeutu de la investigación ye l'usu de les víes biosintéticas y de regulación de los flavonoides como ferramienta pa esperimentación n'otres árees, y l'usu de los flavonoides en sí mesmos, como ferramienta pa estremar les especies en Botánica Sistemática.

=== Investigación de les víes biosintéticas y mecanismos de regulación ===
Les víes biosintéticas básiques fueron resueltes al traviés de la cuidadosa identificación y carauterización de numberoses [[enzimes]] qu'intervienen na biosíntesis. Nesta etapa de la investigación, aprovechóse la utilidá de munchos texíos de plantes que teníen la carauterística de tener enzimes de la síntesis de flavonoides en grandes cantidaes y que podíen ser aisllaes con facilidá. Exemplos de trabayos d'esti tipu son les célules irradiaes de perexil rizáu (''Petroselinum hortense'') de les que s'aislló la [[chalcona sintasa]] (Kreuzaler ''et al.'' 1979&lt;ref&gt;Kreuzaler F, Ragg H, Heller W, Tesch R, Witt I, Hammer D, Hahlbrock K. &quot;Flavanone synthase from ''Petroselinum hortense''. Molecular weight, subunit composition, size of messenger RNA, and absence of pantetheinyl residue.&quot; ''Eur J Biochem.'' 1979 99(1): 89–96. (resume [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=PubMed&amp;cmd=Retrieve&amp;list_uids=114396 equí])&lt;/ref&gt;); los cultivos en suspensión de célules de granes de soya (''Glycine max'') y poroto (''Phaseolus vulgaris'') de los que s'aislló la [[chalcona isomerasa]] (Moustafa y Wong 1967&lt;ref&gt;Moustafa, Y. y Wong, Y. 1967. &quot;Purification and properties of chalcone-flavonone isomerase from soya bean seed.&quot; ''Phytochemistry'' 6: 625-632.&lt;/ref&gt; Dixon ''et al.'' 1982,&lt;ref&gt;Dixon RA, Dey PM, Whitehead IM. 1982. &quot;Purification and properties of chalcone isomerase from cell suspension cultures of ''Phaseolus vulgaris''&quot;. ''Biochim. Biophys.'' Acta 715: 25-33.&lt;/ref&gt;); y les flores de ''Matthiola incana'', petunia (''Petunia hybrida''), y ''Dianthus caryophyllus'', de les que s'aislló la [[flavanona 3-hidroxilasa]], la [[flavonol sintasa]], la [[flavonoide 3'-hidroxilasa]], y la [[dihidroflavonol reductasa]] (Forkmann ''et al.'' 1980&lt;ref&gt;Forkmann, G., Heller, W. y Grisebach, H. &quot;Anthocyanin biosynthesis in flowers of ''Matthiola incana'' flavanone 3- and flavonoid 3'-hydroxylases.&quot; ''Z. Naturforsch.'' 35: 691-695&lt;/ref&gt; Spribille y Forkmann 1984,&lt;ref&gt;Spribille, R. y Forkmann, G. 1984. &quot;Conversion of dihydroflavonols to flavonols with enzyme extracts from flower buds of ''Matthiola incana''&quot;. ''Z. Naturforsch''. 39: 714-719.&lt;/ref&gt; Britsch y Grisebach 1986,&lt;ref&gt;Britsch L y Grisebach H. 1986. &quot;Purification and characterization of (2S)-flavanone 3-hydroxylase from ''Petunia hybrida''&quot;. ''European Journal of Biochemistry'' 156: 569-577&lt;/ref&gt; Stich ''et al.'' 1992,&lt;ref&gt;Stich K, Eidenberger T, Wurst F, Forkmann G. 1992. &quot;Enzymatic conversion of dihydroflavonols to flavan-3,4-diols using flower extracts of ''Dianthus caryophyllus'' L.(Carnation)&quot;. ''Planta'' 187: 103–108.&lt;/ref&gt;). Estos esperimentos dexaron al descubiertu que les reaiciones químiques que mediaben na biosíntesis de flavonoides en plantes yeren una rede complexa, y propulsaron los esfuercios p'aisllar los correspondientes xenes que codificaban pa les enzimes descubiertes.&lt;ref name=&quot;Winkel-Shirley 2001b&quot; /&gt; 

Históricamente la clonación de xenes de la vía de los flavonoides amuesa qu'a mayoría de los xenes que codifican pa enzimes de la vía principal fueron primeru aisllaos per víes bioquímiques, por casu, por información estrayida direutamente de les carauterístiques de la enzima, o l'usu d'anticuerpos usando como antígeno a la enzima purificada. Tamién fueron útiles los mutantes que resultaben del insertamientu d'elementos transponibles nos xenes implicaos na vía biosintética (procedimientu llamáu &quot;etiquetáu por transposones&quot; utilizáu per primer vegada na historia de la ciencia por Federoff ''et al.'' en 1984&lt;ref&gt;Federoff, N. V., Furtek, D. B. y Nelson, O. Y. &quot;Cloning of the Bronze Locus in Maize by a Simple and Generalizable Procedure Using the Transposable Controlling Element Activator (Ac)&quot; ''Proc. natn. Acad. Sci. U.S.A.'' 81: 3825−3829. (resume y pdf [http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/81/12/3825 equí])&lt;/ref&gt; col qu'afayó'l xen que codificaba pa una enzima de la vía de los flavonoides). La clonación de xenes de la vía de la biosíntesis fíxose mayormente en maíz y petunia, con pocos apurras d'otres plantes. La vía de los isoflavonoides, que ta presente nes llegumes, foi estudiada apocayá en soya y alfalfa (''Medicago sativa''), magar los resultaos fueron principalmente basaos n'aproximamientos bioquímicos. ''Arabidopsis'' apaeció un pocu tarde na escena d'identificación de xenes, y fueron útiles principalmente los mutantes, yá que s'atoparon mutantes de ''Arabidopsis'' de la mayor parte de los xenes implicaos na vía biosintética de los flavonoides. L'usu de ''Arabidopsis'' ta enllenando vacíos de conocencia, por casu apocayá identificóse un xen que puede tar implicáu na síntesis de [[taninos entestaos]] (Devic ''et al.'' 1999.&lt;ref&gt;Devic M, J Guilleminot, I Debeaujon, N Bechtold, Y Bensaude, M Koornneef, G Pelletier, M Delseny. 1999. &quot;The BANYULS gene encodes a DFR-like protein and is a marker of early seed coat development&quot; ''The Plant Journal'' 19 (4), 387–398. (resume y pdf [http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1046/j.1365-313X.1999.00529.x equí])&lt;/ref&gt;). Al inxertar xenes de maíz nos mutantes de ''Arabidopsis'' comprobóse que les enzimes de la vía biosintética de los flavonoides caltuviéronse na so función en distancies evolutives enormes (Dong ''et al.'' 2001&lt;ref name=&quot;Dong et al. 2001&quot;&gt;X Dong, EL Braun, Y Grotewold. 2001. &quot;Functional Conservation of Plant Secondary Metabolic Enzymes Revealed by Complementation of ''Arabidopsis'' Flavonoid Mutants with Maize Xenes&quot;. ''Plant Physiology'' 127: 46-57 (resume y pdf [http://intl.plantphysiol.org/cgi/content/abstract/127/1/46 equí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930014552/http://intl.plantphysiol.org/cgi/content/abstract/127/1/46 |date=2007-09-30 }}).&lt;/ref&gt;). Los etiquetaos por transposón y por T-DNA en maíz, petunia y ''Arabidopsis'' tamién aproven información largamente esperada sobre los xenes envueltos nel tresporte de flavonoides del sitiu de síntesis na citoplasma hasta la vacuola (Marrs ''et al.'' 1995, Alfenito ''et al.'' 1998, Debeaujon ''et al.'' 2001). 

La identificación de xenes que codifican pa factores reguladores ye más recién, y basóse cuasi puramente nel etiquetáu de transposones primeru, y l'etiquetáu de T-DNA dempués. Esto ye debíu principalmente a que les proteínes reguladores nun s'atropen en cantidaes importantes en nengún texíu, como sí lo faen les de biosíntesis, polo tanto nun son fáciles de realizar los aproximamientos de tipu bioquímicu con elles. Tamién hubo problemes al faer homoloxíes ente especies, porque s'atoparon secuencies altamente calteníes ente factores de trescripción (por casu los dominios bHLH y myb). Pero una vegada desenvolvióse l'etiquetáu por transposones, rápido aislláronse los factores reguladores de biosíntesis de flavonoides en maíz, petunia y boca de dragón (''Antirrhinum majus''). Factores reguladores adicionales fueron aisllaos darréu en ''Arabidopsis'' por clonáu posicional (&quot;positional cloning&quot;) y etiquetáu de T-DNA. Un aproximamientu distintu foi realizada aisllando los factores de trescripción del perexil al traviés de South-western y ''screening'' de doble híbridu (&quot;two-hybrid screening&quot;, Weisshaar ''et al.'' 1991, Rügner ''et al.'' 2001). L'usu de plantes trexéniques pa identificar y carauterizar los factores de regulación atoparon delles semeyances, pero tamién importantes diferencies, nos mecanismos polos que la vía de los flavonoides ye regulada en distintes especies de plantes (Lloyd ''et al.'' 1992, Quattrocchio ''et al.'' 1998, Uimari y Strommer 1998, Bradley ''et al.'' 1999).

La carauterización de la vía de los [[isoflavonoides]] n'alfalfa y soya hai provistu ferramientes pa la inxeniería metabólica de la síntesis de isoflavonoides n'otres especies de lleguminoses&lt;ref name=&quot;Dixon y Steele 1999&quot;&gt;review en Dixon y Steele 1999&lt;/ref&gt; 

L'estudiu de les [[3-desoxiantocianinas]] echó daqué de lluz sobre les sos víes biosintéticas (ver enllaz).

Tamién s'afayó un importante rol de los flavonoides na fertilidá masculina (fertilidá del polen) al traviés del analís de mutantes de maíz y de petunia que teníen una mutación na primer enzima de la biosíntesis de flavonoides. Sicasí un mutante de ''Arabidopsis'' na mesma enzima yera totalmente fértil, lo que demuestra que los flavonoides nun son riquíos por toles plantes pa la formación del tubu polínicu (pa review, ver Shirley 1996,&lt;ref&gt;Shirley, BW. 1996. &quot;Flavonoid biosynthesis:'new' functions for an 'old' pathway&quot; ''Trends Plant Sci'' 1:377-382.&lt;/ref&gt;).

Tamién los flavonoides ayudaron a definir la especificidá de güéspede de microbios como ''Rhizobium'' spp. y ''Agrobacterium'' spp. (Rolfe 1988&lt;ref&gt;Rolfe BG. 1988. &quot;Flavones and isoflavones as inducing substances of legume nodulation.&quot; ''Biofactors'' 1: 3-10 (resume [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&amp;db=PubMed&amp;list_uids=3076431&amp;dopt=Citation equí])&lt;/ref&gt; Zerback ''et al.'' 1989,&lt;ref&gt;R Zerback, K Dressler, D Hess. 1989. &quot;Flavonoid compounds from pollen and stigma of ''Petunia hybrida'': inducers of the vir region of the ''Agrobacterium tumefaciens'' Ti plasmid&quot;. ''Plant Sci'' 62: 83-91.&lt;/ref&gt;).

Los flavonoides tamién contribúin al reconocencia de llantar güéspede per parte de les plantes parásites como ''Triphysaria versicolor'' y ''Cuscuta subinclusa'', pero aparentemente nun son riquíos pal parasitismu esitosu de ''Arabidopsis'' per parte de ''Orobanche aegyptiaca (Kelly 1990&lt;ref&gt;Kelly CK. 1990. &quot; ''Plant Foraging: A Marxinal Value Model and Coiling Response in ''Cuscuta Subinclusa''&quot;. ''Ecology'' 71: 1916-1925 (resume [http://links.jstor.org/sici?sici=0012-9658(199010)71%3A5%3C1916%3APFAMVM%3Y2.0.CO%3B2-5 equí]).&lt;/ref&gt; Albrecht ''et al.'' 1999,&lt;ref&gt;Albrecht H, JI Yoder, DA Phillips. 1999. &quot;Flavonoids Promote Haustoria Formation in the Root Parasite ''Triphysaria versicolor''&quot; ''Plant Physiology'' 119: 585-591. (resume y pdf [http://www.plantphysiol.org/cgi/content/abstract/119/2/585 equí])&lt;/ref&gt; Westwood 2000.&lt;ref&gt;Westwood JH. &quot;Characterization of the ''Orobanche–Arabidopsis'' system for studying parasite–host interactions&quot; ''Weed Science'' 48: 742-748 (resume [http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&amp;doi=10.1614%2F0043-1745(2000)048%5B0742%3ACOTOAS%5D2.0.CO%3B2 equí]).&lt;/ref&gt;). 

Pero según los flavonoides cumplen con funciones específiques n'especies distintes, tamién tienen una serie de roles que se caltienen llargamente, pa ello son útiles los modelos como ''Arabidopsis'', qu'aprove información xenética y molecular que nun ta disponible n'otres plantes. ''Arabidopsis'' amás tien la ventaya de faer más simple la carauterización de la vía de los flavonoides, porque tien un solu xen pa la mayoría de les enzimes qu'intervienen na vía, a diferencia de lo que pasa con munches otres plantes que tienen munches copies d'esos xenes. Polo tanto una mutación nun xen de la vía ataya tol fluxu de la biosíntesis, en tolos texíos y en toles condiciones ambientales. Un exemplu de la so utilidá foi l'usu de dellos mutantes de ''Arabidopsis'' pa demostrar el rol inequívocu de los flavonoides en protexer a la planta de la radiación UV (Li ''et al.'' 1993&lt;ref&gt;Li J, TM Ou-Lee, R Raba, RG Amundson, RL Last. 1993. &quot;''Arabidopsis'' Flavonoid Mutants Are Hypersensitive to UV-B Irradiation&quot;. ''The Plant Cell'' 5: 171-179 (resume y pdf [http://intl.plantcell.org/cgi/content/abstract/5/2/171 equí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006061534/http://intl.plantcell.org/cgi/content/abstract/5/2/171 |date=2007-10-06 }})&lt;/ref&gt;). Estos mutantes tamién aprovieron información sobre la contribución de los flavonoides presentes na cubierta de la grana pa caltener la dormición de la mesma (Debeaujon ''et al.'' 2000&lt;ref&gt;Debeaujon I, M Koornneef. 2000. &quot;Gibberellin Requirement for ''Arabidopsis'' Seed Germination Is Determined Both by Testa Characteristics and Embryonic Abscisic Acid&quot;. ''Plant Physiology'' 122: 415-424 (resume y pdf [http://intl.plantphysiol.org/cgi/content/abstract/122/2/415 equí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515202116/http://intl.plantphysiol.org/cgi/content/abstract/122/2/415 |date=2007-05-15 }}).&lt;/ref&gt;). Ye más, la largamente revesosa hipótesis de que los flavonoides funcionaben como tresporte de la hormona auxina (Jacobs y Rubery 1988&lt;ref&gt;Jacobs M, PH Rubery. &quot;Naturally Occurring Auxin Transport Regulators&quot;. ''Science'' 241: 346-349 (resume [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/241/4863/346 equí]).&lt;/ref&gt;) recibió sofitu d'estudios en Arabidopsis (Brown ''et al.'' 2001&lt;ref&gt;Brown DE, AM Rashotte, AS Murphy, J Normanly, BW Tague, WA Peer, L Taiz y GK Muday. 2001. ''Plant Physiology'' 126: 524-535 (resume y pdf [http://intl.plantphysiol.org/cgi/content/abstract/126/2/524 equí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930014519/http://intl.plantphysiol.org/cgi/content/abstract/126/2/524 |date=2007-09-30 }})&lt;/ref&gt;). En cada casu ''Arabidopsis'' ayudó a dar les ferramientes pa investigar estos mecanismos n'otres especies de plantes.

=== Inxeniería xenética de flavonoides ===
{{AP|Inxeniería xenética de flavonoides}}
:''Ver tamién: [[Antocianina#En busca de la rosa azul: inxeniería xenética de flavonoides|En busca de la rosa azul]]
Por cuenta de les importantes funciones metabóliques que los flavonoides tienen nes plantes, les sos víes biosintéticas tán puramente regulaes. La inxeniería xenética aprovechó esta carauterística de los flavonoides pa faelos blancu de munchos trabayos d'[[inxeniería metabólica]]. La '''inxeniería metabólica de flavonoides''' puede definise como la teunoloxía que manipolia l'ADN qu'intervien na biosíntesis de flavonoides. L'[[ADN]] qu'intervien na biosíntesis de flavonoides puede estremase nel que codifica para compuestos estructurales y nel que codifica pa proteínes que regulen la trescripción (apocayá haise descripto que la biosíntesis puede ser regulada al nivel de la [[Trescripción xenética|trescripción]]&lt;ref name=&quot;Nesi et al. 2001&quot;&gt;Nesi N., C. Jond, I. Debeaujon, M. Caboche, L. Lepiniec. 2001. &quot;The ''Arabidopsis'' TT2 gene encodes an R2R3 MYB domain protein that acts as a key determinant for accumulation in developing seed&quot;. ''Plant Cell'' 13: 2099-2114.&lt;/ref&gt;).

La inxeniería metabólica de flavonoides empezó en 1987&lt;ref&gt;Meyer P, Heidmann I, Forkmann G, Saedler H. 1987. &quot;A new ''Petunia'' flower colour generated by transformation of a mutant with a maize gene&quot;. ''Nature'' 330: 667-668.&lt;/ref&gt; y foi un área d'investigación bien granible na década del '90&lt;ref&gt;Dixon R, Steele C. 1999. &quot;Flavonoids and isoflavonoids - a gold mine for metabolic engineering&quot;. ''Trends Plant Sci'' 4: 394-400.&lt;/ref&gt; Munchos de los procedimientos tán baxu [[patente]]. 

La inxeniería xenética ye cara y costosa, polo que tienen de realizase primeramente esperimentos destinaos a conocer en fondura les víes metabóliques de la planta a tratar, coles mires de maximizar les probabilidaes d'ésitu del tratamientu. Por casu pueden deducise dellos puntos de les sos víes biosintéticas analizando la reaición de llantar ante la presencia de ciertos flavonoides conocíos.

Dellos exemplos d'aplicación esitosa de la inxeniería metabólica a los flavonoides son (Forkmann y Martens 2001.&lt;ref name=&quot;Forkmann y Martens 2001&quot;&gt;Forkmann, G., S. Martens. 2001. &quot;Metabolic engineering and applications of flavonoids&quot;. ''Current Opinion in Biotechnology'' 12: 155–160 (pdf [http://www.natural-flavonoids.de/content/Forkmann%20&amp;%20Martens%20Cur.Op.Biotech.%202001%20Metabolic%20engineering%20flavonoids.pdf equí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091819/http://www.natural-flavonoids.de/content/Forkmann%20%26%20Martens%20Cur.Op.Biotech.%202001%20Metabolic%20engineering%20flavonoids.pdf |date=2016-03-04 }}).&lt;/ref&gt;):
* ''' Coloración de les flores'''. La innovación nel color de les flores de les [[planta ornamental|plantes ornamentales]], cuantimás la ufierta de variedaes azules o marielles inesistentes na naturaleza, ye unu de los mayores curiosos que pueden ufiertar los [[cultivar]]es. Como exemplu puede mentase la ''Petunia'' de flores naranxes (el color ye concedíu por flavonoides sintetizaos gracies a xenes traíos d'otres plantes), y los [[Dianthus|claveles]] violetes (llograos por xenes traíos de la petunia trexénica).
* '''Meyores nel potencial nutricional de los alimentos'''. Por casu nel [[Solanum lycopersicum|tomate]], llogróse introducir unos xenes del maíz qu'aumenten la biosíntesis de [[kaempferol]] en más d'un 60%, principalmente na magaya. Tamién s'introdució un xen de ''Petunia'' qu'aumenta la biosíntesis de la quercetina en más d'un 70 %, principalmente na piel. Tamién hai exemplos d'aplicación de la inxeniería en [[Solanum tuberosum|papes]] y en delles forrajeras.
* '''Meyores nel potencial farmacéuticu de les plantes'''. Dellos flavonoides presentes nes [[Fabaceae|lleguminoses]], llamaos [[isoflavonoide]]s, pueden actuar como [[fitoestrógenos]], lo cual xeneró interés nel usu d'estos compuestos pa tratar desórdenes hormonales n'humanos. La inxeniería xenética utilizar pa buscar la biosíntesis de isoflavonoides en plantes de cultivu onde de normal tán ausentes. Realizóse un esperimentu inicial esitosu en ''[[Arabidopsis thaliana]]''.
* '''Supresión de la fertilidá del polen'''. En granes d'híbridos como'l maíz utilizóse la inxeniería xenética por que'l polen xeneráu por estes plantes híbrides fuera manera. Por casu nel maíz llogróse ''crackeando'' dos xenes CHS: C2 y Whp, lo que da como resultáu [[polen]] maneru de color blancu, productu de l'ausencia de flavonoides nél. Tamién hai exemplos n'híbridos de petunies y de la planta del tabacu.
* '''Biosíntesis de flavonoides por bacteries xenéticamente modificaes'''. Apocayá por aciu la inxeniería xenética llogróse cultivar bacteries capaces de sintetizar flavonoides de tipu flavanonas&lt;ref name=&quot;Hwang et al. 2003&quot;&gt;Hwang Y. I. , M. Kaneko , Y. Ohnishi , S. Horinouchi. 2003. &quot;Production of plant-specific flavanones by ''Escherichia coli'' containing an artificial gene cluster.&quot; ''Appl Environ Microbiol.'' 69 (5): 2699-706&lt;/ref&gt;

=== Usu de los flavonoides pa esperimentación n'otres árees ===
Los flavonoides o les sos víes biosintéticas fueron tamién utilizaos pa esperimentar n'otres árees de la ciencia, por casu:

'''Usu de les víes biosintéticas de los flavonoides como ferramienta'''. Los flavonoides contribuyeron en forma direuta o indireuta nel descubrimientu de munchos principios biolóxicos nos postreros 150 años.&lt;ref name=&quot;Winkel-Shirley 2001b&quot; /&gt; Dos exemplos bien conocíos son l'usu que Mendel dio-y a los colores de les flores y les granes de ''Pisum sativum'', ente otros calteres, pa desenvolver les sos teoríes alrodiu de los mecanismos del heriedu; y l'estudiu de la pigmentación de los granos de maíz de Barbara McClintock que llevó al descubrimientu de los elementos móviles nel ADN. 

Más apocayá, los analises de la pigmentación nel maíz y los sos texíos vexetativos identificaron el fenómenu epixenéticu conocíu como [[paramutación]], nel que les interaiciones ente alelos resulten en cambeos heredables na espresión xenética (Chandler ''et al.'' 2000&lt;ref&gt;Chandler VL, WB Eggleston, JE Dorweiler. 2000. &quot;Paramutation in maize&quot;. ''Plant Molecular Biology'' 43: 121–145. (resume [http://www.springerlink.com/content/n442701302768172/ equí])&lt;/ref&gt;). De manera similar, los efeutos de la espresión de flavonoides trexénicos na pigmentación de la flor de petunia dexó al descubiertu'l fenómenu de cosupresión (Que y Jorgensen 1998&lt;ref&gt;Que Q, RA Jorgensen. 1998. &quot;Homology-based control of gene expression patterns in transgenic petunia flowers&quot;. ''Developmental Genetics'' 22: 100-109 (resume [http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/33776/ABSTRACT?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 equí]).&lt;/ref&gt; Metzlaff ''et al.'' 2000,&lt;ref&gt;Metzlaff M, M O'dell, R Hellens, RB Flavell. 2000. &quot;Developmentally and transgene regulated nuclear processing of primary transcripts of chalcone synthase A in petunia&quot; ''The Plant Journal'' 23: 63–72. (resume [http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1046/j.1365-313x.2000.00793.x equí]).&lt;/ref&gt;). 

La vía de los flavonoides tamién foi un suxetu d'interés pa los estudios d'evoluciónsobremanera na ''Ipomoea purpurea'', qu'ufierta recursos xenéticos únicos y una llarga historia d'analís (Iida ''et al.'' 1999&lt;ref name=autogenerated3 /&gt; Rausher ''et al.'' 1999,&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; Durbin ''et al.'' 2000.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;). Estos estudios sofiten la idea de que les enzimes de la biosíntesis de los flavonoides fueron derivaes d'enzimes del metabolismu primariu, y que la duplicación de xenes dexó l'adautación d'eses enzimes a funciones específiques. 

Amás, la vía de los flavonoides, y la vía del fenilpropanoide de la que sale, tán sirviendo de modelos esperimentales pa entender la organización intracelular del metabolismu, con unos trabayos recién n'alfalfa y ''Arabidopsis'' qu'aproven información nueva na canalización d'intermediarios (channeling of intermediates) y nel asemblaje de complexos multienzimáticos (ver review en Winkel-Shirley 2001&lt;ref name=&quot;Winkel-Shirley 2001&quot; /&gt;).

'''Usu de los flavonoides en Botánica Sistemática'''. La [[Botánica Sistemática]] ye la ciencia que s'ocupa d'establecer rellaciones de parentescu ente les plantes a partir de les sos carauterístiques morfolóxiques, anatómiques, fisiolóxiques, la so estructura del ADN, etc. La Botánica Sistemática asume que mientres más asemeyaes son dos plantes ente sigo, más probable ye que tean cercanamente emparentaes. Por eso mientres más carauterístiques a analizar haya, más precisa va ser la determinación del parentescu. 

Los flavonoides son estensamente utilizaos en Botánica Sistemática, probablemente porque son fáciles d'estrayer ya identificar&lt;ref name=&quot;Judd et al. 2002&quot;&gt;Judd, W. S. Campbell, C. S. Kellogg, E. A. Stevens, P.F. Donoghue, M. J. 2002. &quot;Secondary Plant Compounds&quot; en: ''Plant systematics: a phylogenetic approach, Second Edition.'' Sinauer Axxoc, USA. Capítulu 4.&lt;/ref&gt; Por cuenta de que son bien variables, son más útiles en determinar rellaciones ente especies cercanamente emparentaes (o inclusive n'estudios de variación ente poblaciones de la mesma especie), pero tamién son dacuando útiles pa determinar rellaciones [[filoxenia|filoxenétiques]] a niveles más altos (Bate-Smith 1968,&lt;ref name=&quot;Bate-Smith 1968&quot;&gt;Bate-Smith, Y. C. 1968. &quot;The phenolic constituents of plants and their taxonomic significance&quot; ''J. Linnean Soc. Bot.'' 60: 325-383.&lt;/ref&gt; Crawford 1978,&lt;ref name=&quot;Crawford 1978&quot;&gt;Crawford, D. J. 1978. &quot;Flavonoid chemistry and angiosperm evolution.&quot; ''Bot. Rev.'' 44: 431-456.&lt;/ref&gt; Gornall ''et al.'' 1979,&lt;ref name=&quot;Gornall et al. 1999&quot;&gt;Gornall, R. J., B. A. Bohm y R. Dahlgre. 1979. &quot;The distribution of flavonoids in the angiosperms&quot;. ''Bot. Notiser.'' 132: 1-30.&lt;/ref&gt; Harborne y Turner 1984,&lt;ref name=&quot;Harborne y Turner 1984&quot;&gt;Harborne, J. B. y B. L. Turner. 1984. ''Plant chemosystematics.'' Academic Press, Londres.&lt;/ref&gt;). Finalmente, la diversidá na estructura química de los flavonoides demostró ser útil n'estudios d'hibridación ente especies (ver Alston y Turner 1963&lt;ref name=&quot;Alston y Turner 1963&quot;&gt;Alston, R. Y. y B. L. Turner. 1963. &quot;Natural hybridization among four species of ''Baptisia'' (Leguminosae)&quot;. ''Am. J. Bot.'' 50: 159-173.&lt;/ref&gt; Smith y Levin 1963,&lt;ref name=&quot;Smith y Levin 1963&quot;&gt;Smith, D. M. y D. A. Levin. 1963. &quot;A chromatographic study of reticulate evolution in the Appalachian ''Asplanium'' complex&quot;. ''Am. J. Bot. 50: 952-958.&lt;/ref&gt; Crawford y Giannasi 1982&lt;ref name=&quot;Crawford y Giannasi 1982&quot;&gt;Crawford, D. J. y D. Y. Giannasi. 1982. &quot;Plant chemosystematics&quot;. ''BioScience''. 32: 114-118, 123-124.&lt;/ref&gt;).

El papel que xugaron los flavonoides n'establecer rellaciones filoxenétiques ye induldable. Por casu, la presencia de ciertos 5-desoxiflavonoides nes plantes del xéneru ''[[Amphypteryngium]]'' (que usualmente fuera allugáu na so propia familia, Julianaceae, por casu en Cronquist 1981) sofita'l so allugamientu nes [[anacardiáceas]].

== Síntesis ==
* [[Síntesis de Auwers]]

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Bibliografía y enllaces ==
;Bibliografía 
* ''Bioteunoloxía nel Cultivu d'Especies Ornamentales.'' Escandón, Alejandro S., Bioteunoloxía y Meyoramientu Vexetal páxs. 255-266
* ''Flavonoides, isoflavonoides y salú.'' María Rosario de Felipe y José Manuel Pozuelo, Centru de Ciencies Medioambientales (CSIC), Schironia Nº 3- Xunetu de 2004
* ''AN9, a Petunia Glutathione S-Transferase Required for Anthocyanin Sequestration, Is a Flavonoid-Binding Protein.'' Lukas A. Mueller, Christopher D. Goodman, Rebecca A. Silady, and Virginia Walbot, Plant Physiology, August 2000, Vol. 123, páxs. 1561–1570, 
* ''Xeneral Plant Metabolism.'' Organised by N. Smirnoff for the Plant Metabolism Group, Abstracts / Comparative Biochemistry and Physiology Part A 132 (2002) S173–S180
* ''The characterisation of New Zealand Podocarpus hybrids using flavonoid markers.'' ROSEMARY F. WEBBY, KENNETH R. MARKHAM, New Zealand Journal of Botany, 1987, Vol. 25: 355-366
* ''The Unique Occurrence of the Flavone Aglycone Tricetin in Myrtaceae Pollen.'' Maria G. Camposa, Rosemary F. Webbyb and Kenneth R. Markhamb, 0939Ð5075/2002/0900Ð0944 $ 06.00 ” 2002 Verlag der Zeitschrift für Naturforschung, Tübingen
* ''Estudiu del efeutu solvatocrómico en derivaos fenólicos naturales.'' Romero Ale, Y; Olives, AI; Martín, L; Martín, MA;* Del Castillo, B.; Agnese, AM.; Ortega, MG; Núñez-Montoya, S; Cabrera JL*, Ars Pharmaceutica, 43:1-2; 57-71, 2002
* ''Cursu Popular de Cata de Vinos.'' 1997, Manuel Ruiz Hernández, Miguel Martínez Garoña
* ''Arabidopsis ICX1 Is a Negative Regulator of Several Pathways Regulating Flavonoid Biosynthesis Xenes.'' Helena K. Wade, Awinder K. Sohal2, and Gareth I. Jenkins, Plant Physiology, February 2003, Vol. 131, páxs. 707–715, 
* ''Section Y SNIF part 2: Summary information format for products containing genetically modified higher plants (GMHPs).'' Florigene Moonlite (123.2.28)
;Enllaces bibliograficos
* [http://farmacia.udea.edu.co/~ff/ Flavonoides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150406165004/http://farmacia.udea.edu.co/%7Eff/ |date=2015-04-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20050307190313/http://www.moderna.com.br/artigos/quimica/0036 Antocianinas - Papel indicador de Ph e estudo da estabilidade da solução de repolho roxo]
* [https://web.archive.org/web/20070928042252/http://frc.tari.gov.tw/english.htm A Brief Introduction to the Floriculture Research Center, Agricultural Research Institute, Council of Agriculture]
* [https://web.archive.org/web/20050218214638/http://ecsoc2.hcc.ru/DP_TOP2/dp083/dp083.htm Dihydroquercetin dimers by oxidative coupling reactions]
* [http://www.anniesannuals.com/signs/list/linked/plants_special.asp?qlisttype=cutting Annie's special plant lists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209104908/http://www.anniesannuals.com/signs/list/linked/plants_special.asp?qlisttype=cutting |date=2012-12-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20070429172406/http://florawww.eeb.uconn.edu/acc_num/198501403.html Ecology &amp; Evolutionary Biology Conservatory Bletilla striata]
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Die lachsrote Petunia |2=http://www.mpizoeln.mpg.de/~pr/MPIZaktuell/Petunie/Petunie.html |date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20060427000241/http://www.avepalmas.org/policrom.htm Policromía de les Palmes por Sven Nehlin - The Multicolored Palms]
* [http://www.parkseed.com/webapp/wcs/stores/servlet/StoreCatalogDisplay?storeId=10101&amp;catalogId=10101&amp;langId=-1&amp;mainPage=prod2working&amp;ItemId=90284 Park Garden]

== Enllaces rellacionaos non bibliográficos ==
* ''Anthocyanins and other flavonoids''. J. B. Harborne and C. A. Williams, Plant Science Laboratories, University of Reading, Reading, UK, RG6 6AS ''(Bien bonu pa buscar qué flavonoides presentar en determinaes plantes)''.
* ''Horse Chestnut (Aesculus hippocastanum).'' Mary McLellan, RN, BSN, Longwood Herbal Task Force, Revised June 15, 2000
* [https://web.archive.org/web/http://www.porquebioteunologia.com.ar/doc/reportes/result_indiv.asp?Id=1572 Nuevos colores en flores por aciu inxeniería xenética]
* [http://www.monografias.com/trabayos15/composicion-xamasca/composicion-xamasca.shtml La Composición química de la xamasca]


{{Tradubot|Flavonoide}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Flavonoides]]
[[Categoría:Nutracéuticos]]</text>
      <sha1>iq32a8gibk6efb41ksk9nl5qu1fiilc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faustball</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92617</id>
    <revision>
      <id>4493136</id>
      <parentid>4404746</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3289" sha1="5cz9m922o67as3j8z23dk525nzbhtid" xml:space="preserve">{{Referencies|t=20151119}}
{{ficha de deporte}}
El '''faustball''' ye un [[deporte]] que tien un orixe na [[Antigua Roma]]. Nacíu n'Italia mientres l'Imperiu Romanu sol nome de &quot;Pallome&quot; o &quot;Xuegu de la Pelota&quot;, el faustball completa pocu menos de dos milenios d'historia. La base del xuegu practicáu polos antiguos habitantes de la capital itálica yera cutir col puñu una pelota contra una paré. Depués, cuando los romanos espandir escontra'l norte, ye afechu y desenvueltu polos alemanes, tal como se conoz güei ya inclusive-y camuden el nome pol de faustball.
D'esta forma, los alemanes qu'emigraben dende'l so país a otres naciones fueron trespasando la tradición d'esti deporte, enseñando la so práutica, y creando clubes. Asina, el faustball trespasar a los más variaos rincones del planeta, y na actualidá ye practicáu nos cinco continentes. N'Europa, xugar en Suiza, República Checa, Dinamarca, Alemaña, Austria, ya Italia. N'Asia, prauticar en Xapón, Xipre, ya India. N'Oceanía, destaca Australia, y n'África, Namibia ye'l so más gallardoniáu esponente. A lo último, n'América, xugar al Faustball dende Canadá, pasando per Estaos Xuníos, Méxicu, Paraguay, Uruguái, Brasil, Arxentina y Chile, ente otros.

El Faustball o Fistball n'inglés o Punhobol en portugués ye un deporte de carauterístiques similares al [[Voleibol|voleibol]]. Xueguen cinco xugadores por equipu, y cada equipu dispón de trés toques por xugada (receición, armada y pegada). El puntu termina cuando la pelota bota fora de la cancha, o cuando da dos botes nel campu de xuegu. Sicasí, nesti deporte puede pegáse-y al balón con un solu brazu cola mano en puñu; los xugadores solo pueden intervenir una vegada por xugada; la pelota puede dar un bote nel suelu ente cada toque; y la pelota nun tien de tocar la cuerda. La cancha tien 50 metros de llargu y 20 metros d'anchu, más grande que la de voleibol, con una cuerda que dixebra los dos llaos a un altor de 2 metros.

Un partíu xugar a 3 o 5 sets, de 11 con diferencia de 2 puntos y &quot;muerre-muerri&quot; a los 15, anque los sets depende del campeonatu. Anguaño son munchos los países que practiquen esti deporte y cada cuatro años llevar a cabu'l tornéu mundial de la especialidá. Nel 2006 hai Mundial femenín en Suiza y nel 2007 Mundial masculín n'Alemaña. L'actual campeón masculín xuvenil, femenín xuvenil y femenín adultu ye [[Alemaña]], y masculín adultu ye [[Austria]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20141104084712/http://www.faustballchile.cl/ Federación chilena de Faustball]
* [http://www.ifa-fistball.com Fed. Interacional Fistball (o faustball)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210326180730/http://www.ifa-fistball.com/ |date=2021-03-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20140712175600/http://www.faf.org.ar/ Federación Arxentina de Faustball ]
* [http://www.faustballsport.de Faustballsport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729210628/http://www.faustballsport.de/ |date=2016-07-29 }}
* [http://www.theworldgames2013.com/index.php?option=com_joomsport&amp;view=ltable&amp;sid=1&amp;gr_id=0&amp;Itemid=273&amp;lang=es Mundial 2012 - Cali Colombia]
{{Tradubot|Faustball}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Deportes de pelota]]</text>
      <sha1>5cz9m922o67as3j8z23dk525nzbhtid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>General Electric</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92727</id>
    <revision>
      <id>4493313</id>
      <parentid>4479268</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31899" sha1="irdwh4kybkirt5wwtjzj1hpijx9jazd" xml:space="preserve">{{Organización}}

'''General Electric Company''', tamién conocida como '''GE''', ye una [[corporación]] [[grupu d'empreses conglomerada]] [[multinacional]] d'infraestructura, servicios financieros y medios de comunicación altamente diversificada con orixe d'[[Estaos Xuníos]].

Orixinalmente incorporada en [[Schenectady]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], la empresa anguaño tien sede en [[Fairfield (Connecticut)|Fairfield]], [[Connecticut]].&lt;ref name= GEFS/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sec.gov/cgi-bin/browse-edgar?action=getcompany&amp;CIK=0000040545&amp;owner=include&amp;count=40 |títulu=Company Search, EDGAR System, Securities and Exchange Commission |fechaaccesu=22 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; Dende enerxía, agua, tresporte y salú hasta servicios de financiamientu ya información, GE ta presente en más de 100 países y tien más de 300.000 emplegaos alredor el mundu. 

GE opera al traviés de cuatro segmentos: Energy, Technology Infrastructure, Capital Finance y Consumer &amp; Industrial.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=GE Fact Sheet: Businesses, Locations, Awards, Leadership|url=http://www.ge.com/company/factsheets/corporate.html|editorial=General Electric|fechaaccesu=10 de mayu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121204033540/http://www.ge.com/company/factsheets/corporate.html|fechaarchivu=2012-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=General Electric Company|url=http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/general_electric_company/index.html|obra=The New York Times|fechaaccesu=10 de mayu de 2011|nome=Matthew L.|apellíu=Wald}}&lt;/ref&gt; Ye tamién el propietariu de la empresa de comunicación [[NBCUniversal]].

GE ye unu de los símbolos del capitalismu de los [[Estaos Xuníos]], siendo una empresa multinacional presente en tol mundu y en numberosos sectores d'actividá. En [[2011]], la compañía foi honrada por ''[[Fortune (revista)|Fortune]]'' col sestu puestu na llista de les mayores firmes nos Estaos Xuníos,&lt;ref name=&quot;Fortune 500: GE&quot;&gt;{{cita web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/170.html |títulu=Fortune 500: GE |añu=2011 |editorial=[[Fortune (revista)|Fortune]] |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250305014048/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/170.html |fechaarchivu=2025-03-05 }}&lt;/ref&gt; según el decimocuartu puestu na llista de les empreses d'Estaos Xuníos más rentables.&lt;ref name=&quot;Fortune 500: IBM profit&quot;&gt;{{cita web |url=http://money.cnn.com/galleries/2011/fortune/1104/gallery.fortune500_most_profitable.fortune/14.html |títulu=Fortune 20 most profitable companies: IBM |añu=2011 |editorial=[[Fortune (revista)|Fortune]] |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110508122544/http://money.cnn.com/galleries/2011/fortune/1104/gallery.fortune500_most_profitable.fortune/14.html |fechaarchivu=2011-05-08 }}&lt;/ref&gt; Otres clasificaciones pa [[2011]] incluyir como la séptima compañía pa líderes (''Fortune''), la quinta mayor marca global (''Interbrand''), la 82a compañía &quot;verde&quot; (''[[Newsweek]]''), la decimotercer compañía más almirada (''Fortune'') y la decimonovena compañía más innovadora (''Fast Company'').&lt;ref name=&quot;Fast&quot;&gt;{{cita web |url=http://rankingthebrands.com/Brand-detail.aspx?brandID=82 |títulu=GE rankings |editorial=Ranking the Brands |fechaaccesu=17 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt;

== Historia ==
&lt;!-- {{AP|Historial de General Electric}} --&gt;

La compañía remonta la so historia a [[1890]], cuando [[Thomas Alva Edison]], un famosu inventor d'Estaos Xuníos quien moró na ciudá de [[Menlo Park]], [[Nueva Jersey]], xunió dalgunos de los sos intereses comerciales so una corporación pa formar la ''Edison General Electric Company''. En [[1887]], Elihu Thomson y Edwin J. Houston constituyeren la Thomson-Houston Electric Company, que pasó a adquirir un númberu de los sos competidores nel sector llétricu, aportando a una serie de [[patente]]s nel procesu y conduciendo la compañía al primer puestu. Darréu, en [[1892]], la Edison General Electric Company de [[Schenectady]], [[Nueva York (estáu)|Nueva York]], y la Thomson-Houston Electric Company de [[Lynn (Massachusetts)|Lynn]], [[Massachusetts]], fundir pa formar la General Electric Company de la mano de [[J. P. Morgan]], quien enantes sacara a [[Thomas Alva Edison]] del negociu al mercar les sos aiciones na ''Edison General Electric Company'' y reemplazar la [[corriente continua]] usada por Edison pola [[corriente alterna]] desenvuelta ya instaurada por [[Nikola Tesla]] y usada na actualidá . La compañía taba rexistrada en Schenectady, Nueva York, y esa ciudá foi la so sede per munchos años. Alredor del mesmu tiempu formóse [[Canadian General Electric]], la contraparte canadiense de la compañía.

General Electric foi una de les empreses fundadores del índiz económicu [[Permediu Industrial Dow Jones|Dow Jones Industrial Average]] cuando s'estableció en [[1896]], y pasó a ser la única empresa que se caltién nel índiz, entá dempués de más de 119 años. En [[1911]] General Electric absorbió la National Electric Lamp Association (NELA) nel so negociu esistente d'equipos de llume, y estableció la sede actual pa la so división d'equipos de llume en [[Nela Park]] n'[[East Cleveland (Ohio)|East Cleveland, Ohio]]. En [[1935]], GE yera una de les 30 mayores empreses cotizaes na [[Bolsa de Londres]].&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/2/d35c4056-9527-11df-b2y1-00144feab49a.html FT.com / FT Magacín&amp;nbsp;— The FT30 and how industry has changed]&lt;/ref&gt;

En [[1919]], GE fundó la [[Radio Corporation of America]] (RCA) pa promover la radio internacional. GE utilizó RCA como la so división pa ventes de radiu hasta [[1930]], cuando esta empresa dixebró de GE. La mesma RCA rápido convirtióse nun xigante industrial.

GE tien una historia llarga de trabayu con [[turbina|turbines]] nel campu de xeneración d'enerxía. La compañía introdució los primeres [[turbocompresor]]es mientres la [[Primer Guerra Mundial]], y siguió desenvolviéndolos mientres el [[periodu d'enteguerres]], asina que aportaron a indispensables nos años darréu antes de la [[Segunda Guerra Mundial]]. GE tamién trabayó colos diseños de [[Frank Whittle]] mientres la Guerra, introduciendo los motores de reaición de Whittle a los Estaos Xuníos mientres los años 1940. Esto condució a la fundación de [[GE Aviation]], que ye anguaño ye'l mayor fabricante de motores nel mundu, namái siguíu por [[Rolls-Royce plc]] de Gran Bretaña, qu'abrió'l camín nel diseñu y la fabricación de motores confiables, innovadores, y eficientes. En [[2002]], GE adquirió los intereses d'enerxía eólica d'[[Enron]] mientres los procedimientos de quiebra d'esta.

GE desenvolvió una llinia estensa d'ordenadores mientres los años, incluyendo ordenadores de propósitu xeneral (tales como les series [[GE-200 Series|GE 200]], [[GE-400 Series|GE 400]], y [[GE-645|GE 600]]), ordenadores de control de procesos en tiempu real (incluyendo la GE 4010, la GE 4020, y la GE 4060), y ordenadores pa conmutación de mensaxes (tales como'l Datanet 30 y el Datanet 355). Amás, dende 1962, GE desenvolvió'l [[sistema operativu]] [[GCOS|GECOS]] (darréu renomáu GCOS), que orixinalmente foi concebíu para [[procesamientu por llotes]], pero darréu foi estendíu a [[Tiempu compartíu (informática)|tiempu compartíu]] y [[Xestor transaccional|xestión transaccional]].

A lo llargo de los años, GE adquirió una serie d'entidaes empresariales, tales como RCA y la so subsidiaria de televisión [[National Broadcasting Company|NBC]] (en [[1986]]), y [[Universal Pictures]] (cola que fundió NBC en [[2004]] pa formar [[NBCUniversal]]), ente otros.

== Asuntos corporativos ==
GE ye un conglomeráu multinacional con sede en [[Fairfield (Connecticut)|Fairfield, Connecticut]]. Les sos oficines principales en Nueva York tán allugaes nel [[Rockefeller Center]], nel 30 de Rockefeller Plaza (tamién conocíu como'l ''[[Edificio GE]]'' pola presencia del prominente logotipu de GE nel so techu). La sede de la cadena de televisión [[National Broadcasting Company|NBC]] (adquirida por GE en [[1986]]) ta allugada nel edificiu. Al traviés del so filial RCA, acomuñar col Centru dende la so construcción na década de [[1930]].

La compañía descríbese como compuesta por un númberu d'unidaes principales de negociu. Cada unidá ye en sí una vasta empresa, munches de les cuales, inclusive como empreses independientes, tienen calificaciones na llista [[Fortune 500]].{{ensin referencies}} La llista de los negocios de GE varió a lo llargo de los años como resultáu de les [[fusiones y alquisiciones|alquisiciones]], [[Desinversión|desinversiones]], y [[Aición empresarial|reestructuraciones]] de la compañía. Los formularios d'impuestos de GE son más avolumaos que'l de cualesquier otra compañía nos Estaos Xuníos; la presentación de [[2005]] consistió n'aproximao 24.000 páxines impreses, y 237 [[megabytes]] cuando se presentó per vía electrónica.&lt;ref&gt;{{cita nota de prensa |títulu=IRS y-file Moves Forward; Successfully Executes Electronic Filing of Nation's Largest Tax Return |editorial=United States Department of the Treasury— Internal Revenue Service |fecha=31 de mayu de 2006 |url=http://www.irs.gov/newsroom/article/0,,id=157845,00.html |fechaaccesu=1 de febreru de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060614161651/http://www.irs.gov/newsroom/article/0%2C%2Cid%3D157845%2C00.html |fechaarchivu=14 de xunu de 2006 }}&lt;/ref&gt;

=== Presidente y CEO ===
[[Jefft Immelt]] ye'l presidente actual del Conseyu d'Alministración y conseyeru delegáu de GE. Foi escoyíu pol Conseyu d'Alministración de GE en [[2000]] pa sustituyir a [[Jack Welch|John Francis &quot;Jack&quot; Welch, Jr.]] tres la so xubilación. Primeramente, Immelt dirixera la división de sistemes médicos de GE (agora GE Healthcare) como presidente y conseyeru delegáu. Forma parte de GE dende [[1982]] y ta nel conseyu de dos organizaciones ensin ánimu d'arriquecimientu.

La función de Immelt como presidente y conseyeru empezó nun tiempu de crisis, tomó'l cargu'l [[7 de setiembre]] de [[2001]],&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Jeff Immelt, CEO
| obra = Company Biography
| editorial = General Electric
| url = http://www.ge.com/company/leadership/ceo.html
| fechaaccesu = 25 d'avientu de 2009
}}&lt;/ref&gt; cuatro díes antes de los [[Ataques terroristes del 11 de setiembre de 2001|ataques terroristes]] nos Estaos Xuníos, nos que dos emplegaos morrieron, y el negociu de seguros de GE perdió $600&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000. Immelt foi darréu escoyíu como unu de los asesores financieros del presidente [[Barack Obama]] sobre'l plan de rescate económicu.

=== Filiales ===
Les divisiones de GE inclúin [[GE Capital]], [[GE Energy]], [[GE Healthcare]], [[GE Technology Infrastructure]], y [[GE Home and Business Solutions]]. Al traviés d'estes empreses, GE participa nuna variedá amplia de mercaos, incluyendo la xeneración, tresmisión, y distribución d'electricidá ([[nuclear]], [[gas]], y [[enerxía solar|solar]]), [[llume físico]], [[inxeniería automática]], equipos d'[[imaxe médica]], [[Motor llétricu|motores llétricos]], [[llocomotora|llocomotores]], [[Motor de reaición|motores de reaición]] p'aeronaves, y servicios d'[[aviación]]. 

GE ye tamién el co-propietariu de [[NBCUniversal]] con [[Comcast]], y ufierta una gama de servicios financieros al traviés de GE Commercial Finance, GE Consumer Finance, GE Equipment Services, y GE Insurance. Amás d'Estaos Xuníos, la empresa tamién tien presencia en más de cien países.

GE tamién produz la llinia de cámares dixitales ''General Imaging''.&lt;ref&gt;[http://www.tgdaily.com/consumer-electronics-features/35959-video-%E2%80%93-general-imaging%E2%80%99s-blink-detection-cameres VIDEO – General Imaging's blink detection cameres | TG Daily]&lt;/ref&gt; En [[2010]], General Imaging estrenó la Bridge Camera [[GE X5]] con 14MP y un [[zoom ópticu]] de 15x.&lt;ref&gt;[http://www.walmart.com/ip/GE-X5-BK/14245324 Walmart.com: GE X5 Black 14MP Digital Camera w/ 15x Optical Zoom, 2.7&quot; LCD: Digital Cameras]&lt;/ref&gt; En [[2011]], foi reemplazada pola GE X500 de 16 megapixeles GE X500, qu'en Japòn ufiértase opcionalmente en color coloráu, a diferencia de los tradicionales negru o blancu a lo llargo del mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=By metzae |url=http://dandygadget.com/2011/04/19/gue-x500-power-pro-bridge-dslr-camera-added-a-new-color/ |títulu=GE X500 Power Pro &quot;bridge&quot; DSLR camera Added a New Color |editorial=Dandy Gadget |fechaaccesu=11 d'avientu de 2011}}&lt;/ref&gt;

Puesto que más de la metá de los ingresos de GE derivar de [[servicios financieros]], podría dicise que ye una empresa financiera con una división de fabricación. Ye tamién unu de los emprestadores más grandes en países fora de los Estaos Xuníos, tales como [[Xapón]]. Anque los primeros conglomeraos (tales como [[ITT Corporation]], [[Ling-Temco-Vought]], [[Tenneco]], etc.) quedaron nel camín a mediaos de los años [[1980]], a finales de los años [[1990]], otres empreses ([[Westinghouse Electric]], [[Tyco International]], ente otres) intentaron y fracasaron n'emular l'ésitu de GE.

El [[4 de mayu]] de [[2008]] anuncióse que GE puyaría la so empresa d'electrodomésticos, con un resultáu esperáu d'ente cinco y ocho mil millones de dólares.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = GE confirms it's exiting appliance business
| editorial=MSNBC
| fecha = 16 de mayu de 2008
| url = http://www.msnbc.msn.com/id/24630072
| fechaaccesu =25 d'avientu de 2009
}}&lt;/ref&gt; Sicasí, esti plan fracasó como resultáu de la recesión.

=== Reconocencia corporativa ===
En [[2011]], ''[[Fortune (revista)|Fortune]]'' clasificó GE como la sesta mayor firma nos EE.XX.,&lt;ref name=&quot;Fortune 500: GE&quot;/&gt; col dècimocuarto llugar en beneficios.&lt;ref name=&quot;Fortune 500: IBM profit&quot;/&gt; Otres clasificaciones pa 2011 inclúin les siguientes:&lt;ref name=&quot;Fast&quot;/&gt;
* Séptima compañía pa líderes (''Fortune'')
* Quinta mayor marca global (''[[Interbrand]]'')
* 82a compañía &quot;verde&quot; (''[[Newsweek]]'')
* Decimotercer compañía más almirada (''Fortune'')
* Decimonovena compañía más innovadora (''[[Fast Company (revista)|Fast Company]]'')

Para [[2010]], la marca de GE foi valuada en 42,8 miles de millones de dólares d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.interbrand.com/en/best-global-brands/best-global-brands-2008/best-global-brands-2010.aspx |títulu=Best Global Brands Ranking for 2010 |editorial=[[Interbrand]] |fechaaccesu=15 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110212184731/http://www.interbrand.com/en/best-global-brands/best-global-brands-2008/best-global-brands-2010.aspx |fechaarchivu=12 de febreru de 2011 }}&lt;/ref&gt; Dempués del so ascensu a la posición de direutor executivu de GE en [[2004]], [[Jeff Immelt]] había comisionado una serie de cambeos na presentación de la marca, nun esfuerciu pa unificar les empreses diversificaes de GE. Los cambeos incluyeron una paleta nueva de colores corporativos, cambeos pequeños al logotipu de GE, una fonte nuevamente personalizada llamada &quot;[[GE Inspira]]&quot;, y el reemplazu del so eslogan hai enforma tiempu, ''&quot;We bring good things to life&quot;'' (&quot;Creamos coses bones pa la vida&quot;), con un eslogan nuevu, ''&quot;Imagination at work&quot;'' (&quot;Imaxinación n'obra&quot;). Los cambeos fueron diseñaos por [[Wolff Olins]] y son usaos estensamente na mercadotecnia y lliteratura de GE.

== Espediente medioambiental ==

=== ''Ecomagination'' ===
En mayu de [[2005]], GE punxo en marcha &quot;''Ecomagination'',&quot; una iniciativa empresarial común a tolos negocios de la compañía, dirixida a satisfaer la demanda de productos energéticamente eficientes y medioambientalmente sostenibles de los sos veceros ya impulsar de la mesma la crecedera de la compañía.&lt;ref name=&quot;Businesswire&quot;&gt;{{cita nota de prensa |títulu=GE Launches Ecomagination to Develop Environmental Technologies; Company-Wide Focus on Addressing Pressing Challenges |editorial=General Electric |fecha=9 de mayu de 2005 |url=http://www.businesswire.com/news/home/20050509005663/en |fechaaccesu=15 de xineru de 2007}}&lt;/ref&gt; Según GE, la intención de la compañía al concebir esta iniciativa yera &quot;planiar la construcción de la fábrica más grande de paneles solares nos EE.XX.,&quot; y establecer metes pa los sos filiales en reucción d'emisión de gases d'efeutu ivernaderu.&lt;ref name=Businesswire/&gt;

GE cunta con una cartera de cerca de 70 productos y servicios con certificación Ecomagination pertenecientes a diversos sectores como aviación, enerxía, agua y tresportes, etc. Son productos que superaron un procesu de certificación desenvueltu por GE que cuantifica si'l productu ye más eficiente, tantu dende'l puntu de vista operativu, como dende'l puntu de vista medioambiental.

GE ye anguaño unu de los líderes principales na industria d'enerxía eólica, y ta tamién desenvolviendo productos nuevos respetuosos del mediu ambiente, incluyendo [[motores d'aviación]], emisores de lluz [[LED]], [[aeroxeneradores]], módulos solares, motores de [[biogás]], [[llocomotores]] híbrides, soluciones pa la desalinización y reutilización d'agua, y célules fotovoltaiques.

La estratexa Ecomagination concretar nos siguiente oxetivos:

* Invertir 1.500 millones de dólares en teunoloxíes llimpies nel añu 2010.
* Algamar los 25.000 millones de dólares n'ingresos por productos Ecomagination en 2010.
* Amenorgar les sos emisiones de [[gases d'efeutu ivernaderu]] un 1% hasta 2012, amenorgar la intensidá de les sos emisiones un 30% en 2008 y ameyorar la eficiencia enerxética un 30% a finales del 2012, tou ello con respectu al 2004.
* Amenorgar el consumu propiu d'agua a nivel mundial un 20% ente 2006 y 2012.

Los resultaos que llogró esta iniciativa, según los informáu por ecoimagination.com fueron:
* 29% menos gases d'efeutu ivernaderu, dende'l 2004.
* 13,5% menos usu d'agua dende 2010.
* 2.300 millones de dólares invertíos n'I+D. 10.000 millones comprometíos del 2010 al 2015.
* 21.000 millones de dólares en beneficios mientres el 2011.
* Xeneraron mayor compromisu coles comunidaes y consumidores.

=== Contaminación ===
GE tien una historia na que delles actividaes dieron llugar a contaminación d'aire y agua a gran escala. Basáu en datos del añu [[2000]],&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071114225754/http://www.peri.umass.edu/Technical-Notes.264.0.html Political Economy Research Institute Toxic 100 Corporate Toxics Information Project Technical Notes]. Consultáu'l 9 de payares de 2007.&lt;/ref&gt; investigadores nel Institutu pa Investigación d'Economía Política listaron la corporación como la cuarta mayor productora de contaminación atmosférica n'Estaos Xuníos, con más 2000 tonelaes añales de sustancies químiques tóxiques lliberaes al aire.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927204419/http://www.rtknet.org/new/tox100/toxic100.php?database=t1&amp;detail=1&amp;datype=T&amp;reptype=a&amp;company1=&amp;company2=8337&amp;chemfac=fac&amp;advbasic=bas Political Economy Research Institute]&lt;/ref&gt; GE tamién se vio implicada na creación de [[residuu peligrosa]]. Según documentos de l'[[Axencia de Proteición Ambiental de los Estaos Xuníos]], solamente'l [[gobiernu federal de los Estaos Xuníos]], [[Honeywell]], y [[Chevron Corporation]] son responsables por producir más sitios de residuu peligrosa baxu [[Superfund]].&lt;ref&gt;[http://projects.publicintegrity.org/superfund/report.aspx?aid=849 EPA Document Lists Firms Tied to Superfund Sites] The Center for Public Integrity&lt;/ref&gt;

En [[1983]], [[Robert Abrams]], el [[Ministeriu Públicu]] del [[Nueva York (estáu)|estáu de Nueva York]], presentó una demanda na [[Corte de Distritu de los Estaos Xuníos]] del Distritu Norte de Nueva York pa obligar a GE a pagar la llimpieza de lo que s'afirmó ser más de 100.000 tonelaes de sustancies químiques arramaos (llegalmente, nesta vegada) dende la so planta en [[Waterford (Nueva York)|Waterford, Nueva York]].&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1983/01/21/nyregion/the-region-gue-plant-accused-of-water-pollution.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fW%2fWater%20Pollution The Region; G.Y. Plant Accused Of Water Pollution&quot;], ''The New York Times'', 21 de xineru de 1983&lt;/ref&gt;

En [[1999]], la compañía alcordó pagar un arreglu estraxudicial en rellación con reclamos por contaminar el [[ríu Housatonic]] ([[Pittsfield (Massachusetts)|Pittsfield, Massachusetts]]) y otros sitios con [[bifenilos policlorados]] (''polychlorinated biphenyls'' o ''PCBs'' n'inglés) y otres sustancies peligroses.&lt;ref&gt;[http://www.justice.gov/opa/pr/1999/October/471enr.htm GE agrees to $250&amp;nbsp;million Settlement to Clean Up PCBs in Housatonic River], comunicáu de noticia del Departamentu de Xusticia, 7 d'ochobre de 1999&lt;/ref&gt;

Dende aproximao [[1947]] hasta [[1977]], GE descargó alredor de 600 tonelaes de [[PCB]] dende les sos fábriques de [[Condensador llétricu|condensadores llétricos]] en [[Hudson Falls]] y [[Fort Edward (Nueva York)|Fort Edward, Nueva York]] nel [[ríu Hudson]].&lt;ref&gt;[http://www.epa.gov/hudson/ Hudson River PCBs]&lt;/ref&gt; GE lluchó una batalla colos políticos y los medios de comunicación pa evitar llimpiar el ríu, aduciendo que dragar el ríu en realidá “espertaría” los PCB.&lt;ref&gt;[http://www.nrdc.org/water/pollution/hhudson.asp Historic Hudson River Cleanup to Begin After Years of Delay, But Will General Electric Finish the Job? ''Under the EPA's unusual agreement with General Electric, the company could escape full responsibility for cleaning up the toxic mess it made in the Hudson River'']&lt;/ref&gt; En [[2002]], GE ordenóse-y llimpiar una estensión contaminada del Ríu Hudson que llegó a 40 milles.&lt;ref&gt;[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9403EFD7133EF932A35756C0A9619C8B63 Old Questions Linger as New PCB Cleanup Starts] ''The New York Times'', 1 de mayu de 2007&lt;/ref&gt;

En [[2003]], actuando en virtú d'esmoliciones de que'l plan propuestu por GE nun apurriría fayadiza proteición pa la salú pública y l'ambiente, l'[[Axencia de Proteición Ambiental de los Estaos Xuníos]] emitió una orde alministrativa para efectuara la llimpieza del sitiu de [[Rome (Georgia)|Rome, Georgia]], tamién contamináu con PCBs.&lt;ref&gt;[http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/y51aa292bac25b0b85257359003d925f/5592f5848c70b2858525731b00674y9c!OpenDocument EPA issues unillateral administrative order to General Electric Company in Rome, Georgia] United States Environmental Protection Agency&lt;/ref&gt;

Los [[Reactor nuclear|reactores nucleares]] arreyaos na crisis na [[central nuclear Fukushima I]] en Xapón tienen diseños de GE,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120428021628/http://openchannel.msnbc.msn.com/_news/2011/03/13/6256121-general-electric-designed-reactors-in-fukushima-have-23-sisters-in-us General Electric-designed reactors in Fukushima have 23 sisters in U.S.]&lt;/ref&gt; y los diseños arquiteutónicos fueron fechos por [[Ebasco]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://nuctrans.org/Nuc_Trans/locations/daiichi/daiichi.htm |títulu=Nuclear Reactor Maps: Fukushima-Daiichi |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180725112126/http://nuctrans.org/Nuc_Trans/locations/daiichi/daiichi.htm |fechaarchivu=2018-07-25 }}&lt;/ref&gt;

=== Iniciatives ambientales ===
El [[6 de xunu]] de [[2011]], GE anunció qu'había llicenciada una teunoloxía solar térmica de eSolar, una compañía basada en California, pa usu en centrales llétriques qu'utilicen gas natural y enerxía solar.&lt;ref&gt;Martin LaMonica, CNET. &quot;[http://news.cnet.com/8301-11128_3-20069472-54/gue-invests-in-esolar-for-combined-solar-gas-plants/?part=rss&amp;subj=news&amp;tag=2547-1_3-0-20 GE invests in eSolar for combined solar, gas plants].&quot; 6 de xunu de 2011. Consultáu'l 6 de xunu de 2011.&lt;/ref&gt;

El [[26 de mayu]] de [[2011]], GE reveló'l &quot;EV Solar Carport&quot;, una [[cochera]] qu'incorpora paneles solares nel so techu, con estaciones pa la carga de vehículos llétricos so la so cubierta.&lt;ref&gt;Candace Lombardi, CNET. &quot;[http://news.cnet.com/8301-11128_3-20066460-54.html?part=rss&amp;subj=news&amp;tag=2547-1_3-0-20 Solar power carport charges cars in Connecticut].&quot; 26 de mayu de 2011. Consultáu'l 26 de mayu de 2011.&lt;/ref&gt;

El negociu d'[[enerxía anovable]] de GE Energy espandió grandemente, pa caltenese al día cola demanda creciente d'[[enerxía sostenible]] nos Estaos Xuníos y n'otres partes del mundu. A partir de la so entrada na industria de [[comercialización d'enerxía anovable]] en 2002, GE hai invertida más de 850 millones de dólares en teunoloxíes pa enerxía anovable. N'agostu de 2008 adquirió Kelman Ltd., una compañía n'Irlanda del Norte que s'especializa en teunoloxíes de monitoreo y diagnósticu avanzáu pa tresformadores usaos na xeneración d'enerxía anovable,&lt;ref&gt;[http://www.renewableenergyworld.com/rea/news/article/2008/08/gue-energy-acquires-kelman-limited-53356 GE Energy Acquires Kelman Limited ]&lt;/ref&gt; y anunció una espansión de los sos negocios n'Irlanda del Norte en mayu de 2010.&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120703134817/http://www.insideireland.ie/index.cfm/section/news/ext/generalelectric001/category/1084 GE to create 104 jobs in Lisburn]&lt;/ref&gt; En 2009, les iniciatives d'enerxía anovable de GE, qu'inclúin [[enerxía solar]], [[enerxía eólica]], y [[motores de gas]] de la marca [[GE Jenbacher]] utilizando gases basaos en metanu,&lt;ref&gt;[http://www.gepower.com/about/press/en/2008_press/120208y.htm GE's ecomagination™] Certified [[Clarke Energy]] Jenbacher Power Plant Commissioned at Australian Coal Mine to Help Reduce Greenhouse Gas Emissions, 2008, www.gepower.com, Accessed April 14, 2011&lt;/ref&gt; empleguen más de 4.900 persones globalmente y han creada más de 10.000 trabayos secundarios.&lt;ref&gt;[http://www.reliableplant.com/Read/17126/gue-illustrates-broad-spectrum-of-alternative-energy-projects GE illustrates broad spectrum of alternative energy projects]&lt;/ref&gt;

GE Energy y Orion New Zealand Limited han anunciada la implementación de la primer fase d'un sistema de xestión de rede que GE usaría p'ameyorar la fiabilidá del suministru enerxéticu pa los sos veceros. El &quot;ENMAC Distribution Management System&quot; ye la fundación pa la iniciativa de Orion. El sistema de teunoloxíes ''[[smart grid]]'' mejorarà significativamente la capacidá de les compañíes distribuidores d'enerxía pa xestionar grandes emerxencies na rede, y va ayudar a restaurar el serviciu más rápido cuando asoceden apagones.

GE reveló una bombilla de 40W de la marca ''Energy Smart'' basada en [[LED]], que taría disponible a finales de [[2010]] o a principios de [[2011]]. La compañía sostién que la bombilla nueva proporcionarà un aforru de 77% n'enerxía y va producir cuasi la mesma intensidá llumínica qu'una bombilla incandescente de 40W, con una duración 25 vegaes mayor.&lt;ref&gt;[http://news.cnet.com/8301-11128_3-20002001-54.html GE makes LED replacement for 40-watt bulb | Green Tech&amp;nbsp;— CNET News]&lt;/ref&gt;

== Iniciatives educatives ==
GE Healthcare ta collaborando cola [[Wayne State University School of Medicine]] y la [[Medical University of South Carolina]] pa ufiertar un programa integráu d'estudios sobre radioloxía mientres los sos programes melecinales respeutivos, dirixíos por investigadores del estudiu de diagnósticu avanzáu por ultrasoníu en microgravedad.&lt;ref&gt;[http://www.jultrasoundmed.org/cgi/content/abstract/27/5/745 Jultrasoundmet.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100713124805/http://www.jultrasoundmed.org/cgi/content/abstract/27/5/745 |date=2010-07-13 }}, A Pilot Study of Comprehensive Ultrasound Education at the Wayne State University School of Medicine&lt;/ref&gt; GE donó más d'un millòn de dólares d'equipos Logiq Y Ultrasound a esos dos instituciones.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081202081815/http://www.gehealthcare.com/usen/ultrasound/genimg/products/logiq_y/hryfrdhosp_waynestuni.html]&lt;/ref&gt;

== Asuntos llegales ==
El [[4 d'agostu]] de [[2009]] la [[Securities and Exchange Commission]] (SEC) multó a General Electric con 50 millones de dólares por violar les regles de contabilidá en dos casos separaos, engañando a los inversionistas con cuenta de que creyeren que GE satisfadría o superaría les sos mires de ganancies.&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/aug2009/db2009084_567813.htm SEC Fines GE $50&amp;nbsp;million for Accounting Misdeeds]&lt;/ref&gt;

GE enfrentóse a aiciones penales con al respeutive de les sos operaciones rellacionaes cola defensa. En [[1990]] foi declarada culpable de fraude contra'l [[Departamentu de Defensa de los Estaos Xuníos]] y en [[1992]] condergada por práutiques corruptes na venta de motores d'aviones a [[Israel]].&lt;ref&gt;Stevenson, Richard W. [http://www.nytimes.com/1992/07/23/business/company-news-gue-guilty-plea-in-us-aid-to-israel.html G.Y. Guilty Plea in U.S. Aid to Israel], New York Times, July 23, 1992.&lt;/ref&gt;

== Centros d'investigación ==
GE cunta con una de les organizaciones d'investigación industrial más diversificaes del mundu, GE Global Research, al traviés de la cual ufierta teunoloxía a tolos negocios de la compañía. GE Global Research foi la piedra angular d'evolución de GE y la so teunoloxía mientres más de 100 años y céntrase anguaño nel desenvolvimientu d'innovaciones n'árees como medicina molecular, [[enerxíes alternatives]], [[nanoteunoloxía]], propulsión avanzada y teunoloxíes de seguridá. 

GE Global Research tien la so sede en [[Niskayuna]] ([[Nueva York]]) y cuenta con centros d'investigación en [[Bangalore]] ([[India]]), [[Shanghai]] ([[China]]), [[Múnich]] ([[Alemaña]]) y [[Querétaro]] ([[Méxicu]]).

Apocayá inauguróse un centru d'investigación y desenvolvimientu en [[Rio de Janeiro]], [[Brasil]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latercera.com/noticia/tendencias/2014/11/659-602902-9-general-electric-abre-centro-de-investigacion-en-brasil.shtml |títulu=General Electric abre centro de investigación en Brasil |fechaaccesu=7 d'abril de 2018 |idioma=castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141111051406/http://www.latercera.com/noticia/tendencias/2014/11/659-602902-9-general-electric-abre-centro-de-investigacion-en-brasil.shtml |fechaarchivu=2014-11-11 }}&lt;/ref&gt;

Nos centros d'investigación de GE inventáronse la primer bombilla de filamentu de carbonu incandescente ([[1879]]), la máquina de [[rayos X]] ([[1896]]), el ventilador llétricu ([[1902]]), la tostadora llétrica ([[1905]]), la nevera ([[1917]]), la [[llámpara fluorescente]] ([[1938]]), les [[siliconas]] ([[1940]]), el primer [[motor a reaición]] de los [[Estaos Xuníos]] ([[1941]]), el [[plásticu]] Lexan ([[1953]]), los lingotes de cuarzu que fixeron posible la revolución de la [[fibra óptica]] nes telecomunicaciones ([[1981]]) y el sistema d'ultrasoníos 4D ([[2002]]).{{ensin referencies}}

== Ver tamién ==
* [[Cartelu Phoebus]]
* [[Comcast Building]]
* [[GE Transportation Systems]]
* [[Llocomotores GE]]

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Bibliografía ==
* Carlson, W. Bernard. ''Innovation as a Social Process: Elihu Thomson and the Rise of General Electric, 1870–1900'' (Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1991).
* Woodbury, David O. ''Elihu Thomson, Beloved Scientist'' (Boston: Museum of Science, 1944).
* Haney, John L. ''The Elihu Thomson Collection'' American Philosophical Society Yearbook 1944.
* Hammond, John W. ''Men and Volts: The Story of General Electric'', 1941, 436 páxines.
* Mill, John M. ''Men and Volts at War: The Story of General Electric in World War II'', 1947.

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|General Electric}}
{{commonscat|General Electric}}
* [http://www.ge.com Páxina oficial de GE] (n'inglés)
* [http://biz.yahoo.com/ic/10/10634.html Yahoo! - Ficha de General Electric] (n'inglés)

{{Tradubot|General Electric}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:General Electric]]</text>
      <sha1>irdwh4kybkirt5wwtjzj1hpijx9jazd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FIFA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92900</id>
    <revision>
      <id>4493117</id>
      <parentid>4483709</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42602" sha1="2qvvd1mcttn7mihu390oqhkarqmqc31" xml:space="preserve">{{Organización}}
La '''Fédération Internationale de Football Association'''&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/generic/02/58/14/48/2015fifastatuteses_spanish.pdf|títulu=Estatuto de la FIFA|fecha=abril de 2015|editorial=FIFA|fechaaccesu=30 de mayu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150610050826/http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/generic/02/58/14/48/2015fifastatuteses_spanish.pdf|fechaarchivu=2015-06-10}}&lt;/ref&gt; (n'[[Idioma asturianu|asturianu]]: '''Federación Internacional de Fútbol Asociación'''),&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://extranets.fifa.com/es/registration/condiciones-xenerales-de-serviciu-de-fifa-extranet/|títulu=Condiciones xenerales de serviciu de FIFA extranet - FIFA Extranet|fechaaccesu=15 d'avientu de 2015|autor='''FIFA'''|sitiuweb=[[FIFA Extranet]]}}&lt;/ref&gt; universalmente conocida poles sos sigles '''FIFA''', ye la institución que gobierna les federaciones de [[fútbol]] en tol planeta. Fundóse'l [[21 de mayu]] de [[1904]] y tien la so sede en [[Zúrich]], [[Suiza]]. Forma parte del [[International Football Association Board|IFAB]], organismu encargáu de modificar les [[Regles del fútbol|regles del xuegu]]. Amás, la FIFA entama la [[Copa Mundial de Fútbol]], los otros campeonatos del mundu nes sos distintes categoríes y cañes, los [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Torneos Olímpicos]] al par del [[Comité Olímpicu Internacional|COI]] y otres competiciones.

La FIFA arrexunta 211 asociaciones o federaciones de fútbol de distintos países, cuntando con 18 países afiliaos más que la [[Organización de les Naciones Xuníes]], trés menos que l'[[Asociación Internacional de Federaciones d'Atletismu]] y cuatro menos que la [[Federación Internacional de Baloncestu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://agencias.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=1176150|títulu=La FIFA almiti como nuevu miembru a Sudán del Sur - ABC.es - Noticies Axencies|fechaaccesu=20 d'avientu de 2015|fecha=25 de mayu de 2012|sitiuweb=[[Noticies Axencies]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=About FIFA. Who We Are|url=http://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/index.html|fechaaccesu=7 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;

== Historia ==
[[Ficheru:2014 FIFA Convention Center.jpg|thumb|right|260px|Sede de la FIFA en [[Zúrich]].]]
L'aumentu de la popularidá y la competencia internacional nel [[fútbol]] a principios del [[sieglu XX]] fixeron necesariu crear un únicu organismu regulador del deporte a nivel mundial. La [[The Football Association|Federación Inglesa de Fútbol]] sostuvo discutinios alrodiu de la formación d'una federación internacional, pero esta iniciativa nun tuvo acoyida. Entós, les autoridaes nacionales de fútbol d'otros siete países [[Europa|europeos]] —[[Real Federación Belga de Fútbol|Bélxica]], [[Unión Danesa de Fútbol|Dinamarca]], [[Real Madrid Club de Fútbol|España (Real Madrid Club de Fútbol)]], [[Federación Francesa de Fútbol|Francia]], [[Real Federación de Fútbol de los Países Baxos|Holanda]], [[Asociación Sueca de Fútbol|Suecia]] y [[Asociación Suiza de Fútbol|Suiza]]—&lt;ref name=fifama/&gt; axuntar p'acomuñar y, d'esta manera, la FIFA foi fundada en [[París]] el [[21 de mayu]] de [[1904]]. El nome [[idioma francés|francés]] y el so acrónimu caltuviéronse hasta la fecha, inclusive fora de los países [[francofonía|francófonos]]. El so primer presidente foi'l [[Francia|francés]] [[Robert Guérin]]. Magar que nun participaron primeramente na so conformanza, Inglaterra xunir al añu siguiente, [[Asociación Escocesa de Fútbol|Escocia]] y [[Asociación de Fútbol de Gales|Gales]] en 1910, y [[Asociación Irlandesa de Fútbol|Irlanda del Norte]] en 1911.&lt;ref name=fifama/&gt;

La FIFA presidió'l so primer [[Partíu internacional de Fútbol|tornéu internacional]] en [[1906]], pero nun foi esitosu. Esta situación, sumada a los factores económicos, favoreció'l reemplazu de Guérin pol inglés [[Daniel Burley Woolfall]], quien nel momentu yera un miembru de l'asociación. El siguiente tornéu internacional foi la competición [[Xuegos Olímpicos|olímpica]] de fútbol de [[Xuegos Olímpicos de 1908|Londres 1908]], que tuvo una bon resultancia cola participación de xugadores [[profesional]]es. Foi entamada pola Federación Inglesa de Fútbol, contraria a los principios de la FIFA.

La Federación estendióse fora d'Europa col ingresu de [[Asociación de Fútbol de Sudáfrica|Sudáfrica]] (1909), [[Asociación del Fútbol Arxentino|Arxentina]] (1912), [[Asociación Canadiense de Fútbol|Canadá]] y [[Federación de Fútbol de Chile|Chile]] (1913), y los [[Federación de Fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] (1914).&lt;ref name=fifama&gt;{{cita web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |títulu=FIFA's 208 Member Associations |fechaaccesu=29 de mayu de 2011 |formatu=PDF |autor=FIFA |fecha=2009 |editorial=fifa.com |idioma=alemán, español, francés ya inglés}}&lt;/ref&gt;

Sicasí, la FIFA sufrió un tropiezu mientres la [[Primer Guerra Mundial]], una y bones munchos xugadores fueron espulsaos pola guerra y viose seriamente afeutada la posibilidá de viaxar pa cumplir los compromisos internacionales. Dempués de la guerra finó Woolfall y la organización pasó a ser dirixida en forma provisional pol [[Países Baxos|neerlandés]] [[Carl Hirschmann]]. Superóse la crisis, pero a mariña del retiru de les naciones [[Reinu Xuníu|britániques]], yá que nun taben dispuestes a participar en torneos internacionales colos sos recién contrincantes de la guerra mundial.

En 1921 el francés [[Jules Rimet]] llegó a la presidencia y a partir de los [[Xuegos Olímpicos de París 1924]] entamó los campeonatos de fútbol, cuntando con 60&amp;nbsp;000 espectadores nel partíu final ente {{self|Uruguái}} y {{self|Suiza}}.

Estos ésitos apremiaron a la FIFA por que, nel Congresu d'[[Ámsterdam]] del 28 de mayu de 1928, considerara l'establecimientu del so propiu [[Copa Mundial de Fútbol|Campeonatu Mundial]]. Nel congresu siguiente de [[Barcelona]] terminar d'entamar el campeonatu, que se llevaría a cabu n'[[Uruguái]] pa celebrar el centenariu de la so independencia. Por desgracia, Europa taba nuna crisis económica y los clubes habríen de quedase ensin les sos estrelles mientres dos meses, asina que munchos países arrenunciaron a participar nél. Ensin ellos, la primer Copa Mundial inaugurar en [[Montevidéu]] el 18 de xunetu de 1930 con tan solu cuatro seleiciones europees.
[[Ficheru:Flag of FIFA.svg|left|thumb|La bandera de la FIFA,&lt;ref&gt;[http://es.fifa.com/mm//Photo/AFFederation/FootballGovernance/02/42/71/82/2427182_FULL-LND.jpg 2427182_FULL-LND.jpg (652×366)]&lt;/ref&gt; que s'utiliza dende xunu de [[2009]].]]
Dempués de la decepción por non ser sede del primer tornéu, [[Italia]] foi escoyida pa entamar la [[Copa Mundial de Fútbol de 1934]]. Pa este tornéu trenta y cuatro asociaciones solicitaron participar, polo qu'esta vegada realizáronse eliminatories pa determinar les dieciséis seleiciones participantes. Como protesta al boicó del tornéu anterior, Uruguái negar a participar y convirtióse nel únicu equipu campeón que nun defendió'l so títulu. La final, ganada polos [[Seleición de fútbol d'Italia|italianos]], foi la primera tresmitida por [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] en vivu. Italia retuvo'l so títulu nel postreru mundial antes de la [[Segunda Guerra Mundial]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1938|Francia 1938]].

En 1946 tornaron a la Federación les cuatro rexones britániques. Nel [[Hampden Park]] de [[Glasgow]] el [[10 de mayu]] de 1947, ante 135&amp;nbsp;000 espectadores, xugóse un ''partíu del sieglu'' ente'l {{self|Reinu Xuníu}} y Restu d'Europa XI, que ganó'l Reinu Xuníu por 6-1.{{ensin referencies}} Les ganancies del partíu xubieron a 35&amp;nbsp;000 [[£|llibres esterlines]] y fueron donaes a la FIFA p'ayudar a la so recuperación dempués de la guerra. El siguiente mundial de fútbol sería [[Copa Mundial de Fútbol de 1950|Brasil 1950]]. Mentanto, la FIFA siguiría creciendo: pa la celebración de los sos 50 años yá cuntaba con 84 países miembros.

En 1954, Jules Rimet foi sustituyíu pol [[Bélxica|belga]] [[Rodolphe William Seeldrayers]], quien finó al añu siguiente al so nomamientu y foi asocedíu pol inglés [[Arthur Drewry]]. Al igual que'l so predecesor tuvo una curtia presidencia y foi reemplazáu dempués de la so muerte en 1961 pol inglés [[Sir Stanley Rous]], un árbitru retiráu que nel momentu yera secretariu xeneral de la organización. Mientres la presidencia de Rous el deporte siguió estendiéndose col ingresu de la [[televisión]]. Rous promovió'l deporte aficionao y ayudó a faer de la Copa Mundial de Fútbol uno de los eventos deportivos internacionales más prestixosos, posiblemente dempués de los [[Xuegos Olímpicos]].

Rous foi asocedíu en 1974 pol [[Brasil|brasilanu]] [[João Havelange]], quien tresformó a la FIFA nuna empresa dinámica llena de nueves idees y la estructuró como una institución comercial mientres esti tiempu. Amontó'l númberu d'equipos participantes nel Mundial de Fútbol a 24 n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]] y a 32 en [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]]. Visualizó a la FIFA estendida por tol planeta, arreyando a pequeños territorios como [[Guam]], [[Tahití]] y [[Montserrat]]. Esto taba alliniáu cola so política d'utilizar el fútbol p'ayudar al desenvolvimientu de los países.

El presidente siguiente, el suizu [[Joseph Blatter]], caltuvo esta política entamando per primer vegada'l Mundial de Fútbol n'[[Asia]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Mundial 2002]]) y [[África]] ([[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Mundial 2010]]). Blatter visualizó la Federación como una gran organización internacional, que les sos aiciones teníen impautu global económicu y políticu. Siguió modernizando'l xuegu, celebrando'l centenariu de la FIFA en 2004. El 27 de mayu de 2007 tomóse la decisión de prohibir partíos internacionales a altores mayores a los 2500 [[metros sobre'l nivel del mar]].&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=El 57º Congresu de la FIFA en primer planu|url=http://www.fifa.com/es/media/index/0,1369,138543,00.html|obra=Sitiu oficial de la FIFA|fechaaccesu=27 de mayu de 2007}}&lt;/ref&gt; Esto xeneró discrepancies en países como [[Bolivia]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Méxicu]] y [[Perú]] que se disponíen a xugar partíos oficiales con mires a la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010]] en llugares con mayor altitú. Decidió suspendese esta norma nos últimos díes de mayu de 2008, bien pocos díes antes de realizase la quinta fecha poles eliminatories pal mundial 2010 ente Bolivia y Chile y cuando nun había seguridá sobre ónde se xugaría finalmente'l partíu.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Comunidá Andina refuga decisión de FIFA sobre altor|url=http://www.ansa.it/ansalatina/notizie/rubriche/deportes/20070528194434316181.html|obra=ANSA Llatina|fechaaccesu=28 de mayu de 2007}}&lt;/ref&gt;

El 27 de mayu de 2015, dos díes antes d'una nueva eleición pola presidencia, en que Blatter competía col [[príncipe Ali bin Hussein]] de Xordania —finalmente, esti postreru retiróse—, dellos altos executivos de la FIFA fueron deteníos por [[casu de corrupción de la FIFA de 2015|casos de corrupción]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/Blatter-eleiciones-denuncia-media-chorna_0_1364863779.html|títulu=El rival de Blatter nes eleiciones suma otra denuncia en mediu de la chorna|fechaaccesu=21 de mayu de 2017|autor=|enllaceautor=|apellíu=Avignolo|nome=María Laura|fecha=|idioma=|sitiuweb=www.clarin.com|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210410155008/https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/Blatter-eleiciones-denuncia-media-chorna_0_1364863779.html|fechaarchivu=2021-04-10}}&lt;/ref&gt; Pero seis díes dempués de la so reeleición el 2 de xunu de 2015, el mesmu presidente en funciones Joseph Blatter decidió arrenunciar al cargu y convocar a una eleición pola presidencia de la FIFA nun congresu estraordinariu electivu'l 26 de febreru de 2016.

== Himnu ==
{{AP|Himnu de la FIFA}}
Dende la [[Copa Mundial de Fútbol de 1994]], según na [[Lliga de Campeones de la UEFA]], la FIFA adoptó un himnu compuestu pol [[Alemaña|alemán]] [[Franz Lambert]], que nun tien lletra, solo música instrumental. L'Himnu de la FIFA tócase primero que se xueguen partíos internacionales, inclusive partíos amistosos, Copa Mundial de Fútbol, Copa Mundial Femenina, Mundial Sub 20 y Sub 17, según nes finales de los torneos nacionales o otros eventos especiales como'l día del [[Fair play]]. En 2004, esto ye, pa los víspores de la conmemoración del centenariu de la FIFA, el [[músicu]] [[Xapón|xaponés]] [[Gota Yashiki]] efectuó unos [[Arreglu (música)|arreglos]] pa esti himnu.&lt;ref&gt;{{Obra citada|títulu=FIFA anthem|títulu-trad=|apellíos=Tuan Vu|nome=|enllaceautor=|url=http://www.youtube.com/watch?v=R9I7bn1b4oc|fechaaccesu=21 de mayu de 2017|sined=|fecha=14 d'agostu de 2007|en=|editor=|nome-editor=|enllace-editor=|cita=}}&lt;/ref&gt;

== Revista oficial ==

Amás de cuntar col so [[sitiu web|cibersitio]] y publicar los sos circulares, documentos y estatutos, la FIFA editó la so revista oficial a partir de setiembre de 2009.

&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable col4der&quot;
|-style=&quot;background:#000000; color:#000000;&quot;
|-
!Nome !!Tipu !!Fecha de publicación !!Númberos !!Notes
|-
|''FIFA World''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/fifa-world-magacín/year=2009/index.html |títulu=Archivo de FIFA World: 2009 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=s/f }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/fifa-world-magacín/year=2013/index.html |títulu=Archivo de FIFA World: 2013 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=s/f }}&lt;/ref&gt; ||mensuario ||setiembre de 2009-ochobre de 2013 ||32 ||4 númberos en 2009, 9 en 2010, 8 en 2011, 7 en 2012 y 4 en 2013.
|-
|''The FIFA Weekly''&lt;ref name=fifa1&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/the-fifa-weekly/year=2013/index.html |títulu=Archivo de The FIFA Weekly: 2013 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=s/f |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170816105431/http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/the-fifa-weekly/year=2013/index.html |fechaarchivu=2017-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fifa3&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/the-fifa-weekly/year=2015/index.html |títulu=Archivo de The FIFA Weekly: 2015 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=s/f |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170816145948/http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/the-fifa-weekly/year=2015/index.html |fechaarchivu=2017-08-16 }}&lt;/ref&gt; ||selmanariu ||25 d'ochobre de 2013-18 d'avientu de 2015 ||113 ||9 númberos en 2013, 53 en 2014 y 51 en 2015.&lt;ref name=fifa1/&gt;&lt;ref name=fifa3/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/the-fifa-weekly/year=2014/index.html |títulu=Archivo de The FIFA Weekly: 2014 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=s/f |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170816145743/http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/the-fifa-weekly/year=2014/index.html |fechaarchivu=2017-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;Publicada cada vienres en versiones impresa y [[revista electrónica|en llinia]].
|-
|''FIFA 1904''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/issues/newsid=2757399.html |títulu=FIFA 1904 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=s/f |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170816105228/http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/issues/newsid=2757399.html |fechaarchivu=2017-08-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/issues/newsid=2757399.html |títulu=Archivo de FIFA 1904: 2016 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2017 |formatu=HTML |autor=FIFA |fecha=s/f |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170816105228/http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-1904/issues/newsid=2757399.html |fechaarchivu=2017-08-16 }}&lt;/ref&gt; ||mensuario ||febreru de 2016-presente || ||
|-
|}
&lt;/center&gt;

Tolos númberos de la revista de la FIFA, tanto mensuario como selmanariu, fueron publicaos nos cuatro idiomes oficiales de la organización: [[idioma alemán|alemán]], [[idioma español|español]], [[idioma francés|francés]] ya [[idioma inglés|inglés]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=[http://es.fifa.com/mm/Document/AFFederation/Generic/02/58/14/48/2015FIFAStatutesES_Spanish.pdf Estatutos de la FIFA. Reglamentu d'Aplicación de los Estatutos, Reglamentu del Congresu] |formatu=PDF |autor=FIFA |fecha=abril de 2015 |capítulu=I. Disposiciones xenerales - 8. Idiomes oficiales |páxina=9}}&lt;/ref&gt;

== Organización ==
{{VT|Países afiliaos a la FIFA}}
L'ingresu a la FIFA ta abiertu a cualquier asociación o federación encargada d'entamar el fútbol nel so país. De normal hai un solu afiliáu per país; sicasí, tamién hai casos d'asociaciones de naciones ensin Estáu, principalmente les britániques, Inglaterra, Escocia, Gales ya Irlanda del Norte, por ser el Reinu Xuníu el llugar onde nació'l fútbol moderno. Amás, esisten ente otres, como la seleición de les [[Islles Feroe]], independiente de [[Dinamarca]].

A nivel de continentes la FIFA tien afiliaes a les siguientes confederaciones:

{|{{tablaguapa}} style=&quot;font-size:95%; text-align: center; width: 100%;&quot;
!Confederación
!Rexón
!Añu
!{{Abreviatura|M|Miembros}}
!Sede
!Presidente
|- 
|[[Confederación Suramericana de Fútbol]] (CONMEBOL)
|[[América del Sur]]
|[[1916]]
|10
|{{bandera|Paraguái}} [[Luque (Paraguay)|Luque]], [[Paraguái]]
|{{Bandera|Paraguái}} [[Alejandro Domínguez (dirixente deportivu)|Alejandro Domínguez Wilson]]
|-
|[[Unión d'Asociaciones Europees de Fútbol]] (UEFA)
|[[Europa]]
|[[1954]]
|55
|{{bandera|Suiza}} [[Nyon]], [[Suiza]]
|{{bandera|SLO}} [[Aleksander Ceferin]]
|-
|[[Confederación Asiática de Fútbol]] (AFC)
|[[Asia]]
|[[1954]]
|47
|{{bandera|Malasia}} [[Kuala Lumpur]], [[Malasia]]
|{{Bandera|Baḥréin}} [[Salman bin Ibrahim Al Jalifa|Salman Al Khalifa]]
|-
|[[Confederación Africana de Fútbol]] (CAF)
|[[África]]
|[[1957]]
|54
|{{bandera|Exiptu}} [[Seis d'Ochobre (ciudá)|Seis d'Ochobre]], [[Exiptu]]
|{{Bandera|Madagascar}} [[Ahmad Ahmad]]
|-
|[[Concacaf|Confederación de Fútbol de Norte, Centroamérica y el Caribe]] (CONCACAF)
|[[América del Norte|A. Norte]], [[América Central|Centru]] y [[Caribe (zona)|Caribe]]
|[[1961]]
|41
|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Miami]], [[Estaos Xuníos]]
|{{Bandera|CAN}} [[Víctor Montagliani]]
|-
|[[Confederación de Fútbol d'Oceanía]] (OFC)
|[[Oceanía]]
|[[1966]]
|11
|{{bandera|Nueva Zelanda}} [[Auckland]], [[Nueva Zelanda]]
|{{Bandera|Papúa Nueva Guinea}} [[David Chung]]
|}

== Conseyu de la FIFA ==
De siguío espónse'l conseyu del organismu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-council/members/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170926050451/http://es.fifa.com/about-fifa/fifa-council/members/index.html |fechaarchivu=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}} style=&quot;font-size:95%; text-align: center; width: 75%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
! Cargu
!colspan=&quot;4&quot;|Titular
|-
|'''Presidente'''
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot;|{{bandera|Suiza}} [[Gianni Infantino]]
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|Vicepresidentes
|colspan=&quot;4&quot;|{{bandera|Papúa Nueva Guinea}} [[David Chung]] ([[Presidente]] de la [[OFC]])
|-
|colspan=&quot;4&quot;|{{bandera|Baḥréin}} [[Salman bin Hamad bin Isa Al Jalifa|Salman Al Khalifa]] ([[Presidente]] de l'[[Confederación Asiática de Fútbol|AFC]])
|-
|colspan=&quot;4&quot;|{{bandera|Paraguái}} [[Alejandro Domínguez Wilson-Smith|Alejandro Domínguez]] ([[Presidente]] de la [[CONMEBOL]])
|-
|colspan=&quot;4&quot;|{{Bandera|Canadá}} [[Victor Montagliani]] ([[Presidente]] de la [[Concacaf]])
|-
|colspan=&quot;4&quot;|{{bandera|Eslovenia}} [[Aleksander Ceferin]] ([[Presidente]] de la [[UEFA]])
|-
|colspan=&quot;4&quot;|{{bandera|Madagascar}} [[Ahmad Ahmad]] ([[Presidente]] de la [[Confederación Africana de Fútbol|CAF]])
|-
|colspan=&quot;4&quot;|{{bandera|Inglaterra}} [[David Gill]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|Secretaria Xeneral
|colspan=&quot;4&quot;|{{bandera|Senegal}} [[Fatma Samoura]]
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|Miembros del conseyu || {{bandera|Filipines}} [[Mariano Araneta]] || {{bandera|China}} [[Zhang Jian]] || {{bandera|Malasia}} [[Prince Abdullah]] || {{bandera|Corea del Sur}} [[Chung Mong Gyu]]
|-
| {{bandera|Bangladex}} [[Mahfuza Akhter Kiron]] || {{bandera|JPN}} [[Tashima Kohzo]] || {{bandera|Burundi}} [[Lydia Nsekera]] || {{bandera|Tunicia}} [[Tarek Bouchamaoui]]
|-
| {{bandera|Guinea}} [[Almamy Kabele Camara]] || {{bandera|República Democrática d'El Congu}} [[Constant Omari]] || {{bandera|Exiptu}} [[Hany Abo Rida]] || {{bandera|Ghana}} [[Kwesi Nyantakyi]]
|-
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Sunil Gulati]] || {{bandera|Islles Turques y Caicos}} [[Sonia Bien Aime]] || {{bandera|Cuba}} [[Luis Hernandez]] || {{bandera|Panamá}} [[Pedro Chaluja]]
|-
| {{bandera|Brasil}} [[Fernando Sarney]] || {{bandera|Colombia}} [[Ramon Jesurun]] || {{bandera|Uruguái}} [[Wilmar Valdez]] || {{bandera|Ecuador}} [[Maria Sol Munoz]]
|-
| {{bandera|Samoa Americana}} [[Sandra Fruean]] || {{bandera|Islles Cook}} [[Llei Harmon]] || {{bandera|Italia}} [[Evelina Christillin]] || {{bandera|Chipre}} [[Costakis Koutsokoumnis]]
|-
| {{bandera|Hungría}} [[Sandor Csanyi]] || {{bandera|Montenegru}} [[Dexen Savicevic]] || {{bandera|Alemaña}} [[Reinhard Grindel]]
|-
|}

== Comisiones&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171009193808/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/index.html |fechaarchivu=2017-10-09 }}&lt;/ref&gt; ==
[[Ficheru:World Map FIFA2.svg|thumb|Mapa colos seis confederaciones.]]
{| {{tablaguapa}} style=&quot;font-size:95%; text-align: center; width: 75%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
! Comisión
! Presidente(s)
|-
|Comisión de Desarrollu&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1934070/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171023091518/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1934070/index.html |fechaarchivu=2017-10-23 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Baḥréin}} [[Salman bin Ibrahim Al Jalifa|Salman Al Khalifa]]
|-
|Comisión de Grupos d'Interés del Fútbol&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1946675/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170926222406/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1946675/index.html |fechaarchivu=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Canadá}} [[Victor Montagliani]]
|-
|Comisión de Medicina&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882031/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171025055615/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882031/index.html |fechaarchivu=2017-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Bélxica}} [[Michael D Hooghe]]
|-
|Comisión Organizadora de Competiciones&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1946678/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171016052501/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1946678/index.html |fechaarchivu=2017-10-16 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Eslovenia}} [[Aleksander Ceferin]]
|-
|Comisión d'Árbitros&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882029/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171016183752/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882029/index.html |fechaarchivu=2017-10-16 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Italia}} [[Pierluigi Collina]]
|-
|Comisión de Finances&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882022/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171023091503/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882022/index.html |fechaarchivu=2017-10-23 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Paraguái}} [[Alejandro Domínguez (dirixente deportivu)|Alejandro Domínguez]]
|-
|Comisión de Gobernanza y de Control&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1946507/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170926234533/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1946507/index.html |fechaarchivu=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|India}} [[Mukul Mudgal]]
|-
|Comisión de Federaciones Miembro&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882037/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170926230220/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882037/index.html |fechaarchivu=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Madagascar}} [[Ahmad Ahmad]]
|-
|Comisión del Estatutu del Xugador&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882032/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170926231250/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882032/index.html |fechaarchivu=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Sudáfrica}} [[Raymond Hack]]
|-
|Comisión d'Auditoría y Conformidá&lt;ref name=&quot;4fdfa19y&quot;&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1935614/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170926230227/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1935614/index.html |fechaarchivu=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Rusia}} [[Tomaz Vesel]]
|-
|Comisión d'Apelación&lt;ref name=&quot;4fdfa19y&quot; /&gt;
|{{bandera|Suecia}} [[Thomas Bodstrom]]
|-
|Comisión d'Ética&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882034/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170926222105/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882034/index.html |fechaarchivu=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Colombia}} [[Maria Claudia Rojas]]
|-
|Comisión Disciplinaria&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882042/index.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170926234001/http://es.fifa.com/about-fifa/committees/committee=1882042/index.html |fechaarchivu=2017-09-26 }}&lt;/ref&gt;
|{{bandera|Ghana}} [[Anin Yeboah]]
|}

== Presidentes ==
{{AP|Llista de presidentes de la FIFA}}

{| {{tablaguapa}} style=&quot;font-size:95%; text-align: center; width: 60%;&quot;
|-
!#
!Nome
!Nacionalidá
!Términu
|- 
| 1º
| [[Robert Guérin]]
| {{FRA}}
| 1904-1906
|-
| 2º
| [[Daniel Burley Woolfall]]
| {{ENG}}
| 1906-1918
|-
| 3º
| [[Jules Rimet]]
| {{FRA}}
| 1921-1954&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
|-
| 4º
| [[Rodolphe Seeldrayers]]
| {{BEL}}
| 1954-1955
|-
| 5º
| [[Arthur Drewry]]
| {{ENG}}
| 1955-1961
|-
| 6º
| [[Stanley Rous]]
| {{ENG}}
| 1961-1974&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
|-
| 7º
| [[João Havelange]]
| {{BRA}}
| 1974-1998&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
|-
| 8º
| [[Joseph Blatter]]
| {{SUI}}
| 1998-2015
|-
| 9º
| [[Issa Hayatou]] (interín)
| {{CMR}}
| 2015-2016 
|-
| 10º
| [[Gianni Infantino]]
| {{SUI}} 
| 2016-actualidá
|}


&lt;sup&gt;'''*'''&lt;/sup&gt; Indica que-y foi conferíu'l títulu de presidente honorariu.

== Torneos ==
[[Ficheru:FIFA Tournaments.svg|thumb|Los llugares onde s'entamó unu o más torneos Mundiales de la FIFA, incluyendo homes y muyeres]]
{{VT|Partíu internacional de fútbol}}
Dende la so institución en 1904, la ''Federación Internacional de Fútbol Asociación'' entamó un total de 16 torneos o &quot;competiciones de la FIFA&quot; ([[idioma inglés|en.]] ''FIFA competitions''), de los cualos cuatro son nel ámbitu olímpicu acordies cola [[carta olímpica|carta]] presentada pol [[COI]], unu nel ámbitu intercontinental y once nel ámbitu mundial (9 a nivel de seleiciones y dos a nivel de clubes).&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=FIFA competitions and Olympic football tournaments 1908–2012|url=http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompovw/51/98/99/fs-299%5f04a%5fcomp-host-ov.pdf|obra=FIFA.com|idioma=inglés|fechaaccesu=15 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121223152856/http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompovw/51/98/99/fs-299%5f04a%5fcomp-host-ov.pdf|fechaarchivu=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;

=== Competiciones masculines ===
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=100%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=50%|'''Tornéu'''
!width=27% algin=left|Últimu tornéu
!width=72%|Campeón vixente
|- 
|[[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial de la FIFA]]
|{{bandera|BRA}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]]
|{{self-e|Alemaña}}
|-
|[[Copa FIFA Confederaciones]]
|{{bandera|RUS}} [[Copa FIFA Confederaciones 2017|Rusia 2017]]
|{{self-e|Alemaña}}
|-
|[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Tornéu Olímpicu de Fútbol masculino]]
|{{bandera|BRA}} [[Tornéu masculín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016|Rio de Janeiro 2016]]
|{{self-e|Brasil}}
|-
|[[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]]
|{{bandera|Corea del Sur}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20 de 2017|Corea del Sur 2017]]
|{{selfs-e|20|Inglaterra}}
|-
|[[Copa Mundial de Fútbol Sub-17]]
|{{bandera|IND}} [[Copa Mundial de Fútbol Sub-17 de 2017|India 2017]]
|{{selfs-e|17|Inglaterra}}
|-
|[[Campeonatu Mundial de fútbol sala de la FIFA]]
|{{bandera|COL}} [[Campeonatu Mundial de fútbol sala de la FIFA 2016|Colombia 2016]]
|{{self-e|Arxentina|especial=sala}}
|-
|[[Copa Mundial de Fútbol Playa de FIFA]]
|[[Ficheru:Flag of Bahamas.svg|border|20px]] [[Copa Mundial de Fútbol Playa FIFA 2017|Bahamas 2017]]
|{{self-e|Brasil|especial=sablera}}
|-
|[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Tornéu Olímpicu Xuvenil de Fútbol masculino]]
|{{bandera|China}} [[Tornéu olímpicu xuvenil de fútbol masculino Nankín 2014|Nankín 2014]]
|{{self-e|Perú}}
|-
|[[Copa Mundial de Clubes de la FIFA]]
|{{bandera|ARE}} [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA 2017|Emiratos Árabes Xuníos 2017]]
|{{bandera|España}} [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C. F.]]
|-
|[[Copa Xuvenil de la FIFA /Blue Stars]]
|{{bandera|Suiza}} [[Copa Xuvenil de la FIFA /Blue Stars|Suiza 2017]]
|{{bandera|FRA}} [[Olympique Lyonnais]]
|}

=== Competiciones femenines ===
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=100%
|- bgcolor=#ff44ff style=&quot;color:white;&quot;
!width=50%|'''Tornéu'''
!width=27% algin=left|Últimu tornéu
!width=72%|Campeón vixente
|- 
|[[Copa Mundial Femenina de Fútbol|Copa Mundial Femenina de la FIFA]]
|{{bandera|CAN}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2015|Canadá 2015]]
|{{selff-e|USA}}
|-
|[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Tornéu Olímpicu de Fútbol femenín]]
|{{bandera|BRA}} [[Tornéu femenín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016|Rio de Janeiro 2016]]
|{{selff-e|GER}}
|-
|[[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20]]
|{{bandera|PNG}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-20 de 2016|Papúa Nueva Guinea 2016]]
|{{selffs-e|20|Corea del Norte}}
|-
|[[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-17]]
|{{bandera|JOR}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol Sub-17 de 2016|Xordania 2016]]
|{{selffs-e|17|Corea del Norte}}
|-
|[[Campeonatu Mundial Femenín de fútbol sala de la FIFA]]
|{{bandera|Guatemala}} [[Campeonatu Mundial Femenín de fútbol sala de la FIFA 2015|Guatemala 2015]]
|{{selff-e|Brasil|especial=sala}}
|-
|[[Fútbol nos Xuegos Olímpicos|Tornéu Olímpicu Xuvenil de Fútbol femenín]]
|{{bandera|China}} [[Tornéu olímpicu xuvenil de fútbol femenín Nankín 2014|Nankín 2014]]
|{{selff-e|China}}
|}

=== Competiciones interactivas ===
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=100%
|- bgcolor=#09600 style=&quot;color:white;&quot;
!width=50%|'''Tornéu'''
!width=27%|Últimu tornéu (Fase Final)
!width=72%|Campeón vixente
|- 
|[[Copa Mundial Interactiva de la FIFA|y-Copa Mundial de la FIFA]]
|[[Ficheru:Flag of United Kingdom.svg|border|20px]] [[Londres]] [[2017]]
|{{bandera|ENG}} Spencer Ealing
|}


* Nota: La Copa Mundial Interactiva de la FIFA ''(FIFA y-World Cup dende 2017)'' ye un tornéu virtual que se celebra añalmente por xugadores de tol mundu, apostáu nel videoxuegu oficial de la federación, a pesar de la so modalidá de xuegu, ye consideráu un tornéu oficial de la FIFA. Solo la fase final tien una sede definida.

=== Otros Torneos ===
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=100%
|- bgcolor=#001008 style=&quot;color:white;&quot;
!width=50%|'''Tornéu'''
!width=27%|Últimu tornéu
!width=72%|Campeón vixente
|- 
|[[Copa Intercontinental de fútbol sala]]
|{{bandera|Qatar}} [[Copa Intercontinental de fútbol sala 2016|Doha 2016]]
|[[Ficheru:Flag of Brazil.svg|border|20px]] [[Magnus Futsal]]
|-
|[[Homeless World Cup|Copa mundial de fútbol calle]]
|{{bandera|SCO}} [[Homeless World Cup 2016|Escocia 2016]]
|[[Ficheru:Flag of Mexico.svg|border|20px]] [[Méxicu]]
|}

== Clasificación mundial FIFA ==
{{AP|Clasificación mundial de la FIFA}}
La clasificación mundial FIFA/Coca Cola ye un sistema de clasificación de les 211 seleiciones de [[fútbol]] masculín pertenecientes a la '''FIFA''', utilizáu dende [[agostu]] de [[1993]].

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%; float: center; margin-left: 1em;&quot; width=400
|-
!Nᵘ!!{{abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}}!!Seleición!!Puntos
|- align=center bgcolor=EEEEEE
|bgcolor=gold|'''1º'''
|{{steady}}
 |align=left|{{self-e|Alemaña}}
|1602
|- align=center bgcolor=F5FAFF
|bgcolor=silver|'''2º'''
|{{steady}} 
| align=&quot;left&quot; |{{self-e|Brasil}}
|1483
|- align=center bgcolor=EEEEEE
|bgcolor=CC9966|'''3º'''
|{{steady}}
|align=left|{{self-e|Portugal}}
|1358
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;F5FAFF&quot;
| bgcolor=&quot;D0Y7FF&quot; |'''4º'''
|{{steady}}
|align=left|{{self-e|Arxentina}}
|1348
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;EEEEEE&quot;
| bgcolor=&quot;AFD6FF&quot; |'''5º'''
|{{steady}} 
|align=left|{{self-e|Bélxica}}
|1325
|- align=center bgcolor=F5FAFF
|'''6º'''
|{{Creciente}} 2
|align=left|{{self-e|España}}
|1231
|- align=center bgcolor=EEEEEE
|'''7º'''
|{{Decreciente}} 1
|align=left|{{self-e|Polonia}}
|1209
|- align=center bgcolor=F5FAFF
|'''8º'''
|{{Creciente}} 3
|align=left|{{self-e|Suiza}}
|1190
|- align=center bgcolor=EEEEEE
|'''9º'''
|{{Decreciente}} 2
|align=left|{{self-e|Francia}}
|1183
|- align=center bgcolor=F5FAFF
|'''10º'''
|{{Decreciente}} 1
|align=left|{{self-e|Chile}}
|1162
|}
* ''Actualizáu'l 23 de payares de 2017''
[http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/ Clasificación Mundial FIFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004110439/http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/ |date=2017-10-04 }}

== Meyores per confederación ==
'''Última actualización: 23 de payares de 2017'''&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Clasificación Mundial FIFA|url=http://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html|fechaaccesu=23 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162831/https://es.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html|fechaarchivu=2018-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
''Próxima actualización: ''21 d'avientu''

=== Meyores de la AFC ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%; float: center; margin-left: 1em;&quot; width=400
|-
!Nᵘ!!{{abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}}!!Seleición!!Puntos
|-
! 32
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 2 || {{self-e|IRN}} || align=&quot;center&quot;|798
|-
! 39
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 4 || {{self-e|AUS}} || align=&quot;center&quot; |747
|-
! 55
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 11 || {{self-e|JPN}} || align=&quot;center&quot; |623
|-
! 59
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 3 || {{self-e|KOR}} || align=&quot;center&quot; |563
|-
! 60
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 3 || {{self-e|CHN}} || align=&quot;center&quot;|561
|}

=== Meyores del CAF ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%; float: center; margin-left: 1em;&quot; width=400
|-
!Nᵘ!!{{abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}}!!Seleición!!Puntos
|-
! 23
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 9 || {{self-e|SEN}} || align=&quot;center&quot;|884
|-
! 27
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 1 || {{self-e|TUN}} || align=&quot;center&quot; |838
|-
! 31
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 1 || {{self-e|EGY}} || align=&quot;center&quot; |805
|-
! 36
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 1 || {{self-e|COD}} || align=&quot;center&quot; |764
|-
! 40
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 8 || {{self-e|MAR}} || align=&quot;center&quot; |738
|}

=== Meyores de la CONCACAF ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%; float: center; margin-left: 1em;&quot; width=400
|-
!Nᵘ!!{{abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}}!!Seleición!!Puntos
|-
! 16
| align=&quot;center&quot; |{{Steady}} ||{{self-e|MEX}} || align=&quot;center&quot; |1032
|-
! 24
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 3 || {{self-e|USA}} || align=&quot;center&quot; |867
|-
! 26
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 4 || {{self-e|CRC}} || align=&quot;center&quot;|850
|-
! 54
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 5 || {{self-e|JAM}} || align=&quot;center&quot; |625
|-
! 56
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 7 || {{self-e|PAN}} || align=&quot;center&quot; |621
|}

=== Meyores de la CONMEBOL ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%; float: center; margin-left: 1em;&quot; width=400
|-
!Nᵘ!!{{abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}}!!Seleición!!Puntos
|-
! 2
| align=&quot;center&quot; |{{Steady}} || {{self-e|BRA}} || align=&quot;center&quot; |1483
|-
! 4
| align=&quot;center&quot; |{{Steady}} || {{self-e|ARX}} || align=&quot;center&quot; |1348
|-
! 10
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 1 || {{self-e|CHI}} || align=&quot;center&quot;|1162
|-
! 11
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 1 || {{self-e|PER}} || align=&quot;center&quot;|1128
|-
! 13
| align=&quot;center&quot; |{{Steady}} || {{self-e|COL}} || align=&quot;center&quot; |1078
|}

=== Meyores de la OFC ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%; float: center; margin-left: 1em;&quot; width=400
|-
!Nᵘ!!{{abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}}!!Seleición!!Puntos
|-
! 122
| align=&quot;center&quot; |{{Steady}} || {{self-e|NZL}} || align=&quot;center&quot; |267
|-
! 148
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 4 || {{self-e|SOL}} || align=&quot;center&quot; |179
|-
! 153
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 5 || {{self-e|TAH}} || align=&quot;center&quot; |149
|-
! 156
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 9 || {{self-e|NCL}} || align=&quot;center&quot; |139
|-
! 161
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 2 || {{self-e|PNG}} || align=&quot;center&quot; |126
|}

=== Meyores de la UEFA ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 100%; float: center; margin-left: 1em;&quot; width=400
|-
!Nᵘ!!{{abreviatura|V|Variación al respective de l'anterior clasificación}}!!Seleición!!Puntos
|-
! 1
| align=&quot;center&quot; |{{Steady}} || {{self-e|GER}} || align=&quot;center&quot;|1602
|-
! 3
| align=&quot;center&quot; |{{Steady}} || {{self-e|POR}} || align=&quot;center&quot; |1358
|-
! 5
| align=&quot;center&quot; |{{Steady}} || {{self-e|BEL}} || align=&quot;center&quot; |1325
|-
! 6
| align=&quot;center&quot; |{{Creciente}} 2 || {{self-e|ESP}} || align=&quot;center&quot;|1231
|-
! 7
| align=&quot;center&quot; |{{Decreciente}} 1 || {{self-e|POL}} || align=&quot;center&quot; |1209
|}

== Videoxuegos ==
{{AP|FIFA (serie)|FIFA World Cup (serie de videoxuegos)}}
Electronic Arts, sol sellu EA Sports, creó los videoxuegos ''FIFA Soccer'', ''FIFA World Cup'' y ''FIFA Street'', compatibles con diverses videoconsoles, ordenadores personales, teléfonos móviles y tabletas.{{ensin referencies}}

{| {{tablaguapa}}
|+ Videoxuegos de la FIFA
!Videoxuegu!! Llicencies de xuegu!! Desarrollador
|- style=&quot;background:Mintcream; color:black&quot;
| ''[[FIFA Soccer]]'' ||''FIFA 94'' • ''FIFA 95'' • ''[[FIFA 96]]'' • ''[[FIFA 97]]'' • ''[[FIFA 98]]'' • ''[[FIFA 99]]'' • ''[[FIFA 2000]]'' • ''[[FIFA 2001]]'' • ''[[FIFA Football 2002]]'' • ''[[FIFA Football 2003]]'' • ''[[FIFA Football 2004]]'' • ''[[FIFA Football 2005]]'' • ''[[FIFA 06]]'' • ''[[FIFA 07]]'' • ''[[FIFA 08]]'' • ''[[FIFA 09]]'' • ''[[FIFA 10]]'' • ''[[FIFA 11]]'' • ''[[FIFA 12]]'' • ''[[FIFA 13]]'' • ''[[FIFA 14]]'' • ''[[FIFA 15]]'' • ''[[FIFA 16|FIFA 16 •]] [[FIFA 17|FIFA 17 •]] [[FIFA 18]]''|| EA Sports
|- style=&quot;background:Mintcream; color:black&quot;
| ''[[FIFA World Cup (serie de videoxuegos)|FIFA World Cup]]'' || ''[[1998 FIFA World Cup (videoxuegu)|FIFA World Cup 1998]]'' • ''[[2002 FIFA World Cup (videoxuegu)|FIFA World Cup 2002]]'' • ''[[2006 FIFA World Cup (videoxuegu)|FIFA World Cup 2006]]'' • ''[[2010 FIFA World Cup (videoxuegu)|FIFA World Cup 2010]]'' • ''[[2014 FIFA World Cup (videoxuegu)|FIFA World Cup 2014]]'' || EA Sports
|- style=&quot;background:Mintcream; color:black&quot;
| ''[[FIFA Street]]'' || ''FIFA Street'' • ''[[FIFA Street 2]]'' • ''FIFA Street 3'' • ''[[FIFA Street (2012)|FIFA Street 4]]'' || EA Canadá
|}


== Ver tamién ==

* [[Países afiliaos a la FIFA]]
* [[Partíu internacional de fútbol]]
* [[Títulos oficiales de la FIFA en competiciones masculines, femenines y interactivas]]
* [[Copa Mundial de Fútbol]]
* [[FIFA (serie)|''FIFA'' (serie)]]
* [[Himnu de la FIFA]]
* [[Historia del fútbol]]
* [[Llista de códigos de la FIFA Llista de códigos de la FIFA]]
* [[Portal:Fútbol]]
* [[Regles de elegibilidad de la FIFA]]

== Notes ==
{{llistaref|group=&quot;nota&quot;}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* Federación Internacional de Fútbol Asociación (2004), ''FIFA 1904–2004: Un sieglu de fútbol''. Pearson Education S.A., Madrid. ISBN 84-205-4343-8
* Arias, Eduardo (1994), ''El llibru del mundial: historia, estadístiques y protagonistes''. Editorial Voluntá, Bogotá. ISBN 978-958-02-0853-0
* Paul Darby (2002), ''Africa, Football and Fifa: Politics, Colonialism and Resistance'' (Sport in the Global Society), Frank Cass Publishers. ISBN 0-7146-8029-X
* John Sugden (1998), ''FIFA and the Contest For World Football'', Polity Press. ISBN 0-7456-1661-5
* Trecker, Jim; Miers, Charles (2000), ''Women's Soccer: The Game and the Fifa World Cup'', Universe, Revised Edition. ISBN 0-7893-0527-5

== Enllaces esternos ==
{{Commons|FIFA}}
* [http://es.fifa.com/ Fédération Internationale de Football Association], sitiu web oficial de la FIFA (n'inglés, español, francés, alemán, portugués y árabe)
* [http://www.le.ac.uk/so/css/resources/factsheets/fs12.html Historia de la FIFA], Universidá de Leicester
* [http://es.fifa.com/FIWC FIFA Interactive World Cup (FIWC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104151504/http://es.fifa.com/FIWC |date=2015-11-04 }}, Copa Mundial Interactiva de la FIFA


{{Tradubot|FIFA}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:FIFA| ]]</text>
      <sha1>2qvvd1mcttn7mihu390oqhkarqmqc31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Duisburgu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93821</id>
    <revision>
      <id>4493265</id>
      <parentid>4298622</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4535" sha1="1bn63tp66a7bw43km6krhdqdhk27ip8" xml:space="preserve">{{Tradubot|Duisburgo}}
{{llocalidá}}
'''Duisburgu''' ({{lang-de|Duisburg}}; {{audiu|Duisburg.ogg|[ˈdyːsbʊɐ̯k]}}) ye una ciudá de [[Renania del Norte-Westfalia]] ([[Alemaña]]) asitiada na confluencia de los ríos [[Rin]] y [[ríu Ruhr|Ruhr]], cerca de [[Düsseldorf]]. Tien una población de {{persones}}.

== Historia ==
* [[Sieglu XIX]], la [[Revolución Industrial]] tresforma Duisburgu convirtiéndola nuna próspera ciudá.
* [[Años 1920]], nel contestu de los arreglos impuestos a Alemaña nel [[Tratáu de Versalles (1919)]], el Ruhr foi ocupáu por tropes belgues y franceses ente 1923 y 1925. Esta situación provocó la &quot;Ruhrkampf&quot; que foi sostenida pol [[República de Weimar|réxime de Weimar]].
* [[1945]], a la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]] el Ruhr ye ocupáu polos británicos y los americanos.
* [[1949]], los aliaos establecen una comisión internacional que vixila la producción rexonal de carbón y aceru.
* [[1950]], [[Robert Schuman]] pronuncia la [[Declaración Schuman|declaración]], na que propón integrar les industries del [[carbón]] y del [[aceru]] d'Europa Occidental.
* [[1951]], la comisión internacional ye suprimida tres la entrada en funcionamientu la [[Comunidá Europea del Carbón y del Aceru]] (CECA), considerada como la &quot;grana&quot; de l'actual [[Xunión Europea]] (XE).
* [[Años 1950]], los cartelos pa los conductores de tranvía escribir en castellán, debíu al altu porcentaxe d'inmigrantes españoles ente ellos.
* [[2010]], tráxica estampida humana que provoca 21 muertos y más de 350 mancaos per achaplamientu mientres la celebración del macrofestival musical [[Love Parade]], fechu que se conoz como'l Desastre del Love Parade o [[traxedia de Duisburgu]].

== Infraestructures ==
Cerca de 20&amp;nbsp;000 barcos per añu lleguen a esti puertu interior, que con 22 dársenes y cuasi 40 quilómetros de mariña ye'l mayor d'[[Europa]], comunica con [[Dortmund]] pola canal Rin-Herne y, de la mesma, col [[mar del Norte]], per mediu de la canal Dortmund-Ems.

Tamién ye'l mayor centru siderúrxicu d'Europa: equí fúndense 18 millones de tonelaes d'aceru, (40 % de la producción alemana). Nesta ciudá funcionen los altos fornos de [[ThyssenKrupp|Thyssen-Krupp]] y [[Krupp-Mannesmann]].

Per otra parte, la [[llinia de ferrocarril Yuxinou]] xune la ciudá [[china]] de [[Chongqing]] con Duisburgu. Pasa al traviés del pasu de Alataw en [[Kazakstán]], y circula al traviés de [[Rusia]], [[Bielorrusia]] y [[Polonia]] antes de llegar a Duisburgu.&lt;ref name=&quot;BloombergBusinessweek&quot;&gt;{{cita noticia| títulu=Germany Plans to Expand Chinese Rail Link as Xi Visits Duisburg| fecha=28 de marzu de 2014| url=http://www.businessweek.com/news/2014-03-28/germany-plans-to-expand-chinese-rail-link-as-xi-visits-duisburg| editorial=BloombergBusinessweek| fechaaccesu=17 de payares de 2014}}&lt;/ref&gt; Esti ferrocarril ye parte d'una rede ferroviaria que coneuta cada vez más a China y [[Europa]].&lt;ref name=&quot;ChinaDaily&quot;&gt;{{cita noticia| títulu=Rail linking Europe to open up China's West| fecha=2 de xunetu de 2011| url=http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2011-07/02/content_12823190.htm| editorial=ChinaDaily| fechaaccesu=29 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita noticia| títulu=Hauling New Treasure Along the Silk Road| fecha=20 de xunetu de 2013| url=http://www.nytimes.com/2013/07/21/business/global/hauling-new-treasure-along-the-silk-road.html?src=me&amp;ref=xeneral&amp;pagewanted=all&amp;_r=0| editorial=[[The New York Times]]| fechaaccesu=29 de marzu de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Deporte ==
{| {{tablaguapa}}
|-
! Equipu !! Deporte !! Competición !! Estadiu !! Creación
|-
|[[MSV Duisburg]]
|[[Ficheru:Football pictogram.svg|20px]] [[Fútbol]]
|[[3. Bundesliga]]
|[[MSV-Arena]]
|1902
|-
|[[EV Duisburg]]
|[[Ficheru:Ice hockey pictogram.svg|20px]] [[Ḥoquei sobre xelu]]
|[[Deutsche Eishockey Lliga]]
|[[Scania Arena]]
|1991
|}

== Duisburgueses reconocíos ==

* [[Bárbara Buchholz]]
* [[Johannes Clauberg]]
* [[Ramin Djawadi]]
* [[Hedda Eulenberg]]
* [[Wilhelm Lehmbruck]]
* [[Johann Gottlob Leidenfrost]]
* [[André Lotterer]]
* [[Andreas Mand]], escritor
* [[Gerardus Mercator]] (1512-1594), cartógrafu 
* [[Oswald Pohl]]
* [[Nikolaus Schneider]]
* [[Stermann &amp; Grissemann]]
* [[Thomas Strunz]]
* [[Toni Turek]]
* [[Nicole Uphoff]]

== Ver tamién ==
{{cat persones}}
* [[Cuenca del Ruhr]]
* [[Inmigración turca n'Alemaña]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de Renania del Norte-Westfalia]]</text>
      <sha1>1bn63tp66a7bw43km6krhdqdhk27ip8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gasherbrum I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93891</id>
    <revision>
      <id>4493304</id>
      <parentid>4484774</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9203" sha1="cvx8jd8xobxjw5ff9ptcea5ohl5cho4" xml:space="preserve">{{monte}}

El '''Gasherbrum I''' ({{lang-ur|گاشر برم -1}}; {{zh|s=加舒尔布鲁木I峰|t=加舒爾布魯木I峰|p=Jiāshūěrbùlǔmù I Fēng}}), tamién conocíu comúnmente como '''Hidden Peak''' (el Picu Ocultu) y, menos frecuentemente, como '''K5''' o como '''Moravi I''', con 8.068 msnm, ye l'oncenu monte más altu de la Tierra. Ta asitiáu na frontera ente los países de [[Paquistán]], na rexón del [[Gilgit-Baltistán]], y [[Xinjiang]] distritu occidental de [[China]]. El Gasherbrum I forma parte del macizu de los [[Gasherbrum]], allugáu nel cordal del [[Karakórum]].

El topónimu Gasherbrum foi traducíu n'ocasiones como Cara o “Muriu Resplandorientu”, probablemente como referencia a la cara más visible del cume vecín del [[Gasherbrum IV]]; pero en realidá deriva de les pallabres &quot;rgasha&quot; (formosu) y &quot;brum&quot; (monte) proveniente de la llingua llocal [[Balti]], polo qu'en realidá significa &quot;Monte Formosu.&quot;

El Gasherbrum I tamién foi designáu per primer vegada como K5 (el 5º picu del Karakórum) na espedición de [[Thomas George Montgomerie]] realizada en 1856 cuando dibuxó, describió y nomó los mayores cumes del macizu del cordal dende una distancia de más de 200 km mientres el gran viaxe del [[Great Trigonometric Survey]] realizáu a Paquistán y a la India. En 1892, [[William Martin Conway]] suxirió'l nome alternativu de [[Hidden Peak]], en referencia a la so estrema alloñanza y dificultá d'accesu y de visibilidá. Pa evitar tracamundios ente los distintos Gasherbrum, esi nome prevaleció como denominación identificativa pa esti picu concretu y, sobremanera, pa estremalo del cercanu [[Gasherbrum II]].

El Gasherbrum I foi esguiláu per primer vegada'l 5 de xunetu de 1958 polos montañeros [[Pete Schoening]] y [[Andy Kauffman]], dientro d'un equipu d'Estaos Xuníos d'ocho escaladores empobináu por [[Nicholas B. Clinch]]. Ente los alpinistes del grupu, tamién taben los escaladores [[Richard K. Irvin]], [[Tom Nevison]], [[Tom McCormack]], [[Bob Swift]] y [[Gil Roberts]].&lt;ref name=clinch&gt;Clinch &quot;A Walk in the Sky&quot; &lt;!-- needs page # --&gt;&lt;/ref&gt;

== Efémerides principales de los ascensos ==
* 1934 - Una gran espedición internacional, entamada pol suizu [[Günther Dyhrenfurth]], esplora los picos Gasherbrum I y II. Dos escaladores lleguen a esguilar hasta los 6.300 metros d'altitú.&lt;ref name=g1_history/&gt;
* 1936 - Una espedición d'un equipu francés consigue algamar un altor de 6.900 msnm.
* 1958 - L'equipu norteamericanu enantes mentáu consigue la primera esguilada con ésitu al cume.&lt;ref name=clinch/&gt;
* 1975 - [[Reinhold Messner]] y [[Peter Habeler]] algamen el visu al traviés d'una nueva ruta, siguiendo la cara noroeste, nel más puru [[estilu alpín]], lo cual supón un finxu históricu, yá que foi la primer vegada que ye usáu na esguilada d'un ochomil. La xubida hasta'l visu llevólos namái tres díes de trabayu. Un día más tarde, trés austriacos d'una espedición distinta, liderada por [[Hanns Schell]] consiguen algamar el cume pela primitiva ruta norteamericana.
* 1977 - La cuarta ascensión con ésitu del cume foi realizada por dos eslovenos, [[Nejc Zaplotnik]] y [[Andrej Stremfelj]], siguiendo una ruta d'esguilada dafechu nueva.
* 1980 - Una espedición francesa llogra'l 5º ascensu con ésitu de la hestoria al traviés d'una nueva ruta, abierta per primer vegada al traviés de la cara meridional del monte.&lt;ref name=g1_history/&gt;
* 1981 - Un equipu xaponés llogra'l 6º ascensu con ésitu del cume del Gasherbrum I.&lt;ref name=g1_history/&gt;
* 1982 - [[G. Sturm]], [[M. Dacher]] y [[S. Hupfauer]], miembros d'una espedición alemana, coronen el visu al traviés d'una nueva ruta abierta na cara norte del monte. Mientres el mesmu añu, la francesa [[Marie-José Valençot]] convertir na primer muyer de la hestoria n'algamar el cume. El so home, el suizu [[Sylvain Saudan]] realiza con ésitu'l primer descensu en esquíes dende'l visu hasta algamar el campu base.
* 1983 - Los polacos [[Jerzy Kukuczka]] y [[Wojciech Kurtyka]], abren una nueva ruta n'estilu alpín, xubiendo hasta'l cume ensin l'ayuda suplementaria d'osíxenu.
* 1983 - Distintos equipos de Suiza y España consiguen algamar el cume del Hidden Peak con ésitu.
* 1984 - [[Reinhold Messner]] y [[Hans Kammerlander]] realicen la travesía completa dende'l picu [[Gasherbrum II]] hasta'l cume del Gasherbrum I ensin baxar al campu base mientres tol trayeutu completu.
* 1985 - Ascensu en solitariu de [[Benoît Chamoux]]. El 14 de xunetu del mesmu añu. L'italianu [[Giampiero Di Federico]] abre tamién en solitariu una nueva ruta na cara noroeste del monte.&lt;ref&gt;Fanshawe &amp;amp; Venables &quot;Himalaya alpine-style&quot; &lt;!-- needs page # --&gt;&lt;/ref&gt;
* 1990 - Muerren cerca del visu los españoles [[Albert Ibáñez]] y [[Josep Grañó]].
* 2003 - 19 alpinistes consiguen algamar el visu, morriendo 4 d'ellos, incluyendo al escalador [[Mohammad Oraz]].&lt;ref name=k2news_iran/&gt;
* 2012 - El 9 de marzu, [[Adam Bieleck]] y [[Janusz Gołąb]] consiguen la primer ascensión iverniza al cume, realizada, amás, ensin l'usu suplementariu d'osíxenu. Tou un ésitu teniendo en cuenta les estremes condiciones meteorolóxiques del Karakórum.&lt;ref name=pwh/&gt; El mesmu día, [[Gerfried Goschl]], el suizu [[Cedric Hahlen]] y el montañeru paquistanín [[Nisar Hussain Sadpara]], alpinistes integraos nun equipu austriacu, sumen intentando algamar el visu al traviés d'una nueva ruta, posiblemente por cuenta de desprendimientos d'[[ádene]]es o arrastraos polos fuertes y xelizos vientos qu'azotaron el monte esi día, dándose a los trés por sumíos.&lt;ref name=dawn/&gt;
* 2013 Nel mes de xunetu, l'alpinista arxentín [[Mariano Galván]] llogra faer cume en solitariu, ensin osíxenu suplementario y ensin Sherpas d'altor.
* 2013 - El 21 de xunetu, trés españoles, [[Abel Alonso]], [[Xebi Gómez]] y [[Álvaro Paredes]] algamen con ésitu'l cume, morriendo mientres el descensu, atrapaos por una tarrecible nube a 400 metros del visu. Los otros 8 miembros de la espedición consiguen salvase y nun coronen el cume.

== Ver tamién ==
* [[Montes de Paquistán]]
* [[Llista de los montes más altos]]
* [[Gasherbrum]]

== Bibliografía ==
* {{cita publicación | apellíu = Carter | nome = H. Adams
 | títulu = Balti Place Names in the Karakoram
 | publicación = American Alpine Journal
 | volume = 49 | añu = 1975 | páxina = 53}}
* {{cita llibru |
 nome = Nicholas B. | apellíu = Clinch
 | títulu = A Walk in the Sky: Climbing Hidden Peak
 | editorial = Mountaineers Books | allugamientu = Seattle, WA, USA |
 fecha = avientu de 1982 | isbn = 0-89886-042-3}}
* {{cita llibru |
 first1 = Andy | apellíu1 = Fanshawe |nome2 = Stephen | apellíu2 = Venables
 | títulu = Himalaya alpine-style: the most challenging routes on the highest peaks
 | editorial = Mountaineers Books | allugamientu = Seattle, WA, USA |
 fecha = marzu de 1996 | isbn = 0-34064-931-3}}

== Referencies ==
{{llistaref|refs=
&lt;ref name=g1_history&gt;{{cita web |url=http://www.everestnews.com/g1history.htm|títulu=Gasherbrum I: Some background and History|editorial=k2news.com|fechaaccesu=4 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=k2news_iran&gt;{{cita web |url=http://www.k2news.com/pak2003/irang2.htm|títulu=Everest Summiter Mohammad Oraz death/Iranian expedition|editorial=k2news.com
 |fecha=setiembre de 2003|fechaaccesu=4 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=pwh&gt;{{cita web |url=http://polishwinterhimalaism.pl/pages/posts/great-success-of-polish-himalayan-mountaineers-ndash-gasherbrum-i-8068-m-above-sea-level-has-been-conquered-in-winter-for-the-first-time-431.php |títulu=Polish Winter Himalayan Mountaineering 2010-2015 |editorial=Polishwinterhimalaism.pl |fecha=9 de marzu de 2012 |fechaaccesu=17 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120708022452/http://polishwinterhimalaism.pl/pages/posts/great-success-of-polish-himalayan-mountaineers-ndash-gasherbrum-i-8068-m-above-sea-level-has-been-conquered-in-winter-for-the-first-time-431.php |fechaarchivu=2012-07-08 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=dawn&gt;{{cita web |url=http://dawn.com/2012/03/15/three-missing-mountaineers-feared-dead-rescue-mission-called-off/
 |títulu=Three missing mountaineers feared dead, rescue mission called off
 |editorial=dawn.com |fecha= 15 de marzu de 2012|fechaaccesu=15 de marzu de 2012}}&lt;/ref&gt;
}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.summitpost.org/gasherbrum-i/152035 Gasherbrum I on Summitpost]
* [http://www.himalaya-info.org/Map%20karakorum_baltoro.htm Gasherbrum I on Himalaya-Info.org (German)]
* [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=1058 Gasherbrum I on Peakware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100427083554/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=1058 |date=2010-04-27 }}
* [http://www.cloudclimbing.ro Summit Video of Alex Gavan's First Romanian Ascent of Gasherbrum 1 (July 30th 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929184231/http://www.cloudclimbing.ro/ |date=2007-09-29 }}

{{Tradubot|Gasherbrum I}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Ochomiles]]
[[Categoría:Montes del cordal del Karakórum de China]]
[[Categoría:Montes de Paquistán]]
[[Categoría:Montes de Gilgit-Baltistán]]
[[Categoría:Montes de Sinkiang]]</text>
      <sha1>cvx8jd8xobxjw5ff9ptcea5ohl5cho4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gasherbrum II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93893</id>
    <revision>
      <id>4493305</id>
      <parentid>4488821</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16350" sha1="7r181kp90bfvf7xnm47tw02s3nogwha" xml:space="preserve">{{Monte}}

El '''Gasherbrum II''' ({{lang-ur|گاشر برم -2}}; {{zh|s=加舒尔布鲁木II峰|t=加舒爾布魯木II峰|p=Jiāshūěrbùlǔmù II Fēng}}), tamién conocíu como '''K4''' o '''Moravi II''', ye la décimotercera monte más altu de la Tierra&lt;ref name=&quot;summitpostII&quot;&gt;{{cita summitpost|id=153264|name=Gasherbrum II|fechaaccesu=9 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; y tópase allugada na frontera ente [[Gilgit-Baltistán]], rexón de [[Paquistán]] y el territoriu de [[Xinjiang]], na parte más occidental de [[China]]. Con una altitú de 8.034 msnm, el Gasherbrum II ye'l tercer picu más altu del macizu de los [[Gasherbrum]], asitiáu nel cordal del [[Karakorum]], que forma parte del sector occidental de [[Sistema de los Himalayes]].&lt;ref name=&quot;gupta&quot;&gt;{{cita llibru|last=Gupta|first=Om|títulu=Encyclopaedia of India Pakistan &amp; Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=eENU_a8c79MC&amp;pg=PA763|fechaaccesu=27 de marzu de 2013|añu=2006|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-389-2|page=763}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;peakware&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.peakware.com/peaks.html?pk=626 |títulu=Gasherbrum II |publisher=Peakware.com |date= |fechaaccesu=9 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305041109/http://peakware.com/peaks.html?pk=626 |fechaarchivu=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

== Xeografía ==

El Gasherbrum II asítiase xunto al [[Gasherbrum I]] y al [[Broad Peak]] nel macizu [[Gilgit-Baltistán]] de [[Paquistán]], xunto a la frontera de [[Xinjiang]] en [[China]], allugáu na parte cimera del [[Glaciar Baltoro]], que comparten toos xunto al [[K2]].&lt;ref name=&quot;seyfferth&quot;&gt;{{cita web|last=Seyfferth|first=Guenter|títulu=Die Berge des Himalaya|url=http://www.himalaya-info.org/Map%20karakorum_baltoro.htm|language=German|publisher=Himilaya-info.org|fechaaccesu=11 de marzu de 2013|date=5 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;

Con una altitú de 8.034 msnm. ye'l tercer picu más altu del grupu de los [[Gasherbrum]], detrás del [[Gasherbrum I]] con 8.080 m.&lt;ref&gt;{{cita peakbagger|pid=10527|títulu=Gasherbrum I, China/Pakistan|fechaaccesu=30 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; y del [[Broad Peak]] con 8.051 msnm.&lt;ref&gt;{{cita peakbagger|pid=10519|títulu=Broad Peak, China/Pakistan|fechaaccesu=30 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; El [[Gasherbrum III]] considérase dacuando como un simple subpico del Gasherbrum II, {{sfn | Dyhrenfurth | 1955 | p = 199}} porque'l primeru tien una [[prominencia]] topográfica de namái 461 m. y ta asitiáu a muncha proximidá del picu principal.&lt;ref&gt;{{cita peakbagger|pid=10523|name=Gasherbrum III|fechaaccesu=24 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;

== Nome ==

En 1856, [[Thomas George Montgomerie]], miembru británicu de los [[Royal Engineers]], participó na espedición [[Great Trigonometric Survey]] que se desenvolvió en territoriu indiu y paquistanín, onde tuvo la oportunidá de columbrar el monte, designándola col nome de &quot;K4&quot;, esto ye, el cuartu monte del cordal del [[Karakorum]].&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{cita web|last=Green|first=Stewart|títulu=Gasherbrum II: 13th Highest Mountain in the World|url=http://climbing.about.com/od/8000metermountains/a/GasherbrumIIFac.htm|publisher=[[About.com]]|fechaaccesu=10 de marzu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150922162651/http://climbing.about.com/od/8000metermountains/a/GasherbrumIIFac.htm|fechaarchivu=2015-09-22}}&lt;/ref&gt; El nome de &quot;Gasherbrum&quot; provién realmente de la llingua [[Balti]] de les pallabres ''rgasha'' (&quot;formosu&quot;) and ''brum'' (&quot;monte&quot;) y non al significáu que s'atribúi a la creencia popular que piensa que deriva de &quot;paré brillosa&quot;, definición cola cual Sir [[William Martin Conway]] describió al cercanu picu [[Gasherbrum IV]] na espedición británica realizada en 1892.&lt;ref name=&quot;green&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;summitpostI&quot;&gt;{{cita summitpost|id=152035|name=Gasherbrum I|fechaaccesu=9 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mountainsoftravelphotosIV&quot;&gt;{{cita web|títulu=Gasherbrum IV Photo Gallery Home|url=http://www.mountainsoftravelphotos.com/Gasherbrum%20IV/Main.html|publisher=Mountains of Travel Photos|fechaaccesu=10 de marzu de 2013|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Dyhrenfurth|1955|p=187}}

== Historia de les sos ascensiones ==

El macizu de la Gasherbrum fueron esploraos en 1909 pol Duque de los Abruzzos, [[Luis Amadéu de Saboya]], y por [[Vittorio Sella]]. El glaciar de los Abruzzos, caña tributaria del [[glaciar Baltoro]], la principal y más frecuentada ruta d'ascensu al [[K2]], inda lleven el so nome.&lt;ref name=&quot;filippi&quot;&gt;{{cita llibru|apellíu1=Filippi|nome1=Filippo de|apellíu2=di Savoia|nome2=Luigi Amedeo|authorlink2=Prince Luigi Amedeo, Duke of the Abruzzi|títulu=Karakoram and Western Himalaya 1909: An Account of the Expedition of H.R.H. Prince Luigi Amadeo of Savoy, Duke of the Abruzzi|url=https://books.google.com/books?id=qmIxAQAAMAAJ|fechaaccesu=27 de marzu de 2013|añu=1912|publisher=[[Y. P. Dutton]]|location=New York}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Messner|1999|p=128}}

En 1934, [[Günter Dyhrenfurth]] y la so Espedición Internacional del Himalaya, qu'incluyía a [[André Roch]], esploraron el Gasherbrum I y II, xubiendo hasta los 6.250 m. d'altitú nesti postreru. {{sfn|Messner|1999|p=128}}{{sfn|Dyhrenfurth|1955|p=198}}

El primer ascensu con ésitu a la cume realizó'l 7 de xunetu de 1956, por un equipu d'escaladores austriacos qu'incluyía a [[Fritz Moravec]], [[Josef Alerce]] y [[Hans Willenpart]], quien finalmente coronaron el visu pola cara suroeste. Dempués de montar el campu I, tuvieron que baxar, atopándose'l campu base (con tolos suministros y alimentos) totalmente soterráu por un ádene. A pesar del contratiempu qu'ello suponía pa les posibilidaes d'ésitu del equipu, decidieron faer un intentu de cume más rápidu. Dempués d'abrir con dificultaes la ruta, algamaron el día 6 de xunetu'l campu III, que dexaron tras pa pasar la nueche a mayor altitú nun [[sacu de vivac]] a manera de campu IV improvisáu, llegando finalmente con ésitu al visu a les 11:30 de la mañana del día siguiente. {{sfn|Messner|1999|p=128}}&lt;ref name=&quot;mountainsoftravelphotosII&quot;&gt;{{cita web|títulu=Gasherbrum II Photo Gallery Home|url=http://www.mountainsoftravelphotos.com/Gasherbrum%20II/Main.html|publisher=Mountains of Travel Photos|fechaaccesu=27 de marzu de 2013|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;isserman&quot;&gt;Isserman, páxs. 327–328&lt;/ref&gt;

En 1975, cuatro espediciones esguilaron con ésitu'l Gasherbrum II, incluyendo la espedición francesa de [[Jean-Pierre Fresafond]], un grupu polacu con [[Janusz Onyszkiewicz]], y otra espedición, tamién polaca, dirixida por [[Wanda Rutkiewicz]]. {{sfn|Messner|1999|p=128}}

Cuatro años más tarde, un grupu chilenu afirmó utilizar la ruta &quot;normal&quot; pa llegar al visu y dellos otros alpinistes, incluyendo a [[Reinhard Karl]], [[Hanns Schell]] y [[Kurt Diemberger]] tamién algamaron con ésitu'l cume. {{sfn|Messner|1999|p=128}}

El 24 de xunetu de 1982, [[Reinhold Messner]], xunto con [[Nazir Sabir]] y [[Sher Khan]], esguilaron el picu al traviés de l'aresta suroeste. {{sfn|Messner|1999|p=128}}&lt;ref name=&quot;hussain&quot;&gt;{{cita noticia|last=Hussain|first=Manzoor|títulu=Nazir Sabir - The Mountaineer and A Fighter|url=http://www.pakistaneconomist.com/issue2000/issue26/etc3.htm|fechaaccesu=15 de marzu de 2013|newspaper=[[Pakistan &amp; Gulf Economist]]|date=2 de xunetu de 2000}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu, Messner, al marxe del so ésitu nel Gasherbrum II, tamién xubió otros dos ochomiles, el [[Kangchenjunga]] y el [[Broad Peak]], ya intentó infructuosamente el [[Cho Oyu]], escribiendo un llibru tituláu ''3 x 8000: El mio gran añu nel Himalaya'' alrodiu del so gran proeza alpinística, ({{lang-de|3 x 8000: Mein grosses Himalaja-Jahr}}).&lt;ref name=&quot;chessler&quot;&gt;{{cita web|last=Chessler|first=Michael|títulu=Who is Reinhold Messner?|url=http://www.traditionalmountaineering.org/Faq_Messner.htm|publisher=Traditional Mountaineering|fechaaccesu=30 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;

N'agostu de 1986, el Gasherbrum II foi esguiláu con ésitu por una espedición eslovena en 32 hores dende'l Campu base hasta'l visu, con tan solo 22 hores de xubida y 10 hores de descansu a una altitú de 5.900 m. Ésti foi, de lloñe, l'ascensu más rápidu realizáu hasta esi momentu na hestoria del alpinismu.&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://www.delo.si/zgodbe/sobotnapriloga/gaserbrum-najnizji-med-stirinajstimi-najvisjimi-vrhovi-sveta.html |language=Slovene |first=Viki |last=Grošelj |títulu=Gašerbrum, najnižji med štirinajstimi najvišjimi vrhovi sveta |trans_títulu=Gasherbrum: The Lowest Among the Fourteen Highest Peaks of the World |date=17 de payares de 2012 |newspaper=Delo.si |issn=0350-7521}}&lt;/ref&gt;

En xunetu de 1996, [[Jean-Christophe Lafaille]] esguiló los picos [[Gasherbrum I]] y II en tan solu cuatro díes, ensin baxar a folgar al campu Base en nengún momentu.&lt;ref name=&quot;aaj&quot;&gt;{{cita llibru|autor=American Alpine Club|authorlink=American Alpine Club|títulu=1997 American Alpine Journal|url=https://books.google.com/books?id=FattUWiYu80C&amp;pg=PA329|fechaaccesu=10 de marzu de 2013|añu=1997|publisher=The Mountaineers Books|isbn=978-1-933056-44-9|issn=0065-6925|page=329}}&lt;/ref&gt;

Mientres el branu del 2000, los estraordinarios escaladores españoles [[Alberto Iñurrategi]] (10º escalador na hestoria del alpinismu en xubir los catorce ochomiles y únicu montañeru que consiguió xubir a los 4 picos Gasherbrum) y el so hermanu [[Felix Iñurrategi|Félix]] empecipien l'ascensu con ésitu al cume del Gasherbrum II. Nel descensu, el fallu nel anclaje d'una cuerda bastia al vaciu a Felix Iñurrategi, que pierde la vida.

L'añu 2006, [[Sebastian Haag]] y [[Benedikt Böhm]] consiguieron algamar el cume del Gasherbrum II en dos causes mientres una selmana. A les 8:00 de la mañana del 29 de xunetu llegaron al visu y depués esquiaron escontra baxo ensin [[rápel]] o se dexaron esmucir ensin l'usu de esquíes. Folgaron unos díes antes de salir dende'l campu I de nuevu escontra'l cume'l 3 d'agostu. Empezaron rápido, algamando'l Campu IV en seis hores, pero la cantidá de nieve fresco, con más de mediu metro d'espesura, desaceleró la so esguilada, llegando al visu dempués de más de seis hores de dura xubida, baxando de nuevu con esquíes, siendo esta vegada entá más peligrosu por cuenta de la nieve compacto col consiguiente riesgu d'ábanos. A pesar d'ello, dambos algamaron con seguridá al campu I en menos de 17 hores, ente que una espedición normal tarda siquier de cuatro a siete díes en faer una única esguilada en [[estilu alpín]].&lt;ref name=&quot;exp_manaslu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;evnews_2006&quot;/&gt;

Los italianos [[Karl Unterkircher]] y [[Daniele Bernasconi]] esguilaron el Gasherbrum II en 2007 en [[estilu alpín.]] Fueron los primeres n'abrir una nueva vía na cara norte al traviés de China. La ruta intentárase un añu antes por un equipu xermanu-suizu, pero tuvieron qu'abandonar dempués d'un ábanu. Mientres l'intentu usaron alredor de 1.200 m. de [[cuerda fixa]]. Llegaron al cume alredor de les 8:00 de la tarde del 20 de xunetu y tuvieron que baxar faciendo un [[vivac]] nocherniegu. Un tercer miembru, [[Michele Compagnoni]], nietu del famosu alpinista [[Achille Compagnoni]] qu'algamó per vegada primera'l cume del K2, tuvo que volvese a tan solo 150 m. del cume. L'equipu al completu consiguió axuntase y baxó pela ruta noroeste habitual hasta'l campu base.&lt;ref name=&quot;macdonald2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;griffin&quot;/&gt;

El 2 de febreru de 2011, [[Cory Richards]], [[Denis Urubko]] y [[Simone Moro]] convertir nos primeres escaladores en xubir al Gasherbrum II pel hibiernu. A pesar de ser soterraos por un [[ádene]], qu'afortunadamente nun produció víctimes, llegaron al cume a les 11:30 de la mañana, ensin l'usu d'osíxenu suplementario nin de porteadores d'altor. Richards, que foi'l primer americanu en xubir un ochomil pel hibiernu, filmó la espedición, que se convirtió na película ''Cold'' que narra les peripecies de la espedición.&lt;ref name=&quot;macdonald2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cahall&quot;/&gt;

== Referencies ==
* {{cita llibru
 | last = Dyhrenfurth
 | first = G. O.
 | authorlink = Günter Dyhrenfurth
 | títulu= To the Third Pole
 | añu= 1955
 | publisher = London
 | isbn = 978-1-4465-4447-1
 | url = http://archive.org/details/tothethirdpole029954mbp
 | fechaaccesu = 28 de marzu de 2013
 | ref = harv}}
* {{cita llibru
 | apellíu1=Isserman|nome1=Maurice|authorlink1=Maurice Isserman
 | apellíu2=Weaver | nome2=Stewart Angas
 | títulu=Fallen Giants: A History of Himalayan Mountaineering from the Age of Empire to the Age of Extremes
 | url=https://books.google.com/books?id=JgEKGGYEpZIC&amp;pg=PA327
 | publisher=[[Yale University Press]] | isbn=978-0-300-16420-6 | añu=2010
 | fechaaccesu=27 de marzu de 2013}}
* {{cita llibru
 | last = Messner | first = Reinhold| authorlink = Reinhold Messner
 | títulu= All 14 Eight-Thousanders
 | añu= 1999
 | publisher = [[The Mountaineers Books]]
 | url = http://www.mountaineersbooks.org/All-Fourteen-Eight-Thousanders-P936.aspx
 | fechaaccesu = 24 de xineru de 2014
 | isbn = 978-0-89886-660-5
 | ref = harv}}
;Notes
{{llistaref|3|refs=
&lt;ref name=&quot;cahall&quot;&gt;
 {{cita noticia|last=Cahall|first=Fitz|títulu=Climber Cory Richards
 | url=http://adventure.nationalgeographic.com/adventure/adventurers-of-the-year/2012/cory-richards/
 | newspaper=[[National Geographic Adventure (magacín){{!}}National Geographic Adventure]]
 | fechaaccesu=10 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;evnews_2006&quot;&gt;
 {{cita web | url=http://www.everestnews.com/pak2006/germang208252006.htm
 | last=Winter | first=Stefan | títulu=Germans summit G2 and then ski down: great pictures!
 | publisher=EverestNews.com | añu= 2006
 | fechaaccesu=16 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;exp_manaslu&quot;&gt;
 {{cita web |url=http://www.manaslu.baiern.net/docs/Medienmitteilung_Dynafit_Gore_GII_english.pdf
 | títulu=Cool: Speed climb and successful ski down Gasherbrum ll
 | publisher=Expedition Manaslu | fechaaccesu=16 de marzu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.manaslu.baiern.net/docs/Medienmitteilung_Dynafit_Gore_GII_english.pdf|fechaarchivu=25 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;griffin&quot;&gt;
 {{cita noticia|last=Griffin|first=Linsay|títulu=Italians climb Chinese face of Gasherbrum II |
 url=http://www.alpinist.com/doc/ALP20/newswire-italians-climb-gash-chinese
 | newspaper=[[Alpinist (magacín){{!}}Alpinist]]
 | date=30 de xunetu de 2007 | fechaaccesu=15 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macdonald2007&quot;&gt;
 {{cita noticia|last=MacDonald|first=Dougald|títulu=Italians Climb G-II's North Face
 | url=http://www.climbing.com/news/italians-climb-g-iis-north-face/
 | newspaper=[[Climbing (magacín){{!}}Climbing]]
 | fechaaccesu=24 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;macdonald2011&quot;&gt;
 {{cita noticia | last=MacDonald|first=Dougald|títulu=First Winter Ascent of Gasherbrum II |
 url=http://www.climbing.com/news/first-winter-ascent-of-gasherbrum-ii/
 | newspaper=[[Climbing (magacín){{!}}Climbing]]
 | date= 2 de febreru de 2011 | fechaaccesu=10 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;
}}

== Llectures aconseyaes ==
* {{cita llibru
| last = Moravec
| first = Fritz
| authorlink = Fritz Moravec
| títulu= Weiße Berge, schwarze Menschen
| añu= 1958
| publisher = Österreichischer Bundesverlag
| location = Vienna
| language = German
}}
* {{cita llibru
| last = Soriano |
first = Rosa Real
| títulu= Gasherbrum II: Espedición &quot;Cinc Segles&quot; de la Universitat de Valčncia
| url = https://books.google.com/books?id=PXzaWAm3Cr8C
| añu= 2001
| publisher = [[University of Valencia]]
| language = Catalán
| isbn = 978-84-370-4938-0
}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons|Gasherbrum II}}
* [http://www.himalaya-info.org/Map%20karakorum_baltoro.htm Gasherbrum II on Himalaya-Info.org (German)]
* [http://www.summitpost.org/gasherbrum-ii/153264 Gasherbrum II on Summitpost]
* [https://web.archive.org/web/20081205172535/http://previous.cmc.org/cmc/rpt/g2.html Gasherbrum II: A Journey to 26,360 Feet in the Karakoram]{{Wayback|url=http://previous.cmc.org/cmc/rpt/g2.html|date=20081205172535}}
* [http://www.k2climb.net/news.php?id=15143 Gasherbrum II-express debrief: The first German ski descent of G2; a 17-hour round trip]
* {{IMDb títulu|2093084|Cold}}


{{Tradubot|Gasherbrum II}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Ochomiles]]
[[Categoría:Montes del cordal del Karakórum de China]]
[[Categoría:Montes de Paquistán]]
[[Categoría:Montes de Sinkiang]]
[[Categoría:Montes de Gilgit-Baltistán]]</text>
      <sha1>7r181kp90bfvf7xnm47tw02s3nogwha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Soricidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94466</id>
    <revision>
      <id>4493331</id>
      <parentid>4410128</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6164" sha1="8ikmcsvmid4g004fypg3ydq4hwepie7" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| Soricidae
| image_caption = ''[[Crocidura leucodon]]''
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Mammalia]]
|infraclassis= [[Placentalia]]
| superordo = [[Laurasiatheria]]
| ordo = [[Eulipotyphla]]
| familia = '''Soricidae'''
| familia_authority = [[Johann Fischer von Waldheim|Fischer de Waldheim]], 1817
| subdivision_ranks = Subfamilia | 
subdivision = 
* [[Crocidurinae]]
* [[Myosoricinae]]
* [[Soricinae]]
|synonyms=
* ''Sorexineae'', &lt;small&gt;'''Lesson''', 1842.&lt;/small&gt;
* ''Soricinorum'', &lt;small&gt;'''G. Fischer''', 1814.&lt;/small&gt;
}}
Los '''sorícidos''' ('''Soricidae'''), conocíos popularmente como '''topurratos''', son una [[familia (bioloxía)|familia]] de [[mamíferos]] [[placentarios]] del [[orde (bioloxía)|orde]] [[Eulipotyphla]].&lt;ref&gt;''[[idioma inglés|N'inglés]]'' [http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=13700021 ''Soricidae'', en Wilson, D. E. &amp; Reeder, D. M. (editors). 2005. ''Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference'' (3rd ed).]&lt;/ref&gt; Son animales de pequeñu tamañu que s'atopen en casi tol mundu. Carauterízase polos sos pequeños güeyos y un llargu focicu con [[vibrisa|bigotes]] bien sensibles. Son paecíos a un [[Mus musculus|mure]] pero nun son rucadores sinón que tán emparentaos colos [[topu (animal)|topos]], anque apocayá suxirióse que tienen una rellación xenética más próxima colos [[Erinaceinae|corpuspinos]].{{ensin referencies}}

== Morfoloxía y comportamientu ==

Toles musarañes son comparativamente pequeñes, delles apenes algamen el tamañu d'un [[Mus (animal)|mure]]. La especie más grande d'esti grupu ye la musaraña casera (''[[Suncus murinus]]'') d'[[Asia]] tropical, que tien cerca de 15&amp;nbsp;cm de llargu y un pesu cercanu a los 100 [[gramu|gramos]]; per otra parte la musaraña etrusca (''[[Suncus etruscus]]'') la cual tien ente 3,5 y 5 cm&amp;nbsp; y 1,8 a 3 g, pue ser el mamíferu más pequeñu qu'esiste.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Suncus_etruscus.html |autor= ADW - University of Michigan Museum of Zoology |títulu=Suncus etruscus - Physical Description |idioma= inglés |añu= |mes= |páxines= |fechaaccesu=17 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;

Son los mamíferos más activos qu'esisten. Cacen el so alimentu tanto de día como de nueche. Munches de les especies, cuantimás les europees comen el so propiu pesu n'inseutos diariamente, y pueden llegar a morrer si pasen más de cuatro hores ensin comer, por eso alimenten cada 2 ó 3 hores y viven en llugares onde l'alimentu abonda. El so alimentu basar n'invertebraos, y dacuando pueden aprovechar [[carnuezu]] y pueden llegar a cazar y comer pequeños vertebraos tales como mures de campu, llagarteses ya inclusive (siendo casos escepcionales) aguarones.

Defender de los sos depredadores por aciu unes glándules odoríferas que producen un golor desagradable que-yos fai un platu pocu curiosu p'animales con bon olfatu como perros y mapaches, anque son depredadas principalmente pola aves que tienen un sentíu del olfatu débil, como les curuxes o les aves de presa. Delles especies de musaraña tienen cuspia venenosa qu'usen pa paralizar preses pequeñes como inseutos y merucos, al igual que los topos.

Anque les hai semiacuátiques, la mayoría de les 264 especies de musarañes son terrestres. Prefieren los llugares con ciertu mugor, según los terrenes cascayosos con abondosa vexetación. Tán presentes en montes de fueya caduca, llendes de campos de cultivu y llamargues, cantos de caminos, tenaes, pacionales con yerba cortao, campos ermos, etc.

Escaven les sos llurigues que tapicen con vexetación y tien ellí les sos críes, unos seis por partu, que nacen ensin pelo. La xestación tien una duración d'ente 27 y 33 díes, de normal menos de 30. La so vida ye curtia, d'apenes un añu, siendo los mamíferos con menor llonxevidá, anque en [[cautiverio]] puede vivir hasta cuatro años.

== Clasificación ==
* '''Familia Soricidae'''
** '''Subfamilia [[Crocidurinae]]'''
*** Xéneru ''[[Crocidura]]''
*** Xéneru ''[[Diplomesodon]]''
*** Xéneru ''[[Feroculus]]''
*** Xéneru ''[[Paracrocidura]]''
*** Xéneru ''[[Ruwenzorisorex]]''
*** Xéneru ''[[Scutisorex]]''
*** Xéneru ''[[Solisorex]]''
*** Xéneru ''[[Suncus]]''
*** Xéneru ''[[Sylvisorex]]''
** '''Subfamilia [[Myosoricinae]]'''
*** Xéneru ''[[Congosorex]]''
*** Xéneru ''[[Myosorex]]''
*** Xéneru ''[[Surdisorex]]''
** '''Subfamilia [[Soricinae]]'''
*** Xéneru ''[[Dolinasorex]]'' ([[Estinción|†]])
*** '''Tribu''' ''[[Anourosoricini]]''
**** Xéneru ''[[Anourosorex]]''
*** '''Tribu''' [[Blarinellini]]
**** Xéneru ''[[Blarinella]]''
*** '''Tribu''' [[Blarinini]]
**** Xéneru ''[[Blarina]]''
**** Xéneru ''[[Cryptotis]]''
*** '''Tribu''' [[Nectogalini]]
**** Xéneru ''[[Chimarrogale]]''
**** Xéneru ''[[Chodsigoa]]''
**** Xéneru ''[[Episoriculus]]''
**** Xéneru ''[[Nectogale]]''
**** Xéneru ''[[Neomys]]''
**** Xéneru ''[[Nesiotites]]''
**** Xéneru ''[[Soriculus]]''
*** '''Tribu''' [[Notiosoricini]]
**** Xéneru ''[[Megasorex]]''
**** Xéneru ''[[Notiosorex]]''
*** '''Tribu''' [[Soricini]]
**** Xéneru ''[[Sorex]]''

== Cultura popular ==
N'español esiste la espresión ''tar pensando nes musarañes'' qu'alude a daquién que ta distrayíu. Les musarañes son animales que remanecen de la tierra dacuando y nun tienen utilidá conocida pal ser humanu, depués considerábase d'antiguo que quien taba nel campu mirando apaecer les musarañes en cuenta de trabayar la tierra, taba distrayíu y perdiendo el tiempu.&lt;ref&gt;[http://www.fundacionlengua.com/es/tar-pensando-musaranas/art/171/] Fundación de la llingua Española, orixe de la espresión&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{wikispecies|Soricidae}}
* [http://www.archive.org/stream/faunaibricamam00cabr#page/48/mode/2up Soricidae] en [http://www.archive.org/details/faunaibricamam00cabr &quot;Fauna ibérica; mamíferos&quot;]. [[Ángel Cabrera Latorre]]. [[Añu 1914|1914]]. [[Facsímil]] electrónicu.


{{Tradubot|Soricidae}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Soricidae| ]]
[[Categoría:Families de mamíferos]]</text>
      <sha1>8ikmcsvmid4g004fypg3ydq4hwepie7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universidá de Chicago</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94551</id>
    <revision>
      <id>4493229</id>
      <parentid>4425612</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5251" sha1="2g8jjk1457dke6naz6au51f3t62tjws" xml:space="preserve">{{Universidá}}
[[Ficheru:UChicago gate.jpg|thumb|right|Entrada al campus.]]
La '''Universidá de Chicago''' ye una [[universidá privada]] allugada en [[Chicago]], [[Illinois]] ([[Estaos Xuníos]]). Ye una de les universidaes más reconocíes y prestixoses del mundu,&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html|títulu=ARWU World University Rankings 2017 {{!}} Academic Ranking of World Universities 2017 {{!}} Top 500 universities {{!}} Shanghai Ranking - 2017|fechaaccesu=14 de setiembre de 2017|sitiuweb=www.shanghairanking.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190119012717/http://www.shanghairanking.com/ARWU2017.html|fechaarchivu=2019-01-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita noticia|títulu=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2018/world-ranking#!/page/0/length/25/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats|fecha=18 d'agostu de 2017|fechaaccesu=14 de setiembre de 2017|periódicu=Times Higher Education (THE)|idioma=en}}&lt;/ref&gt; cuntando con un total de 91 [[Premiu Nobel|premiu Nobel]],&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.uchicago.edu/about/accolades/22/|títulu=Nobel Laureates|fechaaccesu=14 de setiembre de 2017|sitiuweb=The University of Chicago|idioma=en}}&lt;/ref&gt; 49 [[wikipedia:Rhodes_Scholarship|Rhodes Scholars]],&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.uchicago.edu/about/accolades/25/|títulu=Rhodes Scholars|fechaaccesu=14 de setiembre de 2017|sitiuweb=The University of Chicago|idioma=en}}&lt;/ref&gt; y 50 becaos pol programa de [[Beques MacArthur]] pa &quot;xenios.&quot;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.uchicago.edu/about/accolades/18/|títulu=MacArthur Fellows|fechaaccesu=14 de setiembre de 2017|sitiuweb=The University of Chicago|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Diverses personalidaes de sonadía mundial formen o formaron parte de la universidá, en diversos campos como la química, física ([[Enrico Fermi]], [[Robert Andrews Millikan|Robert Millikan]]), economía ([[Milton Friedman]], [[George J. Stigler|George Stigler]], [[Myron S. Scholes|Myron Scholes]], o [[Gary S. Becker|Gary Becker]], ente otros), medicina, lliteratura ([[Saul Bellow]]), psicoloxía ([[John Dewey]]) y política. L'ex presidente d'Estaos Xuníos, [[Barack Obama]], foi profesor y catedráticu de la Universidá mientres 12 años, y caltién la so residencia nel campus de la universidá en Hyde Park.

En 2015, la universidá gastó 421 millones de dólares n'investigación científica.[https://ncsesdata.nsf.gov/profiles/site?method=rankingBySource&amp;ds=herd] Amás, profesores y alumnos de la universidá xugaron un papel importante nel desenvolvimientu de la economía mundial, de la socioloxía, el movimientu derechu y economía nel analís llegal, y la física (por casu, investigaciones de la Universidá llevaron a la creación del primer reactor nuclear autosuficiente, dirixíos por [[Enrico Fermi]]). 

La universidá ye tamién el llar de la editorial más grande de toles universidaes nos Estaos Xuníos y alministra la [[University of Chicago Press]].

== Fundación ==
Foi fundada por American Baptist Education Society gracies a una donación del magnate petroleru y filántropu [[John D. Rockefeller]], y foi constituyida en [[1890]]. [[William Rainey Harper]] convertir nel primer presidente de la universidá, en 1891, y les primeres clases tuvieron llugar en 1892.

== Facultaes y escueles ==
[[Ficheru:Harper Midway Chicago.jpg|250px|miniaturadeimagen|derecha]]
Na Universidá de Chicago nacieron lo que se conocen como &quot;escueles&quot; d'[[Escuela d'Economía de Chicago|Economía de Chicago]] y [[Escuela de Socioloxía de Chicago|Socioloxía de Chicago]], que nun son [[escuela universitaria|escueles]] nin [[facultá universitaria|facultaes]] puramente diches de la universidá, sinón corrientes d'opinión.
 
La Universidá de Chicago solamente tien una facultá de [[pregrado]] denomada [[Facultá de la Universidá de Chicago]]. Los estudios de [[posgráu]] impartir en siete escueles profesionales:
*Escuela de Medicina Pritzker
*[[Escuela de Negocios Booth]]
*Escuela de Derechu *Seminariu de la Universidá de Chicago *Escuela de Polítiques

Públiques Harris 
*Escuela d'Alministración de Serviciu Social
*Escuela d'Educación Continua Graham

== Ránkings ==
La Universidá de Chicago clasificar de forma continua ente les diez meyores universidaes d'Estaos Xuníos y mundiales na mayoría de los ránkings. 

La escuela de negocios de la universidá, la Booth School of Business, lleva clasificando como la meyor escuela de negocios del mundu pol ranking de [[Business Week]] dende 2006 hasta l'actualidá. La escuela tamién ye considerada la meyor del mundu pol ránking de la revista británica [[The Economist]] 2012.

Ente los profesores, investigadores y alumnos de la Universidá hubo cerca de 91 premiu Nobel y 50 becarios MacArthur.

== Deportes ==
{{AP|Chicago Maroons}}

== Referencies ==
{{Llistaref}}

==Ver tamién==
* [[Doctores honorarios de la Universidá de Chicago]]
* [[Proyeutu Man in Nature (Universidá de Chicago)]]

== Enllaces esternos ==
* [http://www.uchicago.edu Web oficial] (n'inglés)

{{commonscat}}

{{Tradubot|Universidad de Chicago}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Universidaes d'Estaos Xuníos|Chicago]]
[[Categoría:Illinois]]
[[Categoría:Chicago]]</text>
      <sha1>2g8jjk1457dke6naz6au51f3t62tjws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Estepa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94688</id>
    <revision>
      <id>4493232</id>
      <parentid>4380268</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4732" sha1="5symvidw5wuufrsg5bw72uas5957cfd" xml:space="preserve">{{otros usos|Estepa (dixebra)|otros usos|un tipu de zona ecolóxica}}
{{ficha xenérica}}

La '''estepa''' (del [[idioma francés|francés]]: ''steppe'', y ésti del [[Idioma rusu|rusu]]: степь, ''step'', [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]: sʲtʲepʲ)&lt;ref&gt;{{cita DRAE|estepa|fechaaccesu=12 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt; 
ye un [[bioma]] que consiste nun territoriu llanu de vexetación yerbácea, propiu de climes estremos y escases [[Precipitación (meteoroloxía)|precipitaciones]]. Tamién se-y acomuñar a un desiertu fríu, pa establecer una diferencia colos [[desiertu|desiertos]] chornizos. Estes rexones atópense lloñe del [[mar]], con [[Clima grebu|clima grebu continental]], una gran variación térmica ente [[branu]] y [[iviernu]] y precipitaciones que nun lleguen a los 250&amp;nbsp;[[milímetru|mm]] añales. Predominen les [[yerba|yerbes]] baxes y carbes. El suelu contién munchos [[mineral]]es y poco [[materia orgánico]]; tamién hai zones de la estepa con un altu conteníu n'óxidu de [[fierro]], lo que da una tonalidá acoloratada a la tierra.

== Tipos d'estepes ==
=== Estepa asiática ===
Estes estepes tán acomuñaes con un clima continental [[clima semiárido|semiárido]] carauterizáu per branos calorosos ya iviernos fríos y secos.

Por cuenta de les dures condiciones climátiques, les estepes tán habitaes por una escasa variedá d'[[especie|especies]] animales, menaes d'[[herbívoru|herbívoros]] como los [[Equus ferus caballus|caballos]]. Tamién hai una gran variedá de [[Rodentia|royedores]] y [[aves]] corredores; suelen [[migración animal|migrar]] en busca d'agua. Ente los animales afechos a esti tipu de [[bioma]] tán los siguientes: [[Aquila nipalensis|águila de les estepes]], [[Saiga tatarica|antílope saiga]], [[Otis tardienta|avutarda]], [[Equus ferus przewalskii|caballu de Przewalski]], [[Anthropoides virgo|grulla damisela]], [[Marmota bobak|marmota bobac]], l'[[Bathyergidae|aguarón topu]] ''[[Spalax]]'' menor y la [[Testudines|tortúa]] rusa (''[[Testudo horsfieldii]]'').

La vexetación d'esta zona ye de tipu [[xerófila]], esto ye, plantes afeches a la escasez d'[[agua]], con [[raigañu (botánica)|raigaños]] fondes. Ente les plantes tán les siguientes: axenxu negro, espiguilla azul, [[gagea]], yerba crestada, juncia, [[Ranunculus|ranúnculo]].

=== Estepa norteamericana ===
N'[[América del Norte]], les [[Grandes Llanures]] estrechar dende'l sur de [[Canadá]] hasta'l norte de [[Méxicu]], nos estaos d'[[Estaos Xuníos]] de [[Colorado]], [[Kansas]], [[Montana]], [[Nebraska]], [[Nuevu Méxicu]], [[Dakota del Norte]], [[Oklahoma]], [[Dakota del Sur]], [[Texas]] y [[Wyoming]]. Son un tipu d'estepa que se caracteriza por un clima menos severu que'l de les estepes asiátiques.

La estepa norteamericana ta habitada por [[Cynomys|perrinos de la pradería]], [[Bison bison|bisontes americanos]] y otros.

La vexetación de la estepa norteamericana ta apoderada por praderíes y campera que crez a baxu altor.

=== Estepa subtropical ===
N'Europa, delles rexones alredor del [[mar Mediterraneu]] tienen un clima y [[vexetación]] similar a la d'otres estepes, como en [[Sicilia]] ([[Italia]]), [[Zaragoza]] o [[Almería]] ([[España]]). Según la pampa magallánica y el [[Norte Chico de Chile|Norte Chico]] en [[Chile]], tamién tienen un clima similar al d'una estepa.

=== Estepa Puneña o Desiertu andín ===
La temperatura varia enforma:los díes son bien calorosos y les nueches, bien fríes. Los seres vivos tán afechos a esti clima estremu. Ente les plantes típiques de Punir ta'l [[cardón]], un cactus qu'algama dellos díes ensin tomar agua y tienen una pelame que los aislla del calor del día y del fríu de la nueche. Otros, como les [[Chinchilla (animal)|chinchillas]], faen cueves pa protexese. Tamién hai aves, como'l [[Rhea pennata|ñandú de punir]] y el [[cóndor andín]], en peligru d'estinción.

== Ver tamién ==
* [[Estepes ibériques]]
* [[Estepa arbustiva mediterránea]]
* [[Estepa d'Anatolia central]]
* [[Estepa d'Oriente Próximu]]
* [[Estepa de enebros del Gran Atles]]
* [[Estepes y montes nord-saḥarianos]]
* [[Estepa montana d'Anatolia oriental]]
* [[Estepa póntica]]
* [[Estepa y ermu arbustivo d'Azerbaixán]]
* [[Estepa y sabana arbolada del Sahara meridional]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Steppes}}
*[http://www.iaph.es/paisajecultural/documentos/PICA.pdf Paisaxe d'Interés Cultural d'Estepa. Rexistru de Paisaxes d'Interés Cultural d'Andalucía desenvueltu pol Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu]


{{Tradubot|Estepa}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Praderíes, sabanes y estepes]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]]</text>
      <sha1>5symvidw5wuufrsg5bw72uas5957cfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disney Channel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94744</id>
    <revision>
      <id>4493237</id>
      <parentid>4392911</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5289" sha1="grar47pva9tjzd46s4wrpoxjcitl2ld" xml:space="preserve">{{referencies|t=20211126171118}}
{{Organización}}
'''Disney Channel''' (enantes '''The Disney Channel''') ye una canal internacional de [[televisión per suscripción]] propiedá de [[The Walt Disney Company]]. La programación de la canal ta destinada al públicu xuvenil ya infantil. El so mayor competidor anguaño ye [[Nickelodeon]].

== Historia ==

=== Década de 1980 ===
La canal empecipió les sos tresmisiones con ''Good Morning Mickey!'' (parodia de &quot;Good Morning America&quot;). Dende'l so entamu de les tresmisiones hasta [[avientu]] de [[1986]] yera una canal con tresmisión de 18 hores; ente les 07:00 y les 01:00. A partir de [[1986]] empezó a emitir les 24 hores del día. En [[1989]] la canal llanza al aire ''&quot;The All-New Mickey Mouse Club&quot;'', un programa musical que s'emitió hasta mediaos de [[1996]], conformáu por neños, dalgunos de los cualos convirtiéronse en famosos cantantes, como [[Christina Aguilera]], [[Britney Spears]] y [[Justin Timberlake]]. Tamién mientres los sos primeros años la canal emite series como ''Los Mapaches'', ''Paddington Bear'' y ''Five Mile Creek.''

=== Década de 1990 ===
Mientres l'entamu de la década de los 90, la canal llindar a emitir series y películes clásiques de Disney, amás de delles series y películes orixinales, y tamién, mientres esti tiempu, emitió series animaes como ''Los Osos Gummi'', ''Patoaventuras, Chip y Dale al Rescate, Aventureros del Aire, Bonkers'' y ''Aladdín.'' En [[1995]], la canal yera vistu por más de 8 millones de llares n'[[Estaos Xuníos]]. Esi mesmu añu, la canal foi llanzáu en [[Reinu Xuníu]]. En [[1997]], la programación de [[Disney Channel (Estaos Xuníos)|Disney Channel]] n'[[Estaos Xuníos]] camudó por completu. Lláncense 3 bloques estremaos, unu Playhouse Disney, empobináu al públicu preescolar, que darréu pasaría a ser una canal, Zoog Disney, pal públicu preadolescente y xuvenil y Vault Disney, dedicáu a los clásicos de la compañía. En [[1998]], empezaron a producise les [[Series orixinales de Disney Channel|Disney Channel Original Series]] ''(Series Disney Channel) '' y [[Películes orixinales de Disney Channel|Disney Channel Original Movies]] ''(Películes Disney Channel)''. Esi añu tamién foi llanzáu la canal hermana [[Toon Disney]], dedicáu namái a l'animación, según [[Disney Channel (España)|Disney Channel n'España]].

=== Actualidá ===
Nel añu [[2000]], foi llanzáu [[Disney Channel (Llatinoamérica)|Disney Channel Llatinoamérica]], pal mercáu llatinoamericanu, como canal premium, pasando en [[2004]] a ser una canal básica. En Brasil, Disney Channel tuvo'l nome [[Disney Weekend]] de [[1997]] a [[2001]]. 

En setiembre de [[2002]] la versión americana vuelve ser modificada. La programación clásica conocida como &quot;vintage&quot;, emitida en Vault Disney, ye descontinuada. Nesi momentu añaden películes en prime time, de programación orixinal y esterna. La canal tamién empecipia la producción de series ensin animar. El logo Zoog Disney foi camudáu al logo que foi camudáu apocayá en Llatinoamérica'l siguiente mes. En [[2004]], [[Anne Sweeney]] tomó'l control de Disney-ABC Television, camudando radicalmente la imaxe de la canal, dedicándolo a etapes distintes.

Dende [[2007]], Disney Channel llanzó versiones n'[[Televisión d'alta definición|alta definición]], en dellos países del mundu, como [[Estaos Xuníos]], [[Italia]], [[Francia]], [[Reinu Xuníu]], [[España]], [[Llatinoamérica]].

Mientres [[2008]], [[The Walt Disney Company Spain &amp; Portugal|The Walt Disney Company Iberia]] entró nel accionariado de [[SGT Net TV]], una de les 6 concesionaries de la [[televisión terrestre]] n'España, consiguiendo la xestión d'unu de les canales del multiplex, y convirtiendo, el 1 de xunetu de 2008 a Disney Channel (España) na única cadena Disney Channel n'abiertu del mundu nesi tiempu—siendo les siguientes señales n'entrar na TDT Rusia, Turquía y Alemaña.

Anguaño, Disney Channel puede vese en 99 millones de llares d'Estaos Xuníos y más de 300 millones nel mundu.

El [[23 de mayu]] de [[2014]], Disney Channel estrenó un nuevu logo, que consiste na firma clásica de Disney, pero esta vegada colos círculos que formen la cabeza del personaxe Mickey Mouse, enriba del puntu de la lletra i, dexando d'usar l'anterior logo de la caxa, que s'usa dende 2010, dichu logo, ta siendo anguaño usáu na [[Disney Channel (Alemaña)|versión alemana de la canal]], que pasó a ser una canal de TV abiertu dende'l [[17 de xineru]] de [[2014]]

== Programación ==
[[Imaxe:Disney Channel HQ.jpg|thumb|right|300px|Sede de Disney Channel en California]]
{{AP|Programes emitíos en Disney Channel|Series orixinales de Disney Channel|Películes orixinales de Disney Channel}}
La programación de Disney Channel ta enfocada a neños de 6 d'equí p'arriba. La canal emite anguaño series como [[The Lodge (serie de televisión)|The Lodge]], [[BUNK'D]], [[Stuck In The Middle]], [[Bizaardvark]], [[Elena of Avalor]], [[Tangled: The Series]], [[Andi Mack]], [[K.C. Undercover]], [[Raven's Home]] ente munchos otros.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{páxina web oficial}}

{{Tradubot|Disney Channel}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Disney Channel|*]]</text>
      <sha1>grar47pva9tjzd46s4wrpoxjcitl2ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Guardian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94747</id>
    <revision>
      <id>4493284</id>
      <parentid>4378464</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12724" sha1="85swkzejwus07cwpbznlgpfvg45vaj8" xml:space="preserve">{{Publicación}}

'''''The Guardian''''' ye un periódicu británicu propiedá de [[Guardian Media Group]]. Publicar de llunes a sábadu en formatu [[Berlinés (formatu)|berlinés]]. Editáu nos sos oríxenes en [[Mánchester]], hasta 1959 titulóse '''''The Manchester Guardian'''''.{{refn|group=lower-alpha|El periódicu entá sigue siendo conocíu por esti nome especialmente n'[[América del Norte]].{{ensin referencies}}}} Dende 1964, tien la so sede en [[Londres]].{{refn|group=lower-alpha|Con servicios d'imprenta tantu en [[Mánchester]] como en [[Londres]].}}

Los editoriales d'esti periódicu suelen tener enclinos izquierdistes. Una encuesta fecha pol grupu MORI ente abril y xunu de 2000 amosó que'l 80% de los llectores de ''The Guardian'' yeren votantes del [[Partíu Llaborista (Reinu Xuníu)|Partíu Llaborista]]. Acordies con otra encuesta fecha en 2004, el 44% de los llectores d'esti periódicu votaron a los llaboristes y un 37% a los [[Partíu Lliberal Demócrata (Reinu Xuníu)|lliberal demócrates]].&lt;ref&gt;MORI, 2005-03-09. &quot;[http://www.mori.com/polls/2004/voting-by-readership.shtml Voting Intention by Newspaper Readership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126061127/http://www.mori.com/polls/2004/voting-by-readership.shtml |date=2007-01-26 }}&quot;{{enllaz rotu|Ochobre 2013}}&lt;/ref&gt;

Anguaño ''The Guardian'' ye l'únicu periódicu británicu a nivel nacional que publica en color (sacante n'Irlanda del Norte). Tamién foi'l primer periódicu británicu en ser impresu en formatu [[Berlinés (formatu)|berlinés]]. En payares de 2005 ''The Guardian'' tuvo un permediu de 378.618 exemplares vendíos, comparáu colos 904.955 exemplares de ''[[The Daily Telegraph]]'', los 692.581 de ''[[The Times]]'' y 261.193 de ''[[The Independent]]''.&lt;ref&gt;Audit Bureau of Circulations Ltd&lt;/ref&gt;

== Historia ==
=== Orixe ===
[[Ficheru:GuardianNewsroom.jpg|thumb|250px|Centru de visites y archivu na sala de prensa de ''The Guardian''. Al fondu ve un cartelu col nome orixinal del periódicu.]]
''The Manchester Guardian'' foi fundáu en 1821 por un grupu d'homes de negocios non conformistes encabezaos por John Edward Taylor. L'anunciu de la so fundación proclamaba que &quot;va reforzar celosamente los principios de la llibertá civil y relixoso, va defender acaloradamente la causa de la Reforma, va ayudar l'espardimientu de los principios xustos de la Economía Política y va sofitar, ensin referencia a la parte o partíu d'orixe, a toles idees útiles&quot;

El so direutor más conocíu foi C. P. Scott, quien mercó'l periódicu en [[1907]]. So la so direición la llinia de la publicación radicalizóse, sofitando l'ala más dura del lliberalismu y oponiéndose, contra la opinión pública del periodu, a la segunda [[Guerres de los Bóers]],

L'amistá de Scott con [[Chaim Weizmann]] xugó un papel importante na [[Declaración Balfour]] y na posición del diariu en rellación a la creación del estáu d'[[Israel]]. Posición que camudó col tiempu, como se reflexa nel llibru ''Disenchantment: The Guardian and Israel'' de Daphna Baram. 

En [[1936]] la propiedá pasó al Scott Trust, con cuenta d'asegurar la independencia del periódicu.

Tradicionalmente allegáu a les idees de centru esquierda del antiguu [[Partíu Lliberal del Reinu Xuníu]], y con una base inconformista, sobremanera nel norte del país, el periódicu aumentó la so importancia y ganóse el respetu xeneral de la esquierda mientres la [[Guerra Civil Española]]. Xunto al pro lliberal ''[[News Chronicle]]'', el llaborista ''[[Daily Herald]]'', el comunista ''[[Daily Worker]]'' y otros selmanarios, ''The Guardian'' sofitó'l gobiernu llexítimu de la [[II República Española]] contra les tropes del [[xeneral Franco]].

Darréu foi unu de los pocos periódicos ingleses de nota que se manifestó contrariu a la posición del gobiernu británicu mientres la [[Guerra del Sinaí]].&lt;ref&gt;{{cita web | url=http://www.theguardian.com/media/2006/jul/10/pressandpublishing.egypt | títulu=Courage under fire | editorial=The Guardian | fecha=10 de xunetu de 2006 | fechaaccesu=23 de xunetu de 2015 | autor=Rusbridger, Alan}}&lt;/ref&gt;

=== Desenvolvimientu posterior: discutinios y premios ===
En [[1983]] el periódicu foi'l centru d'un escándalu provocáu cuando reveló la instalación n'Inglaterra de [[misil de cruceru|misiles de cruceru]] d'Estaos Xuníos armaos con [[Arma nuclear|bombes nucleares]]. El periódicu foi obligáu por una orde xudicial a revelar la so fonte d'información, lo que llevó al encarcelamientu de Sarah Tisdall.

En [[1995]] tanto'l Guardian como otros medios fueron demandaos por bilordiu pol entós ministru del gobiernu conservador Jonathan Aitken polos sos allegamientos que los sos gastos d'estadía mientres una visita a París fueren pagaos por un príncipe d'[[Arabia Saudita]] (lo que yera equivalente a aceptar una [[coima]]) En 1997 el Guardian publicó documentos demostrando que les negatives de Aitken yeren falses, lo que llevó a la so encarcelación por perxuriu y tentativa de malvar el cursu de la xusticia.

A principios del sieglu XXI el diariu atacó'l [[Acta d'Establecimientu]] y l'Acta de Traición de 1848 (qu'establez que proponer l'abolición de la monarquía ye traición).

Mientres les presentes guerres d'[[Iraq]] y [[Afganistán]] el diariu foi unu de los más críticos de les posiciones tantu d'EE.XX. como del Reinu Xuníu.

Igualmente'l periódicu foi bien críticu col gobiernu israelín, lo que llevó inclusive a acusaciones d'[[antisemitismu]]. En xunu del 2007, el diariu conmemoró'l 60 aniversariu de la [[Guerra de los Seis Díes]] dando'l mesmu espaciu pa escribir artículos a los primeros ministros tantu d'Israel como de l'[[Autoridá Nacional Palestina]]. 

La Comisión Británica de la Prensa dio-y dos vegaes (1995 y 2006) el gallardón de &quot;Diariu del Añu&quot;.

Nel 2006 recibió tamién el títulu de &quot;Periódicu Meyor Diseñáu del Mundu&quot;, dau pola organización internacional &quot;Society for News Design&quot;.

El sitiu web del periódicu recibió numberosos gallardones y reconocencies, tales como los premios [[Premios Webby|Webby]]; Eppy; Meyor Diariu en Llinia (seis veces consecutives) y un gallardón en 2007 por ser el &quot;diariu más tresparente&quot;, dau pola [[Universidá de Maryland]] n'[[Estaos Xuníos]].
[[Ficheru:Canciller Ricardo Patiño ofrece entrevista al diario “The Guardian”.jpg|thumb|La [[Redactor xefe|redactora xefe]] de noticies de ''The Guardian'', Esther Addley, entrevistando al Ministru d'Esteriores d'Ecuador, [[Ricardo Patiño]], pal so [http://www.theguardian.com/media/2014/aug/17/julian-assange-human-rights-violated-ecuador artículu] alrodiu de [[Julian Assange]].]]
En 2013 foi unu de los periódicos encargaos de publicar los [[Datos alrodiu de la vixilancia mundial (2013 a la fecha)|documentos d'altu secretu peneraos]] por [[Edward Snowden]] nos que se revelaba la esistencia de programes d'espionaxe masivu ([[PRISM]]) per parte de los [[NSA|servicios d'intelixencia]] d'[[Estaos Xuníos]] cola collaboración de países como [[Reinu Xuníu]]. Dende entós viénose produciendo una persecución a ''The Guardian'' per parte de periódicos rivales, el mesmu [[Gobiernu británicu|gobiernu]] del [[Conservadorismu lliberal|conservador]] [[David Cameron]] y distintes axencies d'intelixencia.&lt;ref name=HJG&gt;{{cita noticia|nome=Walter|apellíos=Oppenheimer|títulu=La solombra de MacCarthy entama sobre ‘The Guardian’|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/12/06/actualidad/1386353525_840455.html|editorial=El País (Londres)|fecha=7 d'avientu de 2013|fechaaccesu=8 d'avientu de 2013}}&lt;/ref&gt; Organismos internacionales como [[Naciones Xuníes]] denunciaron esta situación. El relator de la ONX pa la [[llibertá d'espresión]], Frank La Rue, declaró que: ''toi absolutamente sorprendíu pola forma que trataron a 'The Guardian', de la idea de l'acusación al fechu de que dellos miembros del Parllamentu inclusive lu consideraren un 'traidor'''. ''Creo que ye inaceptable nuna sociedá democrática''.&lt;ref&gt;{{cita noticia|nome=RT Actualidad|títulu=La ONX reprocha persecución de Londres a medios que publiquen documentos secretos|url=http://actualidad.rt.com/actualidad/view/111642-reprochan-persecucion-medios-reino-unido|fecha=18 de payares de 2013|fechaaccesu=8 d'avientu de 2013}}&lt;/ref&gt; El direutor del diariu, [[Alan Rusbridger]], tuvo que comparecer ante la Comisión d'Interior de la [[Cámara de los Comunes]] del Parllamentu británicu, onde un diputáu llaborista llegó-y a preguntar: ''¿Ama usté esti país?'', ente otres acusaciones de ''traición''.&lt;ref name=HJG/&gt; Rusbrigger allegó a la comparecencia col llibru ''Spycatcher'' sol brazu, autobiografía d'un antiguu espía del [[MI5]], Peter Wright, qu'intentó ser prohibida pol gobiernu británicu nel momentu de la so publicación, en 1987.&lt;ref name=HJG/&gt; Diarios como [[El País (España)|El País]], compararon l'acoso al diariu col [[macartismo]].&lt;ref name=HJG/&gt;

== Escritores y columnistes ==
Ente los sos escritores y columnistes pueden destacar:
* [[Alan Rusbridger]], direutor del periódicu, quien ye profesor visitante nel Nuffield College, que forma parte de la [[Universidá d'Oxford]]. Ye tamién profesor visitante nel Queen Mary, de la [[Universidá de Londres]].. 
* Madeleine Bunting, direutora de Demos, un influyente [[think tank]] izquierdista inglés (foi fundáu por escritores del ''Marxism Today''', órganu oficial del [[Partíu Comunista de Gran Bretaña|Partíu Comunista]] de Gran Bretaña) 
* Gavyn Davies, exbanquero nel grupu [[Goldman Sachs]] y exconsejero del gobiernu británicu. 
* Larry Elliott, escribió, ente otros, ''The Age of Insecurity'', xunto a Dan Atkinson (Versu Books, 1998, ISBN 0-18-598484-3).
* [[John N. Gray]], filósofu políticu y autor de numberosos llibros.
* [[Jonathan Freedland]], escribió llibros ''serios'', tales como ''Bring Home the Revolution'', nel cual aboga por tresformar Inglaterra nuna república, y noveles (sol nome Sam Bourne), por casu, ''L'últimu testamentu'' (2007) que toma llugar n'[[Oriente Mediu]] y básase na so esperiencia nuna serie de diálogos entamaos pol diariu y qu'establecieron les bases pa los Alcuerdos de Xinebra en 2003.
* [[Stephen Fry]], comediante, actor, direutor y escritor británicu.
* [[Timothy Garton Ash]], direutor del Centru d'Estudios Europeos nel Colexu de San Antonio (Universidá d'Oxford), profesor na [[Universidá de Stanford]] y contribuyente regular nel [[New York Times]], [[Washington Post]], [[Wall Street Journal]], etc.
* Roy Hattersley, autor y comentarista políticu, ex-ministru mientres el gobiernu llaborista de la segunda metá de la década de 1960.
* [[Simon Jenkins]], periodista de trayeutoria, exdireutor del prestixosu periódicu londinense ''[[The Times]]''. Foi declaráu Caballero del Reinu Xuníu pol so llabor periodística. Dexó'l ''Times'' en xineru de 2005 pa dedicase al ''Guardian''. Escribió numberosos llibros sobre temes variaes, dende [[educación]] y [[política esterior]] hasta [[arquiteutura]] ya ilesies d'Inglaterra.
* George Monbiot, unu de los escritores más conocíos nel [[movimientu ecoloxista]]. Autor de diez libros sobre la tema y figura representativa del grupu People &amp; Planet. Monbiot recibió'l Premiu 500 de la ONX pol so trabayos en rellación a asuntos ambientales. Como tal, ganóse l'odiu cordial de sectores derechiegos na política actual.
* Peter Preston, exdireutor del periódicu. Les sos investigaciones nos escándalos del gobiernu conservador de Margaret Thatcher fueron unu de los factores principales na cayida d'esi gobiernu. 
* Polly Toynbee, prolífica intelectual y escritora, presidenta de l'Asociación Humanista de Gran Bretaña. Los sos llibros céntrense principalmente na condición de vida de los sectores marxinaos y en crítiques a actitúes relixoses. 
* Gary Younge, descendiente direutu d'inmigrantes negros, tamién escribe pal selmanariu norteamericanu ''[[The Nation (Estaos Xuníos)|The Nation]]'', que se proclama &quot;el portaestandarte de la esquierda&quot;. El so interés principal ye la llucha polos [[derechos civiles]].
* [[Rory Carroll]], quien fora secuestráu en [[Bagdag]] en 2006 dempués d'una entrevista con una víctima de [[Sadam Husein]]. Dende entós reporta p'América Llatina y el Caribe.

== Notes ==
{{llistaref|group=lower-alpha}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://www.guardian.co.uk Sitiu oficial de '' The Guardian''] {{en}}


{{ORDENAR:Guardian, The}}


{{Tradubot|The Guardian}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Publicaciones fundaes en 1821]]
[[Categoría:Periódicos del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Periódicos n'inglés]]</text>
      <sha1>85swkzejwus07cwpbznlgpfvg45vaj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CNN</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94762</id>
    <revision>
      <id>4493287</id>
      <parentid>4299440</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12192" sha1="61d09owf3mrjwqaajse98rbdpn4py1g" xml:space="preserve">{{Organización}}
'''Cable News Network''' (n'asturianu: '''Cadena de Noticies per Cable'''), más conocíu poles sos sigles '''CNN''', ye una canal de televisión d'[[Estaos Xuníos]] fundáu en [[1980]] pol empresariu [[Ted Turner]]. Anguaño ye parte de [[Time Warner]], y ye operada por [[Turner Broadcasting System]], una subsidiaria de Time Warner. CNN foi la primer cadena de televisión en cubrir noticies les 24 hores del día.

Dende'l so llanzamientu'l [[1 de xunu]] de [[1980]],&lt;ref&gt;http://www.history.com/this-day-in-history/cnn-launcheshistory channel This Day in History CNN Launches canal de la historia Esti día na historia de la CNN llanza&lt;/ref&gt; la cadena espandióse notablemente, incluyendo anguaño 15 cadenes de televisión de cable y satélite, dolce [[sitiu web]] y dos cadenes de radio. CNN llanzó tamién delles cadenes n'otros idiomes, como [[Idioma español|español]] y [[Idioma turcu|turcu]].

Anguaño CNN ye la segunda canal de noticies más vistu n'Estaos Xuníos, siendo primeru [[Fox News Channel]]. Tien amás, dos cadenes n'español, [[CNN n'Español]] y [[CNN Chile]]; distribuyendo tamién programes de radio en dichu idioma.

En 1997 foi gallardoniada col [[Premiu Príncipe d'Asturies]] de Comunicación y Humanidaes conxuntamente con Vaclav Havel.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.fpa.es/en/cargarAplicacionNoticia.do?identificador=489 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20231016080202/https://www.fpa.es/en/cargarAplicacionNoticia.do?identificador=489 |fechaarchivu=2023-10-16 }}&lt;/ref&gt;

== Cadenes especializaes ==
[[Ficheru:CNN DC 4 July 2002.jpg|thumb|250px|Reporteros de la CNN preparar pa emitir dende [[Washington DC]].]]

[[Ficheru:Debate televisivo Canal 13 CNN.jpg|thumb|right|250px|Alderique televisáu por CNN n'Español y [[Canal 13 (Chile)|Canal 13]] de [[Chile]], 
colos candidatos a la [[Eleición presidencial de Chile de 2005-2006|eleición presidencial de 2005]] d'esi país.]]
{{VT|Mediu de comunicación especializáu}}

* '''[[CNN Airport Network]]''': cadena satelital qu'emite pa los aeropuertos d'Estaos Xuníos.
* '''[[CNN n'Español]]''': cadena qu'emite p'América Llatina. Foi llanzada'l 17 de marzu de 1997. La so sede atópase n'[[Atlanta (Georgia)|Atlanta]].
* '''[[CNN Chile]]''': cadena qu'emite noticies esclusives pa Chile. Empezó les sos tresmisiones el 4 d'avientu de 2008. La so sede ta en Ciudá Empresarial, [[Huechuraba]], [[Santiago de Chile]], cubre a nivel nacional por Movistar TV, VTR, Telefónica del Sur, GTD y cable operador y a nivel llatinoamericanu por [[DirecTV]].
* '''[[HLN (canal de TV)|HLN]]''': cadena que ye un ''spin-off'' de la CNN orixinal. Nació en 1982 como CNN2, pero en 1983 camudó'l so nome a ''Headline News''.&lt;ref&gt;Encyclopedia of journalism. 6. Appendices By Christopher H. Sterling, Glenn Lewis page 237&lt;/ref&gt; Hasta 2001 utilizaba un esquema similar al de Canal 24 Hores de TVE, emitiendo noticies cada 30 minutos, pero anguaño emite bloques d'informativos de 4 hores amás de programes de conversación.
* '''[[CNN International]]''': emisión internacional de CNN estrenada en 1985 que combina programes de CNN Estaos Xuníos (''The Situation Room'', ''Wolf'', ''[[Anderson Cooper 360°]]'', ''CNN Tonight'') y otros de calter propiu (''News Stream'', ''International Desk'', ''Connect the World'', ''Amanpour'', ''Quest Means Business'', ''[[CNN Newsroom (CNN International)|CNN Newsroom]]'' y dellos finacieros y misceláneos continentales y rexonales como ''Inside Africa'', ''CNN Style'', ''Business Traveler) , dalgunos d'ellos emitíos dende Londres, Abu Dhabi y Hong Kong, y que compite, principalmente, con [[BBC World News]], [[RT]], [[Al Jazeera]] y [[CCTV News]]. Llega a más de 200 países en tol mundu.
* '''[[CNN Türk]]''': cadena estrenada'l 11 d'ochobre de 1999. Emite información pa Turquía, siendo la so sede Istambul.
* '''[[CNN-IBN|CNN-IBN, Indian Broadcasting Network]]''': cadena estrenada en 2005 qu'emite n'inglés pa la India. Ye una alianza ente Global Broadcast News (GBN) y Turner International (Turner).
* '''[[CNNj]]''': cadena estrenada'l 24 de marzu de 2003 qu'emite pa Xapón al traviés de SKY PerfecTV!
* '''[[CNN Philippines]]''': cadena estrenada'l 14 d'ochobre de 2014 qu'emite nes Filipines.
* '''[[CNN Indonesia]]''': cadena estrenada n'agostu de 2015 qu'emite n'Indonesia.

=== Cadenes anteriores ===
* '''[[CNN Checkout Channel]]''': canal basada en siguimientu personalizáu pa les tiendes de comestibles, empecipiar en 1991 y cerró en 1993.
* '''[[CNN Italia]]''':&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://edition.cnn.com/help/italia/|títulu=CNN.com|editorial=Edition.cnn.com|fechaaccesu=20 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; un sitiu web de noticies italianu en collaboración cola editorial [[Gruppo Editoriale L'Espresso]], y dempués col periódicu financieru [[Il Sole 24 Ore]], llanzáu'l 15 de payares de 1999&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.repubblica.it/online/internet/annuncio/annuncio/annuncio.html |títulu=Nasce &quot;Cnn Italia&quot; 24 ore di notizie web |fecha=15 de setiembre de 1999 |fechaaccesu=22 d'abril de 2009 |idioma=italianu |editorial=[[la Repubblica]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.repubblica.it/online/tecnologie_internet/cnn/cnn/cnn.html |títulu=Roma-Atlanta via web Parte CNN Italia |fecha=15 de setiembre de 1999 |fechaaccesu=22 d'abril de 2009 |idioma=italianu |editorial=[[la Repubblica]]}}&lt;/ref&gt; y cerráu el 12 de setiembre de 2003.
* '''[[CNN+]]''': Cadena qu'emitía pa España, llanzada en 1999 gracies a una alianza ente Prisa TV y Turner Broadcasting. Nel añu 2006 empezó les emisiones dende la Televisión Dixital Terrestre. El contratu remató en xineru de [[2009]], que foi anováu por dos años más, pero tres l'alcuerdu de fusión per absorción de Telecinco y Cuatro, [[Prisa TV]] decidió cerrar la canal escusándose nos sos diversos problemes económicos. La canal cesó les sos emisiones el [[28 d'avientu]] de [[2010]].
* '''[[CNN Llatín]]''': cadena estrenada'l 28 de xineru de 2013, creada pa públicu falante del español n'Estaos Xuníos, ye una versión de [[CNN n'Español]] y ye'l primer pasu de CNN fuera de la televisión per cable.
* '''[[CNNfn|CNNfn, Financial News]]''': cadena estrenada'l 29 d'avientu de 1996 dedicada a la economía y finances. Cerró n'avientu de 2004.
* '''[[CNN.com Live]]''': canal realizada en reemplazu de CNN Pipeline, emitía al traviés d'internet.
* '''[[CNN Pipeline]]''': cadena estrenada'l 5 d'avientu de 2005 qu'emitía les 24 al traviés d'internet, foi reemplazáu pol serviciu [[CNN.com Live]]
* '''[[CNN Sports Illustrated]]''': cadena estrenada'l 12 d'avientu de 1996 dedicada a los múltiples deportes. Foi cerrada en 2002 por cuenta de la fuerte competencia proporcionada por ''ESPNEWS'' y ''National Sports Report'' de Fox Sports Net, amás de llegar a namái 20 millones d'espectadores, pocu comparáu colos 86,5 millones de ESPN.
* '''[[CNN Norge]]''': foi sitiu web especializáu para [[Noruega]].&lt;ref name=Cadenes&gt;[https://web.archive.org/web/20141006110650/http://www.masalto.com/template_buscador.phtml?consecutivu=2897 Cadenes de CNN]&lt;/ref&gt;
* '''[[CNN Sverige]]''': serviciu especializáu para [[Suecia]], descontinuado en 2001.&lt;ref name= Cadenes /&gt;
* '''[[CNN en Portugués]]''': foi un sitiu web en [[idioma portugués]]. Tenía oficines en [[São Paulo]] ya incluyía un sitiu pa [[Brasil]] (cnn.com.br).&lt;ref name= Cadenes /&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/*/https://www.cnn.com/cnnpt/ CNN em Portugues]&lt;/ref&gt;

== Radios y portales en llinia ==

=== Portales en llinia ===
* '''[[CNN n'Español|CNN n'español.com]]''': páxina d'internet del portal CNN.com con información n'español sobre Llatinoamérica, emitida dende [[Atlanta]], [[Estaos Xuníos]].
* '''[[CNN n'Árabe|CNN Árabe]]''': Portal d'[[Internet]] n'idioma árabe especializáu en dar información, emite dende [[Dubái]].
* '''[[CNN Méxicu]]''': Portal d'[[Internet]] especializáu n'información emitida dende [[Méxicu]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://grupoexpansion.mx/cnnmexico.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120522172711/http://grupoexpansion.mx/cnnmexico.html |fechaarchivu=2012-05-22 }}&lt;/ref&gt;
* '''[[CNN Money|CNNMoney.com]]''': sitiu web especializáu n'economía y finances.
* '''[[CNN Chile]]''': Portal d'[[Internet]] especializáu n'información emitida dende [[Chile]].
* '''[[Revista Espansión|CNN Espansión]]''': Portal d'internet especializáu en noticies d'economía y finances en Méxicu y Llatinoamérica. Foi llograda al traviés d'una alianza ente [[Time Warner]] y [[Revista Expansión|Grupo Espansión]]. La so sede ta na [[Ciudá de Méxicu]].
* '''[[CNN Newsource]]''': ye un serviciu basáu en suscripción y apurre conteníu de CNN a estaciones de televisión afiliaes a dicha cadena en tol mundu. Tien sede n'Atlanta.

=== Radios ===
* '''[[CNN Radio]]''': Cadena especializada al traviés de la radio, emitiendo en distintes estaciones d'[[Estaos Xuníos]] y [[América Llatina]] (esta postrera al traviés de '''[[CNN Radio n'Español]]''').

== Sedes y oficines ==
[[Ficheru:CNN News bureaus world.png|thumb|Allugamientos de les corresponsalías y oficines de CNN.]]
[[Ficheru:Cnncenter.jpg|right|thumb|The [[CNN Center]] n'Atlanta.]]
[[Ficheru:CNN headquarters in New York City IMG 3707.JPG|right|thumb|CNN en [[Nueva York]].]]
[[Ficheru:CNN Center studios.jpg|thumb|Estudios nel CNN Center.]]

=== Estaos Xuníos ===
{|
|- valign =&quot;top&quot;
| |
* '''[[Atlanta|Atlanta (sede central)]]'''
* [[Boston]]
* '''[[Chicago]]'''
* '''[[Dallas]]'''
* '''[[Los Angeles]]'''
* '''[[Miami]]'''
* [[Nueva Orleans]]
* '''[[Nueva York]]'''
* '''[[San Francisco (California)|San Francisco]]'''
* '''[[Washington, D.C.]]'''
|
* [[Columbus (Ohio)|Columbus]]
* [[Denver]]
* [[Houston]]
* [[Las Vegas (Nevada)|Las Vegas]]
* [[Minneapolis]]
* [[Orlando (Florida)|Orlando]]
* [[Filadelfia]]
* [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]]
* [[Área metropolitana de Raleigh-Cary|Raleigh-Durham]]
* [[Seattle]]
|-
|colspan=2|
|}

=== Mundial ===
Nota: Munches de les axencies siguientes cerráronse por cuenta de la [[crisis financiera]] o retayos presupuestarios.
* '''[[Abu Dhabi]], [[Emiratos Árabes Xuníos]]''' (sede rexonal Oriente Mediu)
* [[Bagdag]], [[Iraq]]
* [[Bangkok]], [[Tailandia]]
* [[Caraques]], [[Venezuela]] 
* [[Beixín]], [[China]]
* [[Beirut]], [[El Líbanu]]
* [[Berlín]], [[Alemaña]]
* [[Buenos Aires]], [[Arxentina]]
* [[El Cairu]], [[Exiptu]]
* [[Dubái]], [[Emiratos Árabes Xuníos]]
* [[L'Habana]], [[Cuba]]
* '''[[Ḥong Kong]]''' (sede rexonal Asia/Pacíficu)
* [[Islamabad]], [[Paquistán]]
* [[Istambul]], [[Turquía]] (sede [[CNN Türk]])
* [[Xakarta]], [[Indonesia]]
* [[Teḥrán]], [[Irán]] (hasta les eleiciones de 2009, cuando los medios de comunicación estranxeros fueron espulsaos del país)
* [[Xerusalén]], [[Israel]]
* [[Johanesburgu]], [[Sudáfrica]]
* [[Lima]], [[Perú]]
* '''[[Londres]], [[Reinu Xuníu]]''' (sede rexonal Europa)
* [[Madrid]], [[España]]
* [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]], [[Méxicu]]
* [[Moscú]], [[Rusia]]
* [[Nairobi]], [[Kenia]]
* [[Nueva Delhi]], [[India]] (sede [[CNN-IBN]])
* [[París]], [[Francia]]
* [[Montevidéu]], [[Uruguái]]
* [[Roma]], [[Italia]]
* [[Santiago de Chile|Santiago]], [[Chile]] (sede [[CNN Chile]]) 
* [[Seúl]], [[Corea del Sur]]
* [[Singapur]], Singapur
* [[Sydney]], [[Australia]]
* [[Tokiu]], [[Xapón]] (sede [[CNNj]])

== Ver tamién ==
* [[CNN Center]]
* [[Autoblog.com]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|CNN}}
* [https://www.cnn.com CNN International] (n'Inglés)
* [http://www.livenewsbox.com/american/cnn-news-usa.html Transmissión en llinia de CNN]
* [http://cnnespanol.cnn.com/ CNN n'español]
* [http://www.cnnchile.com CNN Chile]
* [http://mexico.cnn.com/ CNN Méxicu]
* [http://expansion.mx/ CNN Espansión.com]
* [http://www.logostv.com.ar/2008/11/cnn-international.html LogosTV: Historial de logos de CNN International Llatinoamérica]

{{Tradubot|CNN}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Cadenes de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:CNN|CNN]]
[[Categoría:Premiu Princesa d'Asturies de Comunicación y Humanidaes]]</text>
      <sha1>61d09owf3mrjwqaajse98rbdpn4py1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Associated Press</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94765</id>
    <revision>
      <id>4493216</id>
      <parentid>3931774</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2612" sha1="sq93vbg46wgv9ar7zycsulqenft545b" xml:space="preserve">{{referencies|t=20230220163450}}
{{Organización}}
'''The Associated Press''' o '''AP''' (n'[[Idioma asturianu|asturianu]]: ''Prensa Acomuñada'') ye una [[axencia de noticies]] d'[[Estaos Xuníos]] fundada en [[1846]]. Ye una [[cooperativa]] propiedá de les sos [[Periódicu (publicación)|periódicos]], y estaciones de [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] y [[televisión]] contribuyentes n'Estaos Xuníos, que tanto apurren hestories como utilicen el material escritu pola mesma. Dellos periódicos y estaciones de comunicación fuera d'Estaos Xuníos tán suscritos a la AP —esto significa que paguen por utilizar el material de la AP pero nun son miembros de la cooperativa—.

El serviciu de l'axencia produz en cinco idiomes: [[Idioma inglés|inglés]], [[Idioma alemán|alemán]], [[Idioma neerlandés|neerlandés]], [[Idioma francés|francés]] y [[Idioma español|español]].

En [[2005]], les noticies de AP yeren utilizaes en 1700 periódicos y 5000 estaciones de televisión y de radio. La so llibrería d'imáxenes consiste de más de 10 millones de fotografíes. La AP tien 243 oficines y llega a 121 países, y ye tamién l'axencia de noticies con mayor cantidá d'emplegaos en más de 120 países. Tamién caltién el récor en premios [[Pulitzer]], con un total de 49.

Al colapsar [[United Press International]] (UPI), en [[1993]] como mayor competidor, dexó a la AP como l'únicu serviciu de noticies con sede nos Estaos Xuníos. Los otros rivales que tamién publiquen n'idioma inglés —como l'axencia de noticies española [[Axencia EFE|EFE]], la británica [[Reuters]] y francesa [[Agence France-Presse]]— tienen bases fuera de los Estaos Xuníos.

L'espardimientu de noticies per Internet amenaciaba la estructura financiera de la AP. El 18 d'abril de 2005, na so xunta añal, la AP anunció que dende'l 2006, per primer vegada, empezaría a cobrar xebradamente pola publicación de noticies ya imáxenes nes páxines web. Primeramente, el material de la AP podía ser publicáu n'Internet pol comprador ensin cargu extra. Sicasí, la cooperativa depués decidió abandonar el plan y llograr más llectores al llanzar la páxina web [https://web.archive.org/web/20080621163701/http://asap.ap.org/ asap].

Los emplegaos d'Estaos Xuníos, sacante un pequeñu grupu clasificáu como &quot;alministrativu&quot;, tán representaos por [[News Media Guild]] y [[Communication Workers of America]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.ap.org/ Associated Press]

{{Tradubot|Associated Press}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Axencies d'información]]</text>
      <sha1>sq93vbg46wgv9ar7zycsulqenft545b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ESPN</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94857</id>
    <revision>
      <id>4493286</id>
      <parentid>4463572</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17497" sha1="oltl0uub9x4822932pcregu7u8q0cuq" xml:space="preserve">{{Organización}}
'''ESPN, Inc.''' (sigles de '''Entertainment and Sports Programming Network''', güei en desusu), ye un [[conglomeráu mediáticu|grupu mediáticu]] con sede nos [[Estaos Xuníos]], qu'opera y produz canales de [[televisión per cable]], [[televisión per satélite|satélite]], [[Radio (mediu de comunicación)|radio]], [[Sitiu web|sitios web]], [[revistes]] y [[llibros]] rellacionaos col [[deporte]]. Tamién entama eventos tales como los [[Premios ESPY]] dende 1993 y los [[X Games]] dende 1995.

El propietariu actual de ESPN ye la cadena de televisión d'Estaos Xuníos [[American Broadcasting Company|ABC]], de la mesma controlada por [[The Walt Disney Company]].

La so sede principal y centru dixital ta asitiáu en [[Bristol (Connecticut)|Bristol]], [[Connecticut]], [[Estaos Xuníos]].

== Historia ==
ESPN Inc. foi concebíu por Bill Rasmussen y el so fíu Scott, col sofitu de Ed Eagan.&lt;ref name=&quot;The beginning&quot;&gt;Miller &amp; Shales, páxs. 3–4&lt;/ref&gt; Bill tuvo apasionáu pol deporte mientres la so vida, foi despidíu del so cargu como xerente de comunicaciones de los [[Hartford Whalers]] en 1978.&lt;ref name=&quot;The beginning&quot;/&gt; Mientres la so estancia col equipu, Rasmussen axuntar con Eagan, qu'amuesa gran interés en montar una carrera na televisión. Eagan averar a Bill cola idea de crear un programa por cable mensual cubriendo deportes en Connecticut y tuvo interés por ver si los Hartford Whalers taríen interesaos en ser los protagonistes de la serie.&lt;ref name=&quot;The beginning&quot;/&gt;

Anque desanimáu pol so despidu, Rasmussen, con Eagan empezaron a aldericar de nuevu, la idea orixinal de Rasmussen foi la creación d'una rede de televisión per cable centrada en cubrir tolos eventos deportivos nel estáu de Connecticut y non yá un equipu como Eagan había propuestu.&lt;ref name=&quot;The beginning&quot;/&gt; Rasmussen, sabía bien pocu alrodiu de la televisión per cable, amás los llares que recibíen televisión per cable yeren bien pocos entós daquella, asina que llogralo paecía ser descuayante.&lt;ref name=&quot;Early struggles&quot;&gt;Miller &amp; Shales, p. 5&lt;/ref&gt;

Nel branu de 1978, Rasmussen con Eagan y el so sociu Beyus Bob, dueñu d'una compañía de producción de videu, empezó a buscar el sofitu de los operadores de tv por cable y los inversores pa la canal de deportes que llegara a nomar ESPN poles sos sigles n'inglés de Entertainment and Sports Programming Network.&lt;ref name=&quot;Early struggles&quot;/&gt;

Entós empezaron a llanzar la so idea'l 26 de xunu, convidando a dolce representantes locales d'operadores de tv por cable pero solu cinco aceptaron la ufierta por cortesía de Bill. Los representantes argumentaron que sería pocu práuticu y bien costosu.&lt;ref name=&quot;Early struggles&quot;/&gt;

A pesar de les dificultaes iniciales, ESPN foi constituyida'l 14 de xunetu de 1978. En mayu de 1979, Getty apurrió 15 millones USD a la compañía y Anheuser-Busch llegó a un alcuerdu con ESPN pa la mayor publicidá del contratu na historia de la televisión per cable nel momentu, por un valor de 1&amp;nbsp;380&amp;nbsp;000 dólares.&lt;ref name=&quot;Ads, money and name changes&quot;&gt;Miller &amp; Shales, p. 25–26&lt;/ref&gt;

El 7 de setiembre de 1979 a les 7:00 PM, envalórase que 30&amp;nbsp;000 persones sintonizaron les sos televisiones pa guardar el llanzamientu de ESPN.&lt;ref name=&quot;Day one&quot;&gt;Miller &amp; Shales, páxs. 44–45&lt;/ref&gt; Coles mesmes, ESPN estrenó'l so segmentu de SportsCenter.

L'[[American Broadcasting Company]] mercó a Getty Oil el 10&amp;nbsp;% de ESPN en 1982, y foi amontando la so cuota accionaria hasta'l 80&amp;nbsp;% en 1984. [[Nabisco]] mercó'l 20&amp;nbsp;% restante, que depués vendió a [[Hearst Corporation]] en 1990. ABC foi adquirida por [[The Walt Disney Company]] en 1996.

== Televisión ==
=== Estaos Xuníos ===
La cadena de televisión ESPN emite n'Estaos Xuníos dende l'añu 1979. Ye una de les canales de mayor audiencia del país, superando de cutiu los 10 millones d'espectadores.&lt;ref&gt;[http://blog.timesunion.com/sportsmedia/top-20-most-viewed-programs-in-cable-tv-history/15840/ Top 20 most-viewed programs in cable TV history] - Times Union, Pete Dougherty, 13 de xineru de 2015&lt;/ref&gt; A lo llargo de los años, ESPN foi amestando otres señales pa Estaos Xuníos amás de la principal: ESPN2 en 1993, [[ESPNews]] en 1996 (noticies), [[ESPN Classic]] en 1998 (documentales y eventos clásicos), [[ESPN Deportes]] en 2004 (n'español), y [[ESPNU]] en 2005 (deporte universitario).

La canal principal ESPN empezó a distribuyise n'alta definición en 2001, ESPN2 en 2005, ESPNU y ESPNews en 2008, y ESPN Deportes en 2011. ESPN 3D crear en xunu de 2010 pa tresmitir la [[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial de la FIFA]] en tres dimensiones. En febreru de 2011 empezó a emitir les 24 hores, pero dexó d'emitise en setiembre de 2013.

====Eventos deportivos====
ESPN tresmitió la [[National Football League]] dende 1987, enantes los domingos de nueche (Sunday Night Football) y dende 2006 los llunes de nueche (Monday Night Football). Tamién tresmitió [[fútbol americano universitariu]] dende 1979, destacar el [[BCS National Championship Game]], [[Rose Bowl]], [[Sugar Bowl]], [[Orange Bowl]] y [[Fiesta Bowl]] dende la temporada 2010, y el [[Chick-fil-A Bowl]] dende 1991. Per otra parte, tresmitió l'[[Arena Football League]] dende 1989 hasta 2002, en 2007 y 2008, y a partir de 2014.

Tocantes a baloncestu, ESPN tresmitió partíos de la [[National Basketball Association]] nes temporaes 1982/83 y 1983/84, y depués a partir de 2002/03. Xeneralmente emite los díes miércoles, vienres y domingos, y una de les series de finales de conferencia. Tamién emite partíu de la [[WNBA]] dende'l so debú en 1997.

En tantu, ESPN tresmitió partíos de baloncestu universitariu de les principales conferencies dende 1979, en concretu les conferencies Big 12 y ACC los llunes y miércoles, Big Ten y SEC los martes y xueves, y distintes conferencies los sábados. Dende 1986 tresmite la selmana final de los campeonatos de conferencies.

ESPN emite partíos de la [[Grandes Lligues de Béisbol|Major League Baseball]] dende 1990, incluyendo miércoles y domingos de nueche (dende 1990), llunes de nueche (dende 2002), martes y vienres de nueche (1990 a 1993), xueves de nueche (2003 a 2006), y partíos de postemporada (1996 a 2006).

La [[National Hockey League]] tuvo partíos en ESPN en distintos periodos dende 1979 hasta 2004. La [[Major League Soccer]] ta presente en ESPN dende 1996. La cadena tamién tresmitió la [[Lliga de Campeones de la UEFA]] dende 1995 hasta 2009, la [[Primer División d'España|Lliga d'España]] y la [[Premier League]] d'Inglaterra. Tamién amosó partíos de la Copa Mundial de la FIFA en 1982, 1986, y ente 1994 y 2014.

Numberosos torneos de tenis fueron tresmitíos por ESPN: el [[Abiertu d'Australia]] dende 1984; el [[Tornéu de Roland Garros]] dende 1986 hasta 1993, y depués dende 2003 hasta 2015; el [[Campeonatu de Wimbledon]] dende 2003, l'[[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|Abiertu d'Estaos Xuníos]] dende 2009; los torneos de la [[US Open Series]] dende 2003; los [[ATP Masters 1000]] y WTA Premier d'Indian Wells, Miami y Cincinnati dende 2011; les [[WTA Finals]] dende 2002 hasta 2005 y depués a partir de 2011; y la [[Copa Davis]] dende 1979 hasta 2008.

Tocantes a golf, ESPN tresmite'l [[The Masters|Masters de Augusta]] dende 2008. Enantes emitió'l [[Abiertu de los Estaos Xuníos (golf)|Abiertu de los Estaos Xuníos]] dende 1982 hasta 2014; el [[Abiertu Británicu de Golf]] dende 2010 hasta 2015; el [[Campeonatu de la PGA]] dende 1982 hasta 1990; los Abiertos d'Estaos Xuníos de muyeres y veteranos dende 1995 hasta 2014: los abiertos británicos de muyeres y veteranos dende 2010 hasta 2015; y otros torneos del [[PGA Tour]] ente 1980 y 2006, el [[LPGA Tour]] ente 1979 y 2009, y el [[Champions Tour]] ente 2002 y 2010.

ESPN tresmitió múltiples campeonatos de deporte motor lo llargo de la so historia. Emitió carreres de la [[Copa NASCAR]] ente 1981 y 2000, y depués ente 2007 y 2014; la [[NASCAR Nationwide Series|Nationwide Series]] ente 2007 y 2014; y la [[NASCAR Truck Series]] ente 1995 y 2002. Tamién tresmitió les carreres de la [[Champ Car World Series|CART]] ente 1980 y 2001, la [[IndyCar Series]] ente 1996 y 2008, la [[National Hot Rod Association]] dende la creación de la cadena hasta 2015, y el Campeonatu Global de Rallycross dende 2011 hasta 2013.

===Programación===
Al pie de les sos tresmisiones deportives en vivu, ESPN tamién tresmite una variedá de deportes destacaos, charres y programes d'estilu documental. Éstes inclúin:

*'''Around the Horn''' - Alderique competitivu ente cuatro escritor deportivos de tol país
*'''Béisbol esta nueche''' - un resume diariu de les hestories del día de la Lliga Mayor de Béisbol y los xuegos que se tresmite a lo llargo de la temporada de béisbol
*'''College GameDay''' (baloncestu) - selmanariu show de baloncestu universitario que s'emite dende'l xuegu del sábadu d'horariu estelar de la selmana *'''College
GameDay''' (fútbol) - Vista previa selmanal de la universidá de fútbol ver la emisión dende'l sitiu d'un gran partíu de fútbol universitario *'''Y:
60''' - Un programa de noticies d'investigación centráu en deportes americanos ya internacionales
*'''Primer toma''' - Llunes-Vienres con Stephen A. Smith , Max Kellerman y Molly Qerim (movíu de ESPN2 el 3 de xineru de 2017)
*'''Mike y Mike na mañana''' - Una emisión simultánea del programa ESPN Radiu de la mañana, centrándose nes hestories deportives actuales
*'''Cuenta trás del llunes pela nueche''' - selmanalmente récapitulación show ventilado el llunes pela nueche mientres la temporada de la NFL , tamién sirve como'l pre-xuegu pal llunes pela nueche de fútbol
*'''Fora de les llinies''' - La demostración de la charra y del discutiniu qu'esamina problemes críticos de los deportes dientro y fora del campu del xuegu *'''Pardon
the Interruption''' - Tony Kornheiser y Michael Wilbon alderiquen una serie de temes deportives
*'''SportsCenter''' - El programa insinia de ESPN, un programa diariu de noticies deportives qu'apurre les últimes noticies deportives y destaca
*'''SportsNation''' - Espectáculu basáu na encuesta basáu na participación de l'audiencia, incluyendo material xeneráu o suxeríu polos espectadores
*'''Sunday NFL Countdown''' - Vista previa selmanal que se tresmite'l domingu pela mañana mientres la temporada de la NFL
*'''ESPN FC''' - El fútbol n'analís polos espertos del deporte rei ta en ESPN FC.

===Llatinoamérica===

====[[ESPN (Llatinoamérica)]]====
'''ESPN Llatinoamérica''' ye la canal de televisión especializáu en [[deportes]] que tresmite por cable o satélite pa esti llau del Continente, pero con distintes señales según los países o zona nos qu'unu atópese.

ESPN empecipia les sos tresmisiones en Llatinoamérica'l 31 de marzu de 1989, convirtiéndose na gran cadena deportiva de mayor teleaudiencia n'América Llatina, llevando a cabu les meyores tresmisiones deportives a nivel mundial, consolidándose como la canal de deportes N.°1 tocantes a cobertoria d'eventos deportivos al traviés del Continente.

==== [[ESPN 2 (Norte)]] ====
Señal que ta disponible en Méxicu y Centroamérica.

Tocantes a deportes d'Estaos Xuníos tresmite la temporada regular y series divisionales de les [[Grandes Lligues de Béisbol]]; fútbol americano, baloncestu y béisbol colexal d'Estaos Xuníos; Serie Mundial de Lligues Pequeñes (campeonatu mundial de béisbol infantil).

Amás enforma fútbol mundial y dellos otros deportes como Tenis, Golf, Deportes Motor, Rugby, Baloncestu, deportes estremos ente otros.

Dientro de los sos programes d'analises atópense [[Fútbol Picante]], [[ESPN Radio Fórmula]], [[Cronómetru]], [[Sportscenter]], Golpe a Golpe y [[Toque inicial]].

==== [[ESPN 2 (Sur)]] ====
Señal que se ve n'Arxentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador, Paraguay, Perú, Uruguái y partir del 21 de payares de 2013, tamién en Venezuela. Tresmite deportes como: Fútbol, Tenis, Rugby, Ciclismu, Baseball, Hípica, Ḥoquei y programes deportivos sobre: Fútbol, Tenis, Polu, Motor, etc. Estremar en dos señales: Sur y Andín. Hasta'l 31 d'agostu de 2015 ta señal yera conocida como ESPN+.

==== [[ESPN 3 (Llatinoamérica)|ESPN 3]] ====
ESPN anunció'l llanzamientu de la so nueva señal multiplataforma '''ESPN3''' sol conceutu 'cuando quieras, onde quieras', a partir del [[14 de payares]] de [[2011]] n'América Llatina, disponible en SD y HD.

ESPN3 estremar en cuatro bloques, que van poder trate en televisión, internet PC o móvil:

*'''ESPN 3.0''': Programación empobinada a deportes d'aición (XGames de branu / XGames d'iviernu). 
*'''ESPN Compact''': Resúmenes d'una hora colo meyor de los eventos deportivos. 
*'''ESPN Series''': Les meyores series, documentales y programes de ESPN. 
*'''ESPN Live''': Los meyores eventos deportivos en vivu.

==== [[ESPN + (Llatinoamérica)|ESPN +]] ====
Conocíu hasta'l 31 d'agostu de 2015 como ESPN HD, ye una canal de televisión per cable de tipu deportivu que tresmite les 24 hores del día n'alta definición, ye'l primeru en Llatinoamérica de fala hispana.

Empecipió'l 28 d'abril de 2009 namái en Brasil y el 29 de payares de 2009, nel restu de Suramérica.

ESPN + ufierta una programación, enfocándose principalmente a la tresmisión d'eventos como fútbol internacional, tenis, rugby, golf, deportes d'Estaos Xuníos, ente otros.

==== [[ESPN Play]] ====
ESPN360 foi llanzáu en Méxicu n'abril de 2007 y depués el 27 de xineru de 2009 en Chile, como una plataforma pa tresmitir eventos deportivos en direuto al traviés d'internet. A partir d'abril de 2010 pasó a llamase ESPNPlay.

Tresmite deportes como Fútbol, Tenis, Rugby, Baloncestu, Hípica, Ḥoquei y otros programes deportivos.

El serviciu ye dafechu gratis pero solo puede aportase al si yese usuariu de dalgún de los provisores d'internet que fixeron un alcuerdu con ESPN. En Llatinoamérica puede ser vistu polos usuarios de [[DirecTV]], [[VTR (empresa)|VTR]], de Fibertel n'Arxentina, d'Inter en Venezuela,, Speedy en Brasil, Wind Telecom en República Dominicana, [[Movistar TV (Perú)|Movistar TV]] Pa Perú. Nuevu Sieglu, Montecable, TCC, Puntacable, Cable Plus y Equital S.A para Uruguái, ente otros.

==== [[ESPN Brasil]] ====
ESPN International en Brasil foi llanzáu'l 31 de marzu de 1989 y una versión en portugués llamada ESPN Brasil foi llanzada en xunu de 1995. Tresmitir por cable y satélite pa Brasil. Ye la señal en portugués de ESPN Llatinoamérica.

Tresmite deportes como Fútbol, Tenis, Rugby, Baloncestu, Hípica, Ḥoquei y otros tipos de deportes estremos.

La so programación y conteníu ye de tipu deportivu. La sede de la canal atópase na ciudá de São Paulo, Brasil.

En Brasil, ESPN cuenta con cuatro canales: ESPN, ESPN Brasil, ESPN+ y ESPN Extra, toos disponibles en HD.

==== [[ESPN Caribe]] ====
ESPN Caribe ye la canal de ESPN qu'emite al traviés de tol Territoriu del Caribe (n'Inglés).

ESPN ufierta dos red n'idioma Inglés, incluyendo ESPN (ufiertáu en HD) y ESPN2. Dambos punxéronse en marcha en 2007, ufiertando lo meyor del deporte de la qu'apurre un enfoque nel Caribe sobre lo que la mayoría de los espectadores na rexón quier ver. Les canales de ESPN Caribe tán al aire en 32 países

===Otros países===

==== [[:en:Sony ESPN|Sony ESPN]] ====
Sony ESPN ye una canal de televisión deportivu de la India, ye una empresa conxunta ente ESPN, Inc. y Sony Pictures Networks. Enantes conocíu como Sony KIX, la canal foi renomáu como Sony ESPN el 17 de xineru de 2016. La canal dirixir al subcontinente indiu incluyendo la India, Nepal y Sri Lanka, ente otros países. L'asociación fíxose oficial n'ochobre de 2015. Sony y ESPN van acomuñase xuntos en sitiu web y aplicaciones, con ESPN p'aprovir y producir conteníos tales como'l cricket, el fútbol, el tenis, la NBA de baloncestu, bádminton, ḥoquei sobre yerba, xunto con otros eventos.

* ESPN (Oceanía)
* TSN/RDS (Canadá)
* J Sports (Xapón) 
* ESPN (África Sub-Saḥariana)
* ESPN 5 (Filipines)

== Sitiu d'internet ==
El sitiu de noticies ESPN.com llanzar en 1993. Especializar en fútbol americano, béisbol, baloncestu, fútbol, ḥoquei sobre xelu, boxéu, deporte motor, golf, tenis y rugby, amás de los [[Xuegos Olímpicos]] y los [[X Games]]. El portal formó parte de [[MSN]] ente 2001 y 2004.

En 2000 llanzóse un sitiu n'español, ESPN Deportes.com. Anguaño cunta con ediciones p'Arxentina, Chile, Colombia, Estaos Xuníos, Méxicu y Venezuela.

== Radio ==
* [[ESPN Radio]]/[[ESPN Deportes Radio]] (Estaos Xuníos)
* [[LRI710 ESPN 107,9 FM|ESPN 107,9 FM]] (Arxentina; perteneciente a Radio Panda S.R.L. y operada por [[ESPN Llatinoamérica]])
* [[Radio Rivadavia|ESPN Radio en Rivadavia]] (Arxentina)
* [[ESPN Radio Fórmula]] (Méxicu)
* ESPN Radio 104.5 FM (República Dominicana)
* ESPN Radio Capital (Brasil)
* ESPN Radio (Australia)

== Competidores ==
* [[Fox Sports 1]]
* [[NBC Sports|NBCSN]]

== Ver tamién ==
* [[ESPN on ABC]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Category:ESPN}}

* {{Páxina web|http://espn.com}}
*[http://espndeportes.espn.go.com/ ESPN Deportes (EEXX)]


{{Tradubot|ESPN}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:ESPN|ESPN]]
[[Categoría:Canales de televisión deportivos]]
[[Categoría:Cadenes de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Walt Disney Company]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>oltl0uub9x4822932pcregu7u8q0cuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gilmore Girls</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94859</id>
    <revision>
      <id>4493343</id>
      <parentid>4454142</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22274" sha1="mpv6w2h4jivt7aoh9vmrumrxd3ryfls" xml:space="preserve">{{Serie}}

'''''Gilmore Girls''''' ye una [[serie de televisión]] de [[comedia]] y [[Drama (cine)|drama]] que s'emitió nos [[Estaos Xuníos]] dende'l [[5 d'ochobre]] de [[2000]], y darréu n'otros países del mundu. Creada por [[Amy Sherman-Palladino]], tuvo siete temporaes, y l'últimu episodiu emitir nos [[Estaos Xuníos]] el [[15 de mayu]] de [[2007]]. En 2016, el serviciu por [[streaming]] [[Netflix]] estrenó una miniserie de cuatro capítulos llamada ''Gilmore Girls: A Year in the Life'' que sigue la historia de los personaxes nueve años dempués.

== Entama ==
La serie trata sobre la vida de [[Lorelai Gilmore|Lorelai Victoria Gilmore]] ([[Lauren Graham]]) y de la so fía [[Rory Gilmore|Lorelai &quot;Rory&quot; Leigh Gilmore]] ([[Alexis Bledel]]), y desenvuélvese principalmente na ciudá ficticia de [[Stars Hollow]], [[Connecticut]]. Al empezar la serie, Lorelai tien de pidir dineru emprestao a los sos padres, colos qu'apenes trata dende la nacencia de Rory, pa matricular a ésta nel prestixosu colexu Chilton de la ciudá de [[Hartford]]. A cambéu, los padres de Lorelai impónen-y la condición de que dambes tienen de cenar con ellos cada vienres.

Mientres los capítulos traten temes como: familia, amistá, escuela, rellaciones ente xeneraciones y clases sociales. Carauterízase pol altu ritmu de los diálogos y les continues referencies culturales a la [[música rock]] y [[pop]], el [[cine]], la [[lliteratura]], la [[política]] y al [[feminismu]].

La serie sigue les peripecies de madre y fía mientres los años siguientes, con temes como percorríu profesional, sentimental, educativu, etc.

== Personaxes principales ==
* [[Lorelai Gilmore]] - [[Lauren Graham]], (temporaes 1 a 7)
* [[Rory Gilmore]] - [[Alexis Bledel]], (temporaes 1 a 7)
* [[Luke Danes]] - [[Scott Patterson]], (temporaes 1 a 7)
* [[Sookie St. James Melville]] - [[Melissa McCarthy]], (temporaes 1 a 7)
* [[Lane Kim]] - [[Keiko Agena]], (temporaes 1 a 7)
* [[Michel Gerard]] - [[Yanic Truesdale]], (temporaes 1 a 7)
* [[Paris Geller]] - [[Tema Weil]], (temporada 1 como recurrente, temporaes 2 a 7 como principal)
* [[Dean Forester]] - [[Jared Padalecki]], (temporada 1 como recurrente, 2 y 3 como principal, 4 y 5 como convidáu especial)
* [[Jess Mariano]] - [[Milo Ventimiglia]], (temporaes 2 y 3 como principal, temporaes 4 y 6 como convidáu especial)
* [[Kirk Gleason]] - [[Sean Gunn]], (temporaes 1 y 2 como recurrente, tempordas 3 a 7 como principal)
* [[Jason Stiles]] - [[Chris Eigeman]], (temporada 4 como principal)
* [[Logan Huntzberger]] - [[Matt Czuchry]], (temporada 5 como recurrente, temporaes 6 y 7 como principal)
* [[Emily Gilmore]] - [[Kelly Bishop]], (temporaes 1 a 7 como principal)
* [[Richard Gilmore]] - [[Edward Herrmann]], (temporaes 1 a 7 como principal)

== Otros personaxes habituales ==
* Babette Dell - [[Sally Struthers]] (1 a 7)
* Patricia &quot;Miss Patty&quot; LaCosta - [[Liz Torres]] (1 a 7) 
* [[Jackson Melville]] - [[Jackson Douglas]] (1 a 7)
* Sra. Kim - [[Emily Kuroda]] (1 a 7)
* Hanlin Charleston|Direutor Charleston - [[Dakin Matthews]] (1 a 3, 5 y 7)
* [[Max Medina]] - [[Scott Cohen]] (1 a 3)
* [[Tristan Dugray]] - [[Chad Michael Murray]] (1 y 2)
* Trovador de Stars Hollow|Grant (trovador) - [[Grant-Lee Phillips]] (1 a 7)
* Morey Dell - [[Ted Rooney]] (1 a 7)
* [[Christopher Hayden]] - [[David Sutcliffe]] (2 a 7)
* Sherry Tinsdale - [[Mädchen Amick]] (2 y 3)
* Taylor Doose - [[Michael Winters (actor)|Michael Winters]] (1 a 7)
* Brad Langford - [[Adam Wylie]] (1 a 3)
* Louise Grant - [[Teal Redmann]] (1 a 4)
* Madeline Lynn - [[Shelly Cole]] (1 a 4)
* Dave Rygalski - [[Adam Brody]] (3)
* Zack Van Gerbig - [[Todd Lowe]] (3 a 7)
* Brian Fuller - [[John Cabrera]] (3 a 7)
* Asher Fleming - [[Michael York]] (4)
* Liz Danes - [[Kathleen Wilhoite]] (4 a 7)
* April Nardini - [[Vanessa Marano]] (6 y 7 )
* Doyle McMaster - [[Danny Strong]] (4 a 7)
* Marty - [[Wayne Wilcox]] (4, 5 y 7)
* Gil - [[Sebastian Bach]] (4 a 7)
* TJ - [[Michael DeLuise]] (4 a 7)
* Lucy - [[Krysten Ritter]] (7)

== Llista d'episodios ==

=== Primer temporada ===
# [[Pilot (Gilmore Girls)]] 
# [[The Lorelais' first day at Chilton]] 
# [[Kill me now]] 
# [[The deer hunters]] 
# [[Cinnamon's wake]] 
# [[Rory's birthday parties]] 
# [[Kiss and tell]] 
# [[Love and war and snow]] 
# [[Rory's dance]] 
# [[Forgiveness and stuff]] 
# [[Paris is burning]] 
# [[Double date]] 
# [[Concert interruptus]] 
# [[That damn Donna Reed]] 
# [[Christopher returns]] 
# [[Star-crossed lovers and other strangers]] 
# [[The breakup, part 2]] 
# [[The third Lorelai]] 
# [[Emily in Wonderland]] 
# [[P.S. I lo...]] 
# [[Love, daisies and troubadours]]

=== Segunda temporada ===
# [[Sadie, Sadie]] 
# [[Hammers and veils]] 
# [[Red light on wedding night]] 
# [[The road trip to Harvard]] 
# [[Nick &amp; Nora/Sid &amp; Nancy]] 
# [[Presenting Lorelai Gilmore]] 
# [[Like mother, like daughter]] 
# [[The ins and outs of inns]] 
# [[Run away, little boy]] 
# [[The Bracebridge dinner]] 
# [[Secrets and loans]] 
# [[Richard in Stars Hollow]] 
# [[A-tisket, a-tasket]] 
# [[It should've been Lorelai]] 
# [[Lost and found]] 
# [[There's the rub]] 
# [[Dead uncles and vegetables]] 
# [[Back in the saddle again]] 
# [[Teach me tonight]] 
# [[Help wanted]] 
# [[Lorelai's graduation day]] 
# [[I can't get started]]

=== Tercer temporada ===
# [[Those lazy-hazy-crazy days]] 
# [[Haunted leg]] 
# [[Application anxiety]] 
# [[One's got class and the other one dyes]] 
# [[Eight o'clock at the oasis]] 
# [[Take the deviled eggs...]] 
# [[They shoot the Gilmores, don't they?]] 
# [[Let the games begin]] 
# [[A deep-fried Korean Thanksgiving]] 
# [[That'll do, pig]] 
# [[I solemnly swear]] 
# [[Lorelai out of water]] 
# [[Dear Emily and Richard]] 
# [[Swan song]] 
# [[Face-off]]
# [[The big one]] 
# [[A tale of Poes and fire]] 
# [[Happy birthday, baby]] 
# [[Keg! Max!]] 
# [[Say goodnight, Gracie]] 
# [[Here comes the son]] 
# [[Those are strings, Pinocchio]]

=== Cuarta temporada ===
# [[Ballrooms and biscotti]] 
# [[The Lorelais' first day at Yale]] 
# [[The hobbit, the sofa and Digger Stiles]] 
# [[Chicken or beef?]] 
# [[The fundamental things apply]] 
# [[An Affair to Remember (Gilmore Girls)|An affair to remember]] 
# [[The festival of living art]] 
# [[Die, jerk]] 
# [[Ted Koppel's big night out]] 
# [[The nanny and the professor]] 
# [[In the clamor and the clangor]] 
# [[A family matter]] 
# [[Nag hammadi is where they found the gnostic gospels]] 
# [[The incredible shrinking Lorelais]] 
# [[Scene in a mall]] 
# [[The reigning Lorelai]] 
# [[Girls in bikinis, boys doin' the twist]] 
# [[Tick, tick, tick, boom!]] 
# [[Afterboom]] 
# [[Luke can see her face]] 
# [[Last week fights, this week tights]] 
# [[Raincoats and recipes]]

=== Quinta temporada ===
# [[Say goodbye to Daisy Miller]] 
# [[A messenger, nothing more]] 
# [[Written in the stars]] 
# [[Tippecanoe and Taylor, too]] 
# [[We got us a Pippi Virgin!]] 
# [[Norman Mailer, I'm pregnant!]]
# [[You jump, I jump, jack]] 
# [[The party's over]] 
# [[Emily says hello]] 
# [[But not as cute as Pushkin]] 
# [[Women of questionable morals]] 
# [[Come home]] 
# [[Wedding bell blues]] 
# [[Say something]] 
# [[Jews and Chinese food]] 
# [[So... Good talk]] 
# [[Pulp Friction]] 
# [[To live and let Diorama]] 
# [[But I'm a Gilmore!]] 
# [[How many Kropogs to Cape Cod?]] 
# [[Blame booze and Melville]] 
# [[A House Is Not a Home (Gilmore Girls)|A house is not a home]]

=== Sesta temporada ===
# [[New and improved Lorelai]] 
# [[Fight face]] 
# [[The ungraduate]] 
# [[Always a Godmother, never a God]] 
# [[We've got magic to do]] 
# [[Welcome to the dollhouse]] 
# [[Twenty-one is the loneliest number]] 
# [[Let me hear your balalaikas ringing out]] 
# [[The prodigal daughter returns]] 
# [[He's slippin' 'em bread... Dig?]] 
# [[The perfect dress]] 
# [[Just like Gwen and Gavin]] 
# [[Friday night's alright for fighting]] 
# [[You've been Gilmored]] 
# [[A Vineyard Valentine]] 
# [[Bridesmaids revisited]] 
# [[I'm OK, you're OK]] 
# [[The real Paul Anka]] 
# [[I get a sidekick out of you]] 
# [[Super cool party people]] 
# [[Driving Miss Gilmore]] 
# [[Partings]]

=== Séptima temporada ===
# [[The long morrow]] 
# [[That's what you get, folks, for makin' Whoopee]] 
# [[Lorelai's first cotillion]] 
# [['S wonderful, 's marvelous]] 
# [[The great stink]] 
# [[Go, bulldogs!]] 
# [[French twist]] 
# [[Introducing Lorelai planetarium]] 
# [[Knit, people, knit!]] 
# [[Merry fisticuffs]] 
# [[Santa's secret stuff]] 
# [[To whom it may concern]] 
# [[I'd rather be in Philadelphia]] 
# [[Farewell, my pet]] 
# [[I'm a Kayak, hear me roar]] 
# [[Will you be my Lorelai Gilmore?]] 
# [[Gilmore girls only]] 
# [[Hai bale maze]] 
# [[It's just like riding a bike]] 
# [[Lorelai? Lorelai?]] 
# [[Unto the breach]] 
# [[Bon Voyage (Gilmore Girls)|Bon voyage]]

=== Gilmore Girls: A Year in the Life ===
* 1. Winter - Iviernu 
* 2. Spring - Primavera 
* 3. Summer - Branu 
* 4. Autumn - Seronda

== Producción ==
La serie rodar nun enorme decoráu, llamáu &quot;Midwest Street&quot;, construyíu na parte trasera de los estudios de la [[Warner Brothers]] pa la película ''La Exótica'' (''[[Saratoga Trunk]]'', 1946).

== Receición ==

=== Ratings ===
La llista siguiente presenta detalles d'audiencia per temporada, de les ''Gilmore Girls'' nos Estaos Xuníos (basaos nel permediu total de televidentes por episodiu).

La serie ocupó mientres les sos primeres cuatro temporaes el primer llugar nel grupu demográficu de muyeres de 18 a 25 años nel mesmu país.

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background-color:#e0e0e0&quot;
! | Temporada
!| Temporada televisiva
!| Red difusora
!| Posición
! | Espectadores (en millones)
|- style=&quot;background-color:#e0e0e0&quot;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; | 1
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2000–2001
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[The WB]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | #126
! style=&quot;text-align:center&quot; | 3,6&lt;ref name=&quot;0001season&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,256435,00.html |títulu=The Bitter End |editor=[[Entertainment Weekly]] Publicáu na edición #598, 1 de xunu de 2001 |fechaaccesu=25 de setiembre de 2011 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120718141929/http://www.ew.com/ew/article/0,,256435,00.html |fechaarchivu=2012-07-18 }}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2001–2002
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[The WB]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | #121
! style=&quot;text-align:center&quot; | 5,2&lt;ref name=&quot;USATwrap01-02&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.usatoday.com/life/television/2002/2002-05-28-year-end-chart.htm|newspaper=[[USA Today]]|fecha=28 de mayu de 2002|títulu=How did your favorite show rate? |fechaaccesu=25 de setiembre de 2011|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2002–2003
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[The WB]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | #121
! style=&quot;text-align:center&quot; | 5,2&lt;ref name=&quot;Nielsen02-03&quot;&gt;{{cita web |url=https://groups.google.com/group/rec.arts.tv/browse_thread/thread/ee82c0640bcaeb06/82c78y0fe7710443?lnk=st&amp;q=nielsen+top+156&amp;rnum=1#82c78y0fe7710443|work=rec.arts.tv|fecha=20 de mayu de 2003|títulu= Nielsen's TOP 156 Shows for 2002–03 |fechaaccesu=25 de setiembre de 2011|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; | 4
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2003–2004
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[The WB]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | #157
! style=&quot;text-align:center&quot; | 4,1&lt;ref name=&quot;season0304&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.abcmedianet.com/Web/progcal/dispDNR.aspx?id=060204_12 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930171419/http://www.abcmedianet.com/Web/progcal/dispDNR.aspx?id=060204_12 |fechaarchivu=30 de setiembre de 2007|títulu=I. T. R. S. Ranking Report: 01 Thru 210|editor=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet |fechaaccesu=25 de setiembre de 2011|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2004–2005
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[The WB]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | #110
! style=&quot;text-align:center&quot; | 4,8&lt;ref name=&quot;HPwrap04-05&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000937471|newspaper=[[The Hollywood Reporter]]|fecha=27 de mayu de 2005|títulu=2004–05 primetime series wrap |fechaaccesu=25 de setiembre de 2011|idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070519102605/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000937471 |fechaarchivu=19 de mayu de 2007}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; | 6
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2005–2006
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[The WB]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | #119
! style=&quot;text-align:center&quot; | 4,5&lt;ref name=&quot;HPwrap05-06&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1002576393|newspaper=[[The Hollywood Reporter]]|fecha=26 de mayu de 2006|títulu=2005–06 primetime series wrap |fechaaccesu=25 de setiembre de 2011|idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061208201731/http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1002576393 |fechaarchivu=8 d'avientu de 2006}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; | 7
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2006–2007
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[The CW]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | #129
! style=&quot;text-align:center&quot; | 3,7&lt;ref name=&quot;HPwrap06-07&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/y3ifbfdd1bcb53266ad8d9a71cad261604f|newspaper=[[The Hollywood Reporter]]|fecha=25 de mayu de 2007|títulu=2006–07 primetime wrap|idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070528062839/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/y3ifbfdd1bcb53266ad8d9a71cad261604f |fechaarchivu=28 de mayu de 2007}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
! style=&quot;text-align:center&quot; | A Year in the Life
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2016
| style=&quot;text-align:center&quot; | [[Netflix]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 
! style=&quot;text-align:center&quot; | 
|}

== Emisión Internacional ==
* {{Bandera|UNASUR}} Llatinoamérica: [[Warner Channel]], [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]] y [[Glitz*]]
* {{Bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} Países Árabes: Dubái One
* {{Bandera|Australia}} Australia: Arena, Channel Nine
* {{Bandera|Austria}} Austria: ORF1
* {{Bandera|Arxentina}} Arxentina: [[Warner Channel]], [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]], [[Telefé]] y [[Glitz*]]
* {{Bandera|Bélxica}} Bélxica: VijfTV, Kanaal 2, ClubRTL
* {{Bandera|Brasil}} Brasil: [[SBT]], [[Warner Channel]], [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]] y [[Glitz*]] 
* {{Bandera|Bulgaria}} Bulgaria: Chanel 1
* {{Bandera|Chile}} Chile: [[Warner Channel]], [[Mega (canal de televisión de Chile)|Mega]] (2008), [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]], [[Glitz*]] y [[Chilevisión]] (2015)
* {{Bandera|Costa Rica}} Costa Rica: [[Teletica]], [[Warner Channel]], [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]] y [[Glitz*]]
* {{Bandera|Cuba}} Cuba: [[Multivisión]]
* {{Bandera|Dinamarca}} Dinamarca: Kanal 4 y Kanal 5
* {{Bandera|Ecuador}} Ecuador: [[Warner Channel]], [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]], [[Teleamazonas]] y [[Glitz*]]
* {{Bandera|Eslovaquia}} Eslovaquia: [[TV Adomadura]]
* {{Bandera|España}} España: [[La 2]], [[Cosmopolitan Televisión|Cosmopolitan]] y [[Divinity]]
* {{Bandera|Estonia}} Estonia: [[Eesti Televisioon]]
* {{Bandera|El Salvador}} El Salvador: [[Warner Channel]], [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]], [[Glitz*]]
* {{Bandera|Finlandia}} Finlandia: [[Yle TV1]]
* {{Bandera|Italia}} Italia: [[Canale 5]], [[Italia 1]], [[Fox Life|FOX Life]], [[Mya]] y [[La 5]]
* {{Bandera|Méxicu}} Méxicu: [[Warner Channel]], [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[Cadenatres]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]] y [[Glitz*]] 
* {{Bandera|Noruega}} Noruega: [[TVNorge]]
* {{Bandera|Portugal}} Portugal: [[Fox Life|FOX Life]] 
* {{Bandera|Suiza}} Suiza: RSI LA 1
* {{Bandera|Uruguái}} Uruguái: [[Warner Channel]], [[Boomerang Llatinoamérica|Bumerán]], [[MTV Llatinoamérica|MTV]], [[Glitz*]] y [[Canal 10]]

El 1ᵘ de xunetu de 2016 el serviciu [[Netflix]] punxo a disposición de les sos subscriptores les siete temporaes de la serie.

== Na cultura popular ==
* Nun episodiu de ''[[Scrubs]]'', el Turk personaxe ve privada del espectáculu y cuando se-y pide al so amigu JD si vía l'últimu episodiu, JD respuende con: &quot;I'm so mad at Lorelai, I can't even talk right now.&quot; (''n'asturianu: &quot;Toi bien enoxáu con Lorelai, nin siquier puedo falar nesti momentu.&quot;'')&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=w4MS2m8sdcQ|títulu=Scrubs Turk Night |fechaaccesu=15 de marzu de 2006|fecha=23 de xunu de 2012|editorial=YouTube}}&lt;/ref&gt; Nun episodiu separáu, el personaxe de Ted pensó que'l día de la selmana foi'l martes, y cuando daquién díxo-y que yera miércoles, respondió (''n'asturianu: &quot;Oh, home! Perdí un Gilmore Girls!&quot;'')

* Nun episodiu de ''[[Mad TV]]'', qu'asonsaña'l show con un segmentu tituláu &quot;Gabmore Girls.&quot;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=4LLUE8W7p2jQ|títulu=MAD TV Gabmore Girls |fechaaccesu=15 de marzu de 2006|fecha=23 de xunu de 2012|editorial=YouTube}}&lt;/ref&gt;

* Nun episodiu de la serie ''[[Supernatural (serie de televisión)|Supernatural]] (T:2. Y:18)'', interpretáu por Sam viendo a ''Gilmore Girls'' actor [[Jared Padalecki]], ta montando l'autobús turísticu nel llote WB cuando'l guía anuncia &quot;and now to the right is Stars Hollow! It's the setting for television series ''Gilmore Girls'' and if we're lucky, we might even catch one of the show's stars.&quot; (''n'asturianu: &quot;y agora a la derecha ye Stars Hollow! Ye l'escenariu de la serie de televisión Gilmore Girls y si estimamos, podríamos inclusive coyer una de les estrelles del show.&quot;'') Sam oyer esto, vuélvese bien incómodu y rápido baxóse del autobús.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.supernaturalwiki.com/index.php?title=2.18_Hollywood_Babylon_%28transcript%29|títulu=Supernatural transcript|fechaaccesu=15 de marzu de 2006|fecha=23 de xunu de 2012|editorial=supernatural wiki|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111224180700/http://supernaturalwiki.com/index.php?title=2.18_Hollywood_Babylon_(transcript)|fechaarchivu=2011-12-24}}&lt;/ref&gt;

* Na comedia de ABC ''[[Happy Endings (serie de televisión)|Happy Endings]]'', Penny referir a ella yá la so madre como &quot;like the Gilmore Girls but we came first and we're better.&quot; (''n'asturianu: &quot;al igual que les moces Gilmore, pero llegamos primeru y nós somos meyores.&quot;'') Otru personaxe, Brad, cita l'espectáculu diciendo: &quot;she worked at an inn with her best friend Sookie St. James.&quot; (''n'asturianu: &quot;trabayó nuna posada cola so meyor amiga Sookie St. James.&quot;'')&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=UlTsm3vM6aw|títulu=Happy Endings references Gilmore Girls |fechaaccesu=27 d'abril de 2012|fecha=23 de xunu de 2012|editorial=YouTube}}&lt;/ref&gt;

* Nel drama musical de Fox ''[[Glee]]'' episodiu llamáu &quot;[[The Role You Were Born to Play]]&quot;, [[Blaine Anderson]] diz-y a [[Sam Evans]] &quot;that sent the box of ''Gilmore Girls'' for [[Kurt Hummel]] that returned without being opened.&quot; (''n'asturianu: &quot;qu'unvió a la caxa de Gilmore Girls por Kurt Hummel que devolvió ensin abrir.&quot;'')

* Nun episodiu de la serie de [[The CW]] ''[[Gossip Girl]]'', dambos personaxes [[Blair Waldorf]] y el so padre referir a ''Gilmore Girls''. El padre de Blair pidió &quot;if she had been up all night watching Gilmore Girls&quot; (''n'asturianu: &quot;si tuviera tola nueche viendo Gilmore Girls&quot;'') la nueche primero qu'ella enteróse de si fuera aceptada llueu en Yale, a lo qu'ella respondió que &quot;deserved to get into Yale more than Rory&quot;. (''n'asturianu: &quot;merecía entrar en Yale más que Rory&quot;.'')&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://barthel.tumblr.com/post/71692056/the-circle-is-closed|títulu=The circle is closed |fechaaccesu=22 de febreru de 2013|apellíu=Barthel|nome=Mike|fecha=19 de xineru de 2009}}&lt;/ref&gt;

* Nun episodiu de ''[[Los hermanos Venture]]'' llamáu &quot;Return to Malice&quot; El monarca esclama que la encantadora ciudá de Malice, onde vivíen los científicos malvaos, paecía &quot;the town from the ''Gilmore Girls''&quot;. (''n'asturianu: &quot;la ciudá de les moces Gilmore&quot;.'')

== Gilmore Girls: A Year in the Life ==
El 25 de payares de 2016 foi estrenada en Netflix la miniserie ''''[[Gilmore Girls: A Year in the Life]]'''', que tuvo crítiques positives.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Gilmore Girls: A Year in the Life|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/gilmore_girls/s08|website=Rotten Tomatoes}}&lt;/ref&gt; Esta marca la torna de Amy Sherman-Palladino y el so maríu Daniel Palladino como productores executivos, escritores y direutores n'abandonando la trama na sesta temporada de la serie. La miniserie consiste en cuartu episodios d'ente 88 a 102 minutos nos cualos síguese la vida de los personaxes nueve años dempués del final de la serie, al traviés de les cuatro estaciones d'un añu.&lt;ref name=&quot;revival&quot;&gt;{{cita web |url=http://tvline.com/2015/10/19/gilmore-girls-revival-netflix-new-episodes/ |títulu=''Gilmore Girls'' Limited-Series Revival Set at Netflix — This Is ''Not'' a Drill |editorial=TVLine |nome=Michael |apellíu=Ausiello |fecha=19 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www2.warnerbros.com/gilmoregirls/index.html Páxina oficial] (inglés)
* [https://web.archive.org/web/20070918063451/http://www.cwtv.com/shows/gilmore-girls Gilmore Girls in The CW Network] (inglés)
* {{IMDb títulu|id=0238784|títulu=Gilmore Girls}}
*https://www.imdb.com/title/tt5435008/

{{wikiquote|Gilmore Girls|Gilmore Girls}}

{{Tradubot|Gilmore Girls}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Gilmore Girls|Gilmore Girls]]
[[Categoría:Series de televisión de Netflix]]</text>
      <sha1>mpv6w2h4jivt7aoh9vmrumrxd3ryfls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Furacán Katrina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95021</id>
    <revision>
      <id>4493201</id>
      <parentid>4477323</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T03:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137032" sha1="kforfl5jhub569kyva5j326bjwpg04a" xml:space="preserve">{{redirixe equí|Katrina|Katrina (dixebra)}}
{{Ficha de fenómenu meteorolóxicu |
nome=Furacán Katrina
| categoría=cat5
| tipu=furacán
| allugamientu imaxe=[[Ficheru:Hurricane Katrina August_28_2005 NASA.jpg|200px|300px]]
| nome imaxe=El furacán Katrina nel so picu d'intensidá'l [[28 d'agostu]]
| formáu=[[23 d'agostu|23]]
| disipáu=[[31 d'agostu]]
| vientu máximu=280 [[quilómetru per hora|km/h]] (175 [[mph]])
| presión mínima=902 [[mbar]] ([[hPa]]; 26.64 [[Pulgada de mercuriu|inHg]])
| daños totales=108 mil millones (2005 [[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]]) &lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Dead 2011&quot;/&gt;
| fallecimientos totales= 1836 total&lt;ref name=&quot;summarysep152011&quot;&gt;{{cita web |títulu=Tropical Cyclone Report - Hurricane Katrina |url=http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL122005_Katrina.pdf |fechaaccesu= 10 d'agostu de 2012 |editorial=[[Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica]] |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL122005_Katrina.pdf|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
| árees afeutaes=[[Les Bahames]]&lt;br /&gt;[[Florida]]&lt;br /&gt;[[Cuba]]&lt;br /&gt;[[Louisiana]] (especialmente'l [[área metropolitana de Nueva Orleans]])&lt;br /&gt; [[Mississippi]]&lt;br /&gt; [[Alabama]] &lt;br /&gt;La mayor parte de la mariña este d'[[Estaos Xuníos]]
| temporada de furacanes=[[temporada de furacanes nel Atlánticu de 2005]]
}}
El '''furacán Katrina''' foi unu de los más destructivos y el que causó más víctimes mortales de la temporada de [[furacanes]] nel [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] de [[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2005|2005]].

Trátase del furacán que provocó más daños económicos, según unu de los cinco furacanes más mortíferos, de la [[historia d'Estaos Xuníos]].&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Knabb |nome=Richard D. |coautores=Rhome, Jamie R.; Brown, Daniel P. |url=http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL122005_Katrina.pdf |formatu=PDF |títulu=Tropical Cyclone Report: Hurricane Katrina: 23–30&amp;nbsp;August 2005 |editorial=[[Centru Nacional de Furacanes]] |fecha=20 d'avientu de 2005; publicáu'l 10 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL122005_Katrina.pdf|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, el Katrina ye'l sestu más intensu de tolos furacanes del Atlánticu rexistraos. Siquier 1833 persones finaron debíu al propiu furacán o los consiguientes hinchentes, convirtiéndose nel furacán más mortíferu n'Estaos Xuníos dende'l [[furacán San Felipe II]], de 1928; la cifra total de daños materiales envaloróse nun principiu en 108&amp;nbsp;000 millones de dólares (2005 [[dólar d'Estaos Xuníos|USD]]),&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; cuasi'l cuádruplu que la de los desperfectos causaos pol [[furacán Andrew]] en [[1992]].&lt;ref name=&quot;andrewtcr&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nhc.noaa.gov/1992andrew.html |títulu=Preliminary Report for Hurricane Andrew |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |apellíos=Rappaport |nome=Ed |editorial= Centru Nacional de Furacanes |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[23 d'agostu]] de [[2005]] el furacán Katrina formóse sobre [[Les Bahames]] y crució el sur de [[Florida]] como un [[Escala de furacanes de Saffir-Simpson|furacán de categoría 1]] moderáu, causando delles muertes ya inundación antes de fortalecese rápido nel [[golfu de Méxicu]]. N'algamando la categoría 5, la nube debilitóse antes de tocar tierra per segunda vegada como un furacán de categoría 3 el [[29 d'agostu]] nel sureste de [[Louisiana]]. El Katrina afaró les mariñes del golfu dende Florida a [[Texas]] por cuenta de la so intensificación. El mayor númberu de muertes rexistrar en [[Nueva Orleans]], que quedó anubierta porque'l so sistema de [[dique]]s falló, colapsándose munchos d'ellos delles hores dempués de que'l furacán siguiera tierra adientro. El 80&amp;nbsp;% de la ciudá según grandes superficies de [[Parroquies de Louisiana|parroquies]] colindantes quedaron anubiertes, calteniéndose asina mientres selmanes.&lt;ref name=&quot;TPInteractive&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Swenson |nome=Dan D. |coautores=Marshall, Bob |url=http://www.nola.com/katrina/graphics/credits.swf |formatu=SWF |títulu=Flash Flood: Hurricane Katrina's Inundation of New Orleans, August&amp;nbsp;29, 2005 |editorial=[[Times-Picayune]] |fecha=14 de mayu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Sicasí, los daños materiales más importantes producir n'árees costeres, como l'hinchente en cuestión d'hores de toles ciudaes costeres de [[Mississippi]], l'arrastre de numberosos barcos y casinos flotantes a tierra firme, lo que provocó'l so choque con edificios, algamando les foles alloñes de 10 a 19 km dende la mariña.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot; /&gt;

El fallu de les proteiciones de Nueva Orleans ye consideráu como'l mayor desastre d'inxeniería civil de la historia d'[[Estaos Xuníos]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lasce.org/documents/RaySeedsLetter.pdf |títulu=Letter from Ray Seed, Professor of Civil and Environmental Engineering to the President, American Society of Civil Engineers |formatu=PDF |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.lasce.org/documents/RaySeedsLetter.pdf|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; y dio llugar a una demanda contra'l [[Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu de los Estaos Xuníos]], que diseñó y construyó'l sistema de diques, en virtú de la ''Flood Control Act'' de [[1965]]. El Cuerpu d'Inxenieros foi atopáu responsable del fallu de los diques y de los hinchentes pol xuez Stanwood Duval en xineru de 2008,&lt;ref name=xuiciu&gt;{{cita noticies |apellíos=Nossiter |nome=Adam |url=http://www.nytimes.com/2008/02/01/us/01corps.html?_r=2&amp;ref=us |títulu=In Court Ruling on Floods, More Pain for New Orleans |editorial=[[New York Times]]|fecha=1 de febreru de 2008 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; pero al tratase d'una axencia federal nun pudo ser declarada responsable económica por cuenta de la inmunidá establecida pola ''Flood Control Act'' de [[1928]]. De la mesma, llevóse a cabu una investigación sobre l'actuación de los gobiernos federal, estatal y local, lo que desaguó na dimisión de Michael D. Brown, direutor de l'[[Axencia Federal pal Manexu d'Emerxencies|Axencia Federal pa la Xestión d'Emerxencies]] (FEMA, poles sos sigles [[idioma inglés|inglés]]), y d'Eddie Compass, superintendente del [[Departamentu de Policía de Nueva Orleans]].

Delles axencies como la [[Guardia Costera d'Estaos Xuníos]], el [[Centru Nacional de Furacanes]] (CNH) y el [[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Estaos Xuníos)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] fueron emponderaos pola so actuación, pa la cual cuntaron con precises previsiones meteorolóxiques con abondu tiempu d'antelación.&lt;ref name=&quot;CongressInvestigation A&quot;&gt;{{cita publicación |autor=[[Congresu d'Estaos Xuníos]]|fecha=19 de febreru de 2006|títulu=A Failure of Initiative: Final Report of the Select Bipartisan Committee to Investigate the Preparation for and Response to Hurricane Katrina |editorial=Government Printing Office |allugamientu=[[Washington D. C.]] |páxina=70|formatu=PDF |idioma=inglés |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |url=http://www.gpoaccess.gov/katrinareport/fullreport.pdf |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060422041158/http://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/15feb20061230/www.gpoaccess.gov/katrinareport/preparation.pdf|fechaarchivu=22 d'abril de 2006}}&lt;/ref&gt; Sicasí, inclusive los más insistentes avisos per parte d'oficiales de distintos cuerpos a los habitantes pa evacuar la zona primero que llegara'l furacán nun reflexaben la posibilidá de que los diques pudieren vencer.&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://www.huffingtonpost.com/sandy-rosenthal/katrina-levees-warning_b_1001777.html |obra=[[Huffington Post]] |nome=Sandy |apellíu=Rosenthal |títulu=Insistent Appeals to Evacuate Did Not Warn That the Levees Could Break |fecha=11 d'ochobre de 2011 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Historia meteorolóxica ==
[[Ficheru:Katrina 2005 track.png|thumb|left|300px|Trayeutoria del furacán Katrina.]]
[[Ficheru:Katrina 2005-08-25 1630Z (alternate).jpg|thumb|right|250 px|El Katrina poco primero de recalar en Florida.]]
El furacán Katrina foi la docena [[nube tropical]] que se formó na temporada de furacanes de 2005 al sureste del archipiélagu de les Les Bahames el [[23 d'agostu]], como resultáu de la confluencia d'una [[onda tropical]] y de la [[depresión tropical Diez (2005)|depresión tropical Diez]].&lt;ref name=&quot;NHC disc 001&quot;&gt;{{cita web | autor = Stewart, Stacy | editorial = Centru Nacional de Furacanes | url = http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/dis/al122005.discus.001.shtml | títulu = Tropical Depression Twelve, Discussion Non. 1, 5:00 p.m. EDT | fecha=23 d'agostu de 2005 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Esti sistema algamó'l estatus de nube tropical na mañana del 24 d'agostu, momentu nel cual recibió'l nome de Katrina. Esta nube siguió en direición escontra Florida y convirtióse en [[furacán]] solamente dos hores primero que tocara tierra ente [[Hallandale Beach]] y [[Aventura (Florida)|Aventura]] na mañana del [[25 d'agostu]]. La nube debilitar al enfusase en tierra firme, pero recuperó'l estatus de furacán alredor d'una hora dempués d'entrar nel [[golfu de Méxicu]].&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot; /&gt;

[[Ficheru:Katrina 2005-08-28 2145Z.jpg|thumb|left|300px| El Katrina el 28 d'agostu, cerca de la mariña del golfu.]]
El [[27 d'agostu]] la nube algamó la categoría 3 de la [[escala de furacanes de Saffir-Simpson]], convirtiéndose nel tercer gran furacán de la temporada.&lt;ref name=&quot;NHC pa 016&quot;&gt;{{cita web | autor = Knabb, Richard | editorial = Centru Nacional de Furacanes | títulu = Hurricane Katrina Advisory Non. 16, 5:00 a.m. EDT | fecha = 27 d'agostu de 2005 | fechaaccesu=13 d'agostu de 2005 | url = http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/pub/al122005.public.016.shtml? |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Un ciclu de reemplazu de la paré del güeyu alterió la intensificación de la nube, pero provocó qu'esta práuticamente doblara'l so tamañu. El Katrina volvió intensificase rápido y algamó la categoría 5 na mañana del [[28 d'agostu]], según el so picu d'intensidá a la 1:00 [[UTC-5]] d'esi mesmu día, con rabaseres de 280 km/h y una presión de 902 [[milibar]]es.&lt;ref name=&quot;NHC pa 023a&quot;&gt;{{cita web | autor = Pasch, Richard | editorial = Centru Nacional de Furacanes | títulu = Hurricane Katrina Intermediate Advisory Non. 23a, 1:00 p.m. CDT | fecha = 28 d'agostu de 2005 | fechaaccesu=13 d'agostu de 2005| url = http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/pub/al122005.public_a.023.shtml? |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; D'esta miente, el furacán Katrina convertir nel cuartu más intensu de los rexistraos nel [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] hasta entós, superáu darréu namái polos furacanes [[Furacán Rita|Rita]] y [[Furacán Wilma|Wilma]] más tarde na mesma temporada; tamién foi'l furacán más intensu rexistráu nel [[golfu de Méxicu]] hasta entós, anque esti récor sería devasáu más tarde pol furacán Rita.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot; /&gt;La nube intensificóse, pos, velozmente, pasando de ser un furacán de categoría 3 a un furacán de categoría 5 en tan solo un día. Esti rápidu recrudecimiento deber al pasu de la nube sobre les &quot;inusualmente calientes&quot; [[Temperatura de la superficie del mar|agües]] de la [[corriente de Llazu]], qu'amontaron la velocidá del vientu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Leben, Robert; Born, George; Scott, Jim |url=http://www.colorado.edu/news/releases/2005/358.html |títulu=CU-Boulder Researchers Chart Katrina's Growth In Gulf Of Mexico |editorial=[[Universidá de Colorado en Boulder]] |fecha=15 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090301014255/http://www.colorado.edu/news/releases/2005/358.html |fechaarchivu=1 de marzu de 2009}}&lt;/ref&gt;

Katrina tocó tierra per segunda vegada a les 6:10 [[Tiempu universal coordináu|UTC]]-5 del [[29 d'agostu]] como un furacán de categoría 3 con vientos de 205 km/h cerca de [[Buras]] ([[Louisiana]]). Al recalar en tierra firme, los vientos huracanados estender hasta a 190 km del centru de la nube, puntu nel cual la presión yera de 920 mbar. En travesando'l sureste de Louisiana y el [[Senu (xeografía)|senu]] de Breton, el furacán tocó tierra per tercer vegada cerca de la frontera ente Louisiana y [[Mississippi]] con vientos de 195 km/h y siendo inda de categoría 3.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot; /&gt; El Katrina caltuvo'l so estatus de furacán nel so pasu por Mississippi, perdiéndolo finalmente más de 240 km tierra adientro cerca de [[Meridian (Mississippi)]]. Foi degradáu a una depresión tropical cerca de [[Clarksville (Tennessee)]],&lt;ref name=&quot;NHC pa 031&quot;&gt;{{cita web | autor = Avila, Lixion | editorial = Centru Nacional de Furacanes | títulu = Tropical Depression Katrina Advisory Non. 31, 10 a.m. CDT | fecha = 30 d'agostu de 2005 | fechaaccesu= 10 d'agostu de 2012 | url = http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/pub/al122005.public.031.shtml? |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; pero los sos retazos pudieron estremase per última vegada al este de la rexón de los [[Rexón de los Grandes Llagos|Grandes Llagos]] el [[31 d'agostu]], cuando foi finalmente absorbíu por un frente fríu. La [[ciclón extratropical|nube extratropical]] resultante dirixóse rápido escontra'l nordés y afectó al este de [[Canadá]].&lt;ref name=&quot;HPC pa 037&quot;&gt;{{cita web | url = http://weather.unisys.com/hurricane/archive/0509/05090100 | títulu = Public Advisory 37 for the Remnants of Katrina, 11 p.m. EDT | fecha = 31 d'agostu de 2005 | editorial = [[Centru de Previsión Hidrometeorológica]] | fechaaccesu = 10 d'agostu de 2012 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130922043947/http://weather.unisys.com/hurricane/archive/0509/05090100 | fechaarchivu = 2013-09-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CHC disc 2006-08-31T0800&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.atl.ec.gc.ca/weather/hurricane/bulletins/20050831114442.Katrina.txt.en | títulu = Post-Tropical Storm Katrina Information Statement, 08:00 a.m. EDT | editorial = [[Centru Canadiense de Furacanes]] |fecha=31 d'agostu de 2005 | fechaaccesu=13 d'agostu de 2005 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060716042249/http://www.atl.ec.gc.ca/weather/hurricane/bulletins/20050831114442.Katrina.txt.en | fechaarchivu = 16 de xunetu de 2006}}&lt;/ref&gt;

== Prevención ==
=== Gobierno federal ===
[[Ficheru:BUSHLA.jpg|thumb|300px|Arrodiáu per [[Michael Chertoff]], [[Secretaría de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|secretariu de Seguridá Nacional]], y pol [[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos|secretariu de Defensa]] [[Donald Rumsfeld]], el presidente [[George W. Bush]] axúntase'l 31 d'agostu de 2005 con miembros de la fuercia operacional de la [[Casa Blanca]] pa tratar sobre la recuperación de los daños causaos pol furacán Katrina, na ''Cabinet Room'' de la Casa Blanca.]]
Na mañana del [[26 d'agostu]], a les 10:00 [[UTC-5]], el furacán Katrina algamó la categoría 3 nel golfu de Méxicu. Darréu, pela tarde, el CNH decatar de que'l Katrina terminaría dirixéndose escontra'l [[panhandle|saliente]] de Florida y revisó la trayeutoria prevista pa la nube.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Spann, James |url=http://www.jamesspann.com/bmachine/calendar/wxtalk/26,08,2005 |títulu=&quot;Models Shifting West,&quot; &quot;NHC Shifting Track To MS Coast&quot; and &quot;Late Katrina Thoughts&quot; from the ABC33/40 Weather Blogue |fecha=26 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060329193342/http://www.jamesspann.com/bmachine/calendar/wxtalk/26,08,2005 |fechaarchivu=2006-03-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NHC disc 014&quot;&gt;{{cita web | autor = Stewart, Stacy | editorial = National Hurricane Center | títulu = Hurricane Katrina Discussion Non. 14, 5:00&amp;nbsp;pm EDT | fecha = 26 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |url = http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/dis/al122005.discus.014.shtml? |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El CNH emitió un avisu de furacanes pal sureste de Louisiana, incluyendo l'área de Nueva Orleans, a les 10:00 UTC-5 del [[27 d'agostu]].&lt;ref name=&quot;NHC Katrina Advisory 17&quot;&gt;{{cita web|autor=Centru Nacional de Furacanes |títulu=Hurricane Katrina Advisory Number 17, 10 a.m. CDT, August 27, 2005 |editorial=[[Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica]]|fechaaccesu=13 d'agostu de 2011 |url=http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/pub/al122005.public.017.shtml? |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Esa mesma tarde, el NHC amplió l'avisu a la mariña de Mississippi y Alabama, según a la mariña de Louisiana hasta [[Intracoastal City]].&lt;ref name=&quot;NHC Katrina Advisory 19&quot;&gt;{{cita web |autor=Centru Nacional de Furacanes |títulu=Hurricane Katrina Advisory Number 19, 10 p.m. CDT, August 27, 2005|editorial=[[Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica]]|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |url=http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/pub/al122005.public.019.shtml? |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

La [[Guardia Costera d'Estaos Xuníos]] empezó a apostar los sos efeutivos alredor de la zona d'impautu prevista y activó a los sos reservistas.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.uscg.mil/history/katrina/katrinaindex.asp |títulu=The U.S. Coast Guard &amp; Hurricane Katrina - Historical Index |editorial=Guardia Costera d'Estaos Xuníos |fechaaccesu=13 d'agostu de 2005 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El 27 d'agostu, treslladó al so personal fora de la rexón de Nueva Orleans primero que s'ordenar evacuala.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Hurricane Katrina: How the Coast Guard Got it Right |autor=Amanda Ripley |fecha=23 d'ochobre de 2005 |editorial=[[Time Magazine]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1122007-2,00.html |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130521131513/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1122007-2,00.html |fechaarchivu=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt; Delles aeronaves del centru d'entrenamientu aereu de [[Mobile (Alabama)]] llevaron a cabo operaciones de rescate dende [[Texas]] a Florida.&lt;ref name=&quot;CG leadership&quot;&gt;{{cita web | autor = Bruce Jones y David Callahan | títulu = Leadership Talent Remaneces During Hurricane Katrina Aviation Rescue Operations | url = http://www.uscg.mil/hr/cg133/news/archive/fall05.pdf | editorial = Guardia Costera d'Estaos Xuníos | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El tráficu aereu volvió al golfu de Méxicu escontra la tarde del [[29 d'agostu]]. Munches aeronaves, que les sos tripulaciones perdieren en gran parte los sos llares mientres el furacán, empezaron aun así con rescates de forma siguida en Nueva Orleans y a lo llargo de les mariñes de Mississippi y Alabama.&lt;ref name=&quot;WP Coast Guard&quot;&gt;{{cita noticia | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/05/AR2005090501418.html | títulu = Coast Guard's Response to Katrina a Silver Lining in the Storm | autor = Stephen Barr |fecha = 6 de setiembre de 2005 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 | editorial = Washington Post}}&lt;/ref&gt;

El [[presidente d'Estaos Xuníos]] [[George W. Bush]] declaró'l [[estáu d'emerxencia]] en ciertes rexones de Louisiana, Alabama y Mississippi el 27 d'agostu, dos díes primero que'l furacán tocara tierra.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Bush, George W. |url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/08/20050827-1.html |títulu=Statement on Federal Emergency Assistance for Louisiana |editorial=[[Casa Blanca]] |fecha= 27 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Esa mesma tarde, el CNH reclasificó la situación emitiendo una alerta de furacanes pal tramu costeru ente [[Morgan City (Louisiana)]] y la frontera ente Alabama y Florida, doce hores dempués de que'l primer avisu fuera emitíu, según una alerta por [[nube tropical]] pal saliente de Florida.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

Mientres delles videoconferencias realizaes los díes 28 y 29 d'agostu col presidente presente, el direutor del CNH, Max Mayfield, espresó la so medrana de que'l Katrina pudiera tener unos efeutos nefastos sobre los diques de Nueva Orleans. Nuna de les videoconferencias afirmó: &quot;nun creo que naide pueda dici-y con total seguridá agora mesmu si los diques van colapsar o non, pero trátase obviamente d'una posibilidá bien, bien esmolecedora&quot;.&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Traducción del inglés: &quot;I do not think anyone can tell you with confidence right now whether the levees will be topped or not, but that's obviously a very, very great concern&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Levee Breach Warning&quot;&gt;{{cita web | url = https://www.cnn.com/2006/POLITICS/03/02/fema.tapes/index.html | títulu = Transcripts, tape show Bush, Brown warned on Katrina | fecha= 2 de marzu de 2006 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 | editorial = CNN.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El 28 d'agostu, cuando se vio cuál yera'l verdaderu tamañu del Katrina, el CNH estendió l'alerta por nube tropical a la mayor parte de la mariña de Louisiana y a una parte entá mayor del saliente de Florida. La oficina de Nueva Orleans/Baton Rouge del Serviciu Meteorolóxicu Nacional emitió un boletín alvirtiendo de que dicha área quedaría &quot;inhabitable mientres selmanes&quot; tres un &quot;dañu devastador&quot; causáu pol Katrina, que naquel momentu avanzaba cola mesma intensidá cola que lo fixo'l [[furacán Camille]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.srh.noaa.gov/data/warn_archive/LIX/NPW/0828_214001.txt |títulu=&quot;NWS bulletin&quot; |editorial= Serviciu Meteorolóxicu Nacional |fecha=28 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070403074848/http://www.srh.noaa.gov/data/warn_archive/LIX/NPW/0828_214001.txt |fechaarchivu=3 d'abril de 2007 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El 28 d'agostu, el presidente Bush faló cola gobernadora Blanco pa encamenta-y ordenar la evacuación obligatoria de Nueva Orleans.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CRPT-109srpt322/pdf/CRPT-109srpt322.pdf |formatu=PDF |títulu=Congressional Reports: S. Rpt. 109-322 - Hurricane Katrina: A Nation Still Unprepared |editorial=Gpoaccess.gov |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |páxina=235 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Les evacuaciones voluntariu y obligatoriu realizar n'amplies zones de sureste de Louisiana, según na mariña de Mississippi y Alabama. Alredor de 1,2 millones d'habitantes de la mariña del golfu fueron evacuaos, amás de gran parte de la población de Nueva Orleans.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

=== Mariña del golfu ===
[[Ficheru:Hurricane Katrina LA landfall radar.gif|thumb||300px|Imaxe [[radar]] del furacán Katrina poco primero de tocar tierra en Louisiana.]]
El 26 d'agostu, l'estáu de Mississippi activó al so [[Guardia Nacional de los Estaos Xuníos|Guardia Nacional]] nel marcu de les aiciones preventives de cara a la llegada de la nube. Coles mesmes, el gobiernu estatal punxo en marcha'l Centru d'Operaciones d'Emerxencia a otru día, y les corporaciones llocales empezaron a emitir órdenes d'evacuación. Escontra les 18:00 UCT-5 del 28 d'agostu, fixeron lo mesmu dieciocho condaos y once ciudaes; a la mañana siguiente la cifra esguilara a los 41 condaos y 61 ciudaes. Amás, entamáronse 57 campamentos de refuxaos nes comunidaes costeres, cola posibilidá de poner en funcionamientu otros 31 más si fuera necesariu.&lt;ref name=&quot;CongressInvestigation B&quot;&gt;{{cita publicación |autor=[[Congresu d'Estaos Xuníos]]|fecha=19 de febreru de 2006|títulu=A Failure of Initiative: Final Report of the Select Bipartisan Committee to Investigate the Preparation for and Response to Hurricane Katrina |editorial=Government Printing Office |allugamientu=[[Washington D. C.]] |páxines=60-61|formatu=PDF |idioma=inglés |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |url=http://www.gpoaccess.gov/katrinareport/fullreport.pdf |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060422041158/http://a257.g.akamaitech.net/7/257/2422/15feb20061230/www.gpoaccess.gov/katrinareport/preparation.pdf|fechaarchivu=22 d'abril de 2006}}&lt;/ref&gt; El plan d'evacuación de Louisiana ordenó a les llocalidaes asitiaes a lo llargo y cerca de la mariña a llevar a cabu la evacuación en tres fases, empezando cola primer fase (qu'afectaba a la primer llinia de mariña) cincuenta hores primero que llegaren los vientos de la nube tropical. La población de les zones incluyíes na segunda fase foi evacuada cuarenta hores antes, ente que la de les árees pertenecientes a la tercer fase (incluyendo Nueva Orleans) lo foi con trenta hores d'antelación.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Louisiana Homeland Security and Emergency Preparedness |títulu=Louisiana Citizen Awareness and Disaster Evacuation Guide |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |url=http://www.ohsep.louisiana.gov/evacinfo/SEHurriGuide.pdf |páxina= 2 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ohsep.louisiana.gov/evacinfo/SEHurriGuide.pdf|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

Delles instituciones privaes pal cuidu de dependientes, qu'esperaben disponer de l'asistencia d'autobuses y ambulancies, nun pudieron ser evacuaes porque esperaren demasiao tiempu. L'apéndiz 1C del plan del Centru d'Operaciones d'Emerxencia de Louisiana (Parte II, seición II, párrafu D) ordena en tales casos usar autobuses escolares y d'otros servicios públicos pa les evacuaciones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://biotech.law.lsu.edu/blaw/DOD/manual/full%20text%20documents/State%20Authorities/La.%20EOP_Supplement1c.pdf |títulu=State Of Louisiana Emergency Operations Plan Supplement 1C |fecha=xunetu de 2000|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060909235959/http://biotech.law.lsu.edu/blaw/DOD/manual/full%20text%20documents/State%20Authorities/La.%20EOP_Supplement1c.pdf |fechaarchivu=9 de setiembre de 2006}}&lt;/ref&gt; Sicasí, anque sí qu'había autobuses pa poder treslladar a persones en tal situación, nun había suficientes conductores d'autobuses pa conducilos yá que la gobernadora Blanco nun robló una dispensa d'emerxencia que dexara a cualquier conductor con llicencia tresportar evacuaos n'autobuses escolares,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.vtpi.org/katrina.pdf |autor=Todd Litman |editorial=Victoria Transport Policy Institute |fecha=13 d'abril de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |títulu=Lessons From Katrina and Rita: What Major Disasters Can Teach Transportation Planners |páxina=5 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090325121112/http://vtpi.org/katrina.pdf |fechaarchivu=25 de marzu de 2009 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; anque, como darréu recoyó la prensa, hubo persones que desoyeron esta prohibición.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.chron.com/cs/CDA/ssistory.mpl/topstory2/3334317 |autor=Salatheia Bryant y Cynthia Leonor Garza|títulu=School bus comandeered by renegade refugees first to arrive at Astrodome|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |editorial=[[Houston Chronicle]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060715050700/http://www.chron.com/disp/story.mpl/topstory2/3334317.html |fechaarchivu=15 de xunetu de 2006 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=fj5dInclgw0C&amp;pg=PA594&amp;lpg=PA594&amp;dq=rental+cars+in+short+supply+before+Katrina&amp;q=rental+cars+in+short+supply+before+Katrina.#v=snippet&amp;q=rental%20cars%20in%20short%20supply%20before%20Katrina.&amp;f=false |páxina=594|autor=Lundy, Kay; Lundy, Karen; Janes, Sharyn|títulu=Community Health Nursing: Caring for the Public's Health |añu=2009|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |isbn=978-0-7637-1786-5 |editorial=Jones &amp; Bartlett Learning |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Delles estimaciones afirmaron qu'en redol al 80&amp;nbsp;% de los 1,3 millones d'habitantes del [[área metropolitana de Nueva Orleans]] fueren evacuaos,&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0508/29/asb.01.html |títulu=Hurricane Katrina Pummels Three States|apellíos=Brown|nome=Aaron|fecha=29 d'agostu de 2005|editorial=CNN|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt; quedándose na ciudá menos xente de la que lo fixo tres la evacuación llevada a cabu pol [[furacán Iván]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.colorado.edu/hazards/o/archives/2004/nov04/nov04c.html |títulu=What if Hurricane Ivan Had Not Missed New Orleans? |editorial=[[Universidá de Colorado en Boulder]] |autor=Laska, Shirley |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Escontra'l 28 d'agostu, la mayoría de les infraestructures de la mariña del golfu fueren cerraes, incluyendo tola rede ferroviaria nes zones evacuaes de [[Canadian National Railway]] y d'[[Amtrak]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.businessweek.com/stories/2005-10-16/canadian-national-the-making-of-a-track-star |títulu=Canadian National: The Making Of A Track Star |fecha=16 d'ochobre de 2005 |editorial=[[BusinessWeek]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=Amtrak/am2Copy/Simple_Copy_Popup&amp;c=am2Copy&amp;cid=1093554014709 |títulu=Service Alert: Hurricane Katrina Update - City of New Orleans, Crescent, Sunset Limited - Revised Service Information |fecha=1 de setiembre de 2005|editorial=[[Amtrak]]|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080922031250/http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=Amtrak/am2Copy/Simple_Copy_Popup&amp;c=am2Copy&amp;cid=1093554014709 |fechaarchivu=22 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; según la [[planta d'enerxía nuclear Waterford]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/news/2005/05-031iv.html |títulu=NRC continues to monitor nuclear plants affected by Hurricane Katrina |editorial=[[Comisión Reguladora Nuclear d'Estaos Xuníos]] |fecha=30 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/news/2005/05-031iv.html|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; El CNH caltuvo les alertes pa la mariña hasta la tarde del 29 d'agostu, cuando'l furacán Katrina yá taba sobre'l centru de Mississippi.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

=== Nueva Orleans ===
[[Ficheru:Louisiana_superdome_2004.jpg|thumb|300px|La Louisiana Superdome en [[2004]].]]
Escontra'l 26 d'agostu, la posibilidá de que tuviera llugar una catástrofe ensin precedentes yá se tomaba en considerancia. Munchos de los modelos informáticos movieron la trayeutoria potencial del Katrina 240 km escontra l'oeste del saliente de Florida, lo que ponía a Nueva Orleans xusto nel centru de les distintes probables trayectories; la posibilidá de que'l furacán afectara de forma direuta a la ciudá yera entós del 17&amp;nbsp;%, anque'l 28 d'agostu dichu porcentaxe yá aumentara hasta'l 29&amp;nbsp;%.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/prb/al122005.prblty.015.shtml |títulu=Hurricane Katrina Probabilities Report Number 15 |editorial=CNH |fecha=26 d'agostu de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/prb/al122005.prblty.021.shtml |títulu=Hurricane Katrina Probabilities Report Number 21 |editorial=CNH |fecha=28 d'agostu de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Esti escenariu suponía una eventual catástrofe, yá que delles partes de Nueva Orleans y del so área metropolitana tán por [[Tierra sol nivel del mar|debaxo del nivel del mar]]. Desque se dio la previsión de que la [[marexada ciclónica]] causada pola nube algamaría los 8,5 metros,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2005/08/29/world/americas/29iht-web.0829katrina.html?pagewanted=all |títulu=Hurricane Katrina makes landfall |fecha=29 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |editorial=The New York Times |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; los servicios d'emerxencia de Nueva Orleans tarrecíen que los diques que protexíen la ciudá vencieren y causaren importantes hinchentes.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Drye, Willie |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/08/0829_050829_hurricane.html |títulu=Hurricane Katrina Pulls Its Punches in New Orleans |editorial=[[National Geographic (revista)|National Geographic]] |fecha=29 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Nuna conferencia de prensa celebrada a les 10:00 UTC-5 del 28 d'agostu, pocu dempués de que'l Katrina fuera calificáu como un furacán de categoría 5, l'entós alcalde de Nueva Orleans [[Ray Nagin]] ordenó la primer evacuación obligatoria de la ciudá, calificando al Katrina como &quot;una nube que munchos hemos largamente tarrecíu&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,167270,00.html |títulu=Katrina Heads for New Orleans |editorial=[[Fox News]]/[[Associated Press]] |fecha= 29 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2005 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060207014305/http://www.foxnews.com/story/0,2933,167270,00.html |fechaarchivu=7 de febreru de 2006 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El gobiernu de la ciudá tamién entamó dellos &quot;abellugos d'últimu recursu&quot; pa ciudadanos que nun pudieren abandonar la ciudá, ente los cualos atopábase la [[Mercedes-Benz Superdome|Louisiana Superdome]], onde s'allugó aproximao a 26 000 persones, a quien aprovieron con comida y agua mientres dellos díes desque'l furacán toco tierra.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nola.com/newslogs/breakingtp/index.ssf?/mtlogs/nola_Times-Picayune/archives/2005_08_28.html#074657 |títulu=26,000 shelter at Superdome |editorial=Times-Picayune |fecha=28 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050907082618/http://www.nola.com/newslogs/breakingtp/index.ssf?/mtlogs/nola_Times-Picayune/archives/2005_08_28.html |fechaarchivu=7 d setiembre de 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;''[[Diary From the Dome]]'' son unes memories escrites en 2008 por un turista que s'abellugó na Superdome mientres el pasu del Katrina y el colapsu de los diques. Nelles ufiértase una visión de les condiciones que se vivieron dientro del estadiu, según una crítica al cubrimientu realizáu pelos medios de comunicación del desastre.&lt;/ref&gt;

=== Florida ===
Munchos de los habitantes del sur de Florida nun yeren conscientes de la intensificación que viviera'l Katrina nun día (de nube tropical a furacán) cuando recaló en dicha zona cerca de la frontera de los condaos d'[[Condáu de Miami-Dade|Miami-Dade]] y [[Condáu de Broward|Broward]], más concretamente ente les ciudaes d'Aventura (Miami-Dade) y Hallandale (Broward), el 25 d'agostu de 2005. Sicasí, les previsiones del Centru Nacional de Furacanes (CNH) yá alvirtieren de que'l Katrina intensificaríase antes de tocar tierra, y los avisos y alertes por furacanes emitiéronse 31 hores y media y 19 hores y media, respeutivamente, antes de la llegada del Katrina (solo llixeramente más tarde de los estragales fitos en 36 y 24 hores).&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

El gobernador de Florida, [[Jeb Bush]], declaró l'estáu d'emerxencia'l 25 d'agostu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.brookings.edu/fp/projects/homeland/katrinatimeline.pdf |títulu= Hurricane Katrina Timeline |formatu=PDF |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |editorial=[[Institución Brookings]] |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Abriéronse centros de refuxaos y cerráronse les escueles públiques en dellos condaos del sur del estáu. Tamién s'emitieron delles órdenes d'evacuación, la mayoría d'elles voluntaries, anque sí que foi obligatoria la evacuación de les cases vulnerables del [[Condáu de Martín (Florida)|condáu de Martín]].&lt;ref name=&quot;Florida-preps&quot;&gt;{{cita web |url=http://floridadisaster.org/eoc/eoc_activations/katrina05/reports/Sitrep_Katrina_082605_3.pdf |títulu=Hurricane Katrina Situation Report Non. 3 |editorial=Florida State Emergency Response Team |fecha=26 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060624012053/http://floridadisaster.org/eoc/eoc_activations/katrina05/reports/Sitrep_Katrina_082605_3.pdf |fechaarchivu=2006-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Impautu ==
[[Ficheru:Hurricane Katrina (short film by NASA).ogv|thumb|300px|thumbtime=28|left|''In Katrina's Wake'' - curtiumetraxe n'inglés de la [[NASA]]]]
{| {{tablaguapa}} style=&quot;float:right; margin:0 1em 0.5em;&quot;
|+ Muertes per estáu
|-
| [[Alabama]] || 2
|-
| [[Florida]] || 14
|-
| [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] || 2
|-
| [[Louisiana]] || 1577
|-
| [[Mississippi]] || 238
|-
! Total !! 1833
|-
| Sumíos || 135&lt;ref name=&quot;louisiana1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.dhh.louisiana.gov/offices/page.asp?ID=192&amp;Detail=5248 |títulu=Reports of Missing and Deceased |editorial=Louisiana Department of Health and Hospitals |fecha= 2 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=23 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101124050656/http://www.dhh.louisiana.gov/offices/page.asp?ID=192&amp;Detail=5248 |fechaarchivu= 24 de payares de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|}
El 29 d'agostu, el Katrina provocó 53 distintes fiendes nos diques de Nueva Orleans, anubriendo'l 80&amp;nbsp;% de la ciudá. Un informe de xunu de [[2007]] realizáu pola [[Sociedá d'Inxenieros Civiles d'Estaos Xuníos]] indicó que dos terceres partes de los hinchentes teníen como causa los múltiples fallos de los murios de contención.&lt;ref name=&quot;ASCE HKERP report&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.asce.org/files/pdf/ERPreport.pdf |títulu=The New Orleans Hurricane Protection System: What Went Wrong and Why|autor=Andersen, Christine F. et al.|añu=2007|editorial=[[Sociedá d'Inxenieros Civiles d'Estaos Xuníos]]: Hurricane Katrina External Review Panel|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012|formatu=PDF |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080624204644/http://www.asce.org/files/pdf/ERPreport.pdf |fechaarchivu = 24 de xunu de 2008 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La nube tamién afaró les mariñes de Mississippi y Alabama, convirtiendo al Katrina nel [[desastre natural]] más destructivu y que provocó mayores daños económicos de la historia d'Estaos Xuníos, amás del más mortíferu dende'l [[furacán San Felipe II]] de 1928. El CNH envaloró nun principiu el total de daños causaos pol Katrina nunos 81,2 mil millones (2005 [[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]]), anque finalmente la cifra terminaría devasando los cien millardos.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;katreport&quot;&gt;{{cita web|autor=[[Departamentu de Comerciu d'Estaos Xuníos]] | títulu=Hurricane Katrina Service Assessment Report | mes=June | añu=2006 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 | formatu = PDF | url=http://www.weather.gov/om/assessments/pdfs/Katrina.pdf |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El total de finaos (direutos ya indireutos) xube a 1833, principalmente de Louisiana (1577) y Mississippi (238).&lt;ref name=&quot;MWR 2005AHS&quot;&gt;{{cita llibru | autor = Beven II, John L., Lixion A Avila, Eric S. Blake, Daniel P. Brown, James L. Franklin, Richard D. Knabb, Richard J. Pasch, Famie R. Rhome, and Stacy R. Stewart | mes=marzu | añu=2008 | títulu=Annual Summary: Atlantic Hurricane Season of 2005 | editorial=Monthly Weather Review | editor=[[Sociedá Meteorolóxica d'Estaos Xuníos]] | volume=136 | páxines=1131–1141 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 | url = http://www.aoml.noaa.gov/xeneral/lib/lib1/nhclib/mwreviews/2005.pdf | formatu = PDF | doi = 10.1175/2007MWR2074.1 |bibcode = 2008MWRv..136.1109B |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Sicasí, 135 persones siguen consideraes como sumíos en Louisiana.&lt;ref name=&quot;louisiana1&quot;/&gt;

La declaración [[Gobiernu federal de los Estaos Xuníos|federal]] de zona catastrófica estendióse sobre 233 000 km² de los Estaos Xuníos, un área equivalente al [[Reinu Xuníu]]. El furacán dexó a más d'un millón de persones de tres estados ensin lletricidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/h/hurricane_katrina/index.html |títulu=Hurricane Katrina |editorial=The New York Times |fecha=4 d'abril de 2012 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El 3 de setiembre de 2005, el secretariu de Seguridá Nacional, [[Michael Chertoff]], describió les remortines del furacán Katrina como &quot;probablemente la peor catástrofe o conxuntu de catástrofes&quot; na historia d'Estaos Xuníos, refiriéndose tanto al propiu furacán como al hinchente de Nueva Orleans.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0509/03/cst.04.html |títulu=The Aftermath of Katrina: Transcript of CNN Live Saturday |editorial=CNN |fecha= 3 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Inclusive en 2010, inda s'atropaben escombros en delles zones costeres.&lt;ref&gt;{{cita noticia |url=http://www.thesunnews.com/2010/06/27/1555968/spill-colors-fabric-of-gulf-coastal.html |títulu=Spill colors fabric of Gulf coastal life |apellíos=Clark |nome=Lesley |editorial=[[The Sun News]] |fecha=27 de xunu de 2010 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Sur de Florida y Cuba ===
[[Ficheru:Hurricane damage to mobile home in Davie Florida.jpg|thumb|300px|Casa prefabricada destruyida pol furacán Katrina al so pasu por [[Davie (Florida)]].]]
El furacán Katrina tocó tierra per primer vegada'l 25 d'agostu de 2005 nel sur de Florida cuando yera inda un furacán de categoría 1 con vientos de 180 km/h. Hubo importantes precipitaciones en ciertes zones (n'[[Homestead (Florida)|Homestead]] pasar de los 350 mm)&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; y rexistróse una marexada ciclónica de 1,5 metros nel [[condáu de Monroe (Florida)|condáu de Monroe]].&lt;ref name=&quot;katreport&quot;/&gt; Más d'un millón de persones quedaron ensin lletricidá y el total de daños económicos en Florida envalorar n'ente unu o dos millardos de dólares, debiéndose na so mayor parte a hinchentes y árboles cayíos. En Florida rexistráronse catorce fallecimientos de resultes del furacán Katrina.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

La mayoría de los [[cayos de Florida]] viéronse afeutaos por vientos propios de nubes tropicales causaos pol Katrina cuando'l centru de la nube pasó al norte so, rexistrándose vientos huracanados en [[Dry Tortúes]]. Tamién hubo importantes precipitaciones nes islles, con 250 mm en [[Key West (Florida)|Key West]].&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; El 26 d'agostu, un tornáu F1 formar a partir d'ecos d'agua del Katrina y afectó a [[Marathon (Florida)|Marathon]]. El tornáu estropió un hangar del aeropuertu de Marathon y causó unos daños materiales envaloraos en cinco millones de dólares.&lt;ref name=&quot;Marathon Tornáu&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.srh.noaa.gov/key/HTML/Marathon_Report.pdf |títulu=Marathon Tornáu Survey Report |editorial=[[Serviciu Meteorolóxicu Nacional (Estaos Xuníos)|Serviciu Meteorolóxicu Nacional]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060624012057/http://www.srh.noaa.gov/key/HTML/Marathon_Report.pdf |fechaarchivu=2006-06-24 }}&lt;/ref&gt;

A pesar de que'l furacán Katrina pasó abondo al norte de [[Cuba]], el 29 d'agostu causó vientos propios de nube tropical y precipitaciones de más de 200 mm na parte occidental de la isla. Les llinies de teléfonu y d'lletricidá quedaron estropiaes y cerca de 8000 persones fueron evacuaes de la [[provincia de Pinar del Río]]. Acordies coles informaciones daes pola televisión cubana la ciudá costera de [[Batabanó]] quedó anubierta nun 90&amp;nbsp;%.&lt;ref name=&quot;Cuba damage&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.caribbeannetnews.com/2005/08/29/batters.shtml |títulu=Hurricane Katrina batters western Cuba |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050923160023/http://caribbeannetnews.com/2005/08/29/batters.shtml |fechaarchivu=23 de setiembre de 2005 }}&lt;/ref&gt;

=== Louisiana ===
[[Ficheru:PostVeniceLG.jpg|thumb|300px|Hinchentes en [[Venice (Louisiana)]].]]
[[Ficheru:Katrina 2nd landfall.jpg|thumb|left|300px|El furacán Katrina recalando en [[Nueva Orleans]].]]
[[Ficheru:KatrinaNewOrleansFlooded edit2.jpg|thumb|300px|Imaxe de Nueva Orleans anubierta.]]
[[Ficheru:New Orleans Survivor Flyover.jpg|thumb|300px|Un guardacostes busca sobrevivientes en Nueva Orleans tres el pasu del Katrina.]]
El 29 d'agostu'l furacán Katrina recaló cerca de [[Buras]] con vientos de 205 km/h y como furacán de categoría 3. Sicasí, anque foi degradáu a esta categoría dos hores antes de tocar tierra, ye importante precisar que ye posible que'l sureste de Louisiana viérase afeutáu por rabaseres de vientu mesmes de furacanes de categoría 4. Anque la marexada ciclónica que se produció en Mississippi foi más importante, tamién tuvo llugar una bien significativa na mariña de Louisiana. L'altor d'esta nun se conoz con precisión, pero'l [[mareómetro]] de la parroquia de Plaquemines recoyó un escesu sobre'l nivel de la marea de 4,3 m y rexistróse una marexada ciclónica de 3 m en [[Grand Isle (parroquia de Jefferson, Louisiana)|Grand Isle]]. El furacán Katrina tocó finalmente tierra cerca de la desaguada del [[ríu Pearl]], pasando'l so güeyu ente la [[parroquia de St. Tammany]] y el [[condáu de Hancock (Mississippi)]], na mañana del 29 d'agostu.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

El furacán Katrina tamién descargó fuertes precipitaciones, de cuenta que se recoyeron 200-250 mm nel este de Louisiana, especialmente nel área de [[Slidell (Louisiana)|Slidell]]. En ciertes zones llegar a recoyer hasta 380 mm. Como resultáu d'estes precipitaciones, xubió'l nivel del [[llagu Pontchartrain]], lo que provocó importantes hinchentes a lo llargo de la so vera septentrional qu'afectaron a les llocalidaes asitiaes ente Slidell y [[Mandeville (Louisiana)|Mandeville]]. Delles pontes fueron destruyíos, incluyendo la ponte I-10 Twin Span, que xunía Slidell y Nueva Orleans.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; Cuasi {{nowrap|900 000}} habitantes de Louisiana quedar ensin lletricidá de resultes del Katrina.&lt;ref name=&quot;Power failures&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.oe.netl.doe.gov/docs/katrina/katrina_083005_1600.pdf |títulu=Hurricane Katrina Situation Report#11 |editorial=Office of Electricity Delivery and Energy Reliability (OE), [[Departamentu d'Enerxía d'Estaos Xuníos]] |fecha=30 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061108202531/http://www.oe.netl.doe.gov/docs/katrina/katrina_083005_1600.pdf |fechaarchivu=2006-11-08 }}&lt;/ref&gt;

La marexada ciclónica causada pol Katrina anubrió delles parroquies bañaes pel llagu Pontchartrain: St. Tammany, [[Parroquia de Tangipahoa|Tangipahoa]], [[Parroquia de St. John the Baptist|St. John the Baptist]] y [[Parroquia de St. Charles|St. Charles]]. La de la parroquia de St. Tammany constó de dos partes. La primera producióse cuando aumentó'l nivel de llagu Pontchartrain, ente que la segunda tuvo llugar cuando pasó'l güeyu del Katrina. La marexada ciclónica nel este de la parroquia de St. Tammany envalorar nunos 4,9 m, ensin tener en cuenta nel efeutu de les foles.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.fema.gov/pdf/hazard/flood/recoverydata/katrina/katrina_la_overview-n.pdf |títulu=FEMA: Louisiana Katrina Surde Inundation Map, January 2006 |formatu=PDF |editorial=Axencia Federal pa la Xestión d'Emerxencies |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

La [[parroquia de St. Bernard]] quedó tamién anubierta por cuenta de que la fuerte marexada ciclónica (de 5,4 m) devasó los diques de contención.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; Acordies con el [[Departamentu de Vivienda y Desarrollu Urbanu d'Estaos Xuníos]], nesta parroquia quedaron estropiaes el 81&amp;nbsp;% (20 229) de les cases. Na parroquia de St. Tammany la cifra foi del 70&amp;nbsp;% (48 792) y en Plaquemines del 80&amp;nbsp;% (7212).&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.dhs.gov/xlibrary/assets/GulfCoast_HousingDamageEstimates_021206.pdf |títulu=Current Housing Unit Damage Estimates, Hurricanes Katrina, Rita, and Wilma |editorial=Departamentu de Vivienda y Desarrollu Urbanu d'Estaos Xuníos|formatu=PDF |fecha=12 de febreru de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061226221647/http://www.dhs.gov/xlibrary/assets/GulfCoast_HousingDamageEstimates_021206.pdf |fechaarchivu=26 d'avientu de 2006 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Amás, l'efeutu combináu de los furacanes Katrina y [[furacán Rita|Rita]] supunxo la destrucción de 562 km² de güelgues de Louisiana.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Rosenzweig, C., G. Casassa, D.J. Karoly, A. Imeson, C. Liu, A. Menzel, S. Rawlins, T.L. Root, B. Seguin, P. Tryjanowski |añu=2007 |títulu=Assessment of observed changes and responses in natural and managed systems. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability, Chapter 1 in Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, (M.L. Parry, O.F. Canziani, J.P. Palutikof, P.J. van der Linden and C.Y. Hanson, Eds.) |editorial=[[Cambridge University Press]] |url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter1.pdf |páxina=92 |formatu=PDF |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090306152944/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg2/ar4-wg2-chapter1.pdf |fechaarchivu=2009-03-06 }}&lt;/ref&gt;

==== Nueva Orleans ====
El furacán Katrina sometió a la ciudá de Nueva Orleans a vientos huracanados mientres hores. Anque los fallos nel sistema llétricu torgaron realizar midíes precises de la velocidá de los vientos na ciudá, sí que pudieron identificase como vientos propios de furacanes. A partir d'estos datos, el [[Centru Nacional de Furacanes]] concluyó que lo más probable yera que Nueva Orleans esperimentara vientos propios d'un furacán de categoría 1 o 2.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

La marexada ciclónica causada pol Katrina provocó 53 fiendes nel sistema de diques que protexía Nueva Orleans, según el fallu del dique de la canal ''40 Arpent''. Cuasi tolos diques de la ciudá quedaron sedaos tres el pasu del furacán xustu al este de les sos llendes. Na colindante [[parroquia de St. Bernard]] tamién se sedaron los diques del ''Mississippi River Gulf Outlet'', lo que llevó a la anegación de gran parte del este de Nueva Orleans, de la parroquia de St. Bernard y de parte de la parroquia de Plaquemines. Les mayores fiendes producir nos diques de les canales de ''17th Street'' y ''London Avenue'', según nel ''Industrial Canal'', lo que dexó aproximao al 80&amp;nbsp;% de la ciudá anubierta.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Murphy, Verity |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4307972.stm |títulu=Fixing New Orleans' thin grey line |editorial=[[BBC News]] |fecha=4 d'ochobre de 2005 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2005 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor= Levin, Alan |url=http://www.usatoday.com/news/nation/2006-06-01-levees_x.htm |títulu=Corps: Levees' design caused deadly failure |editorial=[[USA Today]] |fecha=1 de xunu de 2006 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2005 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mrgo.gov/MRGO_History.aspx |títulu=History of MRGO |editorial=[[Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu de los Estaos Xuníos]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120312073608/http://www.mrgo.gov/MRGO_History.aspx |fechaarchivu=2012-03-12 }}&lt;/ref&gt;

La mayoría de les víes d'accesu y de salida de la ciudá sufrieron daños. La única carretera que dexaba abandonar la ciudá foi la [[Crescent City Connection]], yá que grandes partes de la ponte I-10 Twin Span colapsaren y la [[calzada del llagu Pontchartrain]] namái podía ser utilizada pola policía, l'exércitu o pa tráficu d'emerxencia.&lt;ref name=&quot;PulitzerBoard&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.pulitzer.org/year/2006/public-service/works/neworleansps01.html |títulu=Only way out of New Orleans is West |obra=Pulitzer Board |fecha=30 d'agostu de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080212215726/http://www.pulitzer.org/year/2006/public-service/works/neworleansps01.html |fechaarchivu = 12 de febreru de 2008 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El 29 d'agostu informar de que la mayoría de los ventanales de la cara norte del [[Hyatt Regency New Orleans]], que foi l'hotel que resultó más severamente estropiáu de la ciudá,&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Mowbray, Rebecca |url=http://www.nola.com/hurricane/t-p/katrina.ssf?/hurricane/katrina/stories/083005_a15_hotels.html |títulu=Evacuations to hotels come with own set of hazards |editorial=Times-Picayune |fecha=30 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050909012829/http://www.nola.com/hurricane/t-p/katrina.ssf?/hurricane/katrina/stories/083005_a15_hotels.html |fechaarchivu=9 de setiembre de 2005 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; fueren arrincaes pol furacán Katrina y de qu'otros rascacielos tamién teníen importantes daños de carauterístiques similares.&lt;ref&gt;{{cita web |obra=Trescripción de The NewsHour with Jim Lehrer |url=http://www.pbs.org/newshour/bb/weather/july-dec05/katrina_8-29.html |títulu=Hurricane Damages Gulf Coast |editorial=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |fecha=29 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.pbs.org/newshour/bb/weather/july-dec05/katrina_8-29.html|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

La Superdome, na que s'abellugara un importante númberu de persones que nun fueren evacuaes, quedó significativamente estropiada. Hubo peligru de desprendimientu de dos seiciones del techu y la capa impermeable de la cúpula fuera práuticamente arrancada.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.usatoday.com/news/nation/2005-08-30-katrina_x.htm |títulu=New Orleans outlook bleak; 100 dead in Miss. |editorial=USA Today |fecha=30 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/08/0829_050829_superdome.html |títulu=Photo in the News: Hurricane Shreds Superdome Roof |editorial=National Geographic |fecha=29 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; L'[[Aeropuertu Internacional Louis Armstrong]] foi cerráu mientres la nube pero nun s'anubrió. El 30 d'agostu, abrir pa operaciones de rescate y d'ayuda humanitaria.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nola.com/newsflash/louisiana/index.ssf?/base/news-18/1125504240320501.xml&amp;storylist=louisiana |títulu=New Orleans airport reopens for humanitarian flights |fecha=31 d'agostu de 2005 |editorial=The Associated Press |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050913084113/http://www.nola.com/newsflash/louisiana/index.ssf?/base/news-18/1125504240320501.xml&amp;storylist=louisiana |fechaarchivu=13 de setiembre de 2005}}&lt;/ref&gt; Los vuelos comerciales empezaron a operar de forma llindada a partir del 13 de setiembre y regularmente dende principios d'ochobre.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.signonsandiego.com/news/nation/katrina/20050913-1203-katrina-neworleans.html |títulu=New Orleans airport reopens |editorial=[[O-T San Diego]] |fecha= |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El fallu de los diques en Nueva Orleans tamién provocó un importante númberu de muertes. Dellos sobrevivientes y evacuaos afirmaron ver cadabres tiraos peles cais de la ciudá o llexando nes zones inda anubiertes, cuantimás al este de la ciudá. L'avanzáu estáu de descomposición de munchos cuerpos, dalgunos de los cualos llevaben yá díes al sol o na agua cuando fueron recoyíos, enzancó la identificación de munchos de los finaos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=O'Neill, Ann |url=https://www.cnn.com/2005/US/09/09/katrina.morgue/index.html |títulu=Identifying victims a grueling task |editorial=CNN |fecha=9 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Mississippi ===
[[Ficheru:Structural Bridge Damage.jpg|thumb|300px| La ponte ente Bay St. Louis y Pass Christian destruyíu tres el pasu del Katrina.]]
[[Ficheru:Hurricane katrina damage gulfport mississippi.jpg|thumb|300px|Daños en [[Long Beach (Mississippi)]].]]
El furacán Katrina causó daños masivos na so llegada a la mariña de Mississippi el 29 d'agostu, dexando 238 finaos, 67 sumíos y millardos de dólares en daños materiales: pontes, barcaces, botes, cais, cases y coches fueron abasnaos tierra adientro.&lt;ref name=&quot;MWR 2005AHS&quot;/&gt; El Katrina travesó tol estáu, lo que llevó a que los 82 condaos de Mississippi fueren declaraos zones catastrófiques d'ayuda federal, 47 d'ellos tamién d'asistencia completa.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gismaps.fema.gov/2005graphics/dr1604/dec_1604.pdf |títulu=FEMA-1604-DR, Mississippi Disaster Declaration as of 09/11/2005 |editorial=Axencia Federal pa la Xestión d'Emerxencies |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050923020528/http://www.gismaps.fema.gov/2005graphics/dr1604/dec_1604.pdf |fechaarchivu=23 de setiembre de 2005 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Dempués de recalar de volao en Louisiana, el Katrina tocó tierra de forma definitiva cerca de la frontera interestatal y el güeyu del furacán pasó percima de les ciudaes de [[Bay St. Louis]] y [[Waveland (Mississippi)|Waveland]] como un furacán de categoría 3 con vientos de 195 km/h. El frente más agresivu del Katrina devasó la mariña del centru de Mississippi, onde dio llugar a una fuerte marexada ciclónica de 8,2 m, qu'enfusó 10 km tierra adientro en munches árees y hasta 20 km en badees y ríos; en delles zones, la marexada algamó a la [[Interestatal 10]] a lo llargo de dellos quilómetros. Los vientos del Katrina causaron importantes daños en tol estáu, rexistrándose la rabasera más intensa (217 km/h) en [[Poplarville]], nel [[condáu de Pearl River]].&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

La nube tamién supunxo fuertes precipitaciones, recoyéndose 200-250 mm nel suroeste de Mississippi y más de 100 mm nel restu del estáu. El Katrina dio llugar a once tornaos en Mississippi el 29 d'agostu, qu'afectaron tanto a la vexetación como a les llinies llétriques.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt;

Los vientos, les agües y la marexada ciclónica afararon les llocalidaes costeres. N'estimaciones preliminares calculóse que'l 90&amp;nbsp;% de les estructures asitiaes hasta a 1,6 km de la mariña quedaren dafechu destruyíes&lt;ref name=&quot;CBS Miss&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/09/01/katrina/main810916.shtml |títulu=Mississippi Coast Areas Wiped Out |editorial=[[CBS News]] |fecha=1 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2005 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y que les marexaes abasnaron a munches d'elles hasta 10 km tierra adientro.&lt;ref name=&quot;katreport&quot;/&gt; Más de la metá de los trelce casinos del estáu, que yeren barcaces flotantes pa poder cumplir coles lleis del xuegu de Mississippi, fueron llevaes cientos de metros tierra adientro poles foles.&lt;ref name=&quot;CBS Miss&quot;/&gt; Los trés condaos costeros del estáu viéronse severamente afeutaos pola nube. La marexada aniciada pol Katrina foi la más estensa, según la más alta, rexistrada na historia de los Estaos Xuníos;&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; grandes zones, amás les más poblaes, de los condaos d'[[Condáu de Hancock (Mississippi)|Hancock]], [[Condáu de Harrison (Mississippi)|Harrison]] y [[Condáu de Jackson (Mississippi)|Jackson]] quedaron anubiertes de resultes de la marexada.&lt;ref&gt;{{cita web |editorial=Axencia Federal pa la Xestión d'Emerxencies | títulu = Mississippi Hurricane Katrina Surde Inundation and Advisory Base Flood Elevation Map Panel Overview | mes= November | añu=2005 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 | formatu = PDF |url=http://www.fema.gov/pdf/hazard/flood/recoverydata/katrina/ms_overview.pdf}}&lt;/ref&gt;

Na [[ruta 90]] al so pasu pola mariña de Mississippi, dos grandes pontes fueron dafechu destruyíos: la ponte de Bay St. Louis-[[Pass Christian]] y la ponte [[Biloxi (Mississippi)|Biloxi]]-[[Ocean Springs]]. Tamién sufrió daños la ponte de la Interestatal 10 sobre l'estuariu del [[ríu Pascagoula]].&lt;ref name=&quot;tresporte&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.fhwa.dot.gov/publications/publicroads/11mayjun/02.cfm |títulu=Mississippi's Recovery |editorial= [[Departamentu de Tresporte d'Estaos Xuníos]] |autor=Davis, Donald y Davis, Nohra |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Per otru llau, más de 900 000 habitantes de Mississippi quedar tres el pasu del Katrina ensin accesu a la rede llétrica.&lt;ref name=&quot;Power failures&quot;/&gt;

=== Sureste d'Estaos Xuníos ===
Anque'l furacán Katrina tocó tierra más escontra l'oeste, Alabama y el saliente de Florida viéronse tamién afeutaos por vientos propios de nube tropical, según por una marexada ciclónica de 3 a 5 metros na [[badea de Mobile]], que'l so efeutu ver amplificáu amás poles fuertes foles. En [[Mobile (Alabama)]] rexistráronse vientos de 107 km/h y una marexada de 3,7 m, que causó importantes hinchentes. Barcos, plataformes petrolíferes, botes y navíos pesqueros fueron abasnaos tierra adientro. Coles mesmes, rexistráronse cuatro tornaos en Alabama.&lt;ref name=KatrinaTCR/&gt;

[[Ficheru:Katrina Bayou La Batre 2005 boats ashore.jpg|thumb|300px|Delles embarcaciones arrastraes tierra adientro en [[Bayou La Batre]].]]
El Katrina rompió los anclajes d'una [[plataforma petrolífera]] en construcción nel [[ríu Mobile]], que llexó mientres dos quilómetros escontra'l norte antes de topetar cola ponte Cochrane, asitiáu na ciudá de Mobile, anque esti nun quedó estropiáu de resultes del choque. La [[Dauphin Island|isla Dauphin]], hasta onde'l furacán abasnó una plataforma petrolera d'alta mar, sí que resultó severamente estropiada. Al igual qu'en Mississippi, la marexada causó una importante erosión nes sableres d'Alabama. Dos persones finaron n'accidentes de tráficu&lt;ref name=KatrinaTCR/&gt; y más de 600 000 quedar ensin lletricidá en dichu estáu tres el pasu del Katrina.&lt;ref name=&quot;Power failures&quot;/&gt;

En cuanto al saliente de Florida la marexada ciclónica foi de calibre normal (1,5 m) y na mariña occidental del centru de Florida hubo una pequeña marexada de 0,3-0,6 m. Na ciudá floridana de [[Pensacola]] el 29 d'agostu rexistraron vientos de 90 km/h. Estes rabaseres causaron daños a la vexetación y a ciertes estructures y hubo dellos pequeños hinchentes nel saliente de Florida. Confirmáronse dos muertes indireutes nel [[Condáu de Walton (Florida)|condáu de Walton]] de resultes d'un accidente de tráficu.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; Nel saliente de Florida {{nowrap|77 000}} persones quedar ensin accesu a la rede llétrica.&lt;ref&gt;{{cita web |editorial=Associated Press |títulu=Katrina at a Glance |fecha=31 d'agostu de 2005 |páxina=4A |url=http://www.al.com/mobileregister/pdf/register083105a.pdf |formatu=PDF |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081001220638/http://www.al.com/mobileregister/pdf/register083105a.pdf |fechaarchivu=2008-10-01 }}&lt;/ref&gt;

El norte y el centru de Georgia viéronse afeutaos por importantes precipitaciones y fuertes vientos pola mor del furacán Katrina. Tamién por cuenta de la so llegada, formar en Georgia 20 tornaos, la mayor cifra rexistrada en Georgia pa un únicu día.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; El más importante d'estos foi un tornáu F2 qu'afectó a los condaos d'[[Condáu de Heard|Heard]] y [[Condáu de Carroll (Georgia)|Carroll]]. Esti tornáu dexó trés mancaos y un fináu, y de la mesma dexó delles cases estropiaes y destruyó delles granxes de pollos, matando a 140 000 pollos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Westbrook, Robby |editorial=WFO Peachtree City Staff. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080605060853/http://www.srh.noaa.gov/ffc/html/katrina05.shtml |títulu=Katrina Spawns Tornadoes in Georgia |fecha=29 d'agostu de 2005 |editorial=[[Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica]] |fechaarchivu=5 de xunu de 2008 |url=http://www.srh.noaa.gov/ffc/html/katrina05.shtml |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los otros tornaos provocaron importantes daños tantu n'edificios como n'agricultura. Amás de la muerte causada pol tornáu de categoría F2, tamién se rexistró otra muerte en Georgia nun accidente de coche.&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; Unes 12 500 persones quedar ensin lletricidá en dichu estáu.&lt;ref name=&quot;Power failures&quot;/&gt;

=== Otros estaos y Canadá ===
El furacán Katrina foise debilitando conforme foi avanzando tierra adientro, pero llegar a rexistrar rabaseres de vientu mesmes de nube tropical hasta en [[Fort Campbell]].&lt;ref name=&quot;KatrinaTCR&quot;/&gt; Los restos de la nube dexaron precipitaciones a lo llargo del este d'Estaos Xuníos, que descargaron más de 50 mm en dellos estaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/special-reports/katrina.html |títulu=Hurricane Katrina - Overview |fechaaccesu= 10 d'agostu de 2012 |editorial=[[Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica]] |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ncdc.noaa.gov/special-reports/katrina.html|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Formáronse dellos tornaos por cuenta de la aición del Katrina, que causaron pequeños daños. En total, rexistráronse 62 tornaos n'ocho estados distintos.&lt;ref name=&quot;katreport&quot;/&gt;

L'este d'[[Arkansas]] viose afeutáu por nidies precipitaciones al pasar el Katrina.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.srh.noaa.gov/lzk/?n=katrina0805a.htm |títulu=The impacts of Katrina |editorial=[[Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; En [[Kentucky]], una nube que pasara unos díes antes yá produxera ciertos hinchentes, polo que l'agua del Katrina empeoró esta situación. De resultes d'estos hinchentes, el gobernador de Kentucky, [[Ernie Fletcher]], declaró trés condaos zona catastrófica,&lt;ref&gt;{{cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060523081840/www.wkyt.com/Global/story.asp?S=3782559 |títulu=Gov. Fletcher Declares Three Kentucky Counties Disaster Areas |editorial=[[WKYT]] |url=http://www.wkyt.com/Global/story.asp?S=3782559 |fechaarchivu=23 de mayu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; según l'estáu d'emerxencia a nivel estatal.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bizjournals.com/louisville/stories/2005/09/05/daily12.html |títulu=Fletcher asks federal government to declare state of emergency in Kentucky |fecha=7 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los hinchentes tamién dieron llugar a un ciertu númberu d'evacuaciones en [[Virxinia Occidental]] y [[Ohio]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.fema.gov/fr/disaster/3221 |títulu=West Virginia Hurricane Katrina Evacuation |editorial=Axencia Federal pa la Xestión d'Emerxencies |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.fema.gov/es/disaster/3250 |títulu=Ohio Hurricane Katrina Evacuation |editorial=Axencia Federal pa la Xestión d'Emerxencies |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El Katrina tamién creó dificultaes nel suministru llétricu de [[Tennessee]], especialmente en [[Memphis]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cityofmemphis.org/pdf_forms/katrina.pdf |títulu=Memphis is answering the call to help storm victims of Gulf Coast States |editorial=Conceyu de Memphis |formatu=PDF |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.cityofmemphis.org/pdf_forms/katrina.pdf|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

Los restos que quedaron del Katrina fueron absorbíos por un frente fríu al so pasu por [[Pennsylvania]]. Esta nueva nube siguió escontra'l norte y afectó a [[Canadá]] el 31 d'agostu.&lt;ref name=&quot;HPC pa 037&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CHC disc 2006-08-31T0800&quot; /&gt; En [[Ontario]] rexistrar en delles zones precipitaciones de 100 mm y cayíes d'árboles. Diéronse hinchentes en delles zones d'Ontario y [[Quebec]], anque la rexón más afeutada foi la [[Côte-Nord]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.radio-canada.ca/nouvelles/Index/nouvelles/200509/01/004-ROUTECOTENORD.shtml |títulu=Katrina: la Côte-Nord est isolée |editorial= [[Canadian Broadcasting Corporation|Radio Canada]] |fecha=1 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=francés}}&lt;/ref&gt; Per otru llau, cabo destacar tamién la situación vivida por otros estaos, que magar nun sufrieron de llenu la roxura del Katrina, sí carecieron les sos consecuencies: los estaos de [[Texas]] y [[Arkansas]] acoyeron nos díes posteriores a la catástrofe a 240 000 y 60 000 persones respeutivamente. Munchos otros estaos tamién manifestaron darréu la so voluntá d'acoyer refuxaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2005/09/05/refugees_katrina20050905.html |títulu=Katrina refugees to be scattered across 28 states |editorial=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] |fecha=5 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=francés}}&lt;/ref&gt;

== Remortines y consecuencies ==
=== Efeuto socioeconómicos ===
{| {{tablaguapa}} border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 92%; align=&quot;{{{align|right}}}&quot; style=&quot;margin:0 1em 0.5em 0;&quot;&quot;
|+ Furacanes más costosos d'Estaos Xuníos&lt;br /&gt;&lt;small&gt;El costu referir al total de daños materiales&lt;!--non afechu a la inflación--&gt;&lt;/small&gt;
|-
! Posición
! Furacán
! Temporada
!Daños
|-
! 1
|'''Katrina'''
|[[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2005|2005]]
| 108 000 millones USD
|-
! 2
|[[Furacán Sandy | Sandy]]
|[[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2012|2012]]
| 30 000 millones USD

|-
! 3
|[[Furacán Ike|Ike]]
|[[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2008|2008]]
| 29 500 millones USD
|-
! 4
|[[Furacán Andrew|Andrew]]
|[[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 1992|1992]]
| 26 500 millones USD
|-
! 5
| [[Furacán Wilma|Wilma]]
| [[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2005|2005]]
| 20 600 millones USD
|-
! 6
| [[Furacán Irene|Irene]]
| [[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2011|2011]]
| 19 000 millones USD
|-
! 7
| [[Furacán Iván (2004)|Iván]]
| [[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2004|2004]]
| 18 800 millones USD
|-
! 8
| [[Furacán Charley|Charley]]
| [[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2004|2004]]
| 15 100 millones USD
|-
! 9
| [[Furacán Rita|Rita]]
| [[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2005|2005]]
| 12 000 millones USD
|-
! 10
| [[Furacán Frances (2004)|Frances]]
| [[Temporada de furacanes nel Atlánticu de 2004|2004]]
| 9500 millones USD
|- class=&quot;small&quot;
!colspan=&quot;6&quot;| Fonte: NOAA&lt;ref name=&quot;Dead 2011&quot;&gt;{{cita llibru |url=http://www.nhc.noaa.gov/pdf/nws-nhc-6.pdf |títulu=The deadliest, costliest and most intense United States tropical cyclones from 1851 to 2010 (and other frequently requested hurricane facts) |páxina=47 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |fecha=10 d'agostu de 2011 |obra=NOAA Technical Memorandum NWS NHC-6 |editorial=Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica |autor=Blake, Eric S |autor2=Landsea, Christopher W |autor3=Gibney, Ethan J |autor4=Centru de Datos Climáticos Nacional|autor5=Centru Nacional de Furacanes}}&lt;/ref&gt;
|}
El furacán Katrina tuvo unes consecuencies económiques d'estraordinariu valumbu. L'[[Alministración Bush]] destinó primeramente pa la reconstrucción 105&amp;nbsp;000 millones de dólares, anque nun tuvo en cuenta pa esta cifra los costos derivaos del desabastecimiento de les gasolineres, de la destrucción de les autovíes de la mariña del Golfu o de la cayida de les esportaciones.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=St. Onge, Jeff; Epstein, Victor |url=http://www.boston.com/news/nation/washington/articles/2006/04/01/ex_chief_says_fema_readiness_even_worse/ |títulu=Ex-chief says FEMA readiness even worse |editorial=Boston.com |fecha= 1 d'abril de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La suma de los daños materiales provocaos pol furacán y de los problemes derivaos de los mesmos llegaron a envalorar en 150&amp;nbsp;000 millones de dólares.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Burton, Mark L.; Hicks, Michael J. |url=http://www.marshall.edu/cber/research/katrina/Katrina-Estimates.pdf |títulu=Hurricane Katrina: Preliminary Estimates of Commercial and Public Sector Damages |editorial=[[Universidá Marshall]]: Center for Business and Economic Research |fecha=setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20051017133300/http://www.marshall.edu/cber/research/katrina/Katrina-Estimates.pdf |fechaarchivu=2005-10-17 }}&lt;/ref&gt; La crecedera del [[PIB]] cayó a un 1,8&amp;nbsp;% nel últimu trimestre de 2005 frente al 4,2&amp;nbsp;% rexistráu nel tercer trimestre de dichu añu. Otra manera, nel primer trimestre de 2006, el PIB creció a un ritmu de 5,6&amp;nbsp;% por cuenta de les aiciones de reconstrucción.&lt;ref name=oneyearafeter /&gt;

El Katrina estropió o destruyó trenta plataformes petrolíferes y nueve [[refinería|refineríes]].&lt;ref name=&quot;katreport&quot;/&gt; Mientres los seis meses posteriores al pasu de los furacanes Katrina y Rita, quedó paralizada'l 24&amp;nbsp;% de les estraiciones de petroleu y el 18&amp;nbsp;% de les de gas.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Fagó, Caryl; Winbush, Debra |url=http://www.mms.gov/ooc/press/2006/press0222.htm |títulu=Hurricane Katrina/Hurricane Rita Evacuation and Production Shut-in Statistics Report as of Wednesday, February 22, 2006 |editorial=U.S. Government Minerals Management Service |fecha= 22 de febreru de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El preciu del galón de gasolina xubió de manera esponencial: el preciu mediu del galón n'Estaos Xuníos superó los trés dólares&lt;ref name=oneyearafeter&gt;{{cita web |url=http://abcnews.go.com/Business/HurricaneKatrina/story?id=2348619&amp;page=1#.UBzaDbRzl2A |títulu=Katrina's Economic Impact: One Year Later |editorial=[[ABC News|ABC]] |fecha=25 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y, en delles zones, devasó los cinco dólares. Esta xubida nel preciu de los combustibles afectó de forma significativa a les compañíes aérees.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://money.cnn.com/2005/08/31/news/katrina_aftereffects/index.htm |títulu=Katrina aftershocks: Biz roundup |editorial=[[CNN]] |fecha=2 de setiembre de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171023183440/http://money.cnn.com/2005/08/31/news/katrina_aftereffects/index.htm |fechaarchivu=2017-10-23 }}&lt;/ref&gt; La [[industria maderero]] de Mississippi tamién se vio afeutada, yá que el Katrina afaró 5300 km² de montes, produciendo unes perdes totales envaloraes en cinco millardos de dólares.&lt;ref name=&quot;CRS environment&quot;&gt;{{cita web | apellíu = Sheikh
| nome = Pervaze A. | fecha= 18 d'ochobre de 2005 | url = http://assets.opencrs.com/rpts/RL33117_20051018.pdf | títulu = The Impact of Hurricane Katrina on Biological Resources |formatu = PDF | editorial = [[Serviciu de Busca del Congresu d'Estaos Xuníos]]| fechaarchivu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080624185025/assets.opencrs.com/rpts/RL33117_20051018.pdf |fechaarchivu=24 de xunu de 2008 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; L'actividá del [[puertu del sur de Louisiana]] y del [[puertu de Nueva Orleans]], dos de los mayores puertos d'Estaos Xuníos, viose, de la mesma, amenorgada tres el pasu del furacán.&lt;ref name=&quot;katreport&quot;/&gt;

Arriendes de tolos daños causaos pol Katrina destruyéronse, coles mesmes, decenes de miles de puestos de trabayu,&lt;ref name=&quot;katreport&quot;/&gt; que llegaron a envalorase en 190 000 en Nueva Orleans (descensu del 30&amp;nbsp;% de la [[Población activa|tasa d'emplegu]]), 214 000 en tol estáu de Louisiana (cayida del 12&amp;nbsp;%) y de 26 900 nel [[área metropolitana de Gulfport-Biloxi]] (amenorgamientu del 23&amp;nbsp;%). Esta perda de puestos de trabayu y la destrucción de miles de cases llevaron a los sos propietarios a dexar de pagar les cuotes de les sos hipoteques, lo que provocó l'aumentu de la tasa de [[morosidá]].&lt;ref name=oneyearafeter /&gt;

De resultes del pasu del furacán, más d'un millón de persones abandonaron la mariña del golfu y viéronse reasitiaes a lo llargo d'Estaos Xuníos, lo que dio llugar a la mayor [[diáspora]] de la historia de dichu país.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Anthony Y. Ladd, John Marszalek y Duane A. Gill |url=http://www.ssrc.msstate.edu/katrina/publications/katrinastudentsummary.pdf |títulu=The Other Diaspora: New Orleans Student Evacuation Impacts and Responses Surrounding Hurricane Katrina |formatu=PDF |idioma=inglés |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080624185024/http://www.ssrc.msstate.edu/katrina/publications/katrinastudentsummary.pdf |fechaarchivu=2008-06-24 }}&lt;/ref&gt; [[Chicago]] aumentó la so población en 6000 persones, la mayor cifra de les ciudaes non sureñes.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://chicagodefender.com/page/local.cfm?ArticleID=6776 | títulu = Katrina evacuees at home in Chicago | autor = Mema Ayi | editorial = [[Chicago Defender]] | fecha=30 d'agostu de 2006 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu =https://web.archive.org/web/20071212040739/http://chicagodefender.com/page/local.cfm?ArticleID=6776 |fechaarchivu = 12 d'avientu de 2007 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Escontra finales de xineru de 2006, namái vivíen en [[Nueva Orleans]] alredor de 200 000 persones, menos de la metá de la población de la ciudá antes del pasu del furacán.&lt;ref name=&quot;popestimate&quot;&gt;{{cita web | autor=Greg Stone, Tim Grant y Nathaniel Weaver | añu = 2006 | títulu = Rapid Population Estimate Project: January&amp;nbsp;28&amp;nbsp;– 29, 2006 Survey Report | editorial = Emergency Operations Center, City of New Orleans | formatu = PDF| fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20060902230020/http://katrina.lsu.edu/downloads/research/NOLAPopEstimate.pdf |fechaarchivu=2 de setiembre de 2006 |url=http://katrina.lsu.edu/downloads/research/NOLAPopEstimate.pdf}}&lt;/ref&gt; El 1 de xunetu de 2006, cuando la [[Oficina del Censu d'Estaos Xuníos]] calculó una nueva estimación de población, l'estáu de Louisiana amosó una perda de 219 563 persones (-4,87&amp;nbsp;%).&lt;ref name=&quot;popdecline&quot;&gt;{{cita web |url=http://money.cnn.com/2006/12/22/real_ta/fastest_growing_states/index.htm?postversion=2006122209 |títulu=Growth states: Arizona overtakes Nevada: Texas adds most people overall; Louisiana population tornes nearly 5% |editorial=[[CNN]] |fecha=22 d'avientu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Amás, delles compañíes de seguros dexaron d'asegurar o aumentaron les cuotes a los propietarios de cases na zona dau les importantes indemnizaciones que tuvieron qu'encarar diches empreses de resultes de los furacanes Katrina y Rita.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/05/28/eveningnews/main1663142.shtml |títulu=More Bad News Blows In From Katrina |editorial=[[CBS]] |fecha=28 de mayu de 2006 |idioma=inglés |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Efeutos medioambientales ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;font-size:92%; float:right; margin-top:0; margin-left:10px; margin-right:0;&quot;
|-
! colspan=3 style=&quot;background:#ccf;&quot; | '''Mayores derrames de petroleu causaos pol Katrina'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Derrames de más de 50&amp;nbsp;000 llitros&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;msnbcspills&quot;/&gt;
|-
! rowspan = 2 | Llugar del derrame
!colspan = 2 | Cantidá
|-
! &lt;small&gt; ([[llitru|llitros]]) &lt;/small&gt;
|-
| Bass Enterprises (Cox Bay) || style=&quot;text-align:right;&quot;| 14&amp;nbsp;300&amp;nbsp;000
|-
| Shell ([[Pilottown]])|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 4&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000
|-
| Chevron ([[Empire (Louisiana)|Empire]])|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3&amp;nbsp;750&amp;nbsp;000
|-
| Murphy Oil ([[Meraux (Louisiana)|Meraux]] and [[Chalmette (Louisiana)|Chalmette]])|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3&amp;nbsp;100&amp;nbsp;000
|-
| Bass Enterprises ([[Pointe à l'Hache]])|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1&amp;nbsp;750&amp;nbsp;000
|-
| Chevron ([[Port Fourchon]])|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 200&amp;nbsp;000
|-
| Venice Energy Services ([[Venice (Louisiana)|Venice]])|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 95&amp;nbsp;000
|-
| Shell Pipeline Oil ([[Nairn (Louisiana)|Nairn]])|| style=&quot;text-align:right;&quot;| 50&amp;nbsp;900
|-
|}
El furacán Katrina tamién tuvo un importante impautu nel [[mediu ambiente]]. La marexada ciclónica derivada del mesmu causó una importante erosión nes sableres, afarando ciertes árees costeres. La [[Dauphin Island|isla Dauphin]], asitiada a unos 150 km al este del puntu onde'l furacán tocó tierra, vio como'l desplazamientu del sable provocáu pol Katrina fizo que la islla enfusar nel [[Senu (xeografía)|senu]] de Mississippi, averándose a tierra.&lt;ref&gt;{{cita web | autor = [[Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos]] | fecha = 14 de setiembre de 2005 | url = http://coastal.er.usgs.gov/hurricanes/katrina/lidar/dauphin-island.html | títulu = Daupin Island&amp;nbsp;— Pre- and Post-Storm 3D Topography | obra = Hurricane Katrina Impact Studies | editorial = Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos | fechaaccesu = 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La marexada ciclónica y les foles tamién afararon les [[islles Chandeleur]], que yá s'habíen vistu afeutaes pol [[furacán Iván]] l'añu anterior.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos |fecha=14 de setiembre de 2005 |url=http://coastal.er.usgs.gov/hurricanes/katrina/photo-comparisons/chandeleur.html | títulu = Before and After Photo Comparisons: Chandeleur Islands | obra = Hurricane Katrina Impact Studies |editorial = Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos | fechaaccesu = 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El [[Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos]] envaloró que 560 km² de tierra pasaron a ser mar tres los furacanes Katrina y Rita.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nwrc.usgs.gov/releases/pr06_002.htm |títulu=USGS Reports Latest Land Change Estimates for Louisiana Coast |editorial=USGS National Wetlands Research Center |fecha=3 d'ochobre de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080513083524/http://www.nwrc.usgs.gov/releases/pr06_002.htm |fechaarchivu=2008-05-13 }}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Chandeleur L5 Oct2004Sep2005.jpg|thumb|left|300px|Les islles Chandeleur antes (esquierda) y dempués (derecha) del pasu del Katrina.]]
Les tierres que fueron afaraes conformaben un ecosistema qu'allugaba numberosos mamíferos marinos, [[pelícanu pardu|pelícanos pardos]], [[Testudines|tortúes]] y distintos tipos de pexes, según numberoses especies migratories como'l [[Aythya americana|porrón de cabeza colorada]]. Per otru llau, el 20&amp;nbsp;% de les marismas de la zona quedaron permanentemente somorguiaes tres el pasu del Katrina.&lt;ref name=&quot;CRS environment&quot;/&gt;

L'aición del Katrina forzó a cerrar dieciséis [[Abellugu nacional de vida montesa (Estaos Xuníos)|abellugos nacionales de vida montesa]]. L'[[Abellugu nacional de vida montesa Breton|abellugu Breton]] perdió la metá de la so superficie a raigañu del furacán. D'esta miente, el Katrina afectó a [[hábitat]]s de [[Chelonioidea|tortúes marines]], [[Grus canadensis|grullas canadienses]], [[Picoides borealis|carpinteros de cresta colorada]] y [[Peromyscus polionotus|mures de pates blanques]].&lt;ref name=&quot;FWS impact&quot;&gt;{{cita web | autor = [[Serviciu de Pesca y Vida Montesa de los Estaos Xuníos]] | fecha=9 de setiembre de 2005 | url = http://www.fws.gov/southeast/news/2005/r05-088.html | títulu = U.S. Fish and Wildlife Service Conducting Initial Damage Assessments to Wildlife and National Wildlife Refuges | editorial = Serviciu de Pesca y Vida Montesa de los Estaos Xuníos |fechaaccesu = 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El furacán provocó [[Derrame de petroleu|arrames de petroleu]] en 44 instalaciones a lo llargo del sureste de Louisiana, lo que se tradució en 26 millones de llitros de petroleu arramaos. Ente que la mayoría de los derrames fueron controlaos nel llugar del arramáu, hubo dalgunos qu'enfusaron nos ecosistemes y la ciudá de [[Meraux (Louisiana)]] quedó anubierta por un amiestu d'agua y crudu. Al contrariu que col furacán Iván, nun se rexistraron de manera oficial derrames de petroleu n'instalaciones n'alta mar.&lt;ref name=&quot;msnbcspills&quot;&gt;{{cita web| autor=Miguel Llanos | títulu=44 oil spills found in southeast Louisiana | obra=MSNBC | url=http://www.msnbc.msn.com/id/9365607/ | editorial = MSNBC | fecha=19 de setiembre de 2005 |fechaaccesu = 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Como parte de los trabayos de reconstrucción, les agües qu'anubríen Nueva Orleans fueron bombiaes escontra'l llagu Pontchartrain, procesu que precisó 43 díes pa completase.&lt;ref name=&quot;katreport&quot;/&gt; Estes agües yeren un amiestu d'[[agües residuales]], [[bacteria|bacteries]], [[metales pesaos]], [[pesticida|pesticides]], [[sustancies tóxiques]] y crudu, qu'espertó medranes per parte de la comunidá científica d'una muerte masiva de peces.&lt;ref name=&quot;CRS environment&quot;/&gt;

=== Saqueos y violencia ===
[[Ficheru:US-SoldatenNewOrleans2005.jpg|thumb|Soldaos patrullando les cais de Nueva Orleans.]]
Enchíos pola cayida de los sistemes de tresporte y comunicación, según en términos numbéricos, los oficiales de policía pudieron faer pocu por evitar los crímenes. Los saqueos yeren llevaos a cabu tantu por grupos armaos con violencia en busca de productos non básicos, como por sobrevivientes que namái buscaben agua y comida.&lt;ref name=&quot;FearExceededCrime&quot;&gt;{{cita web |autor=Dwyer, Jim; Drew, Christopher |url=http://www.nytimes.com/2005/09/29/national/nationalspecial/29crime.html?ei=5090&amp;en=1ba20914f5888y10&amp;ex=1285646400&amp;adxnnl=1&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss&amp;adxnnlx=1127998837-dUb23oxvthQ0MrMgl9neEg&amp;pagewanted=print |títulu=Fear Exceeded Crime's Reality in New Orleans |editorial=[[New York Times]] |fecha=29 de setiembre de 2005|fechaaccesu = 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

&quot;Los saqueos tán fora de control. El [[Barriu Francés de Nueva Orleans|barriu francés]] foi atacáu&quot;, declaró la conceyal de Nueva Orleans, Jackie Clarkson. &quot;Tán usándose cuerpos de policía exhaustos pa controlar los saqueos cuando tendríen d'usase pa operaciones de busca y rescate de xente qu'inda s'abelluga nos teyaos de les cases.&quot;&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Traducción del inglés: &quot;The looting is out of control. The French Quarter has been attacked.&quot; &quot;We're using exhausted, scarce police to control looting when they should be used for search and rescue while we still have people on rooftops.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,167653,00.html |títulu=Governor: Evac Superdome, Rescue Centers |editorial=[[Fox News]] |fecha=30 d'agostu de 2005|fechaaccesu = 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Dalgunes de les primeres informaciones qu'apuntaben a un xigantescu caos, especialmente na [[Mercedes-Benz Superdome|Superdome]], fueron más tarde calificaes de desaxeraciones o rumores. La Superdome ye'l meyor exemplu: nos primeros díes posteriores al pasu del Katrina, falar de que nel interior del estadiu taben produciéndose decenes d'asesinatos, violaciones, revueltes y enfermedaes. Sicasí, finalmente, d'un total de 25 000 persones que s'abellugaron so la cúpula, confirmáronse dos violaciones y seis muertes (cuatro d'elles muertes naturales, amás d'un suicidiu) frente a los cientos de finaos qu'esperaba atopar el gobiernu.&lt;ref name=&quot;FearExceededCrime&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2009/aug/26/katrina-racism-us-media |títulu=Four yearsyth26.html |títulu=Reports of anarchy at Superdome overstated |fecha=26 de setiembre de 2005 |editorial=Seattle Times |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

La [[Guardia Nacional de los Estaos Xuníos]] llegó a esplegar hasta 58 000 efeutivos.&lt;ref name=guardianacional&gt;{{cita web |url=http://www.ng.mil/news/archives/2006/08/082806-Finest_Hour.aspx |títulu=Hurricane Katrina: National Guard's Finest Hour |editorial=Guardia Nacional de los Estaos Xuníos |fecha=28 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.ng.mil/news/archives/2006/08/082806-Finest_Hour.aspx|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; La gobernadora de Louisiana esclarió qu'esperaba que la so presencia acabara colos saqueos: &quot;tienen [[Fusil M16|M16]] y tán preparaos y cargaos. Estes tropes saben cómo disparar y matar y espero que lo faigan.&quot;&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Traducción del inglés: &quot;They have M16s and are locked and loaded. These troops know how to shoot and kill and I expect they will.&quot;&lt;ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/books/2010/mar/21/zeitoun-dave-eggers-book-review |títulu=Zeitoun by Dave Eggers |editorial=[[The Guardian]] |fecha=21 de marzu de 2010|fechaaccesu = 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El congresista [[William J. Jefferson]] declaró a [[ABC News]]: &quot;hubo tiroteos, hubo ataques d'arma blanca. Pero sobre la primer selmana de setiembre, la llei y l'orde fueron gradualmente restauraos na ciudá [de Nueva Orleans].&quot;&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Traducción del inglés: &quot;There was shooting going on. There was sniping going on. Over the first week of September, law and order were gradually restored to the city.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Tapper, Jake|enllaceautor=Jake Tapper|url=http://www.abcnews.go.com/US/HurricaneKatrina/story?id=1123495&amp;page=1 |títulu=Amid Katrina Chaos, Congressman Used National Guard to Visit Home |editorial=[[ABC News]] |fecha=13 de setiembre de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Tamién se realizaron numberosos arrestos, lo que llevó a la construcción d'una cárcel temporal na estación de tren de Nueva Orleans.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.komonews.com/news/archive/4163081.html |títulu=At the Train Station, New Orleans' Newest Jail is Open For Business |editorial=KOMO-TV |fecha=6 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141119182853/http://www.komonews.com/news/archive/4163081.html |fechaarchivu=2014-11-19 }}&lt;/ref&gt;

Les distintes zones qu'acoyeron abellugaos tamién vivieron problemes d'orde, yá que la metá d'ellos cuntaba con antecedentes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,170134,00.html |títulu=Half Katrina Refugees Have Records |editorial=Fox News |fecha=22 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Esto dexóse notar especialmente en ciudaes como [[Houston]], onde la tasa d'homicidios de setiembre de 2005 a febreru de 2006 creció nun 28&amp;nbsp;%; de los 170 homicidios rexistraos en dichu periodu, en 29 d'ellos había habitantes de Louisiana implicaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=az6n8C6gsqf0 |títulu=Louisiana Gangs That Fled Katrina Heighten Houston Murder Rate |editorial=Bloomberg |fecha=3 de marzu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:BUSHKATRINA.jpg|thumb|El presidente Bush comparez xunto col [[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos|secretariu de Defensa.]] [[Donald Rumsfeld]], la [[Departamentu de Trabayu de los Estaos Xuníos|secretaria de Trabayu]] [[Elaine Chao]] y el [[Departamentu de Salú y Servicios Sociales de los Estaos Xuníos|secretariu de Salú y Servicios Sociales]] [[Mike Leavitt]] mientres una conferencia de prensa na Casa Blanca tres la devastación causada pol furacán Katrina na mariña del golfu.]]

=== Respuesta gubernamental ===
Nos Estaos Xuníos y acordies con lo establecío nel ''[[National Response Plan]]'', la repuesta y la planificación en casu de catástrofe ye principalmente responsabilidá de los gobiernos llocales. Cuando estos escosaren los sos recursos, pueden solicitar una ayuda específica adicional a los estaos vecinos y, a lo postrero al gobiernu federal. D'esta manera, esti procesu pasa primero pol [[Condaos de los Estaos Xuníos|condáu]], dempués pol [[Estáu de los Estaos Xuníos|estáu]] y finalmente llega al [[Gobiernu federal de los Estaos Xuníos|gobierno federal]]. Munchos de los problemes causaos pol Katrina tuvieron como desencadenante la desaparente planificación llevada a cabu por toos estos niveles. Coles mesmes, tamién xugó un papel esencial nel periodu post-Katrina l'Axencia Federal pa la Xestión d'Emerxencies (FEMA).&lt;ref name=&quot;usgovwh&quot;&gt;{{cita web|autor=Gobierno de los Estaos Xuníos|títulu=The Federal Response to Hurricane Katrina: lessons learned |añu=2006|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/reports/katrina-lessons-learned.pdf|formatu=PDF |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090131173542/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/reports/katrina-lessons-learned.pdf |fechaarchivu=31 de xineru de 2009}}&lt;/ref&gt;

De les 60 000 persones que quedaron atrapaes en Nueva Orleans, la Guardia Nacional rescató a más de 33 500.&lt;ref name=&quot;GAO-06-903&quot;&gt;{{cita llibru | autor = United States Government Accountability Office | url = http://www.gao.gov/new.items/d06903.pdf | títulu = Coast Guard: Observations on the Preparation, Response, and Recovery Missions Related to Hurricane Katrina |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 | fecha= xunetu de 2006 | formatu = PDF |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El [[Senáu de los Estaos Xuníos]] reconoció'l llabor d'esti cuerpu&lt;ref name=&quot;S. 246&quot;&gt;{{cita llibru| autor = United States Congress | títulu = Senate Resolution 246: To express the sense of the Senate regarding the missions and performance of the United States Coast Guard in responding to Hurricane Katrina. | formatu = PDF | fecha = 21 de setiembre de 2005 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés | editorial = Government Printing Office | url = http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=109_cong_bills&amp;docid=f:sr246ats.txt.pdf}}&lt;/ref&gt; y les [[Fuercies Armaes de los Estaos Xuníos]] recibieron la ''[[Presidential Unit Citation (Estaos Xuníos)|President Unit Citation]]''.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = USCG Message Traffic: Award of the Presidential Unit Citation to the Coast Guard|fecha=25 de mayu de 2006 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés | url = http://www.uscg.mil/hq/cg3/cg3pcx/publications/alcoast/alcoast-317-06.asp | editorial=Guardia Costera d'Estaos Xuníos}}&lt;/ref&gt; El [[Comandu Norte d'Estaos Xuníos]] punxo en marcha la [[Task Force|Fuercia Operacional]] Conxunta Katrina, estableciendo la so base en [[Camp Shelby]] (Mississippi) pa esplegase a partir del 31 d'agostu y col [[teniente xeneral]] del [[exércitu de los Estaos Xuníos]] [[Russel L. Honoré]] como comandante.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ausa.org/webpub/DeptHome.nsf/byid/CTON-6FUPLU |títulu=Joint Task Force Katrina Begins Setting up at Camp Shelby, Miss |fecha=31 d'agostu de 2005 |editorial=Association of the United States Army |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060426194216/http://www.ausa.org/webpub/DeptHome.nsf/byid/CTON-6FUPLU |fechaarchivu=26 d'abril de 2006}}&lt;/ref&gt;

Michael Chertoff, [[Secretaría de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|secretariu]] del [[Departamentu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|departamentu de Seguridá Nacional]], decidió asumir oficialmente les operaciones federal, estatal y local el 30 d'agostu de 2005, en virtú del ''National Response Plan''.&lt;ref name=&quot;usgovwh&quot; /&gt; A principios de setiembre, el Congresu autorizó una ayudái total pa les víctimes de 62,3 millardos de dólares.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Baker, Peter; Goldstein, Amy |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/08/AR2005090801081.html |títulu=Congress Approves $51.8 Billion For Victims |editorial=[[Washington Post]] |fecha=9 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Amás, el presidente Bush cuntó cola ayuda de los expresidentes [[Bill Clinton]] y [[George H. W. Bush]] pa recaldar donaciones,&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Bush, George W. |url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/09/20050901-3.html |títulu=President Asks Bush and Clinton to Assist in Hurricane Relief |editorial=Serviciu de Prensa de la Casa Blanca |fecha= 1 de setiembre de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; como yá lo fixeron dempués del [[Terremotu del océanu Índicu de 2004|terremotu y maremotu del océanu Índicu de 2004]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://articles.cnn.com/2005-01-03/us/tsunami.presidents_1_tsunami-victims-presidents-clinton?_s=PM:US |títulu=Ex-presidents launch private aid effort |editorial=CNN |fecha=4 de xineru de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://articles.cnn.com/2005-01-03/us/tsunami.presidents_1_tsunami-victims-presidents-clinton?_s=PM:US|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Tamién s'ordenar que les banderes americanes ondearan a mediu estil dende'l 4 al 20 de setiembre de 2005 n'alcordanza de les víctimes.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/09/20050904-2.html |títulu=Proclamation by the President: Honoring the Memory of the Victims of Hurricane Katrina |editorial=Serviciu de Prensa de la Casa Blanca |fecha=4 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

La FEMA procuró agospiamientu temporal (ayudes pal arriendu, tráilers, etc.) a 700 000 movíos pol Katrina. Sicasí, namái un quintu de los pidimientos de tráilers na parroquia d'Orleans fueron atendíes, lo que causó serios problemes de habitabilidad na ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.commondreams.org/headlines06/0701-09.htm |títulu=Hurricane Katrina Victims Return, But to What? |editorial=[[Inter Press Service]] |fecha=1 de xunetu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.commondreams.org/headlines06/0701-09.htm|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Per otru llau, la FEMA tamién asumió los gastos d'agospéu n'hoteles de 12 000 families hasta'l 7 de febreru de 2006, quien a partir d'entós tuvieron que pidir ayudes de tipu federal, pero nun cuntaron cola asistencia direuta de la FEMA.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Foster, Mary |url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/02/13/katrina/main1311616.shtml |títulu=Judge: FEMA Off Hook For Hotel Costs |editorial=[[CBS News]] |fecha=13 de febreru de 2006|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; En 2010, cinco años dempués del pasu del furacán, inda 260 families vivíen en tráilers proporcionaos pola FEMA en Louisiana y Mississippi.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wlox.com/Global/story.asp?S=12230906|títulu=Hancock Co. woman struggles to get out of FEMA trailer|autor=Al Showers|editorial=WLOX Channel 13|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120228204125/http://www.wlox.com/Global/story.asp?S=12230906|fechaarchivu=2012-02-28}}&lt;/ref&gt;

Fuercies de seguridá y axencies d'otres xurisdicciones d'Estaos Xuníos emprestaron asistencia a Louisiana y Nueva Orleans nes selmanes posteriores al desastre. Dalgunes d'estes axencies veníen de llugares tan alloñaos como [[California]], [[Michigan]], [[Nueva York]] o [[Washington (estáu)|Washington]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.crisisclinic.org/Katrina_Aid_Today_Agencies_Master_List.pdf |títulu=Katrina Aid Today Agencies |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.crisisclinic.org/Katrina_Aid_Today_Agencies_Master_List.pdf|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Esta ayuda foi bien recibida poles autoridaes de Louisiana, onde ente les files de los sos cuerpos de seguridá taben viviéndose situaciones de galdidura y d'abandonu de los sos puestos de trabayu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2005/09/04/national/nationalspecial/04police.html?_r=1&amp;ei=5090&amp;en=8bf8550c348bbc33&amp;ex=1283486400&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss&amp;pagewanted=print |títulu=Law Officers, Overwhelmed, Are Quitting the Force |fecha=4 de setiembre de 2005 |editorial=The New York Times |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Crítiques al gobiernu ===
[[Ficheru:BUSHJACKET.jpg|thumb|300px|El presidente Bush esamina les árees anubiertes dende'l [[Air Force One]].]]
Les crítiques a l'actuación del gobierno frente al furacán Katrina consistieron primeramente na falta de lideralgu p'aunir esfuercios pa lluchar contra'l furacán y les sos remortines. Darréu, estes crítiques centrar na tardía reaición al hinchente de Nueva Orleans.&lt;ref name=newzealand&gt;{{cita web |url=http://tvnz.co.nz/view/page/425822/609550 |títulu=&quot;Katrinagate&quot; fury spreads to US media |editorial=[[Television New Zealand]] |fecha=7 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La crisis política foi de tal calibre que s'acuñó una nueva pallabra: ''Katrinagate'', neoloxismu que aportó a unu de los candidatos a &quot;pallabra del añu 2005&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Clark, Heather |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060325135124/http://abcnews.go.com/US/wireStory?id=1480616 |títulu=Linguists Vote 'Truthiness' Word of 2005 |editorial=ABC News |fecha=6 de xineru de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |fechaarchivu=26 de marzu de 2006 |url=http://abcnews.go.com/US/wireStory?id=1480616}}&lt;/ref&gt;

El presidente Bush atopar de vacaciones en [[Texas]] cuando'l furacán Katrina afectó al sureste d'Estaos Xuníos y nun tornó a [[Washington D. C.]] hasta dos díes depués de que'l furacán tocara tierra, lo que-y valió delles crítiques.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Bumiller, Elisabeth |url=http://www.iht.com/articles/2005/09/01/news/prexy.php |títulu=Bush criticized over storm response |editorial=The New York Times |fecha=2 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.iht.com/articles/2005/09/01/news/prexy.php|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Nel so viaxe de vuelta a la capital, Bush sobrevoló nel [[Air Force One]] la zones afaraes de Louisiana y Mississippi. Nuna declaración so tres la catástrofe, declaró que &quot;naide podría predicir el desastre&quot;. Sicasí, darréu, peneróse un videu que demostraba que'l presidente fuera alvertíu de que los diques de Nueva Orleans podríen trate superaos pola fuercia del Katrina.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4765058.stm |títulu=Videu shows Bush Katrina warning |editorial=BBC |fecha=2 de marzu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Fuertemente criticada foi l'actuación de l'Axencia Federal pa la Xestión d'Emerxencies (FEMA) a la que s'acusó de responder a la catástrofe de forma lenta y pocu efeutiva.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://articles.cnn.com/2006-04-14/politics/fema.ig_1_fema-s-katrina-national-response-plan-xeneral-richard-l-skinner?_s=PM:POLITICS |títulu=Report: Criticism of FEMA's Katrina response deserved |fecha=14 d'abril de 2006 |editorial=CNN |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://articles.cnn.com/2006-04-14/politics/fema.ig_1_fema-s-katrina-national-response-plan-xeneral-richard-l-skinner?_s=PM:POLITICS|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Acordies coles lleis federales, el presidente Bush encargó al secretariu de Seguridá Nacional, Michael Chertoff, coordinar la respuesta federal a la catástrofe. Chertoff designó a [[Michael D. Brown]], direutor de la FEMA, como oficial federal principal pa dirixir l'esplegue y coordinación de toles midíes de recuperación federales na rexón de la mariña del golfu. Brown afirmó que la gobernadora Blanco amosóse ronciega a los sos esfuercios, lo cual negó ésta más tarde.&lt;ref name=femanytimes&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2005/09/15/national/nationalspecial/15brown.html?_r=1&amp;pagewanted=all |títulu=Ex-FEMA Chief Tells of Frustration and Chaos |editorial=The New York Times |fecha=14 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Pocos díes más tarde, Brown foi destituyíu per Washington y sustituyíu pol vicealmirante [[Thad W. Allen]] como xefe de les operaciones d'ayuda.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://articles.cnn.com/2005-09-09/politics/katrina.washington_1_fema-federal-emergency-management-agency-security-secretary-michael-chertoff?_s=PM:POLITICS |títulu=Admiral takes over Katrina relief |editorial=CNN |fecha=9 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://articles.cnn.com/2005-09-09/politics/katrina.washington_1_fema-federal-emergency-management-agency-security-secretary-michael-chertoff?_s=PM:POLITICS|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Trés díes depués, Michael D. Brown dimitió como direutor de la FEMA.&lt;ref name=dimision&gt;{{cita web |url=http://msnbc.msn.com/id/9315184/#.UB5nOk0aPFI |títulu=Bush chooses new FEMA direutor |editorial=NBC News |fecha=13 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[26 de setiembre]] de 2005, l'exdireutor de la FEMA, Michael Brown, testificó ante una subcomisión del [[Congresu d'Estaos Xuníos]] alrodiu de l'actuación de dicha axencia. Mientres esta vista, el congresista [[Stephen Buyer]] preguntó por qué la declaración del estáu d'emerxencia emitida pol presidente Bush el 27 d'agostu nun incluyera les parroquies costeres d'Orleans, [[Parroquia de Jefferson|Jefferson]] y [[Parroquia de Plaquemines|Plaquemines]].&lt;ref&gt;{{cita noticia | url = http://www.nytimes.com/2005/09/27/national/nationalspecial/27text-brown.html?ei=5070&amp;en=eda6637y28de37c1&amp;ex=1188792000&amp;pagewanted=all | títulu = Former FEMA Direutor Testifies Before Congress | fecha=27 de setiembre de 2005 | fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 | editorial = nytimes.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Ello ye que la declaración nun incluyía nenguna de les parroquies costeres de Louisiana, ente que los condaos costeros sí que fueron incluyíos nes declaraciones de Mississippi.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Bush, George W. |url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/08/20050828.html |títulu=Statement on Federal Emergency Assistance for Mississippi |editorial=Casa Blanca |fecha= 28 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y Alabama.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Bush, George W. |url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/08/20050828-3.html |títulu=Statement on Federal Emergency Assistance for Alabama |editorial=White House |fecha= 28 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Brown declaró qu'esto se debió a que la gobernadora [[Kathleen Blanco|Blanco]] nun incluyera eses parroquies nel so pidimientu d'ayuda inicial, una decisión qu'él atopó &quot;sorprendente&quot;. Tres la vista, Blanco publicó una copia del pidimientu d'ayuda, que demostraba que riquiera asistencia pa &quot;toles parroquies del sureste incluyendo la ciudá de Nueva Orleans&quot;, nomando amás específicamente catorce parroquies, ente elles les de Jefferson, Orleans y Plaquemines.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Kathleen Blanco|url=http://jjic.gov.state.la.us/Disaster%20Relief%20Request.pdf |títulu=Governor Blanco asks President to Declare an Emergency for the State of Louisiana due to Hurricane Katrina |fecha=28 d'agostu de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |editorial=Government of the State of Louisiana |idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://jjic.gov.state.la.us/Disaster%20Relief%20Request.pdf|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

En [[2007]], Brown declaró nuna conferencia ante un grupu d'estudiantes que la política xugara un importante papel en tomar de decisiones mientres la crisis del Katrina. Brown sostenía que dende la Casa Blanca quixo federalizase el casu de Louisiana (pa descargar la responsabilidá sobre la gobernadora [[Kathleen Blanco]], que yera demócrata), pero non el de Mississippi (onde'l gobernador, [[Haley Barbour]], yera republicanu). Blanco reaccionó rápido ante estes declaraciones y acusó de tal actitú a [[Karl Rove]]. La Casa Blanca respondió que tales afirmaciones yeren falses, pero darréu Brown reafitar no dicho.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Toosi, Nahal |url=http://www.insurancejournal.com/news/national/2007/01/23/76108.htm |títulu=Brown: Politics played role in Katrina |editorial=[[The Associated Press]] |fecha=20 de xineru de 2007 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Mientres ''A Concert for Hurricane Relief'', un conciertu benéficu emitíu por NBC, el raperu [[Kanye West]] salir del guión y criticó duramente l'actuación del gobiernu, llegando a dicir que &quot;George Bush nun s'esmolez pola xente negra.&quot; Anque esti comentariu foi esaniciáu na emisión del conciertu na mariña oeste, sí que foi emitíu na mariña este, yá que ellí víase en direutu.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=de Moraes|nome=Llisa|títulu=Kanye West's Torrent of Criticism, Live on NBC|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/03/AR2005090300165.html|editorial=The Washington Post|fecha=3 de setiembre de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Bush calificó darréu a esta acusación de West como'l peor momentu de la so presidencia, sintiendo que foi inxustamente acusáu de racismu.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Chapell|nome=Bill|títulu=Bush Says Kanye West's Attack Was Low Point Of His Presidency; West Agrees|url=http://www.npr.orgblogsthetwo-way/2010/11/03/131052717/bush-says-kanye-west-s-attack-was-low-point-of-his-presidency|editorial=NPR|fecha=3 de payares de 2010|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El reverendu [[Jesse Jackson]] tamién sostuvo que'l [[racismu]] xugó un papel esencial na lenta respuesta al desastre&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/09/04/sunday/main814720.shtml|títulu=What If They Were White?|apellíu=Giles|nome=Nancy|fecha=4 d'ochobre de 2005|obra=CBS News Sunday Morning|editorial=CBS News|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y [[Andrew Young]], exalcalde d'[[Atlanta]] y antiguu embaxador ante les [[Naciones Xuníes]], afirmó nunes declaraciones que sí que podía haber daqué de verdá en tales acusaciones, pero que nun creía que'l factor racial fuera decisivu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Purdum, Todd S. |url=http://www.nytimes.com/2005/09/03/national/nationalspecial/03voices.html?ex=1283400000&amp;en=aa8fe67000016b3d&amp;ei=5090&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss |títulu=Across U.S., Outrage at Response |editorial= The New York Times |fecha=3 de setiembre de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Tamién hubo crítiques nel planu internacional. El [[vizprimer ministru del Reinu Xuníu]], [[John Prescott]], rellacionó'l [[calentamientu global]] col Katrina, criticando l'actitú d'Estaos Xuníos ante'l [[protocolu de Kioto]]: &quot;El tarrecible hinchente de Nueva Orleans avéranos a les esmoliciones de líderes de países como les [[Maldives]], que les sos naciones tán en riesgu de sumir dafechu. Estaos Xuníos amosóse ronciegu frente al protocolu de Kioto, lo que consideró una equivocación.&quot;&lt;ref group=&quot;Nota&quot;&gt;Traducción del inglés: &quot;The horrific flood of New Orleans brings home to us the concern of leaders of countries like the Maldives, whose nations are at risk of disappearing completely. There has been resistance by the US government to Kyoto - which I believe is wrong.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://observer.guardian.co.uk/international/story/0,6903,1567318,00.html?gusrc=rss |títulu=Prescott links global warming to Katrina |editorial=[[The Guardian]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El [[Diariu del Pueblu]], periódicu oficial del [[Partíu Comunista de China]], criticó la xestión de la crisis per parte del presidente Bush, calificando a la lenta reaición frente a la catástrofe como &quot;desdexosu&quot; y comparando a Nueva Orleans con [[Bagdag]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= |títulu= |fecha=8 de setiembre de 2005 |editorial=[[Agence France-Presse]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Una encuesta d'[[ABC News]] publicada'l 12 de setiembre de 2005 amosaba que consideraben más culpables de la magnitú del desastre a los gobiernos estatal y local (75&amp;nbsp;%) que al gobiernu federal (67&amp;nbsp;%), siendo un 44&amp;nbsp;% quien consideraben que'l problema aniciara nel lideralgu de Bush.&lt;ref name=&quot;abcnewspoll&quot;&gt;{{cita web |autor=Langer, Gary |url=http://abcnews.go.com/US/HurricaneKatrina/story?id=1094262&amp;page=1 |títulu=Poll: Bush Not Taking Brunt of Katrina Criticism |editorial=ABC News |fecha=12 de setiembre de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Otra encuesta de [[CNN]]/[[USA Today]]/[[The Gallup Organization|Gallup]] señalaba que nun esistía consensu en redol a quien yera'l responsable de los problemes asocedíos en Nueva Orleans una vegada hubo pasáu'l furacán: el 13&amp;nbsp;% achacar a Bush, el 18&amp;nbsp;% a les axencies federales, el 25&amp;nbsp;% a les autoridaes estatal y local y el 38&amp;nbsp;% consideraba que nun había responsable dalgunu.&lt;ref name=&quot;cnnpoll&quot;&gt;{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2005/US/09/07/katrina.poll/ |títulu=Poll: Most Americans believe New Orleans will never recover |editorial=CNN |fecha=8 de setiembre de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Al respective de la reaición del presidente Bush, la encuesta d'ACB News recoyía un 46&amp;nbsp;% d'aprobación frente a un 47&amp;nbsp;% de desaprobación. Estos porcentaxes sufríen grandes variaciones si estremar ente [[Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos|demócrates]] (17-71&amp;nbsp;%), independientes (44-48&amp;nbsp;%) y [[Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos|republicanos]] (74-22&amp;nbsp;%).&lt;ref name=&quot;abcnewspoll&quot; /&gt;

=== Reaición internacional ===
[[Ficheru:US Navy 050904-N-4374S-004 Crew members of a German Air Force A-310 aircraft offload Meals Ready-to-Eat (MRE) on board Naval Air Station Pensacola, Fla., in support of Hurricane Katrina relief efforts.jpg|thumb|300px| Descarguen l'ayuda ufiertada por [[Alemaña]] y tresportada pola [[Luftwaffe]].]]
Alredor de setenta países unviaron donaciones o otres ayudes. Ye de destacar que [[Cuba]] y [[Venezuela]] (dambos consideraos como países contrarios per Estaos Xuníos) fueron los primeros países n'ufiertar ayuda, comprometiendo más d'un millón de dólares, dellos hospitales móviles, plantes de depuración, comida, agua embotellada, 1100 médicos y 26,4 tonelaes de medicines, anque esta ayuda foi refugada pol gobiernu d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=14771 |fechaarchivu=14 de xunu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080614224742/http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=14771 |títulu=Venezuela y Cuba ufierten ayuda a EE.XX. editorial=Al Jazeera |fecha=7 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080616014353/http://www.pww.org/article/view/7693/1/285/ |títulu=From abroad, offers of aid for Katrina victims |editorial=[[People's Weekly World]] |fecha=10 de setiembre de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |url=http://www.pww.org/article/view/7693/1/285/ |fechaarchivu=1 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.usatoday.com/news/world/2005-09-02-katrinaworldhelps_x.htm |títulu=France, Cuba, Venezuela among those offering aid |editorial=[[USA Today]] |fecha=2 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Kuwait comprometió la cantidá más grande (500 millones de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]]);&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.opec.org/opec_web/en/press_room/1029.htm |títulu=OPEC Member Country Kuwait pledges US $500m aid package to USA, in wake of Hurricane Katrina |fecha=4 de setiembre de 2005 |editorial=[[OPEP]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; otres grandes donaciones fueron ufiertaes por [[Qatar]] y [[Emiratos Árabes Xuníos]] (100 millones cada unu),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,185884,00.html |títulu=Emirates Gave $100M in Aid for Katrina |fecha=23 de febreru de 2006 |editorial= FOX News |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=paisa&gt;{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2005/US/09/03/katrina.world.aid/index.html |títulu=Qatar offers $100m to relief fund |editorial=CNN |fecha=4 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; [[Corea del Sur]] (30 millones),&lt;ref name=pais /&gt; [[Australia]] (7,6 millones),&lt;ref name=paisa /&gt; la [[India]], [[China]] (dambos 5 millones),&lt;ref name=pais /&gt; [[Taiwán]] (3 millones),&lt;ref name=paisa /&gt; [[Nueva Zelanda]] (2 millones),&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/PA0509/S00159.htm |títulu=Scoop: Further NZ assistance in wake of Hurricane Katrina |editorial=Scoop.co.nz |autor=Nota de prensa: Gobiernu de Nueva Zelanda |fecha=6 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; [[Paquistán]] (1,5 millones),&lt;ref&gt;{{cita web |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071222192047/http://usembassy.state.gov/pakistan/h05090802.html |url=http://usembassy.state.gov/pakistan/h05090802.html |títulu=U.S. Grateful for Pakistan's Assistance for Hurricane Katrina Victims |editorial=Embaxada d'Estaos Xuníos |fecha=8 de setiembre de 2005|fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |url=http://usembassy.state.gov/pakistan/h05090802.html |fechaarchivu=22 d'avientu de 2007}}&lt;/ref&gt; y [[Méxicu]] y [[Bangladex]] (un millón).&lt;ref name=pais&gt;{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4215820.stm |títulu=Asian nations offer U.S. assistance |editorial=BBC News |fecha=7 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El Gobiernu de [[Méxicu]] unvió 1 millón de dólares al traviés de la Cruz Roja Mexicana la cual recaldó'l millón adicional, amás con 200 tonelaes de comida que fueron llevaos en 5 aviones de la Fuercia Aérea Mexicana'l 1 de setiembre, la Base Kelly de la Fuercia Aérea ('''Kelly Air Force Base''') en [[San Antonio (Texas)|San Antonio]], [[Texas]] recibió siquier a 196 miembros del exércitu, 14 camiones cisterna con agua, una unidá d'atención médica, 45 vehículos militares y más de 250 tonelaes de comida, agua embotellada y provisiones médiques.

El gobiernu d'Estaos Xuníos pidió ayuda a la [[Xunión Europea]] y a la [[OTAN]]. Otres [[organización internacional|organizaciones internacionales]] qu'ufiertaron el so sofitu fueron la [[Organización d'Estaos Americanos]] y la [[Organización de les Naciones Xuníes]]. Hai de solliñar tamién l'ayuda ufiertada per países como [[Sri Lanka]], [[Tailandia]], [[Indonesia]] o la [[India]], que pocos meses antes habíense vistu afeutaos pol devastador maremotu d'avientu de 2004.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2005/US/09/04/katrina.world.aid/ |títulu=U.S. receives aid offers from around the world |editorial=CNN |fecha=4 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

En total ufiertáronse 854 millones de dólares, de los que namái s'usaron 40 (menos del 5&amp;nbsp;%). Amás, la mayor parte de l'ayuda ufiertada pelos distintos países nun resultó finalmente recoyida. Ello ye que Estaos Xuníos tornó 54 de les 77 ufiertes que recibió, incluyendo les de trés de los sos más cercanos aliaos: [[Reinu Xuníu]], [[Canadá]] ya [[Israel]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/28/AR2007042801113_pf.html |títulu=Most Katrina Aid From Overseas Went Unclaimed |editorial=[[The Washington Post]] |fecha=29 d'abril de 2007 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Reaición de les ONG ===
L'actuación de les [[Organización non gubernamental|ONG]] ante'l furacán Katrina, ente otros, demostró que tales instituciones xueguen un papel capital na recuperación de la zona afeutada. Sicasí, la esperiencia tamién demostró que pa maximizar la eficiencia del so cometíu tendríen d'atopase meyor integraes nel esquema de respuesta a la catástrofe, cosa que nun asocedía coles polítiques d'entós (''Stafford Act'').&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/occasional_papers/2009/RAND_OP277.pdf |títulu=The role of nongovernmental Organizations in long-Term Human recovery after Disaster. Reflections From Louisiana Four Years after Hurricane Katrina |autor=Anita Chandra y Joie Acosta |añu=2009 |editorial= Corporación [[RAND]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Les operaciones esplegaes pola [[Cruz Roja Americana]] fueron l'esfuerciu más grande que llevara a cabu hasta entós en tola so historia, superando a les esplegaes pal [[terremotu de San Francisco de 1906]], la [[gripe español]] o los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]]. Primero que el furacán recalara na mariña, la Cruz Roja montó campamentos pa refuxaos na mariña del golfu y esplegó al so personal por que tuviera preparáu pa dar una respuesta rápida a los efeutos del Katrina. Darréu, los capítulos de la Cruz Roja nos distintos estaos fueron faciéndose cargu de refuxaos. Esta organización tamién collaboró nel periodu post-Katrina cola [[convención Bautista del Sur]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.redcross.org/www-files/Documents/GovernmentRelations/file_cont5489_lang0_2022.pdf |títulu=Statement by Joseph C. Becker, Senior Vice President for Response and Preparedness - American Red Cross |editorial=[[Cruz Roja Americana]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100114020447/http://www.redcross.org/www-files/Documents/GovernmentRelations/file_cont5489_lang0_2022.pdf |fechaarchivu=2010-01-14 }}&lt;/ref&gt; Tamién xugó un papel bien importante'l [[Amateur Radio Emergency Service]], yá que coles comunicaciones convencionales cayíes, foi quien ayudó a coordinar a los distintos equipos de rescate y recuperación.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/9228945/ns/technology_and_science-wireless/t/ham-radio-operators-rescue-after-katrina/#.UCGQOE0aPFI |títulu=Ham radiu operators to the rescue after Katrina |editorial=NBC |fecha=6 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Al añu de la catástrofe, [[Oxfam]] acusó al gobiernu d'Estaos Xuníos d'abandonar a los damnificados del Katrina ya incumplir les sos promeses, cuantimás nes temes rellacionaes cola vivienda.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elmundo.es/elmundo/2006/08/23/solidaridad/1156331392.html |títulu=Oxfam América asegura que EE. XX. abandonó a los damnificados pol furacán 'Katrina' |editorial=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |fecha=25 d'agostu de 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Medios de comunicación ===
[[Ficheru:US Navy 050831-N-3725R-007 Commander, Second Fleet, Vice Adm. Mark Fitzgerald talks with WTKR Channel 3 reporter Stacy Davis during a press conference.jpg|thumb|300px|Periodistes del WTKR Channel 3 entrevisten al comandante Mark Fitzgerald xusto primero que tres buques partan dende [[Norfolk (Virxinia)]] escontra la mariña del golfu pa participar na recuperación de la zona.]]
El papel de los [[medios de comunicación]] a la de cubrir la catástrofe nun tuvo exentu de discutiniu. Acusar a la prensa de cayer nel [[prensa mariella|amarrillismo]], yá que se fixo ecu de noticies que más tarde fueron desmentíes y que daben la imaxe d'una Nueva Orleans sumida nun caos absolutu, especialmente nel casu de la Superdome. Per otru llau, tamién s'acusó a la prensa d'actuar con un marcáu calter racista, yá que nos pies de semeya de distintes fotografíes, ente que la xente blanco buscaba cebera, la xente negro escalaba tiendes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.columbia.edu/~nt2334/Sommers2006HurricaneKatrina.pdf |títulu=Race and Media Coverage of Hurricane Katrina: Analysis, Implications, and Future Research Questions |añu=2006 |autor=Samuel R. Sommers,Evan P. Apfelbaum, Kristin N. Dukes, Negin Toosi, y Elsie J. Wang |editorial=[[Universidá de Columbia]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.columbia.edu/~nt2334/Sommers2006HurricaneKatrina.pdf|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;

El Katrina tamién provocó que'l periodismu al traviés d'[[Internet]] va cobrar un mayor protagonismu. La web NOLA.com, afiliada a [[The Times-Picayune]] (periódicu publicáu en Nueva Orleans), recibió en [[2006]] el [[premiu Pulitzer]] na seición de ''[[Premiu Pulitzer: Reportaxes de Noticies d'Última Hora|Noticies d'última hora]]'' y na de ''[[Premiu Pulitzer: Serviciu Públicu|Serviciu Públicu]]'', compartiéndolo nesti postreru estremáu col [[Sun Herald]] de [[Biloxi (Mississippi)|Biloxi]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pulitzer.org/year/2006/breaking-news-reporting/ |títulu=Breaking News Reporting |editorial=[[Premiu Pulitzer]] |añu=2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080628201003/http://www.pulitzer.org/year/2006/breaking-news-reporting/ |fechaarchivu=28 de xunu de 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://pulitzer.org/year/2006/public-service/ |títulu=Public Service |editorial=[[Premiu Pulitzer]] |añu= 2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060708033740/http://pulitzer.org/year/2006/public-service/ |fechaarchivu=8 de xunetu de 2006 }}&lt;/ref&gt; La publicación del Times-Picayune llevar a cabu mientres díes de forma esclusiva al traviés de NOLA.com, una y bones los periódicos en papel nun podíen ser impresos nin distribuyíos. El protagonismu d'esta páxina anicia en qu'al empar de cubrir una función informativa, tamién tuvo un importante papel nos llabores de rescate, una y bones les víctimes de la catástrofe faíen llegar por [[Serviciu de mensaxes curtios|SMS]] el so allugamientu a los sos familiares y estos ciscaben auxiliu a los servicios de rescate al traviés de comentarios en dicha [[páxina web]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ojr.org/ojr/stories/050913glaser/ |títulu=NOLA.com blogues and forums help save lives after Katrina |editorial=ojr.org |fecha=13 de setiembre de 2005 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Foi precisamente en 2006 cuando decidió abrir al periodismu al traviés d'Internet toles posibles categoríes de los premios Pulitzer, dada la so creciente importancia.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://pulitzer.org/resources/steigerspeech.html |títulu=Remarks at Pulitzer Prize luncheon |editorial=[[Premiu Pulitzer]] |añu=2006 |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060706085721/http://pulitzer.org/resources/steigerspeech.html |fechaarchivu=6 de xunetu de 2006 }}&lt;/ref&gt;

Ye tamién necesariu precisar que la devastación causada pol Katrina nun foi la única torga por que los medios de comunicación desenvolvieren afechiscamente'l so llabor: en cuanto l'exércitu d'Estaos Xuníos tomó'l control de la ciudá, estableciéronse restricciones a los medios. El 9 de setiembre, el teniente xeneral [[Russel L. Honoré]], comandante de la Fuercia Operacional Conxunta Katrina, anunció que los periodistes nun tendríen accesu a los esfuercios de recuperación de cadabres.&lt;ref name=CNNban&gt;{{cita web |url=http://edition.cnn.com/2005/LAW/09/10/katrina.media/ |títulu=U.S. won't ban media from New Orleans searches |fecha=11 de setiembre de 2005 |editorial=CNN |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Ello ye que diversos periodistes tuvieron que trepar coles fuercies de seguridá, llegando a situaciones nes que s'amenació a los periodistes con armes de fueu.&lt;ref name=periodismu&gt;{{cita web |url=http://www.nppa.org/news_and_events/news/2005/09/hurricane2.html |títulu=Photojournalists Covering Katrina Fall Victim To Growing Violence, Chaos |fecha=8 de setiembre de 2005 |editorial=National Press Photographers Association |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.nppa.org/news_and_events/news/2005/09/hurricane2.html|fechaarchivu=2 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; Sicasí, la [[CNN]] presentó una demanda y consiguió qu'esta prohibición fuera llevantada provisionalmente. A otru día, el voceru Christian Y. deGraff confirmó que'l gobiernu nun impondría d'equí p'arriba nenguna prohibición al trabayu de los periodistes.&lt;ref name=CNNban /&gt; Sicasí, los equipos de los medios de comunicación siguieron enfrentándose a dificultaes por cuenta de la violencia esistente en Nueva Orleans aquellos díes, polo que munchos d'ellos viéronse obligaos a contratar [[seguridá privada]].&lt;ref name=periodismu /&gt;

=== Analís del colapsu de los diques ===
[[Ficheru:Hurricane Katrina Eye viewed from Hurricane Hunter.jpg|thumb|300px|Vista del güeyu del furacán Katrina.]]
Nos trabayos de reconstrucción de los diques de Nueva Orleans, poques selmanes dempués de la catástrofe, los investigadores yá apuntaron que'l colapsu de los diques de la ciudá habíase por cuenta de fallos de diseñu estructurales y non namái a la roxura de lo temporal. Esto encareció significativamente los trabayos pa devolver a Nueva Orleans a la normalidá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/23/AR2005102301200_pf.html |títulu=Investigators Link Levee Failures to Design Flaws |fecha=24 d'ochobre de 2005 |editorial=The Washington Post |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El 5 d'abril de 2006, el [[teniente xeneral]] [[Carl A. Strock]], [[xefe d'inxenieros del Exércitu de los Estaos Xuníos]], testificó ante'l subcomité d'Enerxía y Agua del Senáu: &quot;Concluyimos agora qu'había problemes col diseñu estructural [de los diques]&quot;. Tamién declaró que'l [[Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu de los Estaos Xuníos|Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu]] nun foi consciente d'esto antes de l'apaición del Katrina. Sicasí, investigadores de la [[National Science Foundation]] desmintieron esto al sostener que nun estudiu de 1986 del propiu cuerpu afirmábase que'l diseñu de los diques podía derivar en problemes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nola.com/frontpage/t-p/index.ssf?/base/news-5/1144306231230500.xml |títulu=Corps chief admits to 'design failure' |fecha=6 d'abril de 2006 |editorial=The Times-Picayune |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930185042/http://www.nola.com/frontpage/t-p/index.ssf?/base/news-5/1144306231230500.xml |fechaarchivu=3 de setiembre de 2009 }}&lt;/ref&gt;

Nun informe de xunu de [[2007]] realizáu pola [[Sociedá d'Inxenieros Civiles d'Estaos Xuníos]] analizáronse distintos factores que contribuyeren al colapsu de los diques de Nueva Orleans. Consideróse que'l riesgu de vivir na ciudá, que devasaba los estragales consideraos llendes, nun yera afechiscamente conocíu polos sos habitantes; que'l sistema de proteición frente a furacanes nun fuera afechiscamente diseñáu; que munchos de los diques nun cuntaben col abondu altor; que nenguna alministración fixo cargu de los diques y el so caltenimientu; y que'l modelu pal so financiamientu fallara.&lt;ref name=&quot;ASCE HKERP report&quot; /&gt;

El [[Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu de los Estaos Xuníos]], que diseñó y construyó'l sistema de diques, en virtú de la ''Flood Control Act'' de [[1965]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2006/05/30/science/30storm.html |títulu=An Autopsy of Katrina: Four Storms, Not Just One |fecha=30 de mayu de 2006 |editorial=The New York Times |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; foi atopáu responsable del fallu de los diques y de los hinchentes en xineru de 2008.&lt;ref name=xuiciu /&gt;

== Reconstrucción ==
El furacán Katrina afaró la ciudá de Nueva Orleans y el so área metropolitana. La ciudá quedó anubierta nun 80&amp;nbsp;% y sufrió importantes daños materiales y económicos. El 30&amp;nbsp;% de los sos habitantes yá vivíen per debaxo del [[estragal de probeza]],&lt;ref name=nbcrecovery&gt;{{cita web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/9163091/ns/nbcnightlynews/t/katrina-exposes-new-orleans-deep-poverty/#.UCT9uJ0aPFI |títulu=Katrina exposes New Orleans' deep poverty |fecha=1 de setiembre de 2005 |editorial=NBC |fechaaccesu= 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; pero'l pasu del Katrina amontó estos índices, que cinco años dempués inda nun volvieren a los niveles anteriores a la catástrofe pese al esfuerciu de reconstrucción.&lt;ref name=elperiodicorec&gt;{{cita web |url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/20100830/nueva-orleans-sigue-cutida-por-katrina-cinco-ano-despues/457003.shtml |títulu=Nueva Orleans sigue cutida pol 'Katrina' cinco años dempués |fecha=30 d'agostu de 2010 |editorial=[[El Periódico de Catalunya|El Periódico]] |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

Al pie de los esfuercios pola rehabilitación de les viviendes, el principal esfuerciu pa la recuperación de Nueva Orleans centrar na reconstrucción de los [[dique]]s, que empezó en 2006 y terminó en 2012 y que'l so costu final foi de 14,5 millardos de dólares d'Estaos Xuníos. Kevin G. Wagner, unu de los inxenieros responsables del proyeutu, declaró qu'anque se trataba d'una obra que de normal tardaría décades en llevase a cabu, los plazos encurtiárense por que la ciudá pudiera tar protexida.&lt;ref name=elpaisrec&gt;{{cita web |url=http://sociedad.elpais.com/sociedad/2012/06/15/actualidad/1339792977_518506.html |títulu=Nueva Orleans blindar con un dique de 215 quilómetros |fecha=15 de xunu de 2012 |editorial=[[El País]] |fechaaccesu= 10 d'agostu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

Esti nuevu sistema de diques da una proteición que fai frente a nubes del tipu &quot;una cada cien años&quot;, que foi l'estándar autorizáu pol [[Congresu de los Estaos Xuníos|Congresu]]. Sicasí, diverses autoridaes de Nueva Orleans consideraben esta proteición insuficiente, una y bones la ciudá fixo frente a delles nubes más fuertes (de fechu el Katrina ye una nube del tipu &quot;una de cada cuatrocientos años&quot;) y previóse qu'esto vaya n'aumentu pola mor del [[cambéu climáticu]].&lt;ref name=nytimesrec&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2012/06/15/us/vast-defenses-now-shielding-new-orleans.html?pagewanted=1&amp;_r=2 |títulu=Vast Defenses Now Shielding New Orleans |fecha=14 de xunu de 2012 |editorial=The New York Times |fechaaccesu= 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Tamién se criticó que la reconstrucción de los distintos barrios llevóse a cabu a dos velocidaes en función de la mayoría racial de cada barriu.&lt;ref name=elperiodicorec /&gt;

Per otru llau, cinco años dempués del desastre, recuperárense'l 85&amp;nbsp;% de los emplegos qu'había antes del Katrina&lt;ref name=elperiodicorec /&gt; y el turismu volviera convertir se nuna pilastra de la economía de la zona. Ello ye que mientres los trabayos de reconstrucción y gracies a ellos, la economía de la ciudá vivió una importante crecedera y la tasa de desemplegu atopar por debaxo de la media nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2009/08/31/us/31orleans.html |títulu=In New Orleans, Recovery Is Not Enough |fecha=31 d'agostu de 2009 |editorial=The New York Times |fechaaccesu= 10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Retiru del nome ==
* De resultes de los importantes daños económicos, materiales y personales dexaos a lo llargo de la mariña del golfu, el nome Katrina foi oficialmente retiráu de la nómina pola [[Organización Meteorolóxica Mundial]] a pidimientu del gobiernu d'Estaos Xuníos, de manera que nunca volverá ser usáu pa designar un furacán del Atlánticu norte. Katia foi'l nome escoyíu pa reemplazalo en [[Nomes de los ciclones tropicales|la llista III de dicha nómina]], que s'usaría per primer vegada en [[Furacán Katia (2011)|2011]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.noaanews.noaa.gov/stories2006/s2607.htm |títulu=Dennis, Katrina, Rita, Stan, and Wilma &quot;Retired&quot; from List of Storm Names |fecha=6 d'abril de 2006 |editorial=NOAA |fechaaccesu=10 d'agostu de 2012 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171224105328/http://www.noaanews.noaa.gov/stories2006/s2607.htm |fechaarchivu=2017-12-24 }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Furacán Wilma]]

== Notes ==
{{llistaref|grupu=&quot;Nota&quot;}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Hurricane Katrina}}
{{Wikinoticies|Furacán Katrina}}
* [http://www.nhc.noaa.gov/archive/2005/KATRINA.shtml Archivu d'avisos emitíos pola Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica]
* [http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/h2005_katrina.html Archivu de la NASA del furacán Katrina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070904113536/http://www.nasa.gov/vision/earth/lookingatearth/h2005_katrina.html |date=2007-09-04 }}
* [http://www.photosfromkatrina.com/ Fotografies de les remortines del furacán Katrina]

{{Tradubot|Huracán Katrina}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Furacán Katrina]]
[[Categoría:Furacanes n'Estaos Xuníos|Katrina]]
[[Categoría:Furacanes en Les Bahames]]</text>
      <sha1>kforfl5jhub569kyva5j326bjwpg04a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fringe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95053</id>
    <revision>
      <id>4493192</id>
      <parentid>4484745</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 6 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143952" sha1="td139lcgx62o7kljzd8ubeb2osrk73v" xml:space="preserve">{{Tradubot|Fringe}}
{{otrosusos|Edinburgh Fringe|el festival alternativu d'Edimburgu}}
{{serie de televisión}}
'''''Fringe''''' ye una serie de [[ciencia ficción]] d'[[Estaos Xuníos]] creada por [[J. J. Abrams]], [[Alex Kurtzman]] y [[Roberto Orci]]. Estrenóse al traviés de [[Fox Broadcasting Company]] el 9 de setiembre de 2008 y terminó'l 18 de xineru de 2013 dempués de cien episodios arrexuntaos en cinco temporaes. La serie sigue a Olivia Dunham ([[Anna Torv]]), Peter Bishop ([[Joshua Jackson]]) y [[Walter Bishop]] ([[John Noble]]), quien son miembros de la División Fringe de la [[FBI|Oficina Federal d'Investigación]] que la so base atópase en [[Boston]], [[Estaos Xuníos]], so órdenes del [[Departamentu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|Departamentu de Seguridá Nacional]]. L'equipu utiliza métodos de la [[Ciencia marxinal|ciencia ''fringe'']] p'ayudar al FBI a investigar diversos casos inesplicables, de cutiu horribles, que tán rellacionaos con un misteriosu [[universu paralelu]]. La serie foi considerada como un amiestu ente ''[[The X-Files]]'', ''[[Altered States]]'' y ''[[The Twilight Zone]]''.

''Fringe'' combina'l formatu de casos de la selmana con una historia relevante de fonderada. Empezó colos tradicionales «misterios de la selmana» y adulces formó la so propia mitoloxía onde dexó tras aquellos episodios en posteriores temporaes. La mayoría de los episodios contienen una trama independiente a la xeneral pero tamién dellos episodios esploraron la mitoloxía xeneral de la serie.

La receición de la crítica mientres la primer temporada foi tibia, pero cola meyora de les temporaes fíxose más favorable por cuenta de qu'empezóse a esplorar la so mitoloxía, como l'universu paralelu y la [[Ucronía|llinia de tiempu alternativa]]. La serie, según el repartu, foi nomada pa dellos premios importantes. A pesar del so treslláu a «la maldición del vienres pela nueche» y los baxos niveles d'audiencies, tien [[siguidores de cultu]]. La serie tamién dio pasu a dos series de ''[[comic book]]'' de seis partes y un [[xuegu de realidá alternativa]].

== Premisa ==
{{AP|Episodios de Fringe}}
''Fringe'' sigue los casos de la División Fringe, una Fuercia de Xera Federal sofitada principalmente pola [[FBI|Oficina Federal d'Investigación]] (FBI) qu'inclúi a l'axente Olivia Dunham, al [[Walter Bishop|Dr. Walter Bishop]], l'arquetipu d'un [[científicu llocu]] y a Peter Bishop, el desamoráu fíu de Walter y negociador por excelencia. Tán sofitaos por Phillip Broyles, direutor de la Fuercia, y l'axente Astrid Farnsworth, quien sirve como asistente de llaboratoriu nes investigaciones de Walter. La División Fringe investiga casos rellacionaos cola [[ciencia marxinal|ciencia ''fringe'']] onde s'atopen casos como esperimentos [[transhumanismu|transhumanos]] destinaos escontra un mal, pa poner en perspeutiva una [[singularidá teunolóxica]] pa un posible choque d'universos paralelos. El trabayu de la División Fringe cruciar con [[bioteunoloxía]] avanzada desenvuelta por una compañía llamada Massive Dynamic, fundada pol exsocio de Walter, el Dr. William Bell, y empobináu pola so amiga de mancomún, Nina Sharp. L'equipu tamién ye contempláu en silenciu por un grupu d'homes calvos y macios llamaos Observadores.

La '''[[Primer temporada de Fringe|primer temporada]]''' introduz a la División Fringe mientres investiguen casos que tán rellacionaos con «el patrón», munchos de los cualos tán orquestados por una rede internacional de científicos renegaos que se basen nel ZFT (Zerstörung durch Fortschritte der Technologie, o n'español, Destrucción pola Meyora de la Teunoloxía), quien son dirixíos por David Robert Jones y prepárense pa un eventu de xuiciu final. L'amenaza del ZFT paez terminar cuando Peter mata a Jones nel so intentu de viaxar a un universu paralelu.&lt;ref name=&quot;season 1 finale&quot;&gt;{{Cita episodiu |títulu=There's More Than One of Everything |serie=Fringe |creitos=[[Brad Anderson]] (direutor), [[Jeff Pinkner]] (guión), J. H. Wyman (guión), Akiva Goldsman (historia), [[Bryan Burk]] (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=12 de mayu de 2009 |temporada=1 |númberu=20 }}&lt;/ref&gt; Olivia llega a saber qu'ella foi suxetu de prueba per parte de Walter, años tras, cuando yera neña, ónde él utilizó una droga [[Nootrópicos|nootrópica]] para asina da-y habilidaes psiónicas débiles.&lt;ref&gt;{{cita episodiu |títulu=Ability |serie=Fringe |creitos=Norberto Barba (direutor), David H. Goodman (guión), Glen Whitman (historia), Robert Chiappetta (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=10 de febreru de 2009 |temporada=1 |númberu=14}}&lt;/ref&gt; Walter tamién tien dificultaes p'afaese a la vida normal y ta sol cuidu del so fíu dempués de vivir diecisiete años nuna [[Hospital psiquiátricu|institución mental]]. Paralelamente, despinta'l fechu de que Peter ye d'un universu paralelu una y bones «el so» Peter morrió cuando yera neñu.&lt;ref name=&quot;season 1 finale&quot;/&gt;

Mientres la '''[[Segunda temporada de Fringe|segunda temporada]]''', los fechos enfóquense principalmente nes actividaes del universu paralelu, especialmente nes [[Singularidá espaciotemporal|singularidaes]] qu'asoceden nos puntos débiles de la membrana que dixebra los dos mundos; nel otru llau, los científicos desenvolvieron una sustancia similar al [[ámbare]] qu'aislla estes singulares, anque ende atópense persones inocentes que quedaron atrapaes pola solidificación del ámbare. L'equipu Fringe encargar de los casos que conducen a una «gran nube», esto ye, cuando l'universu paralelu ente en guerra col principal. Amás, tópense híbridos humanos-máquines con carauterístiques [[Cambiante|metamórfiques]] que vienen dende l'universu alternu.&lt;ref&gt;{{cita episodiu |títulu=Momentum Deferred |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), Zack Stentz (guionista), Ashley Edward Miller (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=8 d'ochobre de 2009 |temporada=2 |númberu=4}}&lt;/ref&gt; Per otra parte, Walter vese forzáu a dici-y a Peter que lo robó del universu paralelu, yá que pudo nun pudo salvar al so propiu fíu, Peter, que morrió d'una enfermedá xenética. Pa esto, en [[1985]], Walter crució nel conxeláu llagu Reiden escontra l'universu paralelu p'alministra-y la medicina a la versión alterna de Peter, pero, dempués de que'l frascu con medicina romper por accidente, viose forzáu a llevase al neñu al universu principal. Una vegada nel universu de Walter, el xelu del llagu rompióse, pero él y Peter fueron salvaos pel Observador Setiembre, onde ésti aprofió la importancia del neñu.&lt;ref&gt;{{cita episodiu |títulu=Peter |serie=Fringe |crédito=David Straiton (direutor), Jeff Pinkner (historia y guión), J. H. Wyman (historia y guión), Josh Singer (historia y guión), Akiva Goldsman (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=1 d'abril de 2010 |temporada=2 |númberu=16}}&lt;/ref&gt; El portal que Walter abrió nel llagu ye la causa de les singularidaes qu'asoceden nel universu alternativu, siendo aquel llagu l'epicentru de los problemes.&lt;ref name=&quot;ap fringe summary&quot;&gt;{{cita web |url=http://news.yahoo.com/foxs-fringe-not-distant-mirror-yera-20110120-105710-843.html |títulu=Fox's 'Fringe' a Not-So-Distant Mirror of Our Yera |nome=Ted |apellíu=Anthony |fecha=20 de xineru de 2011 |fechaaccesu=26 d'avientu de 2012 |idioma=inglés |editorial=Associated Press}}&lt;/ref&gt;

La '''[[Tercer temporada de Fringe|tercer temporada]]''' presenta episodios tantu nel universu principal como nel universu paralelu. «Walternativo», la versión alterna de Walter, ye'l [[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos|Secretariu de Defensa de los EE. XX.]] y punxo en marcha un plan, gracies a una máquina que puede destruyir l'universu principal, que reacciona ante la bioloxía de Peter.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=Over There |serie=Fringe |creitos=Akiva Goldsman (direutor y guionista), [[Jeff Pinkner]] (guionista) J. H. Wyman (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=13 de mayu de 2010 y 20 de mayu de 2010 |temporada=2 |númberu=22 y 23 }}&lt;/ref&gt; Amás, Walternativo ye responsable d'unviar a la versión alterna d'Olivia al universu principal por que se infiltre na División Fringe y monte el dispositivu ende, mientres él estudia a l'axente Dunham pa saber l'orixe de les sos habilidaes psiónicas.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=Olivia |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), [[Jeff Pinkner]] (guionista), J. H. Wyman (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=23 de setiembre de 2010 |temporada=3 |númberu=1}}&lt;/ref&gt; Por cuenta de continuos descuidos, la Olivia alterna queda embarazada de Peter, pero ye sacada del universu principal antes de ser procesada ante la llei.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=Entrada |serie=Fringe |creitos=Brad Anderson (direutor), [[Jeff Pinkner]] (guionista) J. H. Wyman (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=2 d'avientu de 2010 |temporada=3 |númberu=8}}&lt;/ref&gt; Darréu, Walternativo ye responsable d'acelerar el so embaranzu col fin de llograr una muestra de sangre del ñácaru y asina poder activar la máquina.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=Bloodline |serie=Fringe |creitos=Dennis Smith (direutor), Alison Schapker (guionista), Monica Owusu-Breen (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=25 de marzu de 2011 |temporada=3 |númberu=18}}&lt;/ref&gt; Cola ayuda d'Olivia, Peter llogra entrar na versión principal de la máquina y esperimenta una visión escontra'l futuru, onde l'universu paralelu foi destruyíu, anque esti fechu amenacia la estabilidá del principal. Cuando vuelve al presente, Peter camuda'l so plan y utiliza la máquina pa fundir los dos habitaciones onde s'atopen les máquines, p'asina crear una [[Furacu de gusano#Agujero de viérbene de Schwarzschild|ponte]] onde los habitantes de dambos universos puedan solucionar los sos problemes, pero depués d'esto sume y ye escaecíu poles dos versiones de Walter y Olivia.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=The Day We Died |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), [[Jeff Pinkner]] (historia y guión), J. H. Wyman (historia y guión), Akiva Goldsman (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=6 de mayu de 2011 |temporada=3 |númberu=22}}&lt;/ref&gt;

La '''[[Cuarta temporada de Fringe|cuarta temporada]]''' empieza con una [[Ucronía|llinia de tiempu alternativa]], na cual Setiembre nun pudo salvar a la versión alternativa de Peter en 1985, según el Observadores.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=Neither Here Nor There |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), [[Jeff Pinkner]] (historia y guión), J. H. Wyman (historia y guión), Akiva Goldsman (historia) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=23 de setiembre de 2011 |temporada=4 |númberu=1}}&lt;/ref&gt; Esto crea un [[efeuto mariposa]] qu'inflúi nel pasáu de los personaxes principales pero, amás, llógrase estabilizar a dambos universos gracies a la creación de la ponte. Con too y con eso, Peter remanez nesta nueva llinia de tiempu por cuenta de les aiciones de la División Fringe, que inclúi a Lincoln Lee. Primeramente, Peter trabaya pa tornar a la so propia llinia de tiempu, yá que tien medrana de que les sos alcordances alterien a una Olivia con dosis de Cortexiphan, pero dempués d'atopase con un mancáu Setiembre, Peter entérase qu'aquella llinia de tiempu en realidá ye'l so llar y tanto Olivia como él acepten el cambéu, y retomen la so rellación.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=A Short Story About Love |serie=Fringe |creitos=J. H. Wyman (direutor y guionista), Graham Roland (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=23 de marzu de 2012 |temporada=4 |númberu=15}}&lt;/ref&gt; Setiembre tamién-y revela a Peter que'l Observadores tuvieron que borrar al fíu de Peter, Henry, una y bones el futuru alteriaríase irrevocablemente, anque señaló que'l futuru ñácaru de Peter con Olivia va ser importante.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=The End of All Things |serie=Fringe |creitos=Jeffrey Hunt (direutor), David Fury (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=24 de febreru de 2012 |temporada=4 |númberu=14}}&lt;/ref&gt; Per otru llau, William Bell dio-y instrucciones a David Robert Jones, que ta vivu na nueva llinia de tiempu, de trabayar cola versión alterna de Nina Sharp pa sincronizar dambos universos col fin de faelos colapsar y preparar el camín pa un tercer universu que tea sol control de Bell, usa los poderes de Cortexiphan n'Olivia pa faer posible'l colapsu. La División Fringe vese obligada a cerrar la ponte dimensional, pero esto nun detién el plan de Bell. Walter ve que-y queda solo una opción: matar a Olivia, yá que la so muerte va atayar el procesu y va salvar al mundu. Setiembre apaez ante Walter y alviértelu que «yá vienen»,&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=Brave New World |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), [[Jeff Pinkner]] (guionista), J. H. Wyman (guionista), Akiva Goldsman (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=4 de mayu de 2012 y 11 de mayu de 2012 |temporada=4 |númberu=21 y 22}}&lt;/ref&gt; onde alude al [[Distopía|futuru distópico]] de [[2036]] que s'amuesa nel episodiu «Letters of Transit», onde'l Observadores llegaron d'un futuru alloñáu onde la tierra foi arruinada por ellos mesmos. Viaxaron nel tiempu hasta'l [[2015]] y realizaron «La Purga», que acabó con gran parte de la humanidá, y sometieron a los sobrevivientes sol so control. Amás, empezaron a modificar l'[[Mediu ambiente|ambiente]] del planeta pa faelo más cómodu pa ellos.&lt;ref&gt;{{Cita episodiu |títulu=Letters of Transit |serie=Fringe |creitos=Joe Chappelle (direutor), Akiva Goldsman (guionista), J. H. Wyman (guionista), [[Jeff Pinkner]] (guionista) |cadena=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |fecha=20 d'abril de 2012 |temporada=4 |númberu=19}}&lt;/ref&gt;

La '''[[Quinta temporada de Fringe|quinta y última temporada]]''' sigue la historia del añu 2036 vistu nel episodiu «Letters of Transit».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://content.usatoday.com/communities/livefrom/post/2012/07/fringe-stars-fans-feel-the-love-going-into-final-season/1 |títulu='Fringe' stars, fans feel the love going into final season |nome=Brian |apellíu=Truitt |fecha=15 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=1 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=USA Today}}&lt;/ref&gt; L'equipu Fringe tuvo que ser zarráu n'ámbare pa evitar la so captura pocu dempués de «La Purga» y, gracies a Etta, versión adulta de la fía de Peter y Olivia que se tresmanara tres la invasión Observadora en 2015, llogren ser lliberaos. Walter revela que Setiembre y él trabayaren nun plan pa ganar a los Observadores, que les sos instrucciones fueron dexaes en cintes de videos nel llaboratoriu con ámbare. Les cintes conducen a dellos componentes d'un dispositivu, onde s'inclúi un neñu Observador, llamáu Michael, pero amás alúdese a un home llamáu Donald, qu'ayudara a Walter a ellaborar el plan. Etta ye asesinada mientres intentaba axuntar dellos elementos, lo que lleva a Olivia y a Peter a querer completar el plan nel so nome. Al traviés de Michael, l'equipu afaya que Donald ye Setiembre y que los sos poderes d'Observadores fueren desaposiaos d'él por ayudar al equipu Fringe. Amás, Michael ye'l so fíu xenéticu, que foi cultiváu y resultó ser una anomalía nun futuru alloñáu. Setiembre esplica que'l plan consiste n'unviar a Michael al añu 2167, onde los esperimentos xenéticos humanos pa sacrificar la emoción en desmedro d'intelixencia empecipiáronse, lo que llevó a la creación de los Observadores. Al unviar al mozu al futuru va amosase que la intelixencia y la emoción son posibles, que detienen los esperimentos y faen que'l Observadores nunca esistan. Setiembre ta llistu pa llevar a Michael al añu 2167 una y bones el plan ta en marcha, pero él recibe un disparu letal a últimu momentu. Walter, que yá tenía consciencia de que tenía de sacrificase, toma a Michael y llevar escontra'l futuru p'asegurar que'l plan resulte. Como taba previstu, el tiempu recula al momentu de la invasión en 2015 y el Observadores nunca invadieron. Peter, Olivia y Etta viven les sos vides en paz, anque Peter recibe una carta del so padre, que convirtióse nuna [[paradoxa]]: el dibuxu d'un [[Primula veris|tulipán]] blancu.

=== Universu paralelu ===
[[Ficheru:WTradeRuhe.jpg|right|thumb|Una de les clares diferencies ente l'universu principal y l'universu alternativu ye que nesti postreru'l [[World Trade Center]] nun foi destruyíu nos [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]], sinón que la [[Casa Blanca]] foi destruyida.]]
Gran parte del [[arcu narrativu]] de ''Fringe'' arreya a un [[universu paralelu]] que básicamente ye'l reflexu del universu principal, pero con numberoses diferencies históriques. Un exemplu significante usáu son los efeutos del [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]]: esti eventu tamién asocedió nel universu paralelu, anque'l [[World Trade Center]] nun foi atacáu, que dexaron estos edificios de pies los cualos predominen nel «Manhatan»&lt;!--NUN TA MAL ESCRITU, EL MAMHATTAN DEL MUNDU ALTERNATIVU ESCRÍBESE ASINA--&gt; d'esti universu onde s'atopa la oficina del Dr. William Bell.&lt;ref name=&quot;nypost overthere&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nypost.com/p/entertainment/tv/fringe_goes_over_there_12Ox7WzL8z9ScVrYbYFpHM |títulu='Fringe' goes over there |nome=Maxine |apellíu=Shen |fecha=30 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=15 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://blastr.com/2010/09/get-ready-for-weird-freak.php |títulu=A sneak peek at tonight's season 3 Fringe debú |editorial=Blastr |apellíu=Huddleston |nome=Kathie |fecha=23 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=15 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120908164940/http://blastr.com/2010/09/get-ready-for-weird-freak.php |fechaarchivu=8 de setiembre de 2012 }}&lt;/ref&gt; Otru exemplu atopar nel capítulu 16 de la segunda temporada, onde dos Observadores salen d'un cine onde se proyeuta una versión alternativa de la película «[[Back to the Future]]», protagonizada por [[Eric Stoltz]] en llugar de [[Michael J. Fox]]. Ello ye que Stoltz trabayó en dicha película como protagonista, pero foi sustituyíu a les cinco selmanes de rodaxe por Michael.

Los productores taben bien interesaos na construcción d'esti mundu y na trama qu'envolubraría al universu paralelu. Esto dexó-yos crear un mundu bien paecíu al principal pero con una gran diferencia de detalles qu'arriquecíen al universu paralelu. Un mundu alternu tamién-yos dexaba amosar el fechu de «cómo pequeñes decisiones qu'unu escueyi fáennos ser distintes persones y cómo estes decisiones pueden camudar en gran nivel la vida» según el ''co[[show runner]]'', [[Jeff Pinkner]].&lt;ref name=&quot;nypost overthere&quot;/&gt; Sicasí, los productores dieron cuenta de que'l conceutu del universu paralelu podría resultar confusu pa los espectadores, asina qu'introducieron esti mundu pasu ente pasu a lo llargo de les dos primeres temporaes antes de faer la gran revelación escontra'l final del segundu ciclu. J. H. Wyman afirmó qu'aprobaba les idees del universu alternativu cuando'l so padre dicía-y que teníen sentíu y que refaía los guión si'l so padre atopaba que la idea yera confusa.&lt;ref name=&quot;usatoday parallel universe&quot;&gt;{{cita web |url=http://whosnews.usaweekend.com/2010/09/fringe-producers-on-alternate-universes-and-a-third-season-we%E2%80%99re-interested-in-world-building/ |títulu='Fringe' producers on alternate universes and a third season: 'We're interested in world building' |editorial=USA Today |fecha=16 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=16 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Brian |apellíu=Truitt |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101222101354/http://whosnews.usaweekend.com/2010/09/fringe-producers-on-alternate-universes-and-a-third-season-we%E2%80%99re-interested-in-world-building/ |fechaarchivu=22 d'avientu de 2010 }}&lt;/ref&gt; La construcción del mundu tamién-yos dio una oportunidá venturera pa crear histories que se centraren puramente nos personaxes del universu paralelu, quien teníen cuasi nula conexón colos personaxes principales, lo que, según Wyman, sería capaz de «faer dos series nuna», conceutu que los executivos de Fox aceptaron de bona manera.&lt;ref name=&quot;ign march2011 part2&quot;&gt;{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/115/1158208p1.html |títulu=Fringe's Future: Walternate's Plan, Olivia as Bell, More |nome=Eric |apellíu=Goldman |fecha=30 de marzu de 2011 |fechaaccesu=16 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=IGN}}&lt;/ref&gt;

=== Códigu glifo ===
Antes de les tandes comerciales, una curtia imaxe d'un [[glifo]] apaez. Abrams afirmó nuna entrevista que los glifos teníen un significáu ocultu. «Ye daqué que faemos pa les persones que curien entender y siguir la serie, pero nun ye daqué que l'espectador tenga de considerar pa cuando vea» dalgún episodiu. Abrams tamién revelo'l símbolu qu'apaez nel llombu de les xaronques nun tienen rellación cola [[Alfabetu griegu|lletra griega]] [[Fi]] (Φ), sinón que tien el so propiu contestu na serie, amás dixo que «ye parte d'un códigu» d'esta.&lt;ref name=&quot;mystery&quot;/&gt; El códigu glifo foi afayáu por un editor de teunoloxía del sitiu web [[Ars Technica]], quien reveló que yera un [[cifráu por sustitución]] simple usáu pa simbolizar una pallabra en cada corte.&lt;ref name=&quot;cracked&quot;&gt;{{cita web |nome=Erica |apellíu=Sadun |url=http://arstechnica.com/gaming/news/2009/04/ars-cipher-expert-cracks-tv-fringe-code.ars |títulu=Ars cracks TV Fringe code |editorial=Ars Technica |fecha=7 d'abril de 2009 |fechaaccesu=16 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Amás, los glifos representen dalgunos de los medios que Walter utiliza pa resolver los casos (como por casu la poliya/caparina en «Johari Window» y la cepa Seahorse d'ADN en «The Bishop Revival»). Nel episodiu «Jacksonville» de la [[Segunda temporada de Fringe|segunda temporada]], cuando Walter fala con Olivia sobre'l so tratamientu cola droga nootrópica Cortexiphan, na paré de la guardería onde se solíen faer les pruebes pueden reparase claramente cada unu de los glifos. La resolución de los glifos de cada episodiu tán disponibles en Fringepedia.&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Julian |apellíu=Sanchez |títulu=Solution to the Fringe Glyph Cipher |fecha=7 d'abril de 2099 |url=http://www.juliansanchez.com/2009/04/07/solution-to-the-fringe-glyph-cipher/ |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Secuencia d'apertura ===
La secuencia d'apertura estándar de la serie entrepola imáxenes de los símbolos glifos xunto con pallabres que representen a la [[ciencia marxinal|ciencia marxinal o ciencia ''fringe'']], como [[teleportación]] y [[materia escuro]]. Na [[Tercer temporada de Fringe|tercer temporada]], por cuenta d'episodios que tuvieron llugar tantu nel universu principal como nel paralelu, una nueva secuencia d'apertura usar pa esti postreru, que tenía un formatu similar, anque en cuenta de ser azul yera colorada, onde tamién s'utilizaron conceutos alternativos de la ciencia ''fringe'' como [[hipnosis]] y neurociencies. La diferencia de color fizo que dellos fanáticos afirmen que l'universu principal ye l'azul y que la so versión alterna ye'l colloráu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salon.com/2010/10/15/fringe_season_3_episode_4_recap_open2010/ |títulu=&quot;Fringe&quot; recap: Two shapeshifters revealed |editorial=Salon |fecha=15 d'ochobre de 2010 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Jessie |apellíu=Link}}&lt;/ref&gt; L'episodiu de la tercer temporada, «Entrada», l'apertura foi un amiestu de la versión azul y de la versión colorada, una y bones l'episodiu tien llugar en dambos universos por igual.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://watching-tv.ew.com/2010/12/02/fringe-entrada-season-3-episode-8/#more-13648 |títulu='Fringe' recap: 'Entrada' and exits, lives saved and lost |editorial=Entertainment Weekly |nome=Ken |apellíu=Tucker |fecha=2 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110808061941/http://watching-tv.ew.com/2010/12/02/fringe-entrada-season-3-episode-8/#more-13648 |fechaarchivu=2011-08-08 }}&lt;/ref&gt; Nos episodios «Peter», de la segunda temporada, y «Subject 13», de la tercer temporada, que contienen [[analepsis]], hubo una variación de l'apertura onde s'usaron gráficos retros al estilu de la [[década de 1980]] y frases como «ordenador personal» y «[[inxeniería xenética]]».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.avclub.com/articles/peter,39772/ |títulu=&quot;Peter&quot; |nome=Noel |apellíu=Murray |fecha=1 d'abril de 2010 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=A.V. Club}}&lt;/ref&gt; Pal [[distopía|futuru distópico]] del episodiu «The Day We Died» de la tercer temporada, una apertura en tonos negros foi amosada, con frases más nefastes como «esperanza» y «agua».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/05/13/fringe-finale-exec-producers-answer-questions/ |títulu='Fringe': Exec producers Jeff Pinkner, J.H. Wyman answer fan questions about the finale -- EXCLUSIVE |nome=Jeff |apellíu=Jensen |fecha=13 de mayu de 2011 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110613054025/http://insidetv.ew.com/2011/05/13/fringe-finale-exec-producers-answer-questions/ |fechaarchivu=2011-06-13 }}&lt;/ref&gt; L'estrenu de la [[Cuarta temporada de Fringe|cuarta temporada]], «Neither Here Nor There», introdució una secuencia d'apertura que s'utilizó en cuasi tolos episodios de la temporada, con tono color ámbare.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2011/09/fringe-recap-world-without-peter.html |títulu='Fringe' recap: In a world without Peter... |nome=Andrew |apellíu=Hanson |fecha=24 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=17 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt; L'episodiu «Letters of Transit» de la cuarta temporada y los episodios de la quinta temporada, tamién utilizaron la téunica del futuru distópico, onde s'amosó una secuencia d'apertura con tonos fríos qu'inclúi frases como «allegría», «pensamientu priváu» y «[[llibre albedríu]]», una y bones estos son elementos que se perdieron naquel futuru.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.buddytv.com/articles/fringe/fringe-videos-a-letters-of-tra-45100.aspx |títulu='Fringe' Videos: A 'Letters of Transit' Promo and New Title Sequence |nome=Lloréu |apellíu=Brown |fecha=18 d'abril de 2012 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Buddy TV}}&lt;/ref&gt; Nes secuencies d'apertura, sacante la de la quinta temporada, llógrase reparar la frase «Observers are here» ('El Observadores tán equí'), que ceguña rápido, polo que ye necesariu detener la reproducción pa llograr ver la frase.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://seriable.com/another-look-at-the-fringe-future-intro-sequence-screencaps-video/ |títulu=Another Look At The FRINGE Future Intro Sequence – Screencaps &amp; Videu |editorial=Seriable |fecha=7 de mayu de 2011 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Personaxes ==
{{panorama|Fringe cast sdcc 2010 cropped.jpg|1000px|El repartu y l'equipu de producción de ''Fringe'' na [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Convención de Cómics de San Diego]] de 2010. D'esquierda a derecha: [[Jasika Nicole]] (Astrid Farnsworth), [[Blair Brown]] (Nina Sharp), [[Lance Reddick]] (Phillip Broyles), [[John Noble]] (Walter Bishop), [[Joshua Jackson]] (Peter Bishop), [[Anna Torv]] (Olivia Dunham) y los productores executivos J. H. Wyman y [[Jeff Pinkner]].}}

=== Personaxes principales ===
* [[Anna Torv]] como Olivia Dunham (temporaes 1–5): una axente de la [[FBI|Oficina Federal d'Investigación]] (FBI) designada a investigar una serie de fenómenos inesplicables. Más tarde, afaya qu'ella foi un suxetu de prueba pa Walter cuando yera neña, onde foi tratada cola melecina [[Nootrópicos|nootrópico]] Cortexiphan, que dio-y habilidá inusuales. Torv tamién interpreta a la versión del [[universu paralelu]] d'Olivia, moteyada &quot;Fauxlivia&quot;
* [[Joshua Jackson]] como Peter Bishop (temporaes 1–5): un estafador que ye lleváu por Olivia de regresu a Estaos Xuníos col fin de ser consultor civil qu'ayuda al so padre, Walter. Peter en realidá ye fíu de «Walternativo», del universu paralelu, y foi secuestráu por Walter pocu dempués de que'l so propiu fíu, Peter, morriera cuando pequeñu.
* [[John Noble]] como'l [[Walter Bishop|Doctor Walter Bishop]] (temporaes 1–5): un ex investigador del gobiernu espertu nel campu de la [[ciencia fringe]] que foi calificáu como [[científicu llocu]], onde foi zarráu dempués d'un accidente nel so llaboratoriu que remató na muerte del so ayudante. Noble tamién interpreta a la versión del universu paralelu de Walter llamáu «Walternativo» polos personaxes del universu principal. Walternativo llegó al poder como'l [[Secretariu de Defensa de los Estaos Xuníos|Secretariu de Defensa de los EE. XX.]] y declaró-y la guerra al universu principal dempués de que'l so fíu Peter fuera secuestráu.
* [[Lance Reddick]] como Phillip Broyles (temporaes 1–4; secundariu mientres la temporada 5): un axente de [[Departamentu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|Seguridá Nacional]] y principal axente a cargu que dirixe la División Fringe. Reddick tamién interpreta al coronel Broyles del universu paralelu, quien siente simpatía por Olivia y sacrifícase mientres la tercer temporada por qu'ella pudiera escapar del universu alternativu. Na cuarta temporada, na llinia temporal alternativa, el coronel Broyles sigue con vida. Na quinta temporada, trabaya en Fringe al empar que collabora secretamente cola Resistencia contra'l Observadores.
* [[Jasika Nicole]] como Astrid Farnsworth (temporaes 1–5): una moza axente del FBI y asistente d'Olivia y Walter. Nicole tamién interpreta al personaxe del universu paralelu de Astrid, que tien síntomes similares al [[síndrome d'Asperger]], como homenaxe a la hermana de Nicole, quien carez de dichu trestornu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://whosnews.usaweekend.com/2010/07/jasika-nicole-looks-to-family-for-fringe-inspiration/ |títulu=Jasika Nicole looks to family for 'Fringe' inspiration |editorial=USA Today |fecha=28 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Brian |apellíu=Truitt |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100802010247/http://whosnews.usaweekend.com/2010/07/jasika-nicole-looks-to-family-for-fringe-inspiration/ |fechaarchivu=2 d'agostu de 2010 }}&lt;/ref&gt;
* [[Blair Brown]] como Nina Sharp (temporaes 1–4; secundariu mientres la temporada 5): direutora d'operaciones de Massive Dynamic, que ye una empresa líder n'investigación sobre ciencia y teunoloxía, amás de ser la vieya amiga de Walter y William Bell. Mientres la cuarta temporada, Brown interpretó tamién a la versión alterna del so personaxe nel universu paralelu, qu'ayuda nos planes de David Robert Jones. Fálta-y una mano, que perdió cuando intentaba evitar que Walter treslladar al universu paralelu, al tratar de garralo cuando'l portal cerróse.
* [[Kirk Acevedo]] como Charlie Francis (temporada 1, temporada 2 mientres los episodios 1–4, 11; secundariu mientres les temporaes 2–3): un axente del FBI que ye colega y amigu cercanu d'Olivia, amás de ser el segundu al mandu de la División Fringe antes de la so muerte. Anque Charlie muerre a principios de la segunda temporada, Acevedo vuelve a la serie pa interpretar a la versión del [[universu paralelu]] de Charlie.
* [[Mark Valley]] como John Scott (temporada 1 mientres los episodios 1–13): ex compañeru del FBI y amor secreto d'Olivia, que la so muerte nel episodiu «Pilot» lleva a Olivia a xunise a la División Fringe.
* [[Seth Gabel]] como Lincoln Llei (secundariu mientres les temporaes 2–3, 5; principal mientres la temporada 4): un axente de la División Fringe del universu paralelu. La versión principal de Lincoln, tamién interpretáu por Gabel, foi introducíu nel episodiu «Stowaway» de la tercer temporada como un axente especial del FBI en [[Hartford]], Estaos Xuníos, pero depués xúnese a la división Fringe mientres la cuarta temporada.&lt;ref name=&quot;nypost whatif&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nypost.com/pblogspopwrap/fringe_exec_producer_plays_what_yv7SH4w54J8dQz1Nu0LWtM |títulu='Fringe' exec producer plays 'What If?' |nome=Jaret |apellíu=Wieselmann |fecha=4 de marzu de 2011 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Post |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111130093511/http://www.nypost.com/pblogspopwrap/fringe_exec_producer_plays_what_yv7SH4w54J8dQz1Nu0LWtM |fechaarchivu=30 de payares de 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Holbrook&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Seth-Gabel-1030458.aspx |títulu=Fringe's Seth Gabel Previews the Lincoln Lee We Haven't Met Yet |editorial=TV Guide |nome=Damian |apellíu=Holbrook |fecha=9 de marzu de 2011 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = center
 | semeya1 = MarkValleySDCCJuly10.jpg
 | anchu1 = 163
 | testu1 = [[Mark Valley]] interpreta al compañeru llaboral y amor d'Olivia, John Scott, mientres la primer temporada.
 | semeya2 =
 | anchu2 = 164
 | testu2 = [[Kirk Acevedo]] interpretó a Charlie Francis, un oficial de la División Fringe, a lo llargo de la primer temporada y volvió como actor invitáu en temporaes posteriores.
 | semeya3 = Seth Gabel by Gage Skidmore.jpg
 | anchu3 = 178
 | testu3 = Seth Gabel foi actor invitáu mientres la segunda, tercer y quinta temporada. Xunir al repartu principal de ''Fringe'' mientres la cuarta temporada como l'axente Lincoln Lee.
 | semeya4 = Michael Cerveris.jpg
 | anchu4 = 174
 | testu4 = Michael Cerveris interpreta a «Setiembre», unu de los Observadores, y apaeció en delles ocasiones a lo llargo de la serie.
 | semeya5 = Leonard Nimoy by Gage Skidmore.jpg
 | anchu5 = 169
 | testu5 = [[Leonard Nimoy]] interpreta a William Bell, sociu de Walter, tantu en [[imaxe real]] mientres la primera, segunda y cuarta temporada, como en secuencia d'animación mientres la tercer temporada.
}}

=== Personaxes secundarios ===
* [[Michael Cerveris]] como Setiembre/L'Observador/Donald (temporaes 1–5): unu de munchos Observadores, viaxa nel tiempu y ye responsable d'eventos estraordinarios. El Observadores apaecen de munches maneres, pero polo xeneral faen un [[caméu]] d'unos segundos en cada episodiu.
* [[Ari Graynor]] como Rachel Dunham (temporaes 1–2): hermana d'Olivia.
* Lily Pilblad como Ella Blake (temporaes 1–3): sobrina d'Olivia y fía de Rachel. [[Emily Meade]] interpretó una versión futura del personaxe.
* [[Leonard Nimoy]] como William Bell (temporaes 1–4): ex compañeru de llaboratoriu de Walter y fundador de Massive Dynamic, quien muerre, aparentemente, na final de la segunda temporada. Nimoy, quien se retirara de l'actuación dempués del segundu ciclu, aceptó apurrir la voz de Bell, onde'l personaxe fixo apaición al traviés de l'animación mientres la tercer temporada. Volvió apaecer mientres la cuarta temporada, cuando la llinia de tiempu viose alteriada.
* [[Michael Gaston]] como Sanford Harris (temporada 1): un antiguu enemigu d'Olivia asignáu a evaluar la División Fringe.
* [[Jared Harris]] como David Robert Jones (temporada 1 y 4): líder de la secta ZFT, que muerre na final de la primer temporada. Na llinia de tiempu alternativa onde Peter resurde, Jones atópase vivu y tien metamorfos que trabayen pa él.
* Chance Kelly como Mitchell Loeb (temporada 1): un axente del FBI y axente tapáu que trabaya pal ZFT.
* [[Ryan McDonald]] como Brandon Fayette (temporaes 2–4): científicu de Massive Dynamic. Nel universu paralelu, Brandon trabaya direutamente pal Secretariu de Defensa Bishop, quien supervisa munchos de los sos proyeutos pocu éticos.
* [[Kevin Corrigan]] como Sam Weiss (temporaes 2–3): [[Sicoloxía|sicólogu]] aficionáu qu'ayuda a Olivia. Tamién tien un negociu de [[bolos]] nel área de Boston y la so familia tien conocencies sobre les «Primeres Persones», una raza de series intelixentes que al paecer crearon el dispositivu que puede destruyir universos.
* [[Sebastian Roché]] como Thomas Jerome Newton (temporaes 2–3): líder de los [[Cambiante|metamorfos]], [[Ciborg|híbridu ente máquina y humanu]], y axente tapáu del universu paralelu. El personaxe suicidar mientres la tercer temporada.
* [[Orla Brady]] como Elizabeth Bishop (temporaes 2–4): esposa de Walter y madre de Peter. Brady interpreta tantu a la versión principal como a la versión alterna del personaxe.
* [[Philip Winchester]] como Frank Stanton (temporaes 2–3): un [[virólogu]] del [[Centros pal Control y Prevención d'Enfermedaes|CDC]] quien tien una rellación amorosa cola versión alterna d'Olivia mientres la segunda temporada. La rellación llega al so fin cuando s'entera qu'aquella versión d'Olivia ta embarazada de Peter.
* [[Michelle Krusiec]] como Nadine Park (temporada 4): un soldáu metamorfo de la llinia de tiempu alternativa con carauterístiques distintes a los metamorfos de la llinia temporal orixinal.
* [[Georgina Haig]] como Henrietta «Etta» Bishop (temporaes 4–5): versión adulta del añu [[2036]] de la fía de Peter y Olivia. A pesar de pertenecer a la División Fringe de la dómina, que ye lleal a los Observadores, ella secretamente trabaya cola Resistencia pa poder recuperar la Tierra de manes de los Observadores.
* [[Michael Kopsa]] como capitán Windmark (temporaes 4–5): líder de los Observadores y principal antagonista de la Resistencia.

== Desarrollu de la serie ==

=== Concepción ===
Cocreada por [[J. J. Abrams]], [[Roberto Orci]] y [[Alex Kurtzman]], ''Fringe'' foi producida por [[Bad Robot Productions]] n'asociación con Warner Bros. Television, como parte d'un compromisu que Abrams fixera enantes col estudiu.&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2008/08/24/arts/television/24itzk.html?_r=1&amp;pagewanted=all |títulu=Complexity Without Commitment |nome=David |apellíu=Itzkoff |fecha=24 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Times}}&lt;/ref&gt; Nesi momentu, Abrams trabayaba con Orci y Kurtzman na película ''[[Star Trek (película)|Star Trek]]'' cuando s'axuntaron nuna [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Convención de Cómics de San Diego]], mientres se producía la película, pa faer delles idees sobre la serie.&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Series-Finale-Oral-History-Abrams-Jackson-Torv-Noble-1059131.aspx |títulu=Fringe Oral History: Building the World of &quot;Science Fact&quot; - Part 1 |nome=Natalie |apellíu=Abrams |fecha=14 de xineru de 2013 |fechaaccesu=18 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}&lt;/ref&gt; Abrams más tarde traxo a [[Bryan Burk]], productor de delles de les sos películes, por qu'ayudara a desenvolver la idea.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt;

Les inspiraciones de Abrams pa ''Fringe'' tienen una variedá de fontes, qu'inclúin los escritos de [[Michael Crichton]], la película ''[[Altered States]]'', les películes de [[David Cronenberg]] y les series de televisión ''[[The X-Files]]'' y ''[[The Twilight Zone]]''.&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.comblogslive-feed/jj-abrams-fringe-isnt-inspired-50508 |títulu=J. J. Abrams: 'Fringe' isn't direutly inspired by 'X-Files' - The Live Feed |editorial=Thrfeed.com |fecha=14 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=19 de xineru de 2013 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Orci dixo que ''Fringe'' ye una «nueva forma de cuntar histories», yá que combina series procedimentales como ''[[Law &amp; Order]]'' y series «desaxeradamente serializas y cultes» como ''[[Lost]]''.&lt;ref name=&quot;sfw interview&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw19440.html |títulu=J. J. Abrams, Alex Kurtzman and Roberto Orci dig deep to discover &quot;the pattern&quot; in their new Fox series, Fringe |editorial=Science Fiction Weekly |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=19 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Kathie |apellíu=Huddleston |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090319031033/http://www.scifi.com/sfw/interviews/sfw19440.html |fechaarchivu=19 de marzu de 2009 }}&lt;/ref&gt; L'aspeutu procedimental foi escoyíu yá que, al momentu del so estrenu, seis de los diez meyores series yeren procedimentales; Orci afirmó que «hai que ser tontu pa nun evaluar por qué son los meyores».&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt; Abrams orixinalmente diba nomar a la serie ''The Lab'' («El llaboratoriu»), yá que imaxinaren el llaboratoriu de Walter como l'epicentru de los eventos y onde «tou ye posible».&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt;

Por cuenta de que l'equipu de producción presentó episodio tipo «misteriu de la selmana», esmolecer de cuntar les histories que yá fueren presentaes al públicu de manera formateada ya impredicible, una y bones l'equipu aceptaba la idea de que l'audiencia viera aquelles histories en series o películes anteriores.&lt;ref name=&quot;sfw interview&quot;/&gt; Amás, ellos queríen que la narración fuera orixinal ya inesperada, pero esto, como afirma Kurtzman, foi la carauterística más complicada al momentu de desenvolver los episodios procedimentales.&lt;ref name=&quot;sfw interview&quot;/&gt; El desenvolvimientu de la mitoloxía de la serie foi importante pa la evolución de la historia xeneral una y bones esto dio-y una trama más complexa, pero Abrams reconoció que les sos anteriores series con mitoloxía como ''Lost'' y ''[[Alias (serie de televisión)|Alias]]'' tuvieron problemes p'atraer y caltener a los espectadores, yá que había dalgunos que nun vieren la serie dende'l principiu, o se sentíen perdíos porque víen episodios esporádicamente.&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt; Nel casu de ''Fringe'', Abrams intentó crear, como dixo David Itzkoff del [[The New York Times]], «una serie que suxer complejidad pero que ye comprensible en cualquier episodiu».&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt; Los escritores encargar de permediar los episodios independientes, que fueron fechos a pidimientu de Fox, colos episodios más fuertemente mitolóxicos, una y bones esti últimu aspeutu dába-y un crecedera y desenvolvimientu a los personaxes. Esto dexó-yos crear episodios independientes que conteníen elementos rellacionaos cola mitoloxía xeneral.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt; Sicasí, a midida que la serie avanzaba, l'equipu creativu sintióse más cómodu la mitoloxía y optó por enfocar esti tipu d'episodiu en posteriores temporaes en desmedro de los episodios independientes.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt;

Pa la historia de la serie, primero introduciéronse casos que darréu sirviríen pa la mitoloxía, como, por casu, «el Patrón» de la primer temporada, qu'apurrió información en repitíes ocasiones sobre la trama xeneral.&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt; Abrams tamién creó personaxes con clares carauterístiques dende'l principiu, yá que quería evitar problemes similares que tuvo mientres la [[Alias (temporada 1)|primer]] y [[Alias (temporada 2)|segunda temporada]] de ''Alias''.&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt; Antes d'empezar la producción, fíxose un guión que tomaba tolos elementos principales de la trama, y tamién incluyeron el final. Abrams oldea esti fechu col procesu utilizáu en ''Lost'', onde les idees, como les alcordances de los personaxes o la escotilla de la [[Lost (Temporada 2)|segunda temporada]], fueron introducíes de casualidá, lo que fixeron difícil el procesu de cuándo presentar estos elementos a los espectadores. Sicasí, en ''Fringe'', fueron capaces de crear arcos argumentales claramente definíos, según Itzkoff, que podíen ser alteriaos según les necesidaes de la Fox o de la temporada, pero siempres con un oxetivu claru pa la trama xeneral.&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt; Pero l'equipu tamién trabayó n'elementos del argumentu qu'alteriaben el destín de seriar si emitíense. Abrams afirmó que «hai ciertos detalles que son d'enorme importancia, pero creo que si son daos a conocer van destruyir cualquier posibilidá de salir al aire».&lt;ref name=&quot;nytimes creation&quot;/&gt; Tamién añadió que si son capaces de beneficiase col grau d'apertura que Fox tien como canal, esti puede afaese a les rareces de la serie y asina poder amosar les histories al llargu plazu que queremos cuntar».&lt;ref name=&quot;sfw interview&quot;/&gt; Mientres la tercer temporada, el productor executivu [[Jeff Pinkner]] señaló que la serie «tien material pa seis a ocho temporaes. Nós vemos eso como tener dellos episodios qu'arriquecen la trama xeneral pero que nun son necesarios pa cuntar la historia xeneral. Espero que, si Dios quier, la canal déxenos cuntar con tiempu la nuesa historia completa».&lt;ref name=&quot;nypost whatif&quot;/&gt;

Como parte de la historia xeneral, los escritores asitiaron elementos mientres los primeros episodios que fixeron referencia a episodios posteriores d'otres temporaes. Por casu, nel episodiu de la [[Primer temporada de Fringe|primer temporada]], «The Ghost Network», la División Fringe atopar con una sustancia asemeyao al ámbare y más tarde este ye un mediu fundamental pa combatir la descomposición del universu paralelu y, finalmente, tamién la del universu principal como s'amuesa nel episodiu de la [[Tercer temporada de Fringe|tercer temporada]], «6B».&lt;ref name=&quot;ign march2011 part2&quot;/&gt; Pinkner llamó a esta carauterística como «llantar granes», yá que sabíen que ciertos casos seríen relevantes pal futuru de la serie.&lt;ref name=&quot;ign march2011 part2&quot;/&gt;

Coles mesmes, Jeff Pinkner afirmó qu'aquella carauterística foi parte de la construcción del mundu» de la serie, yá que-y dio un «cuerpu» más allá de los casos episódicos.&lt;ref name=&quot;ign march2011 part2&quot;/&gt; Los productores declararon que cuando la mitoloxía de la serie fora introducida totalmente, nun xuniría tolos episodios de ''Fringe'', pero daría «respuestes pa xenerar una consecuencia».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.wired.com/underwire/2010/02/fringe-mythology/ |títulu='Big Answer' Looms in Fringe's Mythology-Rich Winter Finale |editorial=Wired |nome=Hugh |apellíu=Hart |fecha=4 de febreru de 2010 |fechaaccesu=23 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Hubo ciertos elementos de la mitoloxía de la serie que s'establecieron dende'l principiu. Por casu, l'universu paralelu siempres foi parte del conceutu orixinal, anque los aspeutos de cuándo y cómo introducilo camudaron.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt2&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Series-Finale-Oral-History-Abrams-Jackson-Torv-Noble-1059176.aspx |títulu=Fringe Oral History: Dual Universes Open Up a New World Of Possibility |nome=Natalie |apellíu=Abrams |fecha=15 de xineru de 2013 |fechaaccesu=23 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}&lt;/ref&gt; La idea de que Peter yera d'un universu alternativu surdió mientres la producción de los primeros episodios de la serie, asina que esto anició chancies nel equipu de producción onde Peter yera como «la escotilla», una y bones esta postrera resultó ser unu de los primeros misterios de ''Lost'', onde tampoco teníen una idea de cuando introducir aquel misteriu.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt2&quot;/&gt; Kevin Reilly, presidente d'entretenimientu de Fox, primeramente taba esmolecíu pola tema del universu paralelu, pero a midida que la serie avanzó mientres la so primer temporada y esta supo atopar el so ritmu, el conceutu foi aceptáu darréu.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt2&quot;/&gt; Finalmente, fíxose una atanante introducción del universu paralelu na final de la primer temporada, «There's More Than One of Everything», onde s'amosó que les [[World Trade Center|Torres Ximielgues]] de [[Nueva York]] entá siguíen de pies, un conceutu foi escurríu por [[Andrew Kreisberg]] que quería dexar una imaxe potente como escena final. Con al respective de esto, l'actor Joshua Jackson afirmó que «nun sé que foi meyor: l'efeutu visual o'l ''[[cliffhanger]]''».&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt2&quot;/&gt;

Otros elementos de la mitoloxía tamién se concibieron a midida que la serie avanzaba. Los guionistes orixinalmente previeren amosar pequeños momentos del universu alternativu mientres los episodios, pero a midida que empezaron a escribir la tercer temporada, concibieron la idea de crear episodios completos que dieren llugar nel universu paralelu.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt2&quot;/&gt; Esto fixo necesariu desenvolver de bona manera les versiones alternes de los personaxes principales, quien fueron consideraos por Pinkner como «un gran patiu de recréu namái pa la imaxinación».&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt2&quot;/&gt; Los actores atoparon aquel conceutu emocionante, yá que-yos dexó interpretar personaxes distintos pero cola mesma esencia, lo cual foi un retu creativu.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt2&quot;/&gt; De manera similar, cuando Peter foi borráu de la llinia temporal na final de la tercer temporada, una idea asemeyada tuvo presente nos actores.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt3&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Series-Finale-Oral-History-Abrams-Jackson-Torv-Noble-1059208.aspx |títulu=Fringe Oral History: How the Series Changed Forever with One Sacrificial Act |nome=Natalie |apellíu=Abrams |fecha=16 de xineru de 2013 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}&lt;/ref&gt; Los guionistes sabíen que la reescritura de la llinia temporal yera una idea bien venturera, pero sentíen que yera lo apropiao pa ''Fringe'', asina qu'optaron por desenvolver la idea en considerando toles consecuencies.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt3&quot;/&gt; Pinkner señaló qu'esto-yos dio la oportunidá de «restablecer les rellaciones ente los personaxes» y de determinar los principales aspeutos de la vida ensin Peter, que fixeron que «l'audiencia siéntase incómoda dacuando».&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt3&quot;/&gt; Na idea orixinal, el repartu principal nun diba camudar, pero surdieron rumores antes d'empezar la [[Cuarta temporada de Fringe|cuarta temporada]].&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt3&quot;/&gt;

=== Producción ===
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = left
 | testu = [[Jeff Pinkner]] (esquierda) y J. H. Wyman (derecha) fueron los ''[[show runner]]s'' mientres la mayor parte de la serie.
 | semeya1 = Jeff Pinkner by Gage Skidmore 2.jpg
 | anchu1 = 153
 | semeya2 = J. H. Wyman by Gage Skidmore 2.jpg
 | anchu2 = 150
}}

Dempués de desenvolver los conceutos básicos de la serie, Abrams empezó a buscar estudios que produxeren la serie. Por cuenta de ésitos anteriores de Abrams, Warner Bros. Television y Fox Television Network xuniéronse rápido al proyeutu. Peter Roth, direutor executivu de Warner Bros. Television, esforciárase pa traer cualquier proyeutu de Abrams al so estudiu y él oyó sobre ''Fringe'' nuna cena n'agostu de 2007.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt; Coles mesmes, Kevin Reilly, presidente d'entretenimientu de Fox, sabía que yera fundamental traer el próximu proyeutu de Abrams a la so canal, asina que trabayó con Roth por que eso asocediera.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt;

Darréu, [[Jeff Pinkner]] foi contratáu por que fuera el principal ''[[showrunner]]'' y productor executivu de la serie. Abrams señaló que confiaba en Pinkner dempués de trabayar con él en ''[[Alias (serie de televisión)|Alias]]'' y ''[[Lost]]''.&lt;ref name=&quot;Jeff Pinkner Showrunner&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=43831 |títulu=Pinker Reunites with Abrams for Fringe |editorial=Comingsoon.net |fecha=9 d'abril de 2008 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120114165432/http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=43831 |fechaarchivu=2012-01-14 }}&lt;/ref&gt; Pinkner interesar na serie mientres una visita al estudiu de grabación de ''Star Trek'', na que Abrams aldericaba'l conceutu de ''Fringe'' con Orci y Kurtzman, y supo qu'estos trés últimos nun taríen arreyaos na producción direuta de la serie. Abrams llanzó-y la idea a Pinkner, quien taba intrigado pola importancia de los personaxes nun drama de ciencia ficción.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt; Mientres la segunda temporada, J. H. Wyman foi contratáu como productor executivu y ''showrunner'' xunto a Pinkner. Wyman fuera fanáticu de la ciencia ficción, anque había esmolición yá que nunca escribiera nada sobre esi xéneru, pero dempués de conocer el conceutu de la serie sintió que'l so rol como productor executivu foi «un regalu cayíu del cielu».&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt;

[[Michael Giacchino]], collaborador frecuente de Abrams, compunxo la música pal pilotu de ''Fringe'', antes d'apurrir los sos deberes a los sos asistentes Chad Seiter y Chris Tilton; Tilton fíxose cargu de la música dende la segunda temporada d'equí p'arriba.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1118007651?refCatId=3703 |títulu=Composing: a collaborative process |editorial=Variety |nome=Matt |apellíu=Hurwitz |fecha=24 d'agostu de 2009 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; A pesar de qu'estos trés últimos apaecen como encargaos de la música nos creitos, Abrams foi quien compunxo la tema musical de la secuencia d'apertura.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2010/05/pinkner-and-wyman-the-evil-geniuses-behind-fringe.html |títulu=Pinkner and Wyman: the Evil Geniuses behind 'Fringe' |fecha=20 de mayu de 2010 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Los Angeles Times |nome=Andrew |apellíu=Hanson}}&lt;/ref&gt;

L'episodiu piloto de 80 minutos foi grabáu en [[Toronto]], [[Canadá]], con un costu de 10 millones de dólares.&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Kate |apellíu=Schweitzer |títulu=From LSD Brain to Dead Autopilot, Fringe Premiere Skirts Reality |url=http://www.popularmechanics.com/science/4281948 |editorial=Popular Mechanics |fecha=10 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Un suétanu d'una antigua ilesia utilizóse como estudiu de grabación pal llaboratoriu de Walter nel episodiu piloto, pero cuando la serie camudó de locación tantu pa Nueva York como para [[Vancouver]], fíxose un retruque d'aquel llugar nun estudiu de televisión.&lt;ref name=latimesnoblehanson&gt;{{cita web |url=http://latimesblogs.latimes.com/showtracker/2009/09/fringe-the-definitive-and-exhaustive-chat-with-john-noble.html |títulu='Fringe': The complete and definitive chat with John Noble |editorial=Los Angeles Times |apellíu=Hanson |nome=Andrew |fecha=17 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El llugar de grabación del llaboratoriu foi escoyíu por Carol Spier, quien trabayara como diseñador de producción en delles películes de [[David Cronenberg]].&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt; John Noble llamó al llaboratoriu del so personaxe «el corazón y l'alma de ''Fringe''», polo tanto aquello «tien que siguir siendo constante».&lt;ref name=latimesnoblehanson/&gt; La [[vaca]] utilizada nel episodiu piloto tuvo que ser camudada cuando la producción camudar escontra Nueva York mientres la primer temporada, yá que hai restricciones de mover ganáu dende Canadá a Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Rob |apellíu=Salem |títulu=Is Fringe the next Lost? |url=http://www.thestar.com/entertainment/Television/article/460219 |editorial=Toronto Star |fecha=15 de xunetu de 2008 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |nome=John |apellíu=Doyle |títulu=Harper's hearth have you fuming? Dive into Abrams's Fringe |url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20080909.DOYLE09/TPStory/Entertainment |editorial=The Globe and Mail |fecha=19 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=25 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080920221252/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20080909.DOYLE09/TPStory/Entertainment |fechaarchivu=20 de setiembre de 2008 }}&lt;/ref&gt; Otros llugares de grabación usaos mientres la primer temporada incluyeron distintes universidaes p'asemeyar ser el campus de la [[Universidá de Harvard]], onde s'atopa'l llaboratoriu de Walter. Estes fueron l'Institutu Pratt y la [[Universidá de Yale]].&lt;ref name=paradeharvardsites&gt;{{cita web |nome=Walter |apellíu=Scott |url=http://www.parade.com/celebrity/personality-parade/2010/04/13/fringe-on-location.html |títulu='Fringe' Films on Rival Turf |editorial=Parade |fecha=13 d'abril de 2010 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120910223005/http://www.parade.com/celebrity/personality-parade/2010/04/13/fringe-on-location.html |fechaarchivu=10 de setiembre de 2012 }}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Fringe filming in vancouver.jpg|thumb|220px|Grabación del episodiu «6B» de ''Fringe'' n'avientu de 2010 nel Vancouver Film School, allugáu na interseición de Hastings con Camude na ciudá de [[Vancouver]], [[Canadá]], que asemeya ser [[Nueva York]].]]
El 21 de febreru de 2009, informóse que si ''Fringe'' fora anovada pa una segunda temporada la producción de la serie camudar de Nueva York a Vancouver, Canadá, col fin d'abaratar costos.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Soll |nome=Lindsay |url=http://insidetv.ew.com/2009/02/21/fringe-fox/ |títulu='Fringe' moves production to Canada |editorial=Entertainment Weekly |fecha=21 de febreru de 2009 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110710210935/http://insidetv.ew.com/2009/02/21/fringe-fox/ |fechaarchivu=2011-07-10 }}&lt;/ref&gt; El productor executivu Jeff Pinkner esplicó:

&lt;blockquote&gt;
«Queremos quedanos en Nueva York, una y bones esta ciudá foi realmente atenta con nós. Sentimos que tamos siendo espulsaos de la ciudá. Sé que nun ye asina, pero ta faciéndose lo imposible por nós pa dexar faer la serie... El nuesu equipu de Nueva York ye espectacular, faen de too por que la serie sala escelente. Pero paez que Nueva York nun va anovar el nuesu creitu tributariu, lo que fai daqué imposible pal nuesu presupuestu siguir na ciudá. Asina que al paecer, por necesidá, vamos tener que dexar Nueva York.»&lt;ref name=&quot;chicago tribune&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Ryan |nome=Maureen |url=http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2009/02/fringe-fox-observer-jones.html |títulu=Keeping up with Mr. Jones: Details on 'Fringe's' future |editorial=Chicago Tribune |fecha=24 de febreru de 2009 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090226194107/http://featuresblogs.chicagotribune.com/entertainment_tv/2009/02/fringe-fox-observer-jones.html |fechaarchivu=2009-02-26 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Una vegada treslladada la producción a Vancouver, mientres la segunda temporada, la [[Universidá de Columbia Británica]] empezó a asemeyar ser la Universidá de Harvard.&lt;ref name=paradeharvardsites/&gt; La contorna de [[New Westminster]] sirvieron como llugar de grabación pa les histories de ''Fringe'' que teníen llugar nel universu paralelu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Fringe returns from the brink |nome=Alex |apellíu=Strachan |fecha=29 de marzu de 2011 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Vancouver Sun}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.vancouversun.com/entertainment/3418799/story.html |títulu=Photos: TV series Fringe filming in downtown Vancouver |editorial=Vancouver Sun |fecha=19 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170404050149/http://www.vancouversun.com/entertainment/3418799/story.html |fechaarchivu=2017-04-04 }}&lt;/ref&gt;

Antes del entamu de la producción de la quinta temporada, Pinkner anunció qu'abandonaría la producción de la serie pa dedicase a otros proyeutos; Wyman caltúvose como únicu ''showrunner'' de la serie mientres aquella temporada.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/fringe-jeff-pinkner-exit-339349 |títulu='Fringe' Co-Showrunner Jeff Pinkner Exits for Final Season |editorial=Hollywood Reporter |fecha=19 de xunu de 2012 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés |nome=Philiana |apellíu=Ng}}&lt;/ref&gt;

=== ''Casting'' ===
Los personaxes principales de la serie, Olivia, Peter y Walter, fueron el nucleu del conceutu de ''Fringe''. El creadores reconocieron tempranamente que «cuntar la historia d'un padre y fíu, y histories sobre conexones, ye una idea bien convincente y curiosa», según Kurtzman.&lt;ref name=&quot;sfw interview&quot;/&gt; Ellos fueron capaces de da-y a los personaxes una historia de fonderada que, al igual que los elementos de la trama al llargu plazu, podíen incluyir arcos argumentales mientres dellos episodios y temporaes.&lt;ref name=&quot;sfw interview&quot;/&gt;

Los personaxes tamién oldearíen cola típica serie procedimental; en cuenta de tener los roles claramente definíos dende'l principiu, los personaxes de ''Fringe'' tendríen «una memoria emocional y una evolución emocional», acordies con Orci.&lt;ref name=&quot;sfw interview&quot;/&gt; Esto tamién dexó, según la ocasión, estrayer o introducir figures de la serie y que estos tuvieren un gran impautu na vida d'otros personaxes.&lt;ref name=&quot;sfw interview&quot;/&gt;

Los primeros actores en ser escoyíos fueron [[Kirk Acevedo]] y [[Mark Valley]], quien interpretaríen a los axentes del FBI Charlie Francis y John Scott, respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.buddytv.com/articles/lost/new-abrams-series-fringe-gets-15747.aspx |títulu=New Abrams Series 'Fringe' Gets Two Cast Members |editorial=Buddy TV |nome=Oscar |apellíu=Dahl |fecha=17 de xineru de 2008 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=J. J. Abrams' Fringe Goes on Casting Binge |fecha=17 de xineru de 2008 |editorial=TV Guide |url=http://www.tvguide.com/news/JJ-Abrams-Fringe-13456.aspx |fechaaccesu=27 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt; [[John Noble]] y [[Lance Reddick]], quien caractericen al [[Walter Bishop|Dr. Walter Bishop]] y al axente del [[Departamentu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos|departamentu de Seguridá Nacional]], Phillip Broyles, xuniéronse darréu el repartu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/2008/01/24/television-noble-dc-idUSN2417799520080124 |títulu=Fox draws Noble, Reddick into its &quot;Fringe&quot; |editorial=Reuters |nome=Nellie |apellíu=Andreeva |fecha=24 de xineru de 2008 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.guardian.co.uk/film/filmblog/2008/jan/24/hisrecordbreakingblockbuster |títulu=Catch of the day: Cloverfield, Star Trek and now Fringe |editorial=The Guardian |nome=Mark |apellíu=Hooper |fecha=24 de xineru de 2008 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los casting d'[[Anna Torv]], [[Blair Brown]] y [[Jasika Nicole]], quien interpreten a Olivia Dunham, la emplegada de Massive Dynamic, Nina Sharp, y Astrid Farnsworth, una axente federal y asistente d'Olivia, respeutivamente, fueron los siguientes;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ign.com/videos/2008/09/02/fringe-tv-meet-the-cast-supporting-players?objectid=14208895 |títulu=Fringe TV Behind the Scenes - Meet the Cast: Supporting Players |editorial=IGN |fecha=9 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; ente que [[Joshua Jackson]], quien-y da vida a Peter Bishop, foi'l postreru actor en xunise al repartu principal.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7234708.stm |títulu=Creek star 'set for sci-fi role' |editorial=BBC News |fecha=8 de febreru de 2008 |fechaaccesu=26 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Primeramente, Jackson había audicionado pal papel de [[James Tiberius Kirk]] na película de Abrams, ''[[Star Trek (película)|Star Trek]]'', y créese que por cuenta de la impresión que causó nesti postreru foi escoyíu pal so proyeutu televisivu,&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Silas |apellíu=Lesnick |títulu=Eyeing Captain Kirk's Chair, Joshua Jackson Auditioned For 'Star Trek' |editorial=MTV Movies Blogue |fecha=9 de febreru de 2009 |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/02/09/eyeing-captain-kirks-chair-joshua-jackson-auditioned-for-star-trek/ |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090210180914/http://moviesblog.mtv.com/2009/02/09/eyeing-captain-kirks-chair-joshua-jackson-auditioned-for-star-trek/ |fechaarchivu=2009-02-10 }}&lt;/ref&gt; anque más tarde Abrams esclarió qu'él recordó'l so trabayu previu con Jackson na so anterior serie, ''[[Felicity]]''.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt; Los actores principales ya invitaos taben intrigados pol guión del pilotu, ya inclusive la comparaben con una película de dos hores, tou esto por cuenta de la reputación que tenía Abrams.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt1&quot;/&gt;

El 8 d'abril de 2009 anuncióse que [[Leonard Nimoy]] apaecería na final de la primer temporada como l'ex compañeru de llaboratoriu de Walter Bishop, el Dr. William Bell, onde s'esquizaría la esistencia d'un [[universu paralelu]] ominoso. Esta eleición llevó al críticu a preguntar si la trama de ''Fringe'' sería un homenaxe al episodiu de ''[[Star Trek: The Original Series|Star Trek]]'', «[[Espeyu, espejito (Star Trek: The Original Series)|Espeyu, espejito]]», que esplora'l conceutu d'una realidá alternativa llamada «universu espeyu», onde s'estrema una versión malvada de [[Spock]] (Nimoy) que tien un chivu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ifmagazine.com/review.asp?article=3224 |títulu=TV Review: FRINGE - SEASON ONE - 'The Road Not Taken' |editorial=iFMagazine.com |fecha=5 de mayu de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100102162900/http://ifmagazine.com/review.asp?article=3224 |fechaarchivu=2 de xineru de 2010 }}&lt;/ref&gt; Darréu, Nimoy tornó como'l Dr. Bell nuna trama más estendida y, según Orci, el personaxe «ye'l principiu de les respuestes a entrugues entá mayores».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eonline.com/news/watch_with_kristin/fringe_trek_dish_on_leonard_nimoys_big/117751 |títulu=''Fringe'' &amp; ''Trek'': Dish on Leonard Nimoy's Big New Gigs |nome=Jennifer |apellíu=Godwin |editorial=Y! Online |fecha=8 d'abril de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120320191740/http://www.eonline.com/news/watch_with_kristin/fringe_trek_dish_on_leonard_nimoys_big/117751 |fechaarchivu=20 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Meet-Dr-1004879.aspx |títulu=''Fringe'': Meet Dr. William Bell |editorial=TV Guide |autor=O'Connor, Mickey |fecha=8 d'abril de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nimoy retomó'l so papel na final de la segunda temporada, onde Walter y el so personaxe volvieron realcontrase de frente dempués de dellos años.&lt;ref name=&quot;showdown&quot;&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2010/01/25/fringe-season-2-finale-spoilers/ |títulu='Fringe' exclusive: It's Walter vs. William in the finale! |editorial=Entertainment Weekly |nome=Michael |apellíu=Ausiello |fecha=25 de xineru de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110218195924/http://insidetv.ew.com/2010/01/25/fringe-season-2-finale-spoilers/ |fechaarchivu=2011-02-18 }}&lt;/ref&gt; El personaxe de Nimoy, aparentemente, morrió na final del segundu ciclu cuando ayudó a Walter, a Peter y a la Olivia alterna a cruciar al universu principal. Como naquella dómina l'actor retirárase de l'actuación, considerábase improbable que'l so personaxe volviera.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.cinemablend.com/pop/Nimoy-Retiring-From-Acting-24119.html |títulu=Nimoy Retiring From Acting |editorial=Cinemablend.com |fecha=21 d'abril de 2010 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171019055238/https://www.cinemablend.com/pop/Nimoy-Retiring-From-Acting-24119.html |fechaarchivu=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt; Sicasí, en febreru de 2011, él anunció que de toes formes volvería a ''Fringe'' pa interpretar nuevamente a William Bell.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://trekmovie.com/2011/02/25/leonard-nimoy-confirms-return-to-fringe/ |títulu=Leonard Nimoy Confirms Return To Fringe |editorial=trekmovie.com |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nimoy tornó pa dar voz al so personaxe en segmentos animaos nel episodiu de la tercer temporada, «Lysergic Acid Diethylamide».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://watching-tv.ew.com/2011/04/15/fringe-season-3-episode-19/ |títulu=''Fringe'' recap: LSD and the red door: Feed your head |fecha=15 d'abril de 2011 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |editorial=Entertainment Weekly |nome=Ken |apellíu=Tucker |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110504153727/http://watching-tv.ew.com/2011/04/15/fringe-season-3-episode-19/ |fechaarchivu=2011-05-04 }}&lt;/ref&gt; Amás, el personaxe apaeció nel episodiu de la cuarta temporada, «Letters of Transit», siendo xeneráu al traviés d'ordenador.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://geek-news.mtv.com/2012/04/20/fringes-letters-of-transit-is-a-tanxible-reason-to-give-the-show-a-fifth-season-recap/ |títulu=FRINGE's &quot;Letters Of Transit&quot; Is A Tanxible Reason To Give The Show A Fifth Season (Recap) |editorial=MTV Geek |nome=Alex |apellíu=Zalben |fecha=20 d'abril de 2012 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Na final de dos partes de la cuarta temporada, Nimoy volvió pa interpretar a una versión antagónica del so personaxe nuna trama qu'arreya una llinia temporal alternativa.

== Medios d'espardimientu ==

=== Llanzamientos en DVD y Blu-ray ===
La primer temporada de ''Fringe'' foi llanzada en [[DVD]] y [[Blu-ray]] el 8 de setiembre de 2009 na [[rexón 1]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.com/dp/B001C4CI8O/ |títulu=Fringe: The Complete First Season (2008) |editorial=Amazon.com |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-1-Press-Release/11983 |títulu=Fringe - Warner's Official Press Release Reveals Street Date for Season 1 Blu-ray &amp; DVD |editorial=TVShowsOnDVD |fecha=28 de mayu de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110825082743/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-1-Press-Release/11983 |fechaarchivu=2011-08-25 }}&lt;/ref&gt; Amás de los episodios que fueron emitíos, material extra foi incluyíu nel paquete, como comentarios pa tres episodios, escenes esaniciaes, errores de grabación y especiales detrás d'escenes. El curtiu «''Fringe'' Pattern Analysis» (Analís de los patrones de ''Fringe'') ta incluyíu solamente nes versiones en Blu-ray. El paquete foi llanzáu'l 28 de setiembre de 2009 na [[rexón 2]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://film.thedigitalfix.com/content/id/71144/fringe-season-1-r2uk-bd-in-september-artwork-added.html |títulu=Fringe Season 1 (R2/UK BD) in September - Artwork added |editorial=Home Cinema |fecha=24 de xunetu de 2009 |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305152441/http://film.thedigitalfix.com/content/id/71144/fringe-season-1-r2uk-bd-in-september-artwork-added.html |fechaarchivu=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; y el 30 de setiembre de 2009 na [[rexón 4]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/fringe-the-complete-1st-season-7-disc-box-set/dp/808305 |títulu=Fringe - The Complete 1st Season (7 Disc Box Set) |editorial=EzyDVD |fechaaccesu=27 de xineru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

La segunda temporada contién cuatro episodios con comentarios, errores de grabación, escenes esaniciaes, detrás d'escenes y l'episodiu «Unearthed», que foi producíu mientres la primer temporada pero que foi emitíu fora d'horariu mientres la segunda temporada. El paquete foi llanzáu en DVD y Blu-ray el 14 de setiembre de 2010 na rexón 1,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.com/dp/B002JVWRD6/ |títulu=Fringe: The Complete Second Season (2009) |editorial=Amazon.com |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-2/13922 |títulu=Fringe - The Complete 2nd Season Now Officially Announced on DVD and Blu-ray |editorial=TVShowsOnDVD |fecha=16 de xunu de 2010 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111017180800/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-2/13922 |fechaarchivu=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt; el 27 de setiembre de 2010 na rexón 2&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://film.thedigitalfix.com/content/id/72844/fringe-and-supernatural-uk-in-september.html |títulu=Fringe &amp; Supernatural (UK) in September |editorial=Home Cinema |fecha=22 de xunetu de 2010 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304174608/http://film.thedigitalfix.com/content/id/72844/fringe-and-supernatural-uk-in-september.html |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; y el 10 de payares de 2010 na rexón 4.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ezydvd.com.au/blu-ray/fringe-the-complete-2nd-season-4-disc-set-blu-ray/dp/813845 |títulu=Fringe - The Complete 2nd Season (4 Disc Set) (Blu-ray) |editorial=EzyDVD |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

La tercer temporada cunta con dos episodios con comentarios, errores de grabación, videos detrás d'escenes y dos extras esclusivos pa la versión en Blu-ray. La temporada foi llanzada en DVD y Blu-ray el 6 de setiembre de 2011 na rexón 1,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.com/dp/B003L77G2Y/ |títulu=Fringe: The Complete Third Season (2010) |editorial=Amazon.com |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-3/15523 |títulu=Fringe - Street Date, Pricing, Specs and Bonus Material for 'Season 3' on DVD and Blu-ray |editorial=TVShowsOnDVD |nome=David |apellíu=Lambert |fecha=15 de xunu de 2011 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110619082639/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-3/15523 |fechaarchivu=2011-06-19 }}&lt;/ref&gt; el 26 de setiembre de 2011 na rexón 2&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B004N622D0 |títulu=Fringe - Season 3 (DVD) |editorial=Amazon.co.uk |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y el 26 d'ochobre de 2011 na rexón 4.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/fringe-the-complete-3rd-season-6-disc-set/dp/819714 |títulu=Fringe - The Complete 3rd Season (6 Disc Set) |editorial=EzyDVD |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El paquete de la cuarta temporada inclúi dellos materiales extras, ente ellos «The Culture of ''Fringe''» (La cultura de ''Fringe''), onde nuna mesa de discutiniu colos guionistes de la serie y con profesores universitarios, falar de como la ciencia ye amosada na serie; tamién hai un extra que trata sobre cómo la desapaición de Peter afecta a la llinia de tiempu y el papel que xueguen el Observadores; dos extras cubren el cómic de ''Fringe'' y los errores de grabación.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.blu-ray.com/movies/Fringe-The-Complete-Fourth-Season-Blu-ray/29851/#Review |títulu=Fringe: The Complete Fourth Season Blu-Ray |editorial=Blu-ray.com |nome=Kenneth |apellíu=Brown |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |fecha=4 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt; Foi llanzáu en DVD y Blu-ray el 4 de setiembre de 2012 na rexón 1,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.com/dp/B0053O8A50/ |títulu=Fringe: The Complete Fourth Season (2011) |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Amazon.com}}&lt;/ref&gt; el 24 de setiembre de 2012 na rexón 2&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B00538VYCW/ |títulu=Fringe: The Complete Fourth Season (2011) |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Amazon.co.uk}}&lt;/ref&gt; y el 31 d'ochobre de 2012 na rexón 4.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/fringe-the-complete-4th-season-includes-tv-sampler/dp/6111479 |títulu=Fringe: The Complete 4th Season |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=EzyDVD |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120916205555/http://www.ezydvd.com.au/DVD/fringe-the-complete-4th-season-includes-tv-sampler/dp/6111479 |fechaarchivu=16 de setiembre de 2012 }}&lt;/ref&gt;

La quinta temporada va incluyir curtiumetraxes como «A Farewell to ''Fringe''» (L'adiós a ''Fringe'') y «''Fringe'' Panel at Comic-Con 2012» (El panel de ''Fringe'' na Comic Con 2012), amás de comentarios pa dellos episodios y errores de grabación. Foi llanzáu en DVD y Blu-ray el 7 de mayu de 2013 na rexón 1&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-5/17990 |títulu=Fringe - Spring Date, Pricing, Extras and Early Art for 'The Complete 5th and Final Season' |editorial=TVShowsOnDVD |nome=David |apellíu=Lambert |fecha=23 de xineru de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130125053609/http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-Season-5/17990 |fechaarchivu=2013-01-25 }}&lt;/ref&gt; y el 13 de mayu de 2013 na rexón 2,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B008HE9P3Y/ |títulu=Fringe - Season 5 |editorial=Amazon.co.uk |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; amás d'un paquete qu'incluyía la serie completa&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Fringe-The-Complete-Series/18045 |títulu=Fringe - Package Images Arrive for 'The Complete Series' on DVD and Blu-ray Disc |editorial=TVShowsOnDVD |nome=David |apellíu=Lambert |fecha=7 de febreru de 2013 |fechaaccesu=8 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.amazon.co.uk/dp/B008HE9PUC/ |títulu=Fringe - The Complete Season 1-5 |editorial=Amazon.co.uk |fechaaccesu=8 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Xuegos ===
Un [[xuegu de realidá alternativa]], centráu na ficticia corporación Massive Dynamic, foi llanzáu tres la emisión del episodiu piloto, que enfocóse nos «estraños símbolos empareyaos con puntos brillosos» qu'apaecieron mientres l'episodiu. Una publicidá falso de la corporación foi amosada, onde nel final apaeció la direición web del xuegu.&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Meredith |apellíu=Woerner |títulu=Fringe's ARG Upsets Nature, Messes With Your Mind |url=http://io9.com/5046329/fringes-arg-upsets-nature-messes-with-your-mind |editorial=i09 |fecha=7 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150503175708/http://io9.com/5046329/fringes-arg-upsets-nature-messes-with-your-mind/ |fechaarchivu=2015-05-03 }}&lt;/ref&gt;

=== Historietes y llibros ===
El 27 d'agostu de 2008, una [[precuela]] en versión ''[[comic book]]'', que tien lugar momento antes del primer alcuentru d'Olivia y Walter nel episodiu piloto, foi escritu por Zack Whedon. La historieta foi publicada por [[DC Comics]] sol so sellu [[WildStorm]].&lt;ref name=&quot;USA today coming attractions&quot;&gt;{{cita web |nome=Edna |apellíu=Gundersen |url=http://www.usatoday.com/life/2008-06-12-coming-attractions_N.htm |títulu=Coming Attractions: The Radiators, Natalie Cole, Jeremy DeCoursey, J. J. Abrams |editorial=USA Today |fecha=13 de xunu de 2008 |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://splashpage.mtv.com/2008/08/29/dr-horrible-sings-again-gets-moist/ |títulu=Doctor Horrible Sings Again, Gets Moist |editorial=MTV News |nome=Jennifer |apellíu=Vineyard |fecha=29 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080912145703/http://splashpage.mtv.com/2008/08/29/dr-horrible-sings-again-gets-moist/ |fechaarchivu=2008-09-12 }}&lt;/ref&gt; Esta diba ser la primer publicación mensual de 6 [[serie llindada|series llindaes]], pero les demás publicaciones atrasar hasta xineru de 2009. La sesta y última edición foi llanzada'l 17 de xunu d'aquel añu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.comicbookresources.com/?page=article&amp;id=20527 |títulu=DC Comics Solicitations for June, 2009 |editorial=Comic Book Resources |fecha=23 de marzu de 2009 |fechaaccesu=3 de febreru de 2009 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090325065538/http://www.comicbookresources.com/?page=article&amp;id=20527 |fechaarchivu=2009-03-25 }}&lt;/ref&gt; El vicepresidente de WildStorm, Hank Kanalz, esplicó la demoranza ente les publicaciones: «los guionistes quieren asegurase de que'l cómic tea rellacionáu cola mitoloxía de ''Fringe'', asina que decidieron reorientar la direición de la historieta. Desafortunadamente, esto significa que va haber dellos retrasos, pero tou va tar de regresu en xineru».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.newsarama.com/comics/100810-Fringe-Delay.html |títulu=DC's 'Fringe' Comic Delayed Until January |editorial=Newsarama |apellíu=Brady |nome=Matt |fecha=10 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121002021606/http://www.newsarama.com/comics/100810-Fringe-Delay.html |fechaarchivu=2012-10-02 }}&lt;/ref&gt;

El 23 de xunu de 2010, el primer númberu de ''Tales From the Fringe'' (''Cuentos de Fringe'') foi llanzáu, que funcionó como segunda parte de les seis primeres historietes. L'últimu númberu d'esta versión foi llanzada'l 24 de payares de 2010.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://comics.ign.com/objects/070/070240_list.html |títulu=Fringe: Tales from the Fringe Comic Books |editorial=IGN |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Amás, en setiembre de 2011, DC publicó'l primer númberu de la historieta ''Beyond the Fringe'' (''Más allá de Fringe''). La primer historia, titulada «Peter and the Machine» («Peter y la máquina»), foi escrita pol actor [[Joshua Jackson]]. Los númberos de les historietes alternar ente una historia «A» y una historia «B». Por casu, la historia de «Peter and the Machine» tuvo llugar nos númberos unu, trés y asina socesivamente, pero nos númberos pares una nueva historia foi cuntada.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/09/21/fringe-digital-comic-first-look/ |títulu='Fringe': Joshua Jackson pens key mythology tale in new digital comic 'Beyond the Fringe' -- FIRST LOOK |editorial=Entertainment Weekly |nome=Jeff |fecha=11 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141020025204/http://insidetv.ew.com/2011/09/21/fringe-digital-comic-first-look/ |fechaarchivu=2014-10-20 }}&lt;/ref&gt;

Per otru llau, ''September's Notebook — The Bishop Paradox'' (''El llibru de Setiembre — La paradoxa Bishop''), una guía enciclopédica escrita por Tara Bennett y Paul Terry, quien enantes escribieron ''Lost Encyclopedia'' (''La enciclopedia de Lost'') pa la serie ''[[Lost]]'', anunciar pa marzu de 2013.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Septembers-Notebook-1058715.aspx |títulu=Fringe First Look: September's Notebook |nome=Da-y |apellíu=Holbrook |fecha=11 de xineru de 2013 |fechaaccesu=2 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}&lt;/ref&gt;

=== Posible película ===
Na [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Convención de Cómics de San Diego]] 2012, l'actor [[John Noble]] mentó qu'una película podría realizase tres el final de la serie.&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Brian |apellíu=Gallagher |títulu=COMIC-CON 2012: Fringe Movie May Happen Says John Noble! |url=http://www.movieweb.com/comic-con/2012/news/comic-con-2012-fringe-movie-may-happen-says-john-noble |fecha=15 de xunetu de 2012 |editorial=MovieWeb |fechaaccesu=3 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130128135312/http://www.movieweb.com/comic-con/2012/news/comic-con-2012-fringe-movie-may-happen-says-john-noble |fechaarchivu=28 de xineru de 2013 }}&lt;/ref&gt;

== Receición ==
[[Ficheru:J.J. Abrams by David Shankbone.jpg|thumb|right|L'episodiu piloto de ''Fringe'', escritu por [[J. J. Abrams]] (na imaxe) xunto a [[Alex Kurtzman]] y [[Roberto Orci]], foi vistu por 9,13 millones d'espectadores,&lt;ref name=&quot;pilotaudience&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1117991982?refCatId=1236 |títulu='Fringe' underwhelms but wins night |nome=Rick |apellíu=Kissell |editorial=Variety |fecha=10 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; cifra discreta yá que meses antes l'episodiu foi peneráu al traviés d'internet.&lt;ref name=&quot;filtering pilot&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.wired.com/underwire/2008/06/fringe-pilot--y/ |títulu= Fringe Pilot Leaks Online Three Months Before Premiere |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |apellíu=Jenna |nome=Wortham |fecha=17 de xunu de 2008 |editorial=Wired}}&lt;/ref&gt;]]
Les receiciones iniciales de la serie fueron, polo xeneral, tibies. L'episodiu piloto foi vistu por 9,13 millones d'espectadores, y llogró 3.2/9 de rating Nielsen ente los adultos de 18 a 49 años.&lt;ref name=&quot;pilotaudience&quot;/&gt; Les cifres ameyoraron abondo pal segundu episodiu de la serie, «The Same Old Story», que foi vistu por 13,27 millones de persones, y convirtióse nel quintu programa más vistu d'aquella selmana.&lt;ref&gt;{{cita web |editorial=ABC Medianet |fecha=23 de setiembre de 2008 |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=092308_03 |títulu=Weekly Program Rankings |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; A ochobre de 2008, el programa algamara'l primer llugar nel grupu demográficu 18-49 años de series nueves.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1117993202?refCatId=14 |títulu=Fox orders more 'Fringe' |nome=Michael |apellíu=Schneider |editorial=Variety |fecha=1 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nel so conxuntu, la primer temporada foi bien recibida pola crítica.

Barry Garron, de ''[[The Hollywood Reporter]]'', dixo que la serie prometía yá que «ye una reminiscencia a les batalles ente homes y ente muyeres».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/tv-review-fringe-118755 |títulu=TV Review: Fringe |nome=Barry |apellíu=Garron |editorial=Hollywood Reporter |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Robert Bianco, de ''[[USA Today]]'', afirmó que «lo que Abrams apurre a ''Fringe'' ye un bon direutor que capta de forma gustosa'l ritmu de la trama, amás de pasión pola ciencia ficción y el fechu d'entemecer los acontecimientos absurdos coles emociones reales, ensin escaecer a los personaxes sociables» que ''Fringe'' tien.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.usatoday.com/life/television/reviews/2008-09-08-fringe_N.htm |títulu=Something great is out there: Fox's 'Fringe' |nome=Robert |apellíu=Bianco |editorial=USA Today |fecha=19 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Travis Fickett, d'[[IGN (sitiu web)|IGN]], dio-y un puntaje de 7,6 de 10, onde señaló que la serie «tien un pilotu mediocre que col tiempu puede aportar a una serie bien bona».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/908/908619p1.html |títulu=Fringe: &quot;Pilot&quot; Review |nome=Travis |apellíu=Fickett |editorial=IGN |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Ente que Tim Goodman de [[San Francisco Chronicle]] remarcó que la historia ye «infinitamente ambiciosa»,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2008/09/08/DDKI12POV4.DTL |títulu=Geek squad likely to stick with 'Fringe' |nome=Tim |apellíu=Goodman |editorial=San Francisco Chronicle |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120521131002/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2008/09/08/DDKI12POV4.DTL |fechaarchivu=2012-05-21 }}&lt;/ref&gt; Misha Davenport de ''[[Chicago Sun-Times]]'' llamar «una nueva versión de ''[[The X-Files]]'' con ingredientes nuevos como'l terrorismu y la oficina de Seguridá Nacional».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.metacritic.com/tv/fringe/season-1/critic-reviews |títulu=Critic Reviews for Fringe Season 1 at Metacritic |nome=Misha |apellíu=Davenport |editorial=Chicago Sun-Times |fecha=8 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

A la de resumir l'añu 2008, ''Television Without Pity'' declaró que ''Fringe'' foi una de les grandes decepciones televisives del añu, onde comentó que la serie ye prestada y que «la repartida ye estraordinariu», pero'l desenvolvimientu de los personaxes ye insuficiente.&lt;ref name=&quot;TV W/O Pity&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.televisionwithoutpity.com/show/year_in_review/year_in_review_2008_biggest_tv.php |títulu=Year in Review 2008: Biggest TV Disappointments |editorial=Television Without Pity |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081217062113/http://www.televisionwithoutpity.com/show/year_in_review/year_in_review_2008_biggest_tv.php |fechaarchivu=17 d'avientu de 2008 }}&lt;/ref&gt; Pa ellos, el personaxe principal, Olivia Dunham, ye «dura y distante, y tres media temporada entá nun me lleguemos a conocela».&lt;ref name=&quot;TV W/O Pity&quot;/&gt; La rocea de Nina Sharp ta bien actuada pero «ye un personaxe escritu con galbana» y el personaxe de Lance Reddick ta pocu desenvueltu.&lt;ref name=&quot;TV W/O Pity&quot;/&gt;

El ''Daily Herald'' comentó que ''Fringe'' ye prometedora y que «entá ta a tiempu de desenvolver una serie que valga la pena», pero que na so mayoría «namái pierde'l tiempu».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dailyherald.com/story/?id=258492 |títulu=Best was worst ... and worst even worse in fall TV season |editorial=Daily Herald |fecha=19 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=4 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Anque, n'otros medios que resumieron meyor y lo peor de 2008 como'l ''[[The New York Times]]'', afirmaron que ''Fringe'' «ye la meyor erupción d'una serie nueva que xuega colo paranormal». L'autor allaba al repartu onde diz que «gran parte del méritu llevar Anna Torv, qu'interpreta a una axente del FBI qu'investiga estraños asesinatos que paecen tar amestaos a una corporación multinacional poderosa y misteriosa». Amás, «la señorita Torv sofítase hábilmente en John Noble, un científicu lloco pero brilloso na ciencia fringe, y nel fíu d'este, sensatu pero escépticu, interpretáu por Joshua Jackson».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2008/12/21/arts/television/21stan.html?_r=1 |títulu=Politics Gets the Entertainment Vote |nome=Alessandra |apellíu=Stanley |editorial=New York Times |fecha=19 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Los cambeos nel enfoque y na narración de la serie a partir de la segunda temporada y posteriores, llevó a la serie a ser bien recibida per parte de la crítica ya inclusive se convirtió na favorita de dellos medios de comunicación. ''[[Entertainment Weekly]]'' dixo que «la meyor serie del añu pasáu tomó-y un par de selmanes convenceme, pero agora soi adictu a ella».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20162677_20164091_20247252_3,00.html |títulu=10 Best TV Shows of 2008: Ken Tucker's Picks |nome=Ken |apellíu=Tucker |editorial=Entertainment Weekly |fecha=19 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140817150942/http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20162677_20164091_20247252_3,00.html |fechaarchivu=2014-08-17 }}&lt;/ref&gt; El periódicu ''[[Los Angeles Times]]'' llamó a [[Walter Bishop]] unu de los meyores personaxe de 2008, quien señalaron que «el papel de los científiocs anguaño podría ser, fácilmente, un desastre, pero los escritores de ''Fringe'' y el maestru John Noble conspiraron pa crear un personaxe, por más triáu que tea, que paez un Shakespeare de la ciencia ficción».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latimes.com/entertainment/la%20laca..templatelibrary.a.ar3-2008dec21%2C0%2C2123740.story |títulu=Grateful for 'Life,' 'In Treatment,' 'Dexter' ... |editorial=Los Angeles Times |fecha=21 d'avientu de 2008 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090130052603/http://www.latimes.com/entertainment/la |fechaarchivu=2009-01-30 }}&lt;/ref&gt;

''[[Chicago Tribune]]'' afirmó que dellos episodios son «dolorosamente predecibles y cuadraos», pero tamién añadió que dalgunos fueron escelentes.&lt;ref name=&quot;chicago tribune&quot;/&gt; En 2010, ''The New York Times'' asitió a ''Fringe'' dientro de la llista de les 10 meyores series,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/2010/12/19/arts/television/19hale.html?_r=1 |títulu=Cartoons, Quarterbacks and Comedians |editorial=New York Times |fecha=19 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Mike |apellíu=Hale |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; ente que Television Without Pity, qu'enantes criticara despectivamente a la serie, asítiase na so llista de les series más memorables de la televisión», qu'argumentaron que «hubo momentos tan grandes anguaño en ''Fringe''», amás de «apurrir lo meyor de la ciencia ficción al traviés de la televisión la seronda pasada».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.televisionwithoutpity.com/show/year_in_review/year_in_review_2010_most_memor.php |títulu=Year in Review 2010: Most Memorable TV Moments |editorial=Television Without Pity |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101230065731/http://www.televisionwithoutpity.com/show/year_in_review/year_in_review_2010_most_memor.php |fechaarchivu=30 d'avientu de 2010 }}&lt;/ref&gt;

''The A.V. Club'' asitió a ''Fringe'' nel puestu númberu 15 de les meyores series de 2010, onde declaró que l'episodiu «Peter» de la [[Segunda temporada de Fringe|segunda temporada]] dio-y a la historia xeneral un nucleu emocional devastador» y fizo que «la serie entemeza idees rares innovadores, ambiciones selvaxes y emociones inesperaes».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.avclub.com/articles/the-25-best-television-series-of-2010,49229/ |títulu=The 25 best television series of 2010 |fecha=20 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=A.V. Club}}&lt;/ref&gt; [[IGN (sitiu web)|IGN]] dio-y a ''Fringe'' el llugar númberu 18 de les meyores series de ciencia ficción de tolos tiempos, nuna llista realizada en 2011, qu'indicó que dende mediaos de la primer temporada «foi una serie que dexó dellos momentos estelantes, amás de les escelentes actuaciones d'[[Anna Torv]], [[Joshua Jackson]] y [[John Noble]]».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/114/1143800p1.html |títulu=Top 50 Sci-Fi TV Shows |fecha=23 de febreru de 2011 |fechaaccesu=5 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=IGN}}&lt;/ref&gt;

En 2012, nuna llista realizada por ''[[Entertainment Weekly]]'', la serie apaeció nel puestu #17 de «los meyores 25 series de cultu de los postreros 25 años», y afirmaron que «''Fringe'' foi concebida como una simple serie procedimental, pero la mitoloxía de fonderada» qu'apaecía adulces nun destruyó los episodios de misterios de la selmana, anque hai que reconocer que la mitoloxía superó a los misterios tres la revelación del universu paralelu. Na so tercer temporada, ''Fringe'' taba superpoblada por distintes versiones de cada personaxe. Desafortunadamente, esa creciente complexidá narrativa menguó».&lt;ref&gt;«25 Best Cult TV Shows from the Past 25 Years». ''[[Entertainment Weekly]]''. 3 d'agostu de 2012, p. 41.&lt;/ref&gt;

=== Audiencies y renovaciones ===
La siguiente tabla trata sobre les audiencies per cada temporada (basaes nel permediu de televidentes por episodiu y la inclusión de les repeticiones) que ''Fringe'' tuvo al traviés de Fox.

{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Temporada
!rowspan=&quot;2&quot; | Emisión ([[Eastern Time Zone|ET]])
! rowspan=&quot;2&quot; | Episodios
! colspan=&quot;2&quot; | Estrenu
!colspan=&quot;2&quot; | Final
! rowspan=&quot;2&quot; | Llugar
! rowspan=&quot;2&quot; | Audiencia&lt;br /&gt;(en millones)
|-
! Fecha
!style=&quot;font-size:smaller&quot; | Audiencia&lt;br /&gt;(en millones)
! Fecha
!style=&quot;font-size:smaller&quot; | Audiencia&lt;br /&gt;(en millones)
|-
| [[Primer temporada de Fringe|1]]
| Martes, 9:00 P. M.
| 20
| 9 de setiembre de 2008
| 9,13&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2008/09/17/top-fox-primetime-shows-september-8-14/5139 |títulu=Top Fox Primetime Shows, September 8–14 |nome=Bill |apellíu=Gorman |editorial=TV by the Numbers |fecha=17 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130208131235/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2008/09/17/top-fox-primetime-shows-september-8-14/5139/ |fechaarchivu=8 de febreru de 2013 }}&lt;/ref&gt;
| 12 de mayu de 2009
| 9,28&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/05/19/top-fox-primetime-shows-may-11-17-2009/19089 |títulu=Top Fox Primetime Shows, May 11–17, 2009 |apellíu=Seidman |nome=Robert |editorial=TV by the Numbers |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120403183439/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/05/19/top-fox-primetime-shows-may-11-17-2009/19089/ |fechaarchivu=2012-04-03 }}&lt;/ref&gt;
| 41
| 10,02&lt;ref name=&quot;season1&quot;&gt;{{cita web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=060209_05 |títulu=Final 2009-10 Broadcast Primetime Show Average Viewership |editorial=ABCmedianet |fecha=2 de xunu de 2009 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Segunda temporada de Fringe|2]]
| Xueves, 9:00 P. M. &lt;br /&gt;Llunes, 9:00 P. M. {{Small|(solamente episodiu 11)}}
| 23
| 17 de setiembre de 2009
| 7,98&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/09/18/tv-ratings-thursday-strong-bones-weak-parks-office-survivor-good-start-community/27540 |títulu=TV Ratings Thursday: Strong: Bones; Weak: Parks, Office, Survivor; Good Start: Community |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Gorman |nome=Bill |fecha=18 de setiembre de 2009 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110509170703/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/09/18/tv-ratings-thursday-strong-bones-weak-parks-office-survivor-good-start-community/27540 |fechaarchivu=2011-05-09 }}&lt;/ref&gt;
| 20 de mayu de 2010
| 5,68&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/05/21/tv-ratings-greys-anatomy-rules-finale-thursday-bones-flashforward-csi-parks-30-rock-ref-all-rise/52027/ |títulu=''Grey's Anatomy'' Rules Finale Thursday; ''Bones'', ''FlashForward'', ''CSI'', ''Parks'', ''30 Rock'', ''Ref'' Rise |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Gorman |nome=Bill |fecha=21 de mayu de 2010 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110625155142/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/05/21/tv-ratings-greys-anatomy-rules-finale-thursday-bones-flashforward-csi-parks-30-rock-ref-all-rise/52027/ |fechaarchivu=2011-06-25 }}&lt;/ref&gt;
| 79
| 6,25&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Gorman |nome=Bill |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336 |títulu=Final 2009-10 Broadcast Primetime Show Average Viewership |editorial=TV by the Numbers |fecha=16 de xunu de 2010 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130517091357/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336/ |fechaarchivu=2013-05-17 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Tercer temporada de Fringe|3]]
| Xueves, 9:00 P. M. {{Small|(2010)}}&lt;br /&gt;Vienres, 9:00 P. M. {{Small|(2011)}}
| 22
| 23 de setiembre de 2010
| 5,83&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/24/tv-ratings-thursday-the-big-bang-theory-scores-at-8pm-greys-anatomy-tops-night-with-young-adults-my-generation-premiere-stalls/64978/ |títulu=TV Ratings Thursday: 'The Big Bang Theory' Scores at 8pm; 'Grey's Anatomy' Tops Night With Young Adults; 'My Generation' Premiere Stalls |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Seidman |nome=Robert |fecha=24 de setiembre de 2010 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120326165335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/24/tv-ratings-thursday-the-big-bang-theory-scores-at-8pm-greys-anatomy-tops-night-with-young-adults-my-generation-premiere-stalls/64978/ |fechaarchivu=2012-03-26 }}&lt;/ref&gt;
| 6 de mayu de 2011
| 3,29&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/09/friday-final-ratings-supernatural-csiny-adjusted-up-non-adjustments-to-fringe/91940 |títulu=Friday Final Ratings: 'Supernatural,' 'CSI:NY' Adjusted Up, Non Adjustments To 'Fringe' |apellíu=Gorman |nome=Bill |editorial=TV by the Numbers |fecha=9 de mayu de 2011 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230605140346/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/09/friday-final-ratings-supernatural-csiny-adjusted-up-non-adjustments-to-fringe/91940 |fechaarchivu=2023-06-05 }}&lt;/ref&gt;
| 99
| 5,83&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/ |títulu=2010-11 Season Broadcast Primetime Show Viewership Averages |nome=Bill |apellíu=Gorman |editorial=TV by the Numbers |fecha=1 de xunu de 2011 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110625190807/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/ |fechaarchivu=2011-06-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Cuarta temporada de Fringe|4]]
| Vienres, 9:00 P. M.
| 22
| 23 de setiembre de 2011
| 3,48&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/26/friday-final-broadcast-tv-ratings-non-adults-18-49-adjustments-plus-fringe-a-gifted-man-15-min-ratings/104856/ |títulu=Friday Final Broadcast TV Ratings: Non Adults 18-49 Adjustments, Plus 'Fringe' &amp; 'A Gifted Man' 15 min. Ratings |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Gorman |nome=Bill |fecha=26 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230605140347/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/26/friday-final-broadcast-tv-ratings-non-adults-18-49-adjustments-plus-fringe-a-gifted-man-15-min-ratings/104856/ |fechaarchivu=2023-06-05 }}&lt;/ref&gt;
| 11 de mayu de 2012
| 3,11&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/14/friday-final-tv-ratings-shark-tank-csiny-who-do-you-think-you-are-adjusted-up-primetime-what-would-you-do-adjusted-down/133940/ |títulu=Friday Final TV Ratings: 'Shark Tank', 'CSI:NY', 'Who Do You Think You Are' Adjusted Up; 'Primetime: What Would You Do?' Adjusted Down |apellíu=Bibel |nome=Sara |fecha=14 de mayu de 2012 |editorial=TV by the Numbers |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304225223/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/14/friday-final-tv-ratings-shark-tank-csiny-who-do-you-think-you-are-adjusted-up-primetime-what-would-you-do-adjusted-down/133940/ |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
| 140
| 4,22&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/ |títulu=Complete List Of 2011-12 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'American Idol,' 'NCIS' &amp; 'Dancing With The Stars' |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Gormam |nome=Bill |fecha=24 de mayu de 2012 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160806041735/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/ |fechaarchivu=2016-08-06 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Quinta temporada de Fringe|5]]
| Vienres, 9:00 P. M.
| 13
| 28 de setiembre de 2012
| 3,12&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/01/friday-final-tv-ratings-2020-adjusted-down/150778/|títulu = Friday Final TV Ratings: '20/20' Adjusted Down|fechaaccesu = 6 de febreru de 2013|autor = Bibel, Sara|fecha = 1 d'ochobre de 2012|editorial = TV by the numbers|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130217053331/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/01/friday-final-tv-ratings-2020-adjusted-down/150778/|fechaarchivu = 17 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt;
| 18 de xineru de 2013
| 3,28&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/22/friday-final-tv-ratings-fringe-finale-and-malibu-country-adjusted-up/165954/|títulu = Friday Final TV Ratings: 'Fringe' Finale and 'Malibu Country' Adjusted Up|fechaaccesu = 6 de febreru de 2013|autor = Bibel, Sara|fecha = 22 de xineru de 2013|editorial = TV by the numbers|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130125011119/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/01/22/friday-final-tv-ratings-fringe-finale-and-malibu-country-adjusted-up/165954/|fechaarchivu = 2013-01-25}}&lt;/ref&gt;
| 111
| 4,27&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/ |títulu=Complete List Of 2012-13 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'NCIS,' 'The Big Bang Theory' &amp; 'NCIS: Los Angeles' |editorial=TV by the Numbers |apellíu=Bibel |nome=Sara |fecha=29 de mayu de 2013 |fechaaccesu=5 de payares de 2015 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130628043440/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/ |fechaarchivu=2013-06-28 }}&lt;/ref&gt;
|}

''Fringe'' foi estrenada mientres el segundu semestre de 2008 nel so horariu regular de los díes martes a les 9:00 P. M. Mientres la so primer temporada, ''Fringe'' foi parte d'una iniciativa de Fox llamada «Remote-Free TV»: los episodios de la serie yeren más llargos que los d'otros drames de la cadena. Cuando ''Fringe'' yera emitida, Fox emitía una cantidá considerablemente menor d'anuncios publicitarios, lo qu'añadía cerca de seis minutos adicionales a la duración total del episodiu.&lt;ref name=&quot;Remote Free&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.variety.com/article/VR1117985767?refCatId=1300 |títulu=New Fox drames to limit commercials |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |apellíu=Schneider |nome=Michael |fecha=15 de mayu de 2008 |editorial=Variety}}&lt;/ref&gt; Un anunciu yera amosáu antes de los comerciales, que informaba al espectador de cuanto tiempu, aproximao, diba ser l'espaciu publicitariu. Tres meses antes del so estrenu, l'episodiu piloto foi peneráu al traviés de [[BitTorrent]], cosa que tamién-y asocedió a otra serie de Fox, ''[[Terminator: The Sarah Connor Chronicles]]''.&lt;ref name=&quot;filtering pilot&quot;/&gt; La serie foi anovada pa una segunda temporada'l 4 de mayu de 2009,&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Seidman |nome=Robert |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/05/04/fox-renews-fringe/17977 |títulu=FOX renews Fringe for a full second season |editorial=TV by the Numbers |fecha=4 de mayu de 2009 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120124095904/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/05/04/fox-renews-fringe/17977/ |fechaarchivu=2012-01-24 }}&lt;/ref&gt; siendo treslladada a los xueves a les 9:00 P. M.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/983/983821p1.html |títulu=Fringe Moves to Risky Timeslot; Dollhouse Stays Put on Fridays |editorial=IGN |nome=Eric |apellíu=Goldman |fecha=18 de mayu de 2009 |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

''Fringe'' foi anovada pa una tercer temporada'l 6 de marzu de 2010.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2010/03/06/exclusive-fringe-picked-up-for-a-third-season/ |títulu=Exclusive: Fringe picked up for a third season |nome=Lynette |apellíu=Rice |editorial=Entertainment Weekly |fechaaccesu=6 de febreru de 2013 |idioma=inglés |fecha=6 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140817152016/http://insidetv.ew.com/2010/03/06/exclusive-fringe-picked-up-for-a-third-season/ |fechaarchivu=2014-08-17 }}&lt;/ref&gt; Como parte de reorganizar el primer semestre programáticu de 2011, la serie foi treslladada a los vienres a les 9:00 P. M. por qu'asina ''[[American Idol]]'' pudiera abrir más al mercáu. Esti horariu comúnmente ye conocíu como «la maldición del vienres pela nueche», una y bones dellos programes anteriores de Fox que fueron camudaos a esti día, al poco tiempu terminaron siendo cancelaos, y dexaron a los críticos esmolecíos pol destín de la serie. Ente que ''The X-Files'' foi estrenada los vienres y foi una serie de gran ésitu, los críticos nun taben bien seguros de que ''Fringe'' pudiera igualala. Nel so horariu, la serie competía con ''[[Supernatural (serie de televisión)|Supernatural]]'', programa qu'atraía a tipos similares d'espectadores.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/113/1135956p1.html |títulu=Fringe's Scary New Timeslot |nome=Eric |apellíu=Goldman |fecha=19 de payares de 2010 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=IGN}}&lt;/ref&gt; El presidente de Fox Entertainment, Kevin Reilly, en respuesta a estes esmoliciones, afirmó que'l 45% de los televidentes de ''Fringe'' ve la serie al traviés del sistema ''[[time shifting]]'', que dexa grabar l'episodiu al traviés de receptores dixitales. Coles mesmes, él nun esperaba que les cifres d'audiencies camudaren significativamente cola emisión de los vienres, y añadió que «si'l cambéu ta cerca del día xueves, nun va ser tan drásticu y puede aportar a una gran victoria pa nós».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2010/11/22/fox-execs-on-american-idol-fringe-moves-its-the-right-moment/ |títulu=Fox execs on 'American Idol,' 'Fringe' moves: 'It's the right moment' |nome=Lynette |apellíu=Rice |fecha=22 de payares de 2010 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly }}&lt;/ref&gt; Per otra parte, motiváu ante la reaición de la crítica sobre la reprogramación, Fox creó un anunciu publicitariu autocríticu que reconocía la poca reputación del nuevu horariu, onde s'incluyeron cites d'otros medios esmolecíos pola midida, pero l'anunciu prometía «alicar» a la serie.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.vulture.com/2010/12/fringe_friday_time_slot.html |títulu=Fox Markets Fringe With New 'Friday Death Slot' Ad |nome=Kyle |apellíu=Buchaan |fecha=14 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2010/12/16/fringe-exclusive-friday-promo-deathslot/ |títulu='Fringe' exclusive: Fox execs on its 'deathslot'-spoofing promo and plans to attract new viewers |nome=Jeff |apellíu=Jensen |fecha=16 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly}}&lt;/ref&gt; La canal tamién creó un videu musical col cantar «Echoes» de la banda [[Klaxons]] pa resumir la tercer temporada hasta aquella fecha, antes de la primer emisión de los vienres.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/01/18/exclusive-fringe-music-video-echoes/ |títulu=Watch the 'Fringe' music video 'Echoes' -- EXCLUSIVE |nome=Jeff |apellíu=Jensen |fecha=18 de xineru de 2011 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly }}&lt;/ref&gt; [[Joshua Jackson]], quien interpreta a Peter Bishop na serie, alvirtió que l'audiencia en diferíu pue que nun seya abonda pa salvar ''Fringe'': «Nun ye qu'haya poca xente que vea la serie, ye que ''Fringe'' nun ta siendo vistu cuando sale al aire y eso ye clave pa la canal».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://articles.nydailynews.com/2011-01-21/entertainment/27096167_1_fbi-agent-olivia-dunham-fringe-show |títulu=Joshua Jackson returns with new season of 'Fringe' hoping to soldify show's uncertain future |nome=Ethan |apellíu=Sacks |fecha=21 de xineru de 2011 |fechaaccesu=7 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Daily News |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121029093524/http://articles.nydailynews.com/2011-01-21/entertainment/27096167_1_fbi-agent-olivia-dunham-fringe-show |fechaarchivu=29 d'ochobre de 2012 }}&lt;/ref&gt;

Los productores Pinkner y Wyman amosáronse entusiasmaos pol cambéu, yá que teníen tol horariu pa ser conquistáu y podíen tresformar el vienres como ''The X-Files'' facer nel so tiempu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://blastr.com/2010/12/fringe-producers-why-the.php |títulu=Fringe producers: Why our move to Fridays is a GOOD thing |editorial=Blastr |nome=Kathie |apellíu=Huddleson |fecha=2 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=8 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120908165826/http://blastr.com/2010/12/fringe-producers-why-the.php |fechaarchivu=8 de setiembre de 2012 }}&lt;/ref&gt; Abrams, cocreador de la serie, foi'l menos optimista col cambéu a los vienres pela nueche, yá que yera consciente de que la probabilidá de ser anovada pa una cuarta temporada dependía altamente de la cantidá d'espectadores que vieren la serie.&lt;ref name=&quot;abrams fridaynight&quot;&gt;{{cita web |url=http://blastr.com/2011/01/jj-abrams-reaction-to-fox.php |títulu=J. J. Abrams' reaction to Fox moving Fringe to Fridays: 'Sh*t!' |editorial=Blastr |fecha=12 de xineru de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Fred |apellíu=Topel |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120913150430/http://blastr.com/2011/01/jj-abrams-reaction-to-fox.php |fechaarchivu=13 de setiembre de 2012 }}&lt;/ref&gt; Abrams nun fixo nenguna afirmación sobre que'l treslláu a los vienres dexaría-yos ampliar les sos idees creatives, anque afirmó que si la serie nun yera anovada pa una temporada más, taríen n'apuros al momentu de resolver la historia na final de la tercer temporada.&lt;ref name=&quot;abrams fridaynight&quot;/&gt;

El primer episodiu de la serie mientres un vienres a les 9:00 P. M. («The Firefly») llogró 1,9 nel grupu demográficu 18–49 años, aumentáu nun 12% con al respective de la so última emisión mientres un xueves (episodiu «Marionette»), que marcó 1,7.&lt;ref&gt;{{cita web |nome=Bill |apellíu=Gorman |fecha=22 de xineru de 2011 |editorial=TV by the Numbers |títulu=Updated TV Ratings Friday: 'Fringe' Premieres Up, 'Medium' Series Finale Rises, 'Kitchen Nightmares' Starts Well |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/01/22/tv-ratings-friday-fringe-premieres-up/79750 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110124071745/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/01/22/tv-ratings-friday-fringe-premieres-up/79750 |fechaarchivu=2011-01-24 }}&lt;/ref&gt; La serie llogró resultaos similares a la selmana siguiente col episodiu «Reciprocity».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/01/29/updated-tv-ratings-friday-fringe-holds-steady-kitchen-nightmares-down/80704 |títulu=Updated TV Ratings Friday: 'Fringe' Holds Steady, 'Kitchen Nightmares' Down |nome=Robert |apellíu=Seidman |fecha=29 de xineru de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV by the Numbers |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110130220113/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/01/29/updated-tv-ratings-friday-fringe-holds-steady-kitchen-nightmares-down/80704 |fechaarchivu=2011-01-30 }}&lt;/ref&gt; Anque l'audiencia menguó nes selmanes posteriores, ''Fringe'' foi anovada pa una cuarta temporada en marzu de 2011. La renovación foi inesperada, yá que series anteriores coles mesmes audiencies fueron atayaes, pero munchos críticos atribuyeron esto a la fuerte base de fanáticos que ''Fringe'' ganó, que contribuyeron, en parte, a ameyorar les audiencies al traviés del sistema ''time shifting''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://articles.cnn.com/2011-03-28/entertainment/fringe.ratings.go_1_science-fiction-fans-licorice-low-ratings?_s=PM:SHOWBIZ |títulu='Fringe' renewed: Can fan passion trump |nome=Henry |apellíu=Hanks |fecha=28 de marzu de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=CNN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122035624/http://articles.cnn.com/2011-03-28/entertainment/fringe.ratings.go_1_science-fiction-fans-licorice-low-ratings?_s=PM%3ASHOWBIZ |fechaarchivu=22 de xineru de 2013 }}&lt;/ref&gt; El presidente de Fox Entertainment declaró que:

{{cita|''Fringe'' realmente dio una reblagada na creatividá y estremóse como una de les series más orixinales de la televisión. Gracies a los atélites productores, amás d'un talentosu repartu y equipu de producción, y a los fanáticos más apasionaos y lleales del planeta, fíxose posible la renovación pa una cuarta temporada. Cuando camudamos la serie a los vienres, preguntámos-y a los fanáticos si ver y asina foi. Tamos encantaos de faer otra temporada completa y de caltener a ''Fringe'' como parte de la familia de Fox.|Kevin Reilly, presidente de Fox Entertainment&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvline.com/2011/03/24/breaking-fox-renews-fringe/ |títulu=Breaking: Fox Renews Fringe for Season 4! |nome=Michael |apellíu=Ausiello |editorial=TVLine.com |fecha=25 de marzu de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;}}

Reilly añadió que la renovación tamién foi llograda yá que había enforma riesgu a la de reemplazar ''Fringe'' por otra serie que tendría audiencies desconocíes: «tenemos más posibilidaes de que nos vaya bien con una serie que tien un públicu que conocemos».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2011-04-01-SOS01_CV_N.htm |títulu=Save our shows! TV series fight for survival |nome=Gary |apellíu=Levin |fecha=1 d'abril de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=USA Today}}&lt;/ref&gt; Antes del entamu de la cuarta temporada, Reilly repitió que nun esperaba nenguna crecedera significativa d'audiencia p'aquella temporada: «ye una serie bastante complexa. Si ''Fringe'' llogra faer lo que foi l'añu pasáu, vamos tar bien felices. Ellos tienen la creatividá nel so bolsu nuevamente».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/08/05/fox-doesnt-expect-fringe-to-grow-in-ratings/ |títulu=Fox doesn't expect 'Fringe' to grow in ratings |nome=James |apellíu=Hibbart |fecha=5 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |obra=[[Entertainment Weekly]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141111121623/http://insidetv.ew.com/2011/08/05/fox-doesnt-expect-fringe-to-grow-in-ratings/ |fechaarchivu=2014-11-11 }}&lt;/ref&gt; Wyman dixo nuna entrevista a ''[[The Hollywood Reporter]]'' que la cadena Fox sofitar mientres el procesu y, anque l'audiencia de la serie nun yera esautamente lo qu'esperaben, aspeutos como una base sólida de fanáticos y críticos qu'allababen la serie fueron abondes a la de la renovación.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/fringe-executive-producer-calls-season-171598 |títulu='Fringe' Executive Producer Calls Season 4 Renewal 'Gutsy' |nome=Philiana |apellíu=Ng |fecha=25 de marzu de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Hollywood Reporter}}&lt;/ref&gt; Pinkner comentó que «nun hubo condiciones creatives» mientres la renovación de ''Fringe'', nin tampoco retayos nel presupuestu, anque él nun taba seguru si la serie mover a otru horariu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/04/15/fringe-leonard-nimoy-renewal/ |títulu='Fringe' scoop: More on Leonard Nimoy's 'animated' return. Plus: The producers on the show's 'anti-climactic' renewal |editorial=Entertainment Weekly |fecha=15 d'abril de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Jeff |apellíu=Jansen |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141111121658/http://insidetv.ew.com/2011/04/15/fringe-leonard-nimoy-renewal/ |fechaarchivu=2014-11-11 }}&lt;/ref&gt; L'actor John Noble, nel panel de la [[Convención Internacional de Cómics de San Diego|Convención de Cómics de San Diego]] en 2011, repitió que los fanáticos fueron los responsables de caltener con vida la serie, y declaró que «en serio, ensin el so esfuerciu, ensin el so sofitu rabiosu, nun taríamos equí agora. Son los meyores fanáticos que pueden haber».&lt;ref name=&quot;ew 2011sdcc&quot;&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2011/07/23/fringe-panel/?ew_packageID=20399642 |títulu='Fringe' at Comic-Con: Is Jeff Probst or Zach Quintu replacing Josh Jackson? -- VIDEO |nome=Lynette |apellíu=Rice |fecha=24 de xunetu de 2011 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141111121442/http://insidetv.ew.com/2011/07/23/fringe-panel/?ew_packageID=20399642 |fechaarchivu=2014-11-11 }}&lt;/ref&gt; La cuarta temporada estrenóse'l 23 de setiembre de 2011.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2011/06/23/fox-announces-fall-premiere-dates-for-the-2011-2012-season-2112/20110623fox01/ |títulu=FOX Announces Fall Premiere Dates for the 2011-2012 Season |editorial=Fox |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |fecha=23 de xunu de 2011}}&lt;/ref&gt;

Antes de la confirmación de la quinta temporada, Abrams manifestó escepticismu a la de la renovación, anque esperaba, nel casu d'una cancelación, qu'otra canal pudiera siguir cola producción. Per otra parte, Abrams consideró que si Fox anovaba a la serie pa un quintu ciclu, aquella temporada sería una gran final pa ''Fringe''.&lt;ref name=&quot;ign 5th season&quot;&gt;{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/121/1216068p1.html |títulu=Fringe: J. J. Abrams, FOX on a Potential Season 5 |nome=Eric |apellíu=Goldman |fecha=8 de xineru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=IGN |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120111051311/http://tv.ign.com/articles/121/1216068p1.html |fechaarchivu=11 de xineru de 2012 }}&lt;/ref&gt; De la mesma, Reilly, de Fox, caltúvose cautelosu ante una posible renovación y señaló que, anque la serie ye una de les más importantes del vienres, «ye una serie cara. Perdemos un montón de dineru si facer».&lt;ref name=&quot;ign 5th season&quot;/&gt; Reilly volvió repitir que la dedicación de los fanáticos ye fundamental pa ''Fringe''.&lt;ref name=&quot;ign 5th season&quot;/&gt; Cuando se-y preguntar si los escritores tendríen un avisu con tiempu pa escribir la final de la cuarta temporada como una final de serie, este respondió que yera asuntu de Peter Roth, direutor executivu de Warner Bros. Television.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2012/01/09/joshua-jackson-fringe-warning/ |títulu=Joshua Jackson reacts to Fox's 'Fringe' warning |editorial=Entertainment Weekly |nome=James |apellíu=Hibberd |fecha=9 de xineru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140817150515/http://insidetv.ew.com/2012/01/09/joshua-jackson-fringe-warning/ |fechaarchivu=2014-08-17 }}&lt;/ref&gt; Roth respondió que «nun tenemos planes de dar un zarru a la serie mientres esta temporada, asina que s'espera qu'esta siga».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://theclicker.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/09/10072682-fox-chief-warns-that-the-future-of-fringe-is-in-doubt |títulu=FOX chief warns that the future of 'Fringe' is in doubt |editorial=The Clicker |nome=Susan |apellíu=Young |fecha=9 de xineru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120508045015/http://theclicker.today.msnbc.msn.com/_news/2012/01/09/10072682-fox-chief-warns-that-the-future-of-fringe-is-in-doubt |fechaarchivu=8 de mayu de 2012 }}&lt;/ref&gt; A finales de xineru de 2012, Fox y Warner Bros. Television empezaron a trabayar nuna negociación pa una quinta temporada que tuviera un menor costu de producción, lo qu'ayudaría a Fox a amenorgar les sos perdes con ''Fringe'', pero a Warner Bros. nun lu perxudicaría yá que el númberu total d'episodios alzar por sobre los 100, lo que-y dexaría a esta compañía la [[redifusión]] de la serie.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tvline.com/2012/01/22/fringe-season-5-renewal-cancellation/ |títulu=Fringe Update: Season 5 Discussions Underway, J. J. Abrams 'Hopeful' Show Will Be Back |nome=Michael |apellíu=Ausiello |fecha=23 de xineru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Line}}&lt;/ref&gt; Antes d'oficializar el quintu ciclu, Wyman y Pinkner afirmaron que crearen una final de serie pal últimu episodiu de la cuarta temporada en casu de que ''Fringe'' fora cancelada. Wyman afirmó «queremos curiar a los fanáticos. Queremos que vean a onde dirixóse esta historia, anque tamién sabemos que la serie foi un compromisu y queremos que tol mundu tea satisfecha con ella».&lt;ref name=&quot;nydn s5 finale&quot;&gt;{{cita web |url=http://articles.nydailynews.com/2012-02-23/news/31093068_1_fringe-jeff-pinkner-sci-fi-show |títulu='Fringe' hopes for a future, but is ready for an end |nome=David |apellíu=Hickley |fecha=23 de febreru de 2012 |fechaaccesu=10 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=New York Daily News |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120514054716/http://articles.nydailynews.com/2012-02-23/news/31093068_1_fringe-jeff-pinkner-sci-fi-show |fechaarchivu=14 de mayu de 2012 }}&lt;/ref&gt;

La serie foi anovada oficialmente pa una quinta y última temporada'l 26 d'abril de 2012, col fin d'emitise mientres la temporada televisiva 2012–2013, que constó de trece episodios. Foi estrenada'l 28 de setiembre de 2012.&lt;ref&gt;{{cita web |nome=James |apellíu=Hibberd |editorial=Entertainment Weekly |títulu=Official: 'Fringe' renewed for final season! |url=http://insidetv.ew.com/2012/04/26/fringe-final-season/ |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |fecha=26 d'abril de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140817154913/http://insidetv.ew.com/2012/04/26/fringe-final-season/ |fechaarchivu=2014-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2012/07/01/comic-con-exclusive-sneak-peek-at-fringe-poster-and-observageddon/ |títulu=Comic-Con Exclusive: Sneak peek at 'Fringe' poster... and Observageddon! |editorial=Entertainment Weekly |apellíu=Jensen |nome=Jeff |fecha=1 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141107211325/http://insidetv.ew.com/2012/07/01/comic-con-exclusive-sneak-peek-at-fringe-poster-and-observageddon/ |fechaarchivu=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Reilly, al anunciar la renovación, afirmó que «''Fringe'' ye una serie bien creativa que dexó'l llistón bien alto dientro de los drames más imaxinativos de la televisión. Traela de regresu con trece episodios finales va ufiertar una conclusión merecida a los sos fanáticos más apasionaos y más lleales».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1683991/fringe-renewed-season-five.jhtml |títulu='Fringe' Renewed For Fifth And Final Season |nome=Kara |apellíu=Warner |fecha=26 d'abril de 2012 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=MTV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120430005958/http://www.mtv.com/news/articles/1683991/fringe-renewed-season-five.jhtml |fechaarchivu=2012-04-30 }}&lt;/ref&gt; L'equipu de guionistes ellaboró una idea distinta pa la última temporada p'asina poder completar la serie, amás de «dicir un adiós apropiáu col fin d'honrar a l'audiencia que nos sofitó perbién», según Roth.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt4&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/News/Fringe-Series-Finale-Oral-History-Abrams-Jackson-Torv-Noble-1059246.aspx |títulu=Fringe Oral History: The Road to the Series Finale |nome=Natalie |apellíu=Abrams |fecha=17 de xineru de 2013 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=TV Guide}}&lt;/ref&gt; Noble llamar «la temporada de los fanáticos», una y bones la historia fadría referencies a elementos antiguos de la serie.&lt;ref name=&quot;tvguide oralhistory pt4&quot;/&gt;

=== Emisiones internacionales ===
''Fringe'' foi estrenada en [[Canadá]] de manera simultánea con al respective d'Estaos Xuníos al traviés de [[CTV Television Network|CTV]] y foi'l programa más vistu aquella selmana en Canadá.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.bbm.ca/_documents/top_30_tv_programs_english/nat09082008.pdf |títulu=Top Programs – Total Canada (English) September 8–14, 2008 |editorial=BBM Canada |fecha=19 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110706165054/http://www.bbm.ca/_documents/top_30_tv_programs_english/nat09082008.pdf |fechaarchivu=6 de xunetu de 2011 }}&lt;/ref&gt; La emisión de la serie foi alternada ente CTV y CTV Two mientres les sos dos primeres temporaes. A partir de la tercer temporada, ''Fringe'' empezó a ser emitíu al traviés de [[City tv (Canadá)|City TV]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://playbackonline.ca/2010/08/11/citytv-unveils-fall-premiere-dates/ |títulu=Citytv unveils fall premiere dates |apellíu=Bailey |nome=Katie |editorial=Playback |fecha=11 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Una versión de la serie más acutada de tiempu foi estrenada al traviés de [[Nine Network]] n'[[Australia]] el 17 de setiembre de 2008. Nel episodiu «In Which We Meet Mr. Jones» de la [[Primer temporada de Fringe|primer temporada]], la escena introductoria, onde los médicos afayen un parásitu nel corazón del detective Loeb, foi censurada y foi direutu a la secuencia d'apertura.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Fringe - Series Premiere - Wednesday, September 17 AT 8:30PM on Nine |url=http://www.ebroadcast.com.au/enews/nine/FRINGE---SERIES-PREMIERE---WEDNESDAY-SEPTEMBER-17-AT-8-30PM-ON-NINE-040908.html |editorial=Nine Network |fecha=4 de setiembre de 2008 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081209001307/http://www.ebroadcast.com.au/enews/nine/FRINGE---SERIES-PREMIERE---WEDNESDAY-SEPTEMBER-17-AT-8-30PM-ON-NINE-040908.html |fechaarchivu=9 d'avientu de 2008 }}&lt;/ref&gt; Nine Network darréu dexó de tresmitir la serie n'horariu prime mientres un tiempu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvtonight.com.au/2008/10/gone-fringe.html |títulu=Gone: ''Fringe'' |autor=Knox, David |fecha=17 d'ochobre de 2008 |editorial=TV Tonight |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; anque esta tornó d'avientu a xineru cuando'l periodu d'audiencies nun ye evaluáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvtonight.com.au/2008/12/nine-switches-fringe-episodes.html |títulu=Nine switches Fringe episodes |autor=Knox, David |fecha=3 d'avientu de 2008 |editorial=TV Tonight |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; ''Fringe'' estrenar nel [[Reinu Xuníu]] al traviés de [[Sky 1]] el 5 d'ochobre de 2008.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sky1.sky.com/fringe-whats-it-all-about |títulu=Fringe: What's it All About? |fecha=3 d'avientu de 2008 |editorial=Sky 1 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Redifusión ===
Cuando se dio lluz verde pa una quinta y última temporada de 13 episodios, ''Fringe'' llogró un total de 100 episodios, un númberu importante pa los alcuerdos de [[redifusión]] per parte de Warner Bros. y considerada una de les razones de la renovación. La serie estrenóse, gracies a la redifusión, al traviés de [[Science Channel]] el 20 de payares de 2012.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.deadline.com/2012/05/fringe-sells-in-off-network-syndication-to-science-channel/ |títulu='Fringe' Sells In Off-Network Syndication To Science Channel |fecha=23 de mayu de 2012 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Nellie |apellíu=Andreeva |editorial=Deadline.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://insidetv.ew.com/2012/11/12/fringe-science-channel/ |títulu='Fringe': Science Channel to re-air all five seasons |fecha=12 de payares de 2012 |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |nome=Hillary |apellíu=Busis |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140703141158/http://insidetv.ew.com/2012/11/12/fringe-science-channel/ |fechaarchivu=2014-07-03 }}&lt;/ref&gt;

=== Premios y nomamientos ===
''Fringe'', el so repartu y el so equipu de producción fueron nomaos a dellos premios, que ganaron dellos d'ellos, ente los que s'inclúin los [[Premios Primetime Emmy|premios Emmy]], los premios Golden Reel, los [[premios Satellite]] y los [[premios WGA]].

{| {{tablaguapa}}
|-
! Premiu
!Añu
!Categoría
!Nomáu(s)
! Episodiu
!Resultáu
|- 
| rowspan=2|[[Premios Primetime Emmy]]
| [[Premios Primetime Emmy de 2009|2009]]
| Meyores efeutos visuales especiales&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.emmys.com/nominations/2009/Outstanding%20Special%20Visual%20Effects%20For%20A%20Series |títulu=Primetime Emmy Awards nominations for 2009 - Outstanding Special Visual Effects For A Series |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Academy of Television Arts &amp; Sciences}}&lt;/ref&gt;
| Kevin Blank, Jay Worth, Andrew Orloff, Johnathan Banta, Steve Graves, Jonathan Spencer Levy, Scott Dewis, Steve Fong y Tom Turnball
| «Pilot»
| {{Celda|Nomaos}}
|-
|[[Premios Primetime Emmy de 2010|2010]]
| Meyor edición de soníu&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.emmys.com/nominations/2010/Outstanding%20Sound%20Editing%20For%20A%20Series |títulu=Primetime Emmy Awards nominations for 2010 - Outstanding Sound Editing For A Series |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Academy of Television Arts &amp; Sciences}}&lt;/ref&gt;
| Paul Curtis, Rick Norman, Bruce Tanis, Paul Apelgren, Shelley Roden y Rick Partlow
| «White Tulip»
| {{Celda|Nomaos}}
|-
| rowspan=7|Premios Golden Reel
| rowspan=3|2009
| Meyor edición de soníu en diálogos llargos&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Long%20DIA%20%26%20ADR.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing in Television Long Form Dialogue &amp; ADR Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715185016/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Long%20DIA%20%26%20ADR.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}&lt;/ref&gt;
| Bruce Honda, Bob Redpath, Chris Reeves, David M. Cowman, Mitchell C. Gettleman, Tom A. Harris y Virginia Cook McGowan
| «Pilot»
| {{Celda|Nomaos}}
|-
| Meyor edición de soníu en diálogos curtios&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Short%20DIA%20%26%20ADR.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing in Television Short Form Dialogue &amp; ADR Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715185208/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Short%20DIA%20%26%20ADR.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}&lt;/ref&gt;
| Tom A. Harris, Christopher Reeves, Gabrielle Reeves y Jay Keiser
| «Safe»
| {{Celda|Nomaos}}
|-
| Meyor edición de soníu pa efeutos de llarga duración&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Long%20FX%20%26%20Foley.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing in Television Long Form Sound Effects &amp; Foley Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715185053/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2009nominees/TV%20Long%20FX%20%26%20Foley.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}&lt;/ref&gt;
| Walter Newman, Bob Redpath, Micheal Ferdie, Kenneth Young, Adam Johnston, David Werntz, Ron Salaises, Casey Crabtree y Michael Crabtree
| «Pilot»
| {{Celda|Nomaos}}
|-
| rowspan=2|2010
| Meyor edición de soníu pa efeutos de curtia duración&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2010nominees/TV_Short_DIA_ADR.pdf |formatu=PDF |títulu=Golden Reel 2010 Sound Editing Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715184512/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2010nominees/TV_Short_DIA_ADR.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}&lt;/ref&gt;
| Thomas A. Harris, Michael Ferdie, Nick Neutra, Robert Kellough, Joe Schultz, Sanaa Cannella y Cynthia Merrill
| «Unleashed»
| {{Celda|Nomaos}}
|-
| Meyor edición de música de curtia duración&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2010nominees/TV_Short_Music.pdf |formatu=PDF |títulu=Golden Reel 2010 Music Nominees |fechaaccesu=11 de febreru de 2013 |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100715184648/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2010nominees/TV_Short_Music.pdf |fechaarchivu=15 de xunetu de 2010 }}&lt;/ref&gt;
| Paul Apelgren
| «Night of Desirable Objects»
| {{Celda|Nomáu}}
|-
| rowspan=2|2011
| Meyor edición de música de curtia duración&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2011nominees/TV_Short_Music.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing: Short Form Music In Television |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120308035029/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2011nominees/TV_Short_Music.pdf |fechaarchivu=8 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt;
| Paul Apelgren
| «The Box»
| {{Celda|Nomáu}}
|-
| Meyor edición de soníu nun musical de curtia duración&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2011nominees/TV_Short_Musical.pdf |formatu=PDF |títulu=Best Sound Editing: Short Form Musical In Television |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Motion Picture Sound Editors |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110928021747/http://www.mpse.org/goldenreels/nominations/2011nominees/TV_Short_Musical.pdf |fechaarchivu=28 de setiembre de 2011 }}&lt;/ref&gt;
| Paul Apelgren
| «Brown Betty»
| {{Celda|Nomáu}}
|-
| rowspan=2|[[Premios Satellite]]
| rowspan=1|2008
| Meyor actor de repartu&lt;ref name=&quot;JohnNobleSatellite&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml |títulu=2009 13th Annual Satellite Awards |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=International Press Academy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090107025135/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml |fechaarchivu=7 de xineru de 2009 }}&lt;/ref&gt;
| [[John Noble]]
|
| {{Celda|Nomáu}}
|-
| rowspan=1|2009
| Meyor actor de repartu&lt;ref name=&quot;JohnNobleSatellite2009&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2009.shtml |títulu=2009 14th Annual Satellite Awards |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=International Press Academy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091202232928/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2009.shtml |fechaarchivu=2 d'avientu de 2009 }}&lt;/ref&gt;
| John Noble |

| {{Celda|Nomáu}}
|-
| rowspan=15|[[Premios Saturn]]
| rowspan=2|2008
| [[Saturn a la meyor serie de televisión|Meyor serie de televisión]]&lt;ref name=Saturn&gt;{{cita web |url=http://www.saturnawards.org/nominations.html |títulu=Saturn Awards - 35th Annual Nominees |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=The Saturn Awards |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122100457/http://www.saturnawards.org/nominations.html |fechaarchivu=22 de xineru de 2013 }}&lt;/ref&gt;
| ''Fringe''
|
| {{Celda|Nomada}}
|-
| [[Saturn Award a la Meyor Actriz en Televisión Meyor actriz en televisión]]&lt;ref name=&quot;Saturn&quot;/&gt;
| [[Anna Torv]]
|
| {{Celda|Nomada}}
|-
| rowspan=4|2009
| Meyor serie de televisión&lt;ref name=Saturn36&gt;{{cita web |url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2010/06/lost-fringe-and-breaking-bad-take-two-saturn-awards-apiece.html |títulu=Saturn Awards - 36th Annual Results |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=L.A. Times |fecha=25 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;
| ''Fringe''
|
| {{Celda|Nomada}}
|-
| Meyor actriz en televisión&lt;ref name=&quot;Saturn36&quot;/&gt;
| Anna Torv
|
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Meyor actor de repartu&lt;ref name=&quot;Saturn36&quot;/&gt;
| John Noble |

| {{Celda|Nomáu}}
|-
| Meyor convidáu en televisión&lt;ref name=&quot;Saturn36&quot;/&gt;
| [[Leonard Nimoy]]
|
| {{Celda|Ganador}}
|-
| rowspan=5|2010
| Meyor serie de televisión&lt;ref name=Saturn37&gt;{{cita web |url=http://www.saturnawards.org/nominations.html |títulu=Nominations for the 37th Annual Saturn Awards |editorial=The Academy of Science Fiction Fantasy &amp; Horror Films |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122100457/http://www.saturnawards.org/nominations.html |fechaarchivu=22 de xineru de 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;saturn37win&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.digitalspy.com/tv/s118/fringe/news/a326588/fringe-true-blood-win-at-37th-saturn-awards.html |títulu='Fringe', 'True Blood' win at 37th Saturn Awards |nome=Morgan |apellíu=Jeffery |fecha=24 de xunu de 2011 |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Digital Spy}}&lt;/ref&gt;
| ''Fringe''
|
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Meyor actriz en televisión&lt;ref name=&quot;Saturn37&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;saturn37win&quot;/&gt;
| Anna Torv
|
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Meyor actor de repartu&lt;ref name=&quot;Saturn37&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;saturn37win&quot;/&gt;
| John Noble |

| {{Celda|Ganador}}
|-
| Meyor actor de repartu&lt;ref name=&quot;Saturn37&quot;/&gt;
| [[Lance Reddick]]
|
| {{Celda|Nomáu}}
|-
| Meyor convidáu en televisión&lt;ref name=&quot;Saturn37&quot;/&gt;
| Seth Gabel
|
| {{Celda|Nomáu}}
|-
| rowspan=4|2011
| Meyor serie de televisión&lt;ref name=Saturn38&gt;{{cita web |url=http://www.saturnawards.org/nominations.html |títulu=Nominations for the 38th Annual Saturn Awards |editorial=The Academy of Science Fiction Fantasy &amp; Horror Films |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130122100457/http://www.saturnawards.org/nominations.html |fechaarchivu=22 de xineru de 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ewsaturn38&gt;{{cita web |url=http://insidemovies.ew.com/2012/07/27/saturn-awards-rise-of-the-planet-of-the-apes/ |títulu='Fringe', 'True Blood' win at 37th Saturn Awards |nome=Adam B. |apellíu=Vary |fecha=27 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Entertainment Weekly |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120727120208/http://insidemovies.ew.com/2012/07/27/saturn-awards-rise-of-the-planet-of-the-apes/ |fechaarchivu=2012-07-27 }}&lt;/ref&gt;
| ''Fringe''
|
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Meyor actriz en televisión&lt;ref name=&quot;Saturn38&quot;/&gt;&lt;ref name=ewsaturn38/&gt;
| Anna Torv
|
| {{Celda|Ganadora}}
|-
| Meyor actor de repartu&lt;ref name=&quot;Saturn38&quot;/&gt;&lt;ref name=ewsaturn38/&gt;
| John Noble |

| {{Celda|Nomáu}}
|-
| Meyor convidáu en televisión&lt;ref name=&quot;Saturn38&quot;/&gt;&lt;ref name=ewsaturn38/&gt;
| [[Orla Brady]]
|
| {{Celda|Nomada}}
|-
| [[Premios WGA]]
| 2009
| Serie nueva con meyor guión&lt;ref name=&quot;WGA&quot;&gt;{{cita web |url=http://wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |títulu=2009 Writers Guild Awards Television &amp; Radio Nominees Announced for 2009 |fechaaccesu=12 de febreru de 2013 |idioma=inglés |editorial=Writers Guild of America |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090212144602/http://wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1516 |fechaarchivu=12 de febreru de 2009 }}&lt;/ref&gt;
| [[J. J. Abrams]], [[Alex Kurtzman]] y [[Roberto Orci]]
| «Pilot»
| {{Celda|Nomaos}}
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces película}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Series de televisión n'inglés]]
[[Categoría:Series de televisión de Fox]]</text>
      <sha1>td139lcgx62o7kljzd8ubeb2osrk73v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opereta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95076</id>
    <revision>
      <id>4493238</id>
      <parentid>4387442</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3144" sha1="tlcychg2jmi9vvm0umklupgq934z5jo" xml:space="preserve">{{ficha xenérica}}

La '''opereta'''&lt;ref&gt;{{DALLA|opereta}}&lt;/ref&gt; ye un [[xéneru musical]] deriváu de la [[ópera]] que naz y desenvuélvese a lo llargo del [[sieglu XIX]], primero en París y dempués en [[Viena]]. Trátase d'un tipu d'ópera musical, animáu y anormal, que la so carauterística fundamental consiste en cuntar con una trama inverosímil y esbarriao. Consta de diálogos falaos ente los que s'entrepolen historietes, llamaes [[couplet]]s polos franceses, y bailles como'l [[rigodón]] o'l [[cancán]]. Tratar polo tanto d'un [[Artes escéniques|espectáculu escénicu]] con socesión y alternanza d'artes musicales, falaes y cantaes.

== Historia ==

=== La opereta francesa ===

''La Gran Duquesa de Gerolstein'' y ''[[La belle Hélène|La bella Helena]]''.

=== La opereta vienesa ===

Más tarde la burguesía austriaca asonsañó'l gustu parisín y la opereta llegó a [[Viena]], naciendo asina la opereta vienesa, que presenta xeneralmente un argumentu más seriu y sentimental que les operetes franceses. Per otru llau, si la opereta francesa tenía'l cancán como la so pieza bailladera carauterística, la vienesa, que los sos representantes por excelencia son los [[Johann Strauss|Strauss]], padre y fíu, apostó pol valse.De xuru l'exemplu más famosu d'opereta vienesa ye ''[[L'esperteyu]]'' (n'[[Idioma alemán|alemán]], ''Die Fledermaus''), que [[Johann Strauss (fíu)|Johann Strauss fíu]] compunxo en 1874 y que'l so valse d'obertura ye mundialmente célebre.

=== Influencia na zarzuela ===

Ente la segunda metá del [[sieglu XIX]] y la primer metá del [[sieglu XX]], l'arte llírico puramente español, la [[zarzuela]], incurrió dacuando nel estilu de la opereta produciendo d'esta miente obres d'estilu análogu, como ''[[La verbena del Palombu]]'', qu'ensin ser realmente una opereta sí que comparte un ciertu estilu llixeru, propiu de la dómina. Delles zarzueles menores, zarzueles chiques o sainetes, llegaron inclusive a subtitulase como operetes, como por casu ''[[La corte de Faraón|La corte de Faraón, «opereta bíblica»]]'', de 1910.

=== Influencia nel mundu anglosaxón ===

La opereta tamién llegó al mundu anglosaxón, principalmente a Londres y Nueva York, onde foi esencialmente un xéneru de importanción. Col tiempu, en Francia, la opereta influyó na apaición de la ''revue'' (la [[Revista (xéneru)|revista]]), que n'[[Estaos Xuníos]], xunto a la opereta d'imitación europea, llegó a xenerar el xéneru del [[musical]]. Lleváu al [[cine]] el musical produció espectáculos de gran fama y popularidá, como ''[[West Side Story (musical)|West Side Story]]'' (1957), [[West Side Story|afechu a la gran pantalla]] en 1961, anque los musicales d'Estaos Xuníos estrémense claramente de la opereta como un xéneru estreme.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20081028034150/http://pagesperso-orange.fr/anao/index.html Revista ''Opérette – théâtre musical''] {{fr}}


{{Tradubot|Opereta}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xéneros y formes musicales]]
[[Categoría:Operetes]]
[[Categoría:Xéneros d'ópera]]</text>
      <sha1>tlcychg2jmi9vvm0umklupgq934z5jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Óscar al meyor direutor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96108</id>
    <revision>
      <id>4493263</id>
      <parentid>4490642</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75556" sha1="iwltsarooi9mw3lhljpxo0cspt6g4cb" xml:space="preserve">{{Ficha de premiu
|nome = Óscar al meyor direutor
|eventu actual = 
|imaxe = Damien Chazelle (cropped).jpg
|tamañu imaxe = 240px
|pie d'imaxe = ''[[Damien Chazelle]], ganador más recién del premiu.''
|descripción = La excelencia na direición d'un llargumetraxe del añu anterior.
|presentador = [[Academia d'Artes y Ciencies Cinematográfiques|Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques]]
|país = 
|añu =
|añu ganador = 22 de febreru de 2015&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 2013|87° ceremonia d'entrega de premios]]
|ex aequo = 
|predecesor =
|socesor = 
|actual posesor = [[Damien Chazelle]]&lt;br /&gt; por ''[[La La Land (película)|La La Land]]''
|web oficial = http://www.oscars.org/
}}
El '''[[Premios Óscar|Premiu de l'Academia]] al meyor [[Direutor de cine|direutor]]''' ye unu de los premios Óscar que se-y da a los direutores pol so trabayu na [[Cine|industria cinematográfica]] pola [[Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques de Hollywood]].

== Historia ==
Na [[Premios Óscar de 1928|primer ceremonia]] concediéronse dos premios: «Óscar al meyor direutor de drama» y «Óscar al meuor direutor de comedia», esta diferencia desaniciose na [[Premios Óscar de 1929|segunda edición]], anque claramente, la categoría resaltó en gran parte a cintes de xéneru dramáticu dende entós. Tanto na [[Premios Óscar de 1961|trentena cuarta]] y la [[Premios Óscar de 2007|ochentena edición]], el premiu foi compartíu por dos direutores ([[Robert Wise]] y [[Jerome Robbins]], y los [[Hermanos Coen]] respeutivamente).

Los primeros años tuvieron marcaos pola inestabilidá y el tracamundiu, podía tase nomáu por dellos llargumetraxes, por casu [[Clarence Brown]] foi candidatu na [[Premios Óscar de 1930|tercer edición]], por ''[[Anna Christie (película de 1930)|Anna Christie]]'' y ''[[Romance (película de 1930)|Romance]]''. Na [[Premios Óscar de 1929|segunda ceremonia]], [[Frank Lloyd]] recibió la nominación por trés películes, sicasí, fízose col premiu por solo una d'elles, quedando col títulu de «ganador» y «candidatu» coles mesmes. Finalmente en 1931, dichu sistema foi reemplazáu pol actual, nel cual un direutor solo puede ser candidatu por una película en particular. Cabo mentar que dos direutores fueron doblemente nomaos nuna mesma edición pol so destacáu trabayu: [[Michael Curtiz]] en 1938 por ''[[Angels With Dirty Faces]]'' y ''[[Four Daughters]]'', y [[Steven Soderbergh]] en 2000 por ''[[Erin Brockovich (película)|Erin Brockovich]]'' y ''[[Traffic (película)|Traffic]]'', ganándolo por esta postrera. 

El premiu a la meyor direición tuvo amestáu al premiu a la [[Óscar a la meyor película|meyor película]] a lo llargo de la historia. De los 88 filmes ganadores d'esti postreru, 63 llograron tamién el premiu a la meyor direición. Asina mesmu, namás cuatro películes ganadores del Óscar —''[[Wings]]'', ''[[Grand Hotel]]'', ''[[Driving Miss Daisy]]'' y ''[[Argo (película de 2012)|Argo]]''— ficiéronse cola estauína ensin que'l so direutor tuviera nomáu. Los únicos direutores ganadores del Óscar ensin que la so película fuera candidata como la meyor del añu fueron [[Lewis Milestone]] por ''[[Two Arabian Knights]]'', y [[Frank Lloyd]] por ''[[The Divine Lady (película de 1929)|The Divine Lady]]''.
 
Solo cuatro muyeres fueron nomaes a la meyor direición: [[Lina Wertmüller]] por ''[[Pasqualino Settebellezze]]'' (1976), [[Jane Campion]] por ''[[The Piano]]'' (1993), [[Sofia Coppola]] por ''[[Lost in Translation]]'' (2003), y [[Kathryn Bigelow]] por ''[[The Hurt Locker]]'' (2009); hasta'l momentu namái Bigelow ganó la estauína. [[Delbert Mann]] por ''[[Marty]]'' (1955), [[Robert Redford]] por ''[[Ordinary People]]'' (1980), [[James L. Brooks]] por ''[[Terms of Endearment]]'' (1983), [[Kevin Costner]] por ''[[Dancing with Wolves]]'' (1990) y [[Sam Mendes]] por ''[[American Beauty]]'' (1999) son los cinco cineastes gallardoniaos col Óscar a la meyor direición cola so ópera prima.

== Regles ==
Por cuenta de la estricta reglamentación del [[Sindicatu de direutores d'Estaos Xuníos]] (DGA; poles sos sigles n'inglés), solo una persona puede ser acreditada como direutor. Esta regla diseñose pa protexer cuestiones de derechu y propiedá, y p'esaniciar intentos de corrupción por terceros pa promover a dalguna persona en particular pal premiu, sicasí, el DGA puede faer esceiciones. Na historia de los Óscar, trés pares de direutores fueron consideraos pal premiu: [[Robert Wise]] y [[Jerome Robbins]] (ganadores por ''[[West Side Story]]''; 1961), [[Warren Beatty]] y [[Buck Henry]] (nomaos por ''[[Heaven Can Wait (película de 1978)|Heaven Can Wait]]''; 1978) y [[Hermanos Coen|Ethan Coen &amp; Joel Coen]] (ganadores por ''[[No Country for Old Men]]'' y nomaos por ''[[True Grit (película de 2010)|True Grit]]''; 2007 y 2010 respeutivamente).

== Ganadores per añu ==
=== Década de 2010 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premios Óscar de 2016|2016]]
|width=2%| [[Ficheru:Damien Chazelle (cropped).jpg|75px|center]]
|| '''[[Damien Chazelle]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[La La Land (película)|La La Land]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| &lt;small&gt;
* [[Mel Gibson]] por ''[[Hacksaw Ridge]]''
* [[Barry Jenkins]] por ''[[Moonlight (película)|Moonlight]]''
* [[Kenneth Lonergan]] por ''[[Manchester by the Sea (película)|Manchester by the Sea]]''
* [[Denis Villeneuve]] por ''[[Arrival (película)|Arrival]]''
|-
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premios Óscar de 2015|2015]]
|width=2%| [[Ficheru:Alejandro González Iñárritu with a camera in production Cropped.jpg|75px|center]]
|| '''[[Alejandro González Iñárritu]]''' {{bandera|MEX}} &lt;br /&gt; por ''[[The Revenant]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| &lt;small&gt;
* [[Lenny Abrahamson]] por ''[[Room]]''
* [[Tom McCarthy]] por ''[[En primer plana|Spotlight]]''
* [[Adam McKay]] por ''[[The Big Short]]''
* [[George Miller]] por ''[[Mad Max: Fury Road]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2014|2014]]
|width=2%| [[Ficheru:Alejandro González Iñárritu with a camera in production Cropped.jpg|75px|center]]
|| '''[[Alejandro González Iñárritu]]''' {{bandera|MEX}} &lt;br /&gt; por ''[[Birdman (película)|Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance)]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| &lt;small&gt;
* [[Wes Anderson]] por ''[[The Grand Budapest Hotel]]''
* [[Richard Linklater]] por ''[[Boyhood]]''
* [[Bennett Miller]] por ''[[Foxcatcher]]''
* [[Morten Tyldum]] por ''[[The Imitation Game]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2013|2013]]
|width=2%| [[Ficheru:Alfonso Cuarón (2013) cropped.jpg|75px|center]]
| '''[[Alfonso Cuarón]]''' {{bandera|MEX}} &lt;br /&gt; por ''[[Gravity (película)|Gravity]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| &lt;small&gt;
* [[Steve McQueen (artista)|Steve McQueen]] por ''[[12 Years a Slave]]''
* [[Alexander Payne]] por ''[[Nebraska (película)|Nebraska]]''
* [[David O. Russell]] por ''[[American Hustle]]''
* [[Martin Scorsese]] por ''[[The Wolf of Wall Street]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2012|2012]]
|width=2%| [[Ficheru:Ang Lee 66ème Festival de Venise (Mostra).jpg|75px|center]]
| '''[[Ang Lee]]''' {{Bandera|TWN}} &lt;br /&gt; por ''[[Life of Pi (película)|Life of Pi]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5 
| &lt;small&gt;
* [[Michael Haneke]] por ''[[Amor (película de 2012)|Amor]]''
* [[David O. Russell]] por ''[[Silver Linings Playbook]]''
* [[Steven Spielberg]] por ''[[Lincoln (película)|Lincoln]]''
* [[Benh Zeitlin]] por ''[[Beasts of the Southern Wild]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2011|2011]]
|width=2%| [[Ficheru:Michel Hazanavicius (cropped).jpg|75px|center]]
| '''[[Michel Hazanavicius]]''' {{bandera|FRA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Artist]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| &lt;small&gt;
* [[Woody Allen]] por ''[[Midnight in Paris]]''
* [[Terrence Malick]] por ''[[L'árbol de la vida (película de 2011)|L'árbol de la vida]]''
* [[Alexander Payne]] por ''[[The Descendants]]''
* [[Martin Scorsese]] por ''[[Hugo (película)|Hugo]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2010|2010]]
|width=2%| [[Ficheru:Tom Hooper 2011 (cropped).jpg|75px|center]]
| '''[[Tom Hooper (cineasta)|Tom Hooper]]''' {{bandera|GBR}} &lt;br /&gt; por ''[[The King's Speech]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Darren Aronofsky]] por ''[[Black Swan]]''
* [[Hermanos Coen|Ethan Coen &amp; Joel Coen]] por ''[[True Grit (película de 2010)|True Grit]]''
* [[David Fincher]] por ''[[The social network]]''
* [[David O. Russell]] por ''[[The Fighter]]''
|-
|}

=== Década de 2000 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2009|2009]]
|width=2%| [[Ficheru:Kathryn Bigelow cropped 2010.jpg|75px|center]]
| '''[[Kathryn Bigelow]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Hurt Locker]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| &lt;small&gt;
* [[James Cameron]] por ''[[Avatar (película)|Avatar]]''
* [[Lee Daniels]] por ''[[Precious (película)|Precious]]''
* [[Jason Reitman]] por ''[[Up in the Air (película)|Up in the Air]]''
* [[Quentin Tarantino]] por ''[[Inglourious Basterds]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2008|2008]]
|width=2%| [[Ficheru:DannyBoyle08.jpg|75px|center]]
| '''[[Danny Boyle]]'''{{bandera|GBR}} &lt;br /&gt; por ''[[Slumdog Millionaire]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Stephen Daldry]] por ''[[The Reader]]''
* [[David Fincher]] por ''[[The Curious Case of Benjamin Button]]''
* [[Ron Howard]] por ''[[Frost/Nixon]]''
* [[Gus Van Sant]] por ''[[Milk (película)|Milk]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2007|2007]]
|width=2%| [[Ficheru:COEN Brothers (cannesPH).jpg|75px|center]]
| '''[[Hermanos Coen|Ethan Coen &amp; Joel Coen]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[No Country for Old Men]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| &lt;small&gt;
* [[Paul Thomas Anderson]] por ''[[There Will Be Blood]]''
* [[Tony Gilroy]] por ''[[Michael Clayton]]''
* [[Jason Reitman]] por ''[[Juno (película)|Juno]]''
* [[Julian Schnabel]] por ''[[Le Scaphandre et le Papillon (película)|Le Scaphandre et le Papillon]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2006|2006]]
|width=2%| [[Ficheru:Martin Scorsese by David Shankbone.jpg|75px|center]]
| '''[[Martin Scorsese]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Departed]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 8 
| &lt;small&gt;
* [[Clint Eastwood]] por ''[[Letters from Iwo Jima]]''
* [[Stephen Frears]] por ''[[The Queen]]''
* [[Alejandro González Iñárritu]] por ''[[Babel (película)|Babel]]''
* [[Paul Greengrass]] por ''[[United 93]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2005|2005]]
|width=2%| [[Ficheru:Ang Lee 66ème Festival de Venise (Mostra).jpg|75px|center]]
| '''[[Ang Lee]]'''{{Bandera|TWN}} &lt;br /&gt; por ''[[Brokeback Mountain]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| &lt;small&gt;
* [[George Clooney]] por ''[[Good Night, and Good Luck]]''
* [[Paul Haggis]] por ''[[Crash (película de 2004)|Crash]]''
* [[Bennett Miller]] por ''[[Capote (película)|Capote]]''
* [[Steven Spielberg]] por ''[[Múnich (película)|Múnich]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2004|2004]]
|width=2%| [[Ficheru:ClintEastwoodSept10TIFF.jpg|75px|center]]
| '''[[Clint Eastwood]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Million Dollar Baby]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[Taylor Hackford]] por ''[[Ray (película)|Ray]]''
* [[Mike Leigh]] por ''[[Vera Drake]]''
* [[Alexander Payne]] por ''[[Sideways]]''
* [[Martin Scorsese]] por ''[[The Aviator]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2003|2003]]
|width=2%| [[Ficheru:PeterJacksonCCJuly09.jpg|75px|center]]
| '''[[Peter Jackson]]'''{{Bandera|NZL}} &lt;br /&gt; por ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| &lt;small&gt;
* [[Sofia Coppola]] por ''[[Lost in Translation]]''
* [[Clint Eastwood]] por ''[[Mystic River]]''
* [[Fernando Meirelles]] por ''[[Cidade de Deus]]''
* [[Peter Weir]] por ''[[Master and Commander: The Far Side of the World]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2002|2002]]
|width=2%| [[Ficheru:Roman Polanski Césars 2011.jpg|75px|center]]
| '''[[Roman Polanski]]'''{{bandera|FRA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Pianist]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4
| &lt;small&gt;
* [[Pedro Almodóvar]] por ''[[Hable con ella]]''
* [[Stephen Daldry]] por ''[[The Hours]]''
* [[Rob Marshall]] por ''[[Chicago (película de 2002)|Chicago]]''
* [[Martin Scorsese]] por ''[[Gangs of New York]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2001|2001]]
|width=2%| [[Ficheru:Ron Howard 2011 Shankbone 2.JPG|75px|center]]
| '''[[Ron Howard]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[A Beautiful Mind]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Robert Altman]] por ''[[Gosford Park]]''
* [[Peter Jackson]] por ''[[El Señor de los Aniellos: la Comunidá del Aniellu]]''
* [[David Lynch]] por ''[[Mulholland Drive (película)|Mulholland Drive]]''
* [[Ridley Scott]] por ''[[Black Hawk Down]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 2000|2000]]
|width=2%| [[Ficheru:Soderbergh cropped 2009.jpg|75px|center]]
| '''[[Steven Soderbergh]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Traffic (película)|Traffic]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| &lt;small&gt;
* [[Stephen Daldry]] por ''[[Billy Elliot]]''
* [[Ang Lee]] por ''[[Wo hu cang long]]''
* [[Ridley Scott]] por ''[[Gladiator]]''
* [[Steven Soderbergh]] por ''[[Erin Brockovich (película)|Erin Brockovich]]''
|-
|}

=== Década de 1990 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|[[Premiu Óscar de 1999|1999]]
|width=2%| [[Ficheru:Sam Mendes 2012.jpg|75px|center]]
| '''[[Sam Mendes]]'''{{bandera|GBR}} &lt;br /&gt; por ''[[American Beauty]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Lasse Hallström]] por ''[[The Cider House Rules]]''
* [[Spike Jonze]] por ''[[Being John Malkovich]]''
* [[Michael Mann]] por ''[[The Insider]]''
* [[M. Night Shyamalan]] por ''[[The Sixth Sense]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1998|1998]]
|width=2%| [[Ficheru:Steven Spielberg 2011.jpg|75px|center]]
| '''[[Steven Spielberg]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Saving Private Ryan]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 10 
| &lt;small&gt;
* [[Roberto Benigni]] por ''[[La vida ye bella]]''
* [[John Madden (direutor de cine)|John Madden]] por ''[[Shakespeare in Love]]''
* [[Terrence Malick]] por ''[[The Thin Red Line (película de 1998)|The Thin Red Line]]''
* [[Peter Weir]] por ''[[The Truman Show]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1997|1997]]
|width=2%| [[Ficheru:JamesCameronCCJuly09.jpg|75px|center]]
| '''[[James Cameron]]'''{{bandera|CAN}} &lt;br /&gt; por ''[[Titanic (película de 1997)|Titanic]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3 
| &lt;small&gt;
* [[Peter Cattaneo]] por ''[[The Full Monty]]''
* [[Atom Egoyan]] por ''[[El duce porvenir]]''
* [[Curtis Hanson]] por ''[[L. A. Confidential]]''
* [[Gus Van Sant]] por ''[[Good Will Hunting]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1996|1996]]
|width=2%|
| '''[[Anthony Minghella]]''' {{bandera|GBR}} &lt;br /&gt; por ''[[The English Patient]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Hermanos Coen|Joel Coen]] por ''[[Fargo (película)|Fargo]]''
* [[Miloš Forman]] por ''[[The People vs. Larry Flynt]]''
* [[Scott Hicks]] por ''[[Shine (película)|Shine]]''
* [[Mike Leigh]] por ''[[Secrets &amp; Lies]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1995|1995]]
|width=2%| [[Ficheru:Mel Gibson taken July-28-2006.jpg|75px|center]]
| '''[[Mel Gibson]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Braveheart]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Mike Figgis]] por ''[[Leaving Las Vegas]]''
* [[Chris Noonan]] por ''[[Babe]]''
* [[Michael Radford]] por ''[[Il Postino]]''
* [[Tim Robbins]] por ''[[Dead Man Walking]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1994|1994]]
|width=2%| [[Ficheru:Robert Zemeckis by David Shankbone.jpg|75px|center]]
| '''[[Robert Zemeckis]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Forrest Gump]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Woody Allen]] por ''[[Bullets Over Broadway]]''
* [[Krzysztof Kieślowski]] por ''[[Trois couleurs: Rouge]]''
* [[Robert Redford]] por ''[[Quiz Show]]''
* [[Quentin Tarantino]] por ''[[Pulp Fiction]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1993|1993]]
|width=2%| [[Ficheru:Steven Spielberg 2011.jpg|75px|center]]
| '''[[Steven Spielberg]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Schindler's List]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 9 
| &lt;small&gt;
* [[Robert Altman]] por ''[[Short Cuts (película)|Short Cuts]]''
* [[Jane Campion]] por ''[[The Piano]]''
* [[James Ivory]] por ''[[The Remains of the Day (película)|The Remains of the Day]]''
* [[Jim Sheridan]] por ''[[Nel nome del padre (1993)|Nel nome del padre]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1992|1992]]
|width=2%| [[Ficheru:ClintEastwoodSept10TIFF.jpg|75px|center]]
| '''[[Clint Eastwood]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Unforgiven (película)|Unforgiven]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Robert Altman]] por ''[[The Player]]''
* [[Martin Brest]] por ''[[Scent of a Woman]]''
* [[James Ivory]] por ''[[Howards End]]''
* [[Neil Jordan]] por ''[[The Crying Game]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1991|1991]]
|width=2%| [[Ficheru:JonDemme-by-JSDwyer.jpg|75px|center]]
| '''[[Jonathan Demme]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Silence of the Lambs (película)|The Silence of the Lambs]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Barry Levinson]] por ''[[Bugsy (película de 1991)|Bugsy]]''
* [[Ridley Scott]] por ''[[Thelma &amp; Louise]]''
* [[John Singleton]] por ''[[Boyz n the Hood]]''
* [[Oliver Stone]] por ''[[JFK (película)|JFK]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1990|1990]]
|width=2%| [[Ficheru:Kevin Costner Césars 2013.jpg|75px|center]]
| '''[[Kevin Costner]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Dances with Wolves]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| &lt;small&gt;
* [[Francis Ford Coppola]] por ''[[The Godfather III]]''
* [[Stephen Frears]] por ''[[The Grifters]]''
* [[Barbet Schroeder]] por ''[[Reversal of Fortune]]''
* [[Martin Scorsese]] por ''[[Goodfellas]]''

|-
|}

=== Década de 1980 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1989|1989]]
|width=2%| [[Ficheru:Oliver Stone 01.jpg|75px|center]]
| '''[[Oliver Stone]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Born on the Fourth of July (película)|Born on the Fourth of July]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 7 
| &lt;small&gt;
* [[Woody Allen]] por ''[[Crimes and Misdemeanors]]''
* [[Kenneth Branagh]] por ''[[Henry V (1989)|Henry V]]''
* [[Jim Sheridan]] por ''[[My Left Foot]]''
* [[Peter Weir]] por ''[[Dead Poets Society]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1988|1988]]
|width=2%| [[Ficheru:Barry Levinson at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|75px|center]]
| '''[[Barry Levinson]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Rain Man]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3 
| &lt;small&gt;
* [[Charles Crichton]] por ''[[A Fish Called Wanda]]''
* [[Mike Nichols]] por ''[[Working Girl]]''
* [[Alan Parker]] por ''[[Mississippi Burning]]''
* [[Martin Scorsese]] por ''[[The Last Temptation of Christ]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1987|1987]]
|width=2%| [[Ficheru:Bernardo Bertolucci.jpg|75px|center]]
| '''[[Bernardo Bertolucci]]'''{{bandera|ITA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Last Emperor]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[John Boorman]] por ''[[Esperanza y gloria]]''
* [[Lasse Hallström]] por ''[[La mio vida como un perru]]''
* [[Norman Jewison]] por ''[[Moonstruck]]''
* [[Adrian Lyne]] por ''[[Fatal Attraction]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1986|1986]]
|width=2%| [[Ficheru:Oliver Stone 01.jpg|75px|center]]
| '''[[Oliver Stone]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Platoon]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[Woody Allen]] por ''[[Hannah and Her Sisters]]''
* [[James Ivory]] por ''[[A Room With a View]]''
* [[Roland Joffé]] por ''[[La misión]]''
* [[David Lynch]] por ''[[Blue Velvet]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1985|1985]]
|width=2%| [[Ficheru:Sydney Pollack.jpg|75px|center]]
| '''[[Sydney Pollack]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Out of Africa]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5 
| &lt;small&gt;
* [[Héctor Babenco]] por ''[[O Beijo da Mulher Aranha (película)|O Beijo da Mulher Aranha]]''
* [[John Huston]] por ''[[Prizzi's Honor]]''
* [[Akira Kurosawa]] por ''[[Ran (película)|Ran]]''
* [[Peter Weir]] por ''[[Witness]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1984|1984]]
|width=2%|[[Ficheru:Milos Forman.jpg|75px|center]]
| '''[[Miloš Forman]]'''{{bandera|CZE}} &lt;br /&gt; por ''[[Amadeus]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[Woody Allen]] por ''[[Broadway Danny Rose]]''
* [[Robert Benton]] por ''[[Places in the Heart]]''
* [[Roland Joffé]] por ''[[The Killing Fields]]''
* [[David Lean]] por ''[[A Passage to India]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1983|1983]]
|width=2%| [[Ficheru:Jameslbrooks.jpg|75px|center]]
| '''[[James L. Brooks]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Terms of Endearment]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| &lt;small&gt;
* [[Bruce Beresford]] por ''[[Tender Mercies]]''
* [[Ingmar Bergman]] por ''[[Fanny y Alexander]]''
* [[Mike Nichols]] por ''[[Silkwood]]''
* [[Peter Yates]] por ''[[The Dresser]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1982|1982]]
|width=2%| [[Ficheru:RichardAttenborough07TIFF.jpg|75px|center]]
| '''[[Richard Attenborough]]''' {{bandera|GBR}} &lt;br /&gt; por ''[[Gandhi (película)|Gandhi]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Sidney Lumet]] por ''[[The Verdict]]''
* [[Wolfgang Petersen]] por ''[[Das Boot]]''
* [[Sydney Pollack]] por ''[[Tootsie]]''
* [[Steven Spielberg]] por ''[[E.T. the Extra-Terrestial]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1981|1981]]
|width=2%| [[Ficheru:Warren Beatty cropped.jpg|75px|center]]
| '''[[Warren Beatty]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Reds]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 11 
| &lt;small&gt;
* [[Hugh Hudson]] por ''[[Chariots of Fire]]''
* [[Louis Malle]] por ''[[Atlantic City (película de 1980)|Atlantic City]]''
* [[Mark Rydell]] por ''[[On Golden Pond]]''
* [[Steven Spielberg]] por ''[[Raiders of the Lost Ark]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1980|1980]]
|width=2%| [[Ficheru:Robert Redford 2006.png|75px|center]]
| '''[[Robert Redford]]'''{{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Ordinary People]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| &lt;small&gt;
* [[David Lynch]] por ''[[The Elephant Man (película)|The Elephant Man]]''
* [[Roman Polanski]] por ''[[Tess (película de 1979)|Tess]]''
* [[Richard Rush]] por ''[[The Stunt Man]]''
* [[Martin Scorsese]] por ''[[Raging Bull]]''
|-
|}

=== Década de 1970 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1979|1979]]
| width=2%|[[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Robert Benton]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Kramer vs. Kramer]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5 
| &lt;small&gt;
* [[Francis Ford Coppola]] por ''[[Apocalypse Now]]''
* [[Bob Fosse]] por ''[[All That Jazz]]''
* [[Édouard Molinaro]] por ''[[La cage aux folles]]''
* [[Peter Yates]] por ''Breaking Away''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1978|1978]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Michael Cimino]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Deer Hunter]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3 
| &lt;small&gt;
* [[Woody Allen]] por ''[[Interiors]]''
* [[Hal Ashby]] por ''[[Coming Home (película)|Coming Home]]''
* [[Warren Beatty]] &amp; [[Buck Henry]] por ''[[Heaven Can Wait (película de 1978)|Heaven Can Wait]]''
* [[Alan Parker]] por ''[[Midnight Express]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1977|1977]]
|width=2%| [[Ficheru:Woody Allen at the Tribeca Film Festival.jpg|75px|center]]
| '''[[Woody Allen]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Annie Hall]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3 
| &lt;small&gt;
* [[George Lucas]] por ''[[Star Wars: Episode IV - A New Hope]]''
* [[Herbert Ross]] por ''[[The Turning Point]]''
* [[Steven Spielberg]] por ''[[Close Encounters of the Third Kind]]''
* [[Fred Zinnemann]] por ''[[Julia (película de 1977)|Julia]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1976|1976]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[John G. Avildsen]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Rocky (película)|Rocky]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Ingmar Bergman]] por ''[[De frente (película de 1976)|De frente]]''
* [[Sidney Lumet]] por ''[[Network]]''
* [[Alan J. Pakula]] por ''[[All the President's Men]]''
* [[Lina Wertmüller]] por ''[[Pasqualino Settebellezze]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1975|1975]]
|width=2%| [[Ficheru:Milos Forman.jpg|75px|center]]
| '''[[Miloš Forman]]'''{{bandera|CZE}} &lt;br /&gt; por ''[[One Flew Over the Cuckoo's Nest]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3 
| &lt;small&gt;
* [[Robert Altman]] por ''[[Nashville (película)|Nashville]]''
* [[Federico Fellini]] por ''[[Amarcord]]''
* [[Stanley Kubrick]] por ''[[Barry Lyndon]]''
* [[Sidney Lumet]] por ''[[Dog Day Afternoon]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1974|1974]]
|width=2%| [[Ficheru:Francis Ford Coppola(CannesPhotoCall) crop.jpg|75px|center]]
| '''[[Francis Ford Coppola]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Godfather II]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 9 
| &lt;small&gt;
* [[John Cassavetes]] por ''[[A Woman Under the Influence]]''
* [[Bob Fosse]] por ''Lenny''
* [[Roman Polanski]] por ''[[Chinatown (película)|Chinatown]]''
* [[François Truffaut]] por ''[[La nueche americana]]''

|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1973|1973]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[George Roy Hill]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[El golpe (película de 1973)|El golpe]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Ingmar Bergman]] por ''[[Viskningar och rop]]''
* [[Bernardo Bertolucci]] por ''[[Last Tango in Paris]]''
* [[William Friedkin]] por ''[[The Exorcist (película)|The Exorcist]]''
* [[George Lucas]] por ''[[American Graffiti]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1972|1972]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Bob Fosse]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Cabaré (película)|Cabaré]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[John Boorman]] por ''[[Deliverance (película)|Deliverance]]''
* [[Francis Ford Coppola]] por ''[[The Godfather (película)|The Godfather]]''
* [[Joseph L. Mankiewicz]] por ''[[Sleuth (película de 1972)|Sleuth]]''
* [[Jan Troell]] por ''[[Los emigrantes]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1971|1971]]
|width=2%| 
| '''[[William Friedkin]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The French Connection]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| &lt;small&gt;
* [[Peter Bogdanovich]] por ''[[The Last Picture Show]]''
* [[Norman Jewison]] por ''[[El violinista nel teyáu (película)|El violinista nel teyáu]]''
* [[Stanley Kubrick]] por ''[[A Clockwork Orange (película)|A Clockwork Orange]]''
* [[John Schlesinger]] por ''Sunday Bloody Sunday''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1970|1970]]
|width=2%| [[Ficheru:Franklin J. Schaffner (1977) cropped.jpg|75px|center]]
| '''[[Franklin J. Schaffner]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Patton (película)|Patton]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| &lt;small&gt;
* [[Robert Altman]] por ''[[MASH (película)|MASH]]''
* [[Federico Fellini]] por ''[[Satiricón (película)|Satiricón]]''
* [[Arthur Hiller]] por ''[[Love Story (película)|Love Story]]''
* [[Ken Russell]] por ''[[Muyeres namoraes]]''
|-
|}

=== Década de 1960 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1969|1969]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[John Schlesinger]]''' {{bandera|ENG}} &lt;br /&gt; por ''[[Midnight Cowboy]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Costa-Gavras]] por ''[[Z (película)|Z]]''
* [[George Roy Hill]] por ''[[Butch Cassidy and the Sundance Kid]]''
* [[Arthur Penn]] por ''Alice's Restaurant''
* [[Sydney Pollack]] por ''[[They Shoot Horses, Don't They?]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1968|1968]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Carol Reed]]''' {{bandera|GBR}} &lt;br /&gt; por ''[[Oliver (película)|Oliver]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3 
| &lt;small&gt;
* Anthony Harvey por ''[[El lleón pel hibiernu]]''
* [[Stanley Kubrick]] por ''[[2001: A Space Odyssey (película)|2001: A Space Odyssey]]''
* [[Gillo Pontecorvo]] por ''[[La batalla d'Arxel]]''
* [[Franco Zeffirelli]] por ''[[Romeo y Julieta (película de 1968)|Romeo y Juliet]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1967|1967]]
|width=2%| [[Ficheru:Mike Nichols Funny Face.jpg|75px|center]]
| '''[[Mike Nichols]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Graduate]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Richard Brooks]] por ''[[A sangre frío (película de 1967)|A sangre frío]]''
* [[Norman Jewison]] por ''[[In the Heat of the Night]]''
* [[Stanley Kramer]] por ''[[Guess Who's Coming to Dinner]]''
* [[Arthur Penn]] por ''[[Bonnie and Clyde (película)|Bonnie and Clyde]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1966|1966]]
|width=2%| [[Ficheru:Fred_Zinnemann_1940s.jpg|75px|center]]
| '''[[Fred Zinnemann]]'''{{bandera|Austria}} &lt;br /&gt; por ''[[A Man for All Seasons]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 9 
| &lt;small&gt;
* [[Michelangelo Antonioni]] por ''[[Blow-Up]]''
* [[Richard Brooks]] por ''[[Los profesionales (película)|Los profesionales]]''
* [[Claude Lelouch]] por ''[[Un home y una muyer]]''
* [[Mike Nichols]] por ''[[Who's Afraid of Virginia Woolf?]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1965|1965]]
|width=2%| [[Ficheru:Robert wise 1990.jpg|75px|center]]
| '''[[Robert Wise]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Sound of Music]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 6 
| &lt;small&gt;
* [[David Lean]] por ''[[Doctor Zhivago (película)|Doctor Zhivago]]''
* [[John Schlesinger]] por ''[[Darling (película)|Darling]]''
* [[Hiroshi Teshigahara]] por ''The Woman in the Dunes''
* [[William Wyler]] por ''[[The Collector (película de 1965)|The Collector]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1964|1964]]
|width=2%| [[Ficheru:George Cukor Allan Warren.jpg|75px|center]]
| '''[[George Cukor]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[My Fair Lady (película de 1964)|My Fair Lady]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5 
| &lt;small&gt;
* [[Michael Cacoyannis]] por ''[[Zorba el griegu]]''
* [[Peter Glenville]] por ''[[Becket (película)|Becket]]''
* [[Stanley Kubrick]] por ''[[Dr. Strangelove]]''
* [[Robert Stevenson]] por ''[[Mary Poppins (película)|Mary Poppins]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1963|1963]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Tony Richardson]]''' {{bandera|GBR}} &lt;br /&gt; por ''[[Tom Jones (película)|Tom Jones]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Federico Fellini]] por ''[[8½]]''
* [[Elia Kazan]] por ''[[América, América (película)|América, América]]''
* [[Otto Preminger]] por ''[[El cardenal]]''
* [[Martin Ritt]] por ''[[Hud]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1962|1962]]
|width=2%| [[Ficheru:DavidLean1965.jpg|75px|center]]
| '''[[David Lean]]''' {{bandera|ENG}} &lt;br /&gt; por ''[[Lawrence of Arabia (película)|Lawrence of Arabia]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 9 
| &lt;small&gt;
* [[Pietro Germi]] por ''[[Divorciu a la italiana]]''
* [[Robert Mulligan]] por ''[[To Kill a Mockingbird (película)|To Kill a Mockingbird]]''
* [[Arthur Penn]] por ''[[The Miracle Worker]]''
* Frank Perry por ''David and Lisa''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1961|1961]]
|width=2%| [[Ficheru:Robert wise 1990.jpg|75px|center]] [[Ficheru:Jerome Robbins ca. 1968 cropped.jpg|75px|center]]
| '''[[Robert Wise]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[West Side Story]]'' &lt;br /&gt; &lt;small&gt;compartíu&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''[[Jerome Robbins]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[West Side Story]]'' &lt;br /&gt; &lt;small&gt;compartíu&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 &lt;br /&gt; 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 &lt;br /&gt; 1
| &lt;small&gt;
* [[Federico Fellini]] por ''[[La dolce vita]]''
* [[Stanley Kramer]] por ''[[Judgment at Nuremberg]]''
* [[Robert Rossen]] por ''[[The Hustler]]''
* [[J. Lee Thompson]] por ''[[The Guns of Navarone]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1960|1960]]
|width=2%| [[Ficheru:Gloria Swanson &amp; Billy Wilder - ca. 1950.JPG|75px|center]]
| '''[[Billy Wilder]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Apartment]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 6
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 20
| &lt;small&gt;
* [[Jack Cardiff]] por ''[[Sons and Lovers (película)|Sons and Lovers]]''
* [[Jules Dassin]] por ''[[Never on Sunday]]''
* [[Alfred Hitchcock]] por ''[[Psycho (película de 1960)|Psycho]]''
* [[Fred Zinnemann]] por ''[[The Sundowners]]''
|-
|}

=== Década de 1950 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1959|1959]]
|width=2%| [[Ficheru:William Wyler portrait.jpg|75px|center]]
| '''[[William Wyler]]''' {{USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Ben-Hur (película de 1959)|Ben-Hur]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 14
| &lt;small&gt;
* [[Jack Clayton]] por ''[[Un llugar nel cume (película)|Un llugar nel cume]]''
* [[George Stevens]] por ''[[The Diary of Anne Frank (película)|The Diary of Anne Frank]]''
* [[Billy Wilder]] por ''[[Some Like It Hot]]''
* [[Fred Zinnemann]] por ''[[The Nun's Story (película)|The Nun's Story]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1958|1958]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Vincente Minnelli]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Gigi]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Richard Brooks]] por ''[[La gata sobre'l teyáu de cinc]]''
* [[Stanley Kramer]] por ''[[Fuxitivos (película de 1958)|Fuxitivos]]''
* [[Mark Robson]] por ''[[L'albergue de la sesta felicidá]]''
* [[Robert Wise]] por ''[[¡Quiero vivir! (película)|¡Quiero vivir!]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1957|1957]]
|width=2%| [[Ficheru:DavidLean1965.jpg|75px|center]]
| '''[[David Lean]]''' {{bandera|ENG}} &lt;br /&gt; por ''[[The Bridge on the River Kwai]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 7 
| &lt;small&gt;
* [[Joshua Logan]] por ''[[Sayonara (película)|Sayonara]]''
* [[Sidney Lumet]] por ''[[12 Angry Men (película de 1957)|12 Angry Men]]''
* [[Mark Robson]] por ''[[Peyton Place (película de 1957)|Peyton Place]]''
* [[Billy Wilder]] por ''[[Witness for the Prosecution (película)|Witness for the Prosecution]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1956|1956]]
|width=2%| [[Ficheru:George Stevens with Oscar for Giant.jpg|75px|center]]
| '''[[George Stevens]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Xigante (película)|Xigante]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 10 
| &lt;small&gt;
* [[Michael Anderson (direutor)|Michael Anderson]] por ''[[Around the World in Eighty Days (película de 1956)|Around the World in Eighty Days]]''
* [[Walter Lang]] por ''[[El rei y yo (película de 1956)|El rei y yo]]''
* [[King Vidor]] por ''[[War and Peace (película de 1956)|War and Peace]]''
* [[William Wyler]] por ''[[Friendly Persuasion]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1955|1955]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Delbert Mann]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Marty]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Elia Kazan]] por ''[[East of Eden (película)|East of Eden]]''
* [[David Lean]] por ''Summertime''
* [[Joshua Logan]] por ''[[Picnic (película)|Picnic]]''
* [[John Sturges]] por ''[[Bad Day at Black Rock]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1954|1954]]
|width=2%| [[Ficheru:Elia Kazan NYWTS b.jpg|75px|center]]
| '''[[Elia Kazan]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[On the Waterfront]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3 
| &lt;small&gt;
* [[Alfred Hitchcock]] por ''[[Rear Window]]''
* [[George Seaton]] por ''[[The Country Girl]]''
* [[William A. Wellman]] por ''The High and the Mighty''
* [[Billy Wilder]] por ''[[Sabrina (1954)|Sabrina]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1953|1953]]
|width=2%| [[Ficheru:Fred Zinnemann 1940s.jpg|75px|center]]
| '''[[Fred Zinnemann]]''' {{AUT}} &lt;br /&gt; por ''[[From Here to Eternity]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[George Stevens]] por ''[[Shane]]''
* [[Charles Walters]] por ''Lili''
* [[Billy Wilder]] por ''[[Stalag 17]]''
* [[William Wyler]] por ''[[Roman Holiday]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1952|1952]]
|width=2%| [[Ficheru:John Ford 1946.jpg|75px|center]]
| '''[[John Ford]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Quiet Man]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5 
| &lt;small&gt;
* [[Cecil B. DeMille]] por ''[[The Greatest Show on Earth]]''
* [[John Huston]] por ''[[Moulin Rouge (película de 1952)|Moulin Rouge]]''
* [[Joseph L. Mankiewicz]] por ''[[5 Fingers]]''
* [[Fred Zinnemann]] por ''[[High Noon]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1951|1951]]
|width=2%| [[Ficheru:George Stevens with Oscar for Giant.jpg|75px|center]]
| '''[[George Stevens]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[A Place in the Sun]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5 
| &lt;small&gt;
* [[John Huston]] por ''[[The African Queen]]''
* [[Elia Kazan]] por ''[[A Streetcar Named Desire (película)|A Streetcar Named Desire]]''
* [[Vincente Minnelli]] por ''[[An American in Paris]]''
* [[William Wyler]] por ''[[Detective Story]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1950|1950]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Joseph L. Mankiewicz]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[All About Eve]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 6
| &lt;small&gt;
* [[George Cukor]] por ''[[Born Yesterday (película de 1950)|Born Yesterday]]''
* [[John Huston]] por ''[[The Asphalt Jungle]]''
* [[Carol Reed]] por ''[[El tercer home]]''
* [[Billy Wilder]] por ''[[Sunset Boulevard (película)|Sunset Boulevard]]''
|-
|}

=== Década de 1940 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1949|1949]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Joseph L. Mankiewicz]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[A Letter to Three Wives]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[Carol Reed]] por ''[[L'ídolu cayíu]]''
* [[Robert Rossen]] por ''[[All the King's Men]]''
* [[William A. Wellman]] por ''Battleground''
* [[William Wyler]] por ''[[The Heiress (película)|The Heiress]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1948|1948]]
|width=2%| 
| '''[[John Huston]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Treasure of the Sierra Madre]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[Anatole Litvak]] por ''The Snake Pit''
* [[Jean Negulesco]] por ''[[Belinda (película)|Belinda]]''
* [[Laurence Olivier]] por ''[[Hamlet (película de 1948)|Hamlet]]''
* [[Fred Zinnemann]] por ''The Search''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1947|1947]]
|width=2%| [[Ficheru:Elia Kazan NYWTS b.jpg|75px|center]]
| '''[[Elia Kazan]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Gentleman's Agreement]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[George Cukor]] por ''[[A Double Life]]''
* [[Edward Dmytryk]] por ''Crossfire''
* [[Henry Koster]] por ''The Bishop's Wife''
* [[David Lean]] por ''Great Expectations''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1946|1946]]
|width=2%| [[Ficheru:William Wyler portrait.jpg|75px|center]]
| '''[[William Wyler]]''' {{USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Best Years of Our Lives]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 6 
| &lt;small&gt;
* [[Clarence Brown]] por ''[[The Yearling (película de 1946)|The Yearling]]''
* [[Frank Capra]] por ''[[It's a Wonderful Life]]''
* [[David Lean]] por ''[[Curtiu alcuentru]]''
* [[Robert Siodmak]] por ''[[The Killers (película)|The Killers]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1945|1945]]
|width=2%| [[Ficheru:Gloria Swanson &amp; Billy Wilder - ca. 1950.JPG|75px|center]]
| '''[[Billy Wilder]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Lost Weekend]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 7 
| &lt;small&gt;
* [[Clarence Brown]] por ''[[National Velvet]]''
* [[Alfred Hitchcock]] por ''[[Spellbound]]''
* [[Leo McCarey]] por ''[[The Bells of St. Mary's]]''
* [[Jean Renoir]] por ''The Southerner''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1944|1944]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Leo McCarey]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Going My Way]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Alfred Hitchcock]] por ''[[Lifeboat]]''
* [[Henry King]] por ''[[Wilson (película)|Wilson]]''
* [[Otto Preminger]] por ''[[Laura (película)|Laura]]''
* [[Billy Wilder]] por ''[[Double Indemnity]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1943|1943]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Michael Curtiz]]''' {{USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Casablanca (película)|Casablanca]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[Clarence Brown]] por ''The Human Comedy''
* [[Henry King]] por ''[[The Song of Bernadette]]''
* [[Ernst Lubitsch]] por ''[[Heaven Can Wait (película de 1943)|Heaven Can Wait]]''
* [[George Stevens]] por ''The More the Merrier''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1942|1942]]
|width=2%| [[Ficheru:William Wyler portrait.jpg|75px|center]]
| '''[[William Wyler]]''' {{USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Mrs. Miniver]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5 
| &lt;small&gt;
* [[Michael Curtiz]] por ''[[Yanqui Dandy]]''
* [[John Farrow]] por ''[[Wake Island]]''
* [[Mervyn LeRoy]] por ''[[Random Harvest]]''
* [[Sam Wood]] por ''Kings Row''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1941|1941]]
|width=2%| [[Ficheru:John Ford 1946.jpg|75px|center]]
| '''[[John Ford]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[How Green Was My Valley]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[Alexander Hall]] por ''Here Comes Mr. Jordan''
* [[Howard Hawks]] por ''[[Sergeant York]]''
* [[Orson Welles]] por ''[[Citizen Kane]]''
* [[William Wyler]] por ''[[The Little Foxes (película de 1941)|The Little Foxes]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1940|1940]]
|width=2%| [[Ficheru:John Ford 1946.jpg|75px|center]]
| '''[[John Ford]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Grapes of Wrath (película)|The Grapes of Wrath]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| &lt;small&gt;
* [[George Cukor]] por ''[[The Philadelphia Story]]''
* [[Alfred Hitchcock]] por ''[[Rebecca (película)|Rebecca]]''
* [[Sam Wood]] por ''Kitty Foyle''
* [[William Wyler]] por ''[[La carta (película)|La carta]]''
|-
|}

=== Década de 1930 ===
{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1939|1939]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Victor Fleming]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Gone with the Wind (película)|Gone with the Wind]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Frank Capra]] por ''[[Mr. Smith Goes to Washington]]''
* [[John Ford]] por ''[[Stagecoach]]''
* [[Sam Wood]] por ''Goodbye, Mr. Chips''
* [[William Wyler]] por ''[[Wuthering Heights (película de 1939)|Wuthering Heights]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1938|1938]]
|width=2%| [[Ficheru:Capra-signed 1930s.jpg|75px|center]]
| '''[[Frank Capra]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[You Can't Take It With You]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 5
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 9 
| &lt;small&gt;
* [[Michael Curtiz]] por ''[[Angels With Dirty Faces]]'' y ''Four Daughters''
* [[Norman Taurog]] por ''[[Boys Town]]''
* [[King Vidor]] por ''[[La ciudadela (película)|La ciudadela]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1937|1937]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Leo McCarey]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Awful Truth]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[William Dieterle]] por ''[[The Life of Emile Zola]]''
* [[Sidney Franklin]] por ''The Good Earth''
* [[Gregory La Cava]] por ''[[Dames del teatru]]''
* [[William A. Wellman]] por ''[[A Star is Born (película de 1937)|A Star is Born]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1936|1936]]
|width=2%| [[Ficheru:Capra-signed 1930s.jpg|75px|center]]
| '''[[Frank Capra]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Mr. Deeds Goes to Town]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 6 
| &lt;small&gt;
* [[Gregory La Cava]] por ''[[My Man Godfrey]]''
* [[Robert Z. Leonard]] por ''[[El gran Ziegfeld]]''
* [[W. S. Van Dyke]] por ''San Francisco''
* [[William Wyler]] por ''Dodsworth''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1935|1935]]
|width=2%| [[Ficheru:John Ford 1946.jpg|75px|center]]
| '''[[John Ford]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[El delator]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Henry Hathaway]] por ''[[The Lives of a Bengal Lancer]]''
* [[Frank Lloyd]] por ''[[Mutiny on the Bounty (película de 1935)|Mutiny on the Bounty]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1934|1934]]
|width=2%| [[Ficheru:Capra-signed 1930s.jpg|75px|center]]
| '''[[Frank Capra]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[It Happened One Night]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4 
| &lt;small&gt;
* [[Victor Schertzinger]] por ''[[Una nueche d'amor]]''
* [[W. S. Van Dyke]] por ''[[The Thin Man]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1933|1933]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Frank Lloyd]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Cabalgata (película)|Cabalgata]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 4
| &lt;small&gt;
* [[Frank Capra]] por ''[[Lady for a Day]]''
* [[George Cukor]] por ''[[Little Women (película de 1933)|Little Women]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1932|1932]]
|width=2%| [[Ficheru:Frank Borzage 001.JPG|75px|center]]
| '''[[Frank Borzage]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Bad Girl (película)|Bad Girl]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[King Vidor]] por ''The Champ''
* [[Josef von Sternberg]] por ''Shanghai Express''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1931|1931]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Norman Taurog]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[Skippy]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 
| &lt;small&gt;
* [[Clarence Brown]] por ''[[A Free Soul]]''
* [[Lewis Milestone]] por ''[[Un gran reportaxe]]''
* [[Wesley Ruggles]] por ''[[Cimarrón (película de 1931)|Cimarrón]]''
* [[Josef von Sternberg]] por ''[[Morocco (película)|Morocco]]''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1930|1930]]
|width=2%| [[Ficheru:Milestone1.jpg|75px|center]]
| '''[[Lewis Milestone]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[All Quiet on the Western Front (película de 1930)|All Quiet on the Western Front]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 2 
| &lt;small&gt;
* [[Clarence Brown]] por ''[[Anna Christie (película de 1930)|Anna Christie]]'' y ''Romance''
* [[Robert Z. Leonard]] por ''[[The Divorcee]]''
* [[Ernst Lubitsch]] por ''[[The Love Parade]]''
* [[King Vidor]] por ''Hallelujah''
|-
|}

=== Década de 1920 ===
Na [[Premiu Óscar de 1928|primer ceremonia]] celebrada'l 16 de mayu de 1929, concediéronse dos premios a la meyor direición (drama y comedia).

{| {{tablaguapa}} width=80%
|- align=center 
!width=2% |Añu
!width=35%; colspan=2; |Ganador(es)
!width=7%; |Óscars
!width=7%; |Nomin/es
!width=40%; |Candidatos
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1929|1929]]
|width=2%| [[Ficheru:Image of none.svg|75px|center]]
| '''[[Frank Lloyd]]''' {{bandera|USA}} &lt;br /&gt; por ''[[The Divine Lady (película de 1929)|The Divine Lady]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 3
| &lt;small&gt;
* [[Lionel Barrymore]] por ''Madame X''
* [[Harry Beaumont]] por ''[[The Broadway Melody]]''
* [[Irving Cummings]] por ''[[In Old Arizona]]''
* [[Frank Lloyd]] por ''[[Drag (película de 1929)|Drag]]'' y ''[[Weary River]]''
* [[Ernst Lubitsch]] por ''The Patriot''
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| [[Premiu Óscar de 1928|1928]]
|width=2%| [[Ficheru:Frank Borzage 001.JPG|75px|center]] &lt;br /&gt; [[Ficheru:Milestone1.jpg|75px|center]]
| '''Drama:''' &lt;br /&gt; '''[[Frank Borzage]]''' {{bandera|USA}} por ''[[7th Heaven (película)|7th Heaven]]'' &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''Comedia:''' &lt;br /&gt; '''[[Lewis Milestone]]''' {{bandera|USA}} por ''[[Two Arabian Knights]]''
| style=&quot;background:#cceecc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 &lt;br /&gt; &lt;br /&gt; 1
| style=&quot;background:#eecccc; font-size:pt;&quot; width=&quot;50px&quot;; align=&quot;center&quot; | 1 &lt;br /&gt; &lt;br /&gt; 1 
| &lt;small&gt;
'''Drama:'''
* [[Herbert Brenon]] por ''[[Sorrell and Son]]''
* [[King Vidor]] por ''The Crowd ''
'''Comedia:'''
* [[Ted Wilde]] por ''Speedy''
|-
|}
&lt;small&gt;'''Notes:''' 
*La tabla amuesa a los ganadores del «Óscar al meyor direutor» dende l'orixe de los premios hasta l'actualidá. L'añu representa al periodu d'exhibición de la película, non la fecha de la entrega de premios, esto ye, el ganador del añu 1999 foi premiáu nel añu 2000, etc.
*El númberu de victories y nominaciones pa cada ganador toma toles categoríes de los Premios Óscar.&lt;/small&gt;

== Finxos y fechos memorables na categoría ==

* [[Peter Jackson]] y [[Ang Lee]] son los únicu direutores en ganar l'Óscar nesta categoría por dirixir una película de xéneru fantásticu: ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]'' y ''[[Life of Pi]]'' respeutivamente.
*[[Alfonso Cuarón]], ye l'únicu direutor en ganar l'Óscar nesta categoría por dirixir una película de ciencia ficción : ''[[Gravity]]'' respeutivamente.
*[[Jonathan Demme]], ye l'únicu direutor en ganar l'Óscar nesta categoría por dirixir una película de terror : ''[[The Silence of the Lambs]]'' respeutivamente.
* Nueve actores ganaron l'Óscar na meyor direición, ellos son:[[Woody Allen]], [[Robert Redford]], [[Warren Beatty]], [[Richard Attenborough]], [[Sydney Pollack]], [[Kevin Costner]], [[Clint Eastwood]], [[Mel Gibson]] y [[Ron Howard]].
*Nuevamente [[Clint Eastwood]], foi l'únicu actor en ganar dos veces l'Óscar nesta categoría: la primera por ''[[Unforgiven]]'' en 1992 y la segunda por ''[[Million Dollar Baby]]'' en 2004.
* Dos direutores ganaron l'Óscar por dirixir una secuela ellos son: [[Francis Ford Coppola]] pol ''[[The Godfather II]]'' y [[Peter Jackson]] por ''[[The Lord of the Rings: The Return of the King]]''
*Nesta categoría, [[Francis Ford Coppola]] ye l'únicu direutor en ser nomáu al Óscar por dirixir una serie cinematográfica: la triloxía de ''[[Triloxía d'The Godfather|el padrín]]'', onde'l direutor consiguió 3 nominaciones nesta categoría pola so direición nes trés películes que conformen esta triloxía, solamente ganó una estauína por dirixir ''[[The Godfather II]]''.
*[[Michael Anderson (direutor)|Michael Anderson]], ye anguaño consideráu como'l candidatu más antiguu al Óscar a meyor direutor y el postreru candidatu vivu del Óscar nesta categoría de la década de 1950.
*Kathryn Bigelow ye la única muyer que ganó nesta categoría con [[The Hurt Locker]]

== Récores ==
{|class=&quot;wikitable sortable col1der &quot;
|-
!colspan=3|Óscar a la meyor direición (Presencia Internacional) 
|-
!Puestu ||País ||Premios
|-bgcolor=&quot;beige&quot;
|1
| {{bandera2|Reinu Xuníu}} |||11
|-
|2
|{{bandera2|Austria}} |||4
|-bgcolor=&quot;beige&quot;
|3
| {{bandera2|Italia}} ||4
|-
|4
| {{bandera2|Méxicu}}||3
|-bgcolor=&quot;beige&quot;
|5
|{{bandera2|Alemaña}} ||3
|-
|6
|{{bandera2|Francia}} ||2
|-bgcolor=&quot;beige&quot;
|7
| {{bandera2|República Checa}} ||2
|-
|8
|{{bandera2|Turquía}}||2
|-
|9
|{{bandera2|Taiwán}} ||2
|-
|10
| {{bandera2|Nueva Zelanda}} ||1
|-bgcolor=&quot;beige&quot;
|11
|{{bandera2|Hungría}} ||1
|-
|12
|{{bandera2|Canadá}} ||1
|-bgcolor=&quot;beige&quot;
|}

=== Estadístiques ===
* De tolos ganadores del Óscar al meyor direutor, [[Frank Lloyd]], trunfador en &lt;small&gt;[[Premiu Óscar de 1929|1929]] y [[Premiu Óscar de 1933|1933]], &lt;/small&gt;foi'l primeru en nacer (2-02-1886).
* De tolos ganadores del Óscar al meyor direutor, [[Damien Chazelle]], trunfador en &lt;small&gt;[[Premiu Óscar de 2016|2016]], &lt;/small&gt;foi'l postreru en nacer (19-01-1985).
* De tolos ganadores del Óscar al meyor direutor, [[Victor Fleming]], trunfador en &lt;small&gt;[[Premiu Óscar de 1939|1939]], &lt;/small&gt;foi'l primeru en morrer (6-01-1949).
* De tolos ganadores del Óscar al meyor direutor, [[Mike Nichols]], trunfador en &lt;small&gt;[[Premiu Óscar de 1967|1967]]&lt;/small&gt; foi'l postreru en morrer (19-11-2014).

{| {{tablaguapa}} border=&quot;1&quot;
|-
!width=&quot;250&quot;|'''Categoría'''
!width=&quot;250&quot;|'''Nome'''
!width=&quot;250&quot;|'''Superlativos'''
!width=&quot;150&quot;|'''Añu'''
!width=&quot;350&quot;|'''Notes'''
|-
|Ganador de mayor edá |[[Clint Eastwood]]
|74 años, 272 díes
|2004
|''[[Million Dollar Baby]]''
|-
|Nomáu de mayor edá |[[John Huston]] 
|79 años, 184 díes
|1985
|''[[Prizzi's Honor]]''
|-
|Ganador de menor edá |[[Damien Chazelle]]
|32 años, 38 díes
|2016
|''[[La La Land]]''
|-
|Nomáu de menor edá |[[John Singleton]]
|24 años, 44 díes
|1991
|''[[Boyz n the Hood]]''
|}

===Múltiples ganadores===
* [[John Ford]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1935|1935]]-[[Premiu Óscar de 1940|1940]]-[[Premiu Óscar de 1941|1941]]-[[Premiu Óscar de 1952|1952]]) &lt;/small&gt; ganó l'Óscar al meyor direutor en cuatro causes.
* Dos direutores [[Frank Capra]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1934|1934]]-[[Premiu Óscar de 1936|1936]]-[[Premiu Óscar de 1938|1938]]) &lt;/small&gt; y [[William Wyler]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1942|1942]]-[[Premiu Óscar de 1946|1946]]-[[Premiu Óscar de 1959|1959]]) &lt;/small&gt; ganaron l'Óscar al meyor direutor en trés causes.
* Trés direutores [[John Ford]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1940|1940]]-[[Premiu Óscar de 1941|1941]])&lt;/small&gt;, [[Joseph L. Mankiewicz]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1949|1949]]-[[Premiu Óscar de 1950|1950]])&lt;/small&gt; y [[Alejandro González Iñárritu]] &lt;small&gt;([[Premiu Óscar de 2014|2014]]-[[Premiu Óscar de 2015|2015]])&lt;/small&gt; ganaron l'Óscar a la meyor direición dos años consecutivos.
* Dos direutores [[Frank Lloyd]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1929|1929]]) &lt;/small&gt; y [[Steven Soderbergh]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 2000|2000]]) &lt;/small&gt; ganaron l'Óscar quedando tamién finalistes el mesmu añu. [[Michael Curtiz]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1938|1938]]) &lt;/small&gt; llogró dos nominaciones pero nun ganó'l premiu.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;98%&quot; style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|-
! Direutor !! Ceremonia !! Película Ganadora !! Premios !! Nominaciones
|-
| {{Sortname|Frank|Borzage}}
| [[Premiu Óscar de 1928|1928]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1932|1932]]
| ''[[7th Heaven (película)|7th Heaven]]''&lt;br /&gt;''[[Bad Girl (película)|Bad Girl]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 3
|-
| {{Sortname|Frank|Capra}}
| [[Premiu Óscar de 1934|1934]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1936|1936]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1938|1938]]
| ''[[It Happened One Night]]''&lt;br /&gt;''[[Mr. Deeds Goes to Town]]''&lt;br /&gt;''[[You Can't Take It With You]]''
| align=&quot;center&quot; | 3
| align=&quot;center&quot; | 6
|-
| {{Sortname|Clint|Eastwood}}
| [[Premiu Óscar de 1992|1992]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 2004|2004]]
| ''[[Unforgiven (película)|Unforgiven]]''&lt;br /&gt;''[[Million Dollar Baby]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 4
|-
| {{Sortname|John|Ford}}
| [[Premiu Óscar de 1935|1935]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1940|1940]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1941|1941]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1952|1952]]
| ''[[El delator|The Informer]]''&lt;br /&gt;''[[The Grapes of Wrath (película)|The Grapes of Wrath]]''&lt;br /&gt;''[[How Green Was My Valley]]''&lt;br /&gt;''[[The Quiet Man]]''
| align=&quot;center&quot; | 4
| align=&quot;center&quot; | 5
|-
| {{Sortname|Miloš|Forman}}
| [[Premiu Óscar de 1975|1975]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1984|1984]]
| ''[[One Flew Over the Cuckoo's Nest]]''&lt;br /&gt;''[[Amadeus]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 3
|-
|{{Sortname|Alejandro|González Iñárritu}}
| [[Premiu Óscar de 2014|2014]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 2015|2015]]
|''[[Birdman (película)|Birdman]]''&lt;br /&gt;''[[The Revenant]]''
|align=&quot;center&quot; | 2
|align=&quot;center&quot; | 3
|-
| {{Sortname|Elia|Kazan}}
| [[Premiu Óscar de 1947|1947]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1954|1954]]
| ''[[Gentleman's Agreement]]''&lt;br /&gt;''[[On the Waterfront]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 5
|-
| {{Sortname|David|Lean}}
| [[Premiu Óscar de 1957|1957]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1962|1962]]
| ''[[The Bridge on the River Kwai]]''&lt;br /&gt; ''[[Lawrence of Arabia (película)|Lawrence of Arabia]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 7
|-
| {{Sortname|Ang|Lee}}
| [[Premiu Óscar de 2005|2005]] &lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 2012|2012]]
| ''[[Brokeback Mountain]]''&lt;br /&gt;''[[Life of Pi (película)|Life of Pi]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 3
|-
| {{Sortname|Frank|Lloyd}}
| [[Premiu Óscar de 1929|1929]] &lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1933|1933]]
| ''[[The Divine Lady (película de 1929)|The Divine Lady]]''&lt;br /&gt;''[[Cabalgata (película)|Cavalcade]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 3
|-
| {{Sortname|Joseph L.|Mankiewicz}}
| [[Premiu Óscar de 1949|1949]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1950|1950]]
| ''[[A Letter to Three Wives]]''&lt;br /&gt;''[[All About Eve]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 4
|-
| {{Sortname|Leo|McCarey}}
| [[Premiu Óscar de 1937|1937]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1944|1944]]
| ''[[The Awful Truth]]''&lt;br /&gt;''[[Going My Way]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 3
|-
| {{Sortname|Lewis|Milestone}}
| [[Premiu Óscar de 1928|1928]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1930|1930]]
| ''[[Two Arabian Knights]]''&lt;br /&gt; ''[[All Quiet on the Western Front (película de 1930)|All Quiet on the Western Front]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 3
|-
| {{Sortname|Steven|Spielberg}}
| [[Premiu Óscar de 1993|1993]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1998|1998]]
| ''[[Schindler's List]]''&lt;br /&gt;''[[Saving Private Ryan]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 7
|-
| {{Sortname|George|Stevens}}
| [[Premiu Óscar de 1951|1951]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1956|1956]]
| ''[[A Place in the Sun]]''&lt;br /&gt;''[[Xigante (película)|Giant]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 5
|-
| {{Sortname|Oliver|Stone}}
| [[Premiu Óscar de 1986|1986]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1989|1989]]
| ''[[Platoon]]''&lt;br /&gt;''[[Born on the Fourth of July (película)|Born on the Fourth of July]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 3
|-
| {{Sortname|Billy|Wilder}}
| [[Premiu Óscar de 1945|1945]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1960|1960]]
| ''[[The Lost Weekend]]''&lt;br /&gt;''[[The Apartment]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 8
|-
| {{Sortname|Robert|Wise}}
| [[Premiu Óscar de 1961|1961]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1965|1965]]
| ''[[West Side Story]]''&lt;br /&gt;''[[The Sound of Music]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 3
|-
| {{Sortname|William|Wyler}}
| [[Premiu Óscar de 1942|1942]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1946|1946]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1959|1959]]
| ''[[Mrs. Miniver]]''&lt;br /&gt;''[[The Best Years of Our Lives]]''&lt;br /&gt;''[[Ben-Hur (película de 1959)|Ben-Hur]]''
| align=&quot;center&quot; | 3
| align=&quot;center&quot; | 12
|-
| {{Sortname|Fred|Zinnemann}}
| [[Premiu Óscar de 1953|1953]]&lt;br /&gt;[[Premiu Óscar de 1966|1966]]
| ''[[From Here to Eternity]]''&lt;br /&gt;''[[A Man for All Seasons]]''
| align=&quot;center&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | 7
|}

* Cuatro direutores [[Robert Altman]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1970|1970]]-[[Premiu Óscar de 1975|1975]]-[[Premiu Óscar de 1992|1992]]-[[Premiu Óscar de 1993|1993]]-[[Premiu Óscar de 2001|2001]])&lt;/small&gt;, [[Clarence Brown]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1930|1930]]-[[Premiu Óscar de 1931|1931]]-[[Premiu Óscar de 1943|1943]]-[[Premiu Óscar de 1945|1945]]-[[Premiu Óscar de 1946|1946]])&lt;/small&gt;, [[Alfred Hitchcock]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1940|1940]]-[[Premiu Óscar de 1944|1944]]-[[Premiu Óscar de 1945|1945]]-[[Premiu Óscar de 1954|1954]]-[[Premiu Óscar de 1960|1960]])&lt;/small&gt; y [[King Vidor]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1928|1928]]-[[Premiu Óscar de 1930|1930]]-[[Premiu Óscar de 1932|1932]]-[[Premiu Óscar de 1938|1938]]-[[Premiu Óscar de 1956|1956]])&lt;/small&gt; fueron nomaos l'Óscar al meyor direutor en cinco causes y nunca lo ganaron.
* Cuatro direutores [[Federico Fellini]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1961|1961]]-[[Premiu Óscar de 1963|1963]]-[[Premiu Óscar de 1970|1970]]-[[Premiu Óscar de 1975|1975]])&lt;/small&gt;, [[Stanley Kubrick]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1964|1964]]-[[Premiu Óscar de 1968|1968]]-[[Premiu Óscar de 1971|1971]]-[[Premiu Óscar de 1975|1975]])&lt;/small&gt;, [[Sidney Lumet]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1957|1957]]-[[Premiu Óscar de 1975|1975]]-[[Premiu Óscar de 1976|1976]]-[[Premiu Óscar de 1982|1982]])&lt;/small&gt; y [[Peter Weir]] &lt;small&gt; ([[Premiu Óscar de 1985|1985]]-[[Premiu Óscar de 1989|1989]]-[[Premiu Óscar de 1998|1998]]-[[Premiu Óscar de 2003|2003]])&lt;/small&gt; fueron nomaos l'Óscar al meyor direutor en cuatro causes y nunca lo ganaron.

== Presencia internacional ==
Como los Premios Óscar fáense nos [[Estaos Xuníos]] y céntrense na industria cinematográfica de [[Hollywood]], la mayoría de los ganadores son d'Estaos Xuníos. Sicasí, hai una presencia internacional significativa nos premios, como lo demuestra la siguiente llista.
:* {{bandera|Irlanda}} {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Mel Gibson]] anque nació en [[Peekskill]], [[Estaos Xuníos]] coló con 12 años p'[[Australia]], la so familia ye australiana ya irlandesa, caltién doble nacionalidá norteamericana ya irlandesa.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=People Magazine|títulu=Declaraciones de Mel Gibson nos premios IFTA|url=http://www.people.com/people/article/0,,20178694,00.html|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Non d'Estaos Xuníos ===
:* {{bandera|Méxicu}} [[Alejandro González Iñarritu]] nació en [[Ciudá de Méxicu]].
:* {{bandera|Méxicu}} [[Alfonso Cuarón]] nació en [[Ciudá de Méxicu]].
:* {{Bandera|Canadá}} [[James Cameron]] natural de Kapuskasing, [[Canadá]].
:* {{bandera|Francia}} [[Michel Hazanavicius]] nació en [[París]], [[Francia]], la so familia ye orixinaria de [[Polonia]] y [[Lituania]].
:* {{bandera|Francia}} {{bandera|Polonia}} [[Roman Polanski]] nació en [[París]], [[Francia]], con 4 años la so familia natural de [[Polonia]], treslladar a esti país, caltién doble nacionalidá.
:* {{bandera|Italia|1861}} [[Bernardo Bertolucci]] nacíu en [[Parma]], [[Reinu d'Italia (1861-1946)|Italia]].
:* {{bandera|Nueva Zelanda}} [[Peter Jackson]] nacíu en [[Pukerua Bay]], [[Nueva Zelanda]].
:* {{bandera|Reinu Xuníu}} [[Richard Attenborough|R.Attenborough]], [[Danny Boyle|D.Boyle]], [[David Lean|D.Lean]], [[Frank Lloyd|F.Lloyd]], [[Sam Mendes|S.Mendes]], [[Anthony Minghella|A.Minghella]], [[Carol Reed|C.Reed]], [[Tony Richardson|T.Richardson]] y [[John Schlesinger|J.Schlesinger]] son británicos.
:* {{bandera|Reinu Xuníu}} {{bandera|Australia}} [[Tom Hooper]] nació nel [[Reinu Xuníu]], tien doble nacionalidá australiana y británica.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Herald Sun.com.au|títulu=Five Australians win Oscars but Aussie actors ...|url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/shaun-tan-wins-oscar-but-jacki-weaver-misses-out/story-y6frf96o-1226013487692|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{Llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[BAFTA al meyor direutor]]
* [[Globu d'Oru al meyor direutor]]

== Enllaces esternos ==
* [http://www.oscars.org/ Oscars.org] (Sitiu web oficial de l'Academia)
* [http://www.oscar.com/ Oscar.com] (Sitiu oficial de la ceremonia d'entrega de premios)
* [http://www.oscars.org/awardsdatabase/index.html The Academy Awards Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913120840/http://www.oscars.org/awardsdatabase/index.html |date=2008-09-13 }} (Sitiu oficial)
* [http://www.aggdata.com/awards/oscar Llista completa descargable de ganadores del Óscar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205181946/http://www.aggdata.com/awards/oscar |date=2020-12-05 }}

{{Tradubot|Anexo:Óscar al mejor direutor}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Ganadores del premiu Óscar a la meyor direición|*]]
[[Categoría:Candidatos al premiu Óscar a la meyor direición|*]]
[[Categoría:Premios Óscar|Direutor]]
[[Categoría:Wikipedia:Tradubot]]</text>
      <sha1>iwltsarooi9mw3lhljpxo0cspt6g4cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laurenciu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96486</id>
    <revision>
      <id>4493211</id>
      <parentid>4190322</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3440" sha1="k6ob9uhdicgxs5hs9m516mbxy2qyxqo" xml:space="preserve">{{Ficha d'elementu químicu |nome = Laurenciu
|anterior = [[Nobeliu]]
|posterior = [[Rutherfordiu]]
|símbolu = Lr
|númberu = 103
|grupu = [[Elementos del grupu 3|3]]
|periodu = [[Elementos del periodu 7|7]]
|bloque = [[Elementos del bloque d|d]]
|densidá = 
|durez = 
|apariencia = Desconocida; probablemente&lt;br /&gt; metálicu, blancu plateáu o buxu.
|masa_atómico = &lt;nowiki&gt;262&lt;/nowiki&gt;
|radiu_mediu = 
|radiu_atómicu = 
|radiu_covalente = 
|radiu_van_der_waals = 
|configuración_electrónica = &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[radón|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;5[[orbital atómico|f]]&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 7[[orbital atómico|s]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;7[[orbital atómico|d]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|electrones_per_nivel = 2, 8, 18, 32, 32, 8, 3
|estado_oxidación = 3
|óxidu = 
|estructura_cristalina = 
|estáu= Presuntamente [[sólidu]]
|isótopos_ref =
|E_ionización1 = 443.8 
|E_ionización2 = 1428.0
|E_ionización3 = 2219.1
|CAS = 22537-19-5
}}

El '''laurenciu''' ye un [[elementu químicu]] sintéticu, de símbolu '''Lr''' (antiguamente yera '''Lw''') y [[númberu atómicu]] 103. Recibio'l so nome n'honor d'[[Ernest Lawrence]], inventor del [[ciclotrón]], un aparatu utilizáu pa descubrir dellos elementos [[radioactividá|radioactivos]] artificiales. El laurenciu ye un [[metal]] radioactivu, el decimoprimeru de los [[elementos transuránicos]] y, al tiempu, el caberu de los elementos de la serie de los [[actínidu|actínidos]]. Neto que tolos demás elementos con númberu atómicu perriba de 100, la única forma de producilu ye bombardiando elementos más llixeros con partícules cargaes nún [[acelerador de partícules]]. Conócense anguaño doce [[isótopu radioactivu|isótopos]] del laurenciu. El más estable ye'l &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Lr, que tien una [[periodu de semidesintegración|vida media]] d'once [[hora|hores]], magar que'l que más se utiliza, porque ye más fácil de producir a gran escala, ye'l &lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Lr, que tien una vida media de 2,7 [[minutu|minutos]].

Los esperimentos químicos tienen confirmao que'l laurenciu compórtase como un [[homólogu (química)|homólogu]], más pesáu, del [[luteciu]], y que ye un elementu [[valencia (química)|trivalente]]. Esto permite clasificalu como'l primeru de los [[metal de transición|metales de transición]] del séptimu [[periodu de la tabla periódica|periodu]]. Por embargu, la so configuración electrónica ye anómala pa esta posición de la tabla periódica, una y bones tien una configuración s²p en cuenta de la s²d del so homólogu, el luteciu. Esto indica que'l laurenciu ye más volátil de lo esperable pola so posición na [[tabla periódica]], teniendo una [[volatilidá (química)|volatilidá]] comparable a la del [[plomu]].

Nes décades de [[década de 1950|1950]], [[década de 1960|1960]] y [[década de 1970|1970]] dellos llaboratorios de la [[Xunión Soviética]] y los [[Estaos Xuníos]] reclamaron pa sigo la síntesis, en calidaes variables, del laurenciu. La prioridá del descubrimientu, y con ella la decisión del nome del elementu, foi reconocida pa los americanos pola [[Unión Internacional de Química Pura y Aplicada]]. En [[1997]], por embargu, reevaluose esta decisión, y magar que se-yos reconoció a americanos y soviéticos al empar el reconocimientu de la so síntesis, caltúvose'l nome del elementu.

{{entamu}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Elementos químicos]]</text>
      <sha1>k6ob9uhdicgxs5hs9m516mbxy2qyxqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giralda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97545</id>
    <revision>
      <id>4493347</id>
      <parentid>4477129</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35956" sha1="qldt8bn7bv9lrk8ywog3ssrmmktqi7b" xml:space="preserve">{{otrosusos}}
{{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá |
Nome= [[Catedral de Sevilla]], [[Reales Alcázares de Sevilla|Alcázar]] y [[Archivu Xeneral d'Indies]]
| Imaxe= La Giralda August 2012 Seville Spain.jpg
| Tamañu= 240
| Pie= Vista xeneral de la Giralda, na [[catedral de Sevilla]].
| País= {{ESP}}
| Tipu= Cultural
| Criterios= i, ii, iii, vi |
ID= 383
| Rexón= [[Europa]] y&lt;br /&gt;[[América del Norte]] |añu=| Extensión=
| Peligru=
}}

{{Mapa de llocalización
 |España |etiqueta =
 Giralda
 |tamañu_etiqueta =
 |alt = 
 |posición =
 |fondo = 
 |lon_dir=W
 |lat_dir=N
 |lat_gra = 37
 |lat_min = 23
 |lat_seg = 10.09
 |lon_gra = 05
 |lon_min = 59
 |lon_seg = 33.05
 |long = 
 |marca = 
 |tamañu_marca = 6
 |border = 
 |pie = 
 |alineación =
 |anchu = 270px 
}} 

'''Giralda''' ye'l nome que recibe la [[torre campanario]] de la [[Catedral de Santa María de la Sede de Sevilla|Catedral de Santa María de la Sede]] de la ciudá de [[Sevilla]], n'[[Andalucía]] ([[España]]). Los dos tercios inferiores de la [[torre]] correspuenden al [[minarete]] de l'antigua [[mezquita]] de la ciudá, de finales del [[sieglu XII]], na dómina [[almohade]], ente que'l terciu cimeru ye una construcción sobrepuesta en dómina cristiana p'allugar les campanes. N'el so cumal topa una bola llamada tinaja sobre la cual álzase'l [[Giraldillo]].

La Giralda mide 97,5 metros d'altor y 101 incluyíu'l Giraldillo, que mide 3,5 metros.{{harvnp|Almagro Gorbea|2007|p=55-58}} Foi mientres sieglos la torre más alta d'España, según una de les construcciones más elevaes y famoses de toa Europa (por comparanza; la [[Torre de Pisa]] mide 55,8 m y el [[Big Ben]] 96,3 m). El [[29 d'avientu]] de [[1928]] foi declarada [[Patrimoniu Nacional]] y en [[1987]] integró la llista del [[Patrimoniu de la Humanidá]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Cathedral, Alcázar and Archivu d'Indies in Seville|url=http://whc.unesco.org/es/list/383|editorial=UNESCO Culture Sector|fechaaccesu=10 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt; La so arquiteutura única y orixinal de formes cuadrangulares exactes, afatada de torrecillas y pináculos, sirvió d'inspiración a ensame de torres posteriores n'[[Estaos Xuníos]], [[Rusia]], [[Polonia]] y otros países del mundu.

== Historia ==
[[Ficheru:Variaciones giralda.jpg|thumb|160px|left|Llámina d'[[Alejandro Guichot]] qu'amuesa los trés estaos de la Giralda. A la izquierda la primitiva torre almohade (s. XII), a la derecha una fase entemedia dempués de la cayida del [[yamur]] que coronaba la torre (1356), y nel centru la torre actual, col remate renacentista del campanariu (s. XVI).]]

=== Periodu almohade ===
Mientres el periodu de dominación [[almohade]], la ciudá de Sevilla convertir na capital d'al-Ándalus, lo que traxo a la ciudá una actualización de les sos infraestructures dar# en la construcción de delles grandes edificaciones.{{harvnp|Bosch Vilá|1984|p=154}} Nesti ámbitu empezó'l llevantamientu d'una nueva mezquita mayor na cortil qu'anguaño ocupa la catedral, de la que dependía'l minarete. La construcción d'esta nueva mezquita mayor, que reemplazaba a la esistente na plaza del Salvador, empecipióse l'añu 1172 y en 1182 pronuncióse'l primera ''[[jutba]]'' (sermón de vienres) na mezquita. Tenía orientación de norte a sur y la so puerta principal correspondía a l'actual puerta del Perdón que da entrada al patiu de les Naranxales, que formaba parte de la cortil de la mesma. L'alzáu esterior de la mezquita tenía influencies de la [[mezquita de Córdoba]], ente que la estructura de la so planta procedía del modelu de les mezquites marroquines de Marrakech y de Tinmal.

En 1183, al-Andalus sufría una presión agresiva de les fuercies castellanu y portugués, que hostigaban el campu sevillano. En respuesta, n'avientu d'esi añu'l califa [[Abu Yaqub Yusuf]] punxo en marcha un gran exércitu en direición a la península. Crució l'estrechu de Xibraltar y entró na ciudá de Sevilla'l 25 de mayu de 1184. Con ocasión de la so estancia en Sevilla, el 26 de mayu de 1184 ordenó al gobernador de la ciudá la construcción del minarete de la mezquita.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=26}} 
Salió'l califa'l 7 de xunu, escontra [[Badayoz]], pa depués dirixise al oeste pa sitiar la población de [[Santarém]] a la que llegó'l 27 de xunu. Esta ciudá taba defendida por [[Alfonsu I de Portugal]]. L'asediu duró hasta xunetu de 1184 y el 29 de xunetu al-Mumin Abu Yucub resultó muertu en combate.{{harvnp|Bosch Vilá|1984|p=165}}&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=La conquista de Santarem|url=http://ayudamosconocer.com/significaos/lletra-l/la|editorial=Ayudamos a Conocer|fechaaccesu=24 de setiembre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250825201127/http://ayudamosconocer.com/significaos/lletra-l/la|fechaarchivu=2025-08-25}}&lt;/ref&gt; 

El nuevu califa, [[Abu Yusuf Yaqub al-Mansur|Abu Yacub Al-Mansur]] (conocíu ente los sos súbditos como Muminin), fíu y socesor de Yusuf, que foi proclamáu nel alcázar de Sevilla'l 10 d'agostu de 1184{{harvnp|Bosch Vilá|1984|p=166}} decidió la continuación del proyeutu. Orixinalmente, el minarete taría xuníu a les muralles de la alcazaba de la ciudá.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=27}} 
Les obres de construcción empecipiáronse na seronda dirixíes pol alarife [[Ahmad Ben Baso|Ahmed ben Baso]].{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=27}} Na escavación pa la cimentación atopó un manantial que foi cegáu con piedres y cal, creando una superficie plana sobre la qu'asitiar los cimientos.{{harvnp|Bosch Vilá|1984|p=268}} 

La construcción de la Giralda arrinca d'un zócalo de [[sillería]] que tien soterraos 3,30 metros y que la so base ye bien pocu más amplia que la mesma torre, y que constitúi casi la única cimentación del edificiu. Dende ende otros trés metros de sillería remanecen de la cera, con una serie d'ares y pedestales de mármol de dómina romana de mármol nes esquines, que marquen la separación ente los cimientos y esti zócalo. La cimentación fuelga de la mesma sobre una gruesa capa d'argamasa y ésta sobre una simple meyora del terrén, nel que quedaron incluyíos los restos d'anteriores construcciones musulmanes de la zona.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Jiménez Martín |nome=Alfonso |enllaceautor= |añu=2007 |títulu=Nota sobre la mezquita mayor de la Sevilla almohade |publicación=Artigrama |volume= |númberu=22 |páxina= |ubicación= |editorial= |issn=0213-1498 |url=https://www.unizar.es/artigrama/pdf/22/2monografico/05.pdf |fechaaccesu=8 d'ochobre de 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180107192050/http://www.unizar.es/artigrama/pdf/22/2monografico/05.pdf |archivedate=2018-01-07 }}&lt;/ref&gt;

Les piedres que s'emplegaron ''tayud al adi'' fueron estrayíes del muriu del palaciu del Alcázar de Ibn Abbad. Los murios d'esti palaciu teníen carauterístiques defensives. Les piedres fueron baxaes ensin necesidá d'escaleres, yá que a estos murios xubir por una cuesta apta pa caballos.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=27}} 

Nel añu 584 de la hégira (ente'l 2 de marzu de 1188 y el 18 de febreru de 1189) paralizáronse les obres cuando foi destituyíu Ibn Said, que yera'l almojarife encargáu del rexistru de los gastos. Ibn Said foi sustituyíu por Abu Bakr.{{harvnp|Falcón Márquez|1985|p=27}} Nesta continuación entró a trabayar nes obres de la mezquita'l alarife [[Alí al-Gumari]] (Alí de Gomara), que decidió siguir les obres del minarete con lladriyu a partir del zócalo de piedra.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=27}} Les obres na mezquita fueron deteníes de forma intermitente por cuenta de los constantes viaxes que'l alarife faía a Marrakech.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=27}}

El 19 de xunu de 1195 l'emir Abu Yacub Al-Mansur ganó a [[Alfonsu VIII de Castiella]] na [[batalla d'Alarcos]]. Al tornar ordenó la realización d'unes grandes esferes de bronce dorao pa ser asitiaes na parte cimera del minarete. Fueron asitiaes el 10 de marzu de 1198 en presencia del emir.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=28}} Estes taben sobre una columna grande de fierro que s'encimentaba na parte cimera del minarete.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=27}} Estos cuatro boles o mazanes doraes enartaes nun renuevu vertical reciben el nome de yâmûr na cultura árabe y utilizóse, anque non siempres, pa coronar mezquites.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=musulmanesandaluces.org|títulu=El yâmûr andalusí|url=http://www.musulmanesandaluces.org/hemeroteca/57/el%20yamur%20andalusi.htm|fechaaccesu=9 d'abril de 2014}}&lt;/ref&gt; L'intre de les obres conocer con detalle gracies a les cróniques de Ibn Sahib al-Salá.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=26}}

L'esquema deriva del modelu de la mezquita de Córdoba. El primer cuerpu tenía 50,51 m d'altu y una planta cuadrada de 13,61 m d'anchu. El segundu cuerpu midía 14,39 m d'altu y la so planta yera cuadrada de 6,83 m d'anchu. Sobre'l segundu cuerpu había una cúpula y sobre esta'l yâmûr.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=29}}

{{vt|Imperiu almohade}}

=== Periodu cristianu ===
[[Ficheru:Arriba de la Giralda se encuentra la escultura del Giraldillo, Sevilla, España, Spain.JPG|thumb|Gran [[Escultura del Renacimientu|escultura renacentista]], del añu 1568, qu'actúa como [[veleta]], a lo cimero de la Giralda.]]
En 1248 producióse la [[Reconquista de Sevilla]] por [[Fernandu III el Santu]] y la mezquita foi consagrada como templu cristianu. Daqué habitual cuando se conquistaben conceyos musulmanes yera añader campanes a los minaretes, según retirar el yâmûr p'asitiar una cruz y, so ella, una veleta, anque esti yâmûr nun se retiró.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=35}}

Sicasí, el 24 d'agostu de 1356 producióse un terremotu que traxo consigo l'esbarrumbamientu de les cuatro boles.{{harvnp|Sobrino|2009|p=606}} Nun esiste demasiada información sobre l'aspeutu de la torre ente esti acontecimientu y el sieglu XV.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=35}} Al paecer, esta estructura foi sustituyida por una [[Espadaña (arquiteutura)|espadaña]] con una campana y, en dalgún momentu posterior, la torre coronar con una cruz.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|Llámines 21, 22 y 24}}

El 6 de xunu de 1556 finó'l Maestru Mayor de la catedral, Martín Gaiza, y el cabildru convocó un concursu pa escoyer al so sustitutu. En 1557 presentáronse los maestros mayores de les principales capitales andaluces: [[Hernán Ruiz Jiménez|Hernán Ruiz]], [[Andrés de Vandelvira]], [[Francisco del Castiellu'l Mozu|Francisco del Castillo]], [[Juan de Orea]], Luis Machuca y Pedro de Campu. Tamién se presentó Miguel Gainza, que fuera apareyador na catedral dende 1542. El 14 d'avientu foi escoyíu Hernán Ruiz. Al paecer, llegó de Córdoba con un proyeutu definitivu de cómo tendría d'anovase la torre y cuntaba inclusive con una maqueta d'escala 1:50.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=39}} Les obres empezaron n'abril, yá que consten los pagos que se fueron realizando a lo llargo de los meses de lladriyu y yelsu.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=39}} Les obres fueron especialmente lentu los primeros años, anque hubo más adelantos a partir de 1562.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=39}} En 1565 les obres d'edificación yá taben acabaes.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=40}} El 13 d'agostu de 1568 asitióse la escultura de la parte cimera.{{harvnp|Falcón Márquez|1989|p=44}}

Nel so diseñu, Hernán Ruiz añadió un completu [[cuerpu de campanes]] y, por encargu del cabildru, el nuevu cuerpu tenía un &quot;remate en forma d'estatua que representa la Fe&quot;. La estatua foi instalada en 1568. La pallabra ''giralda'' provién de ''xirar'' y significa &quot;veleta de torre que tien figura humana o d'animal&quot;.&lt;ref&gt;[http://lema.rae.es/drae/?val=giralda Diccionario de la lengua española]&lt;/ref&gt;

El Giraldillo ye una estatua que fai les funciones de veleta. Foi la escultura en bronce más grande del [[Renacimientu]] [[Europa|européu]]. Anque'l nome orixinal de la escultura en 1568 foi ''Trunfu de la Fe victoriosa'', o cenciellamente ''Fe'', y unos años dempués (posiblemente a finales de sieglu) pasó a ser denomada ''Giralda'' (lliteralmente, &quot;que xira&quot;). Esti nome quedó en testimonios escritos como ''El viaxe entreteníu'' (1603) d'[[Agustín de Rojas Villandrando]] o en ''[[El Quixote]]'' (1605) de [[Miguel de Cervantes]], que moró na ciudá dende 1588. A la fin esi nome aplicar a la Torre de la Giralda y l'escultura pasó a denominase Giraldillo.

En 1993 el papa [[Xuan Pablo II]] dirixó'l [[Ángelus]] dende'l primer balcón de la Giralda, dando a la plaza Virxe de los Reis, nel marcu la so segunda visita a Sevilla.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=J.|apellíos=Rubio|títulu=Venti años desque un Papa rezó na Giralda|url=http://www.abcdesevilla.es/semeyes-religion/20130611/venti-ano-dende-papa-122103.html|editorial=ABC de Sevilla|fecha=11 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt;

== Precedentes estilísticos ==
{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | títulu = Precedentes estilísticos| posición_títulu = center| fondu_de_títulu = gainsboro| fondu_de_títulu =#ECECEC 
 | testu = La Torre Hasan en Rabat y el minarete de la merzquita Kutubia en Marrakech, dambos en Marruecos, constitúin dos brillosos precedentes de la Giralda de Sevilla.| alineación_texto = right | fondu_de_texto = 
 | foto1 = Rabat, Hassan Tower (js).jpg | anchu1 = 180 | testu1 = ''[[Torre Hasan]]'' (minarete de la mezquita Hasan, [[Rabat]]), sieglu XII. | alineación_texto1 = center
 | foto2 = Tower in Morocco (2010).JPG| anchu2 = 200 | testu2 = ''[[Mezquita Kutubia]]'', [[Marrakech]]. | alineación_texto2 = center
}}
La construcción de la Giralda basar nel minarete de la [[mezquita Kutubia]] de [[Marrakech]] ([[Marruecos]]), tamién construyíu nel [[sieglu XII]], consideráu colos sos setenta y nueve metros d'altor, una obra maestra del arte hispano-magrebín, consta d'una estructura bien similar a la torre sevillana, sigue la forma más típica de los minaretes de la escuela hispanomarroquí, con un cuerpu principal de forma [[ortoedru|ortoédrica]] sobre'l que s'asitia otru muncho más amenorgáu, a manera de remate. Otra gran muestra d'arquiteutura bien similar constituyir, la gran [[Torre Hasan]] de [[Rabat]], considerada, ''hermana'', de la Giralda y que'l so proyeutu de construcción prevía un altor de sesenta metros, pero les obres atayáronse cuando llegaba a los 44 metros. En dambos precedentes atopen los elementos decorativos de los almohades, reproducíos na Giralda, con arcos ciegos, lacerías y relieves que s'inspiren nos que realizaben los [[selyúcides]] nesa mesma dómina na rexón d'[[Asia Menor]].&lt;ref&gt;Historia del Arte Salvat (L'arte islámico), Salvat editores&lt;/ref&gt;

== Descripción de la torre ==
La torre, por cuenta de la so complexa hestoria, ta constituyida por dellos cuerpos perfectamente inxeríos, amosando un exemplu perfectu de la riqueza del crisol de cultures esistente na ciudá. Pa la construcción del cuerpu musulmán, tal que puede apreciase na so base, emplegar los restos de dellos edificios y sillerías de la [[Hispalis]] romana, pudiéndose atopar nellos dellos epígrafes en [[llatín]].

El cuerpu principal ye de planta cuadrada, nel que la cara oeste mira al patiu de les Naranxales, l'este a la plaza de la Virxe de los Reis, el norte a la cai Placentines y el sur a la [[plaza del Trunfu]]. Nel remate cimeru de depuráu estilu renacentista lleváu a cabu por Hernán Ruiz II, ente 1566 y 1568 estrémense les siguientes partes:{{harvnp|Almagro Gorbea|2007|p=55-58}}

* En primer llugar atópase'l ''cuerpu de campanes'', llevantáu ente 1560 y 1562, que ta rematáu cola llamada ''terraza de les azucenas'', poles cuatro jarras de azucenas asitiaes orixinalmente en 1751 y rehechas en bronce pol orfebre [[Fernando Marmolejo Camargo]] mientres la restauración de 1981.
* Percima atópase'l ''cuerpu del reló'', que'l so diseñu orixinal foi encargáu a fray José Cordero en 1765.
* ''Cuerpu de les estrelles o del pozu'', en que'l so frisu figura una inscripción bíblica que percuerre les cuatro cares de la torre y diz &quot;''TURRIS FORTISSIMA NOMEN DNI PROVERB. 18''&quot;, colgando nel so interior la campana más antigua de la torre, la de San Miguel de les Victories, que da les hores del reló.
* ''Cuerpu de les carambolas o redondu'', el primeru de calter circular, y llamáu asina polos remates pedreses en forma esférica.
* ''El penacho'', qu'acaba nuna cúpula 
* Esfera de bronce sobre la que s'asitia la escultura de la veleta, ye conocida col nome de la ''tinaja'', tien 1,45 metros de diámetru.
* La veleta que representa la victoria de la Fe cristiana, conocida como [[Giraldillo]], foi realizada ente 1566 y 1568, terminándose d'asitiar el 13 d'agostu d'anguaño. La estatua foi fundida en bronce por Bartolomé Morel, según modelu realizáu con toa probabilidá por [[Juan Bautista Vázquez el Viejo]]

== Dimensiones ==
El primitivu minarete mide 50,85 m d'altor y presenta una planta cuadrada de 13,5 m de llau. El cuerpu de campanes, sobre la mesma planta que'l minarete, llega hasta los 60,45 m d'altor. Sobre él, asítiase la terraza de les azucenas, que llega hasta los 65,30 m, onde empieza'l cuerpu del reló, de planta cuadrada y 6,8 m de llau, que s'alza hasta los 74,40 m. Enriba so, el cuerpu de les caramolas, de 4,5 m de diámetru en planta, llega hasta los 81,00 m, y remata la torre &quot;el penacho&quot;, que llega hasta los 87,00 m. Cuntando cola estatua del [[Giraldillo]], l'altor total ye de 94,69 m sobre'l nivel del suelu.{{harvnp|Almagro Gorbea|2007|p=55-58}}

La figura del Giraldillo mide 3,5 metros d'altor, siete y mediu cuntando'l pedestal, y pesa 1300 kg. El [[lábaro]] que señala la direición del vientu pesa 180 kg, y la palma, de dos metros, 91 kg. La torre de la Giralda tien 34 ramples{{harvnp|Almagro Gorbea|2007|p=55-58}} lo suficientemente anches como pa dexar que l'encargáu de convocar a la población a la oración pudiera xubir por elles montáu a caballu y un tramu final de 17 pasos p'aportar al nivel de campanes que ye la zona visitable de la mesma. Una copia de la escultura del Giraldillo caltener a la entrada de la puerta de San Cristóbal o del Príncipe, na catedral.

== Les jarras de azucenas ==
Les obres de Hernán Ruiz remataron en 1565 tres siete años de trabayos. Los trés años socesivos emplegar en llabores ornamentales. El 28 de febreru de 1568 el fundidor Bartolomé Morel comprometer a realizar estes jarras, de fierro y bronce, diseñaes por Hernán Ruiz.{{harvnp|Molina y otros|1981|p=53}} Hernán Ruiz inspiró'l so diseñu nun aparatu llamáu eloípilas, usáu pa estudiar los vientos, que ye mentáu nel Llibru I, Capítulu VI de ''Los diez llibros d'Arquiteutura'' del arquiteutu romanu [[Marcu Vitruvio]].{{harvnp|Molina y otros|1981|p=54}}

La intención orixinal d'estes jarras yera introducir unes lluminaries, esto ye, unes meches que s'encender nos díes señalaos del añu, yá fora por motivos relixosos, victories militares o entronaciones. Bartolomé Morel tardó tres meses en faeles, y en xunu allegó [[Antón Pérez]] pa dorales, aplicándo-yos amás barniz y aceite de llinaza.{{harvnp|Molina y otros|1981|p=53}} En 1751 foi cuando s'introducieron les azucenas nes jarras.{{harvnp|Molina y otros|1981|p=54}} L'autor d'estes azuceras foi Basilio Cortés, qu'amás doró les azucenas y la bola sobre la que s'asitia'l Giraldillo, llamada entós &quot;la tinaja&quot;.{{harvnp|Molina y otros|1981|p=54}} Les azucenas fueron símbolu de la Pureza, siquier, dende'l sieglu XV.{{harvnp|Molina y otros|1981|p=54}}

== Campanes ==
La Giralda cuenta con un total de 24 campanes, de les que 18 son de voltio y 6 de mayuelu. Trátase, pos, de la catedral d'España con un mayor númberu de campanes, ensin tener en cuenta los carillones.&lt;ref name=&quot;campanes&quot;/&gt; Les campanes, que s'atopaben nun estáu de caltenimientu probe, fueron restauraes en 1998, acometiéndose diverses actuaciones: fundiéronse seis nueves, soldáronse diez y se reafinaron cuatro, ente otres actuaciones de meyora.&lt;ref name=&quot;campanes&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Llop i Bayu|nome1=Dr. Francesc|títulu=Catedral de Santa María de la Sede - Sevilla (Andalucía)|url=http://www.campaners.com/php/catedral.php?numer=392|obra=Inventariu de les campanes de les Catedrales d'España|fecha=2016|fechaaccesu=9 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171201034636/http://campaners.com/php/catedral.php?numer=392|fechaarchivu=2017-12-01}}&lt;/ref&gt; De siguío se llista la totalidá de les campanes que s'atopen na catedral de Santa María de la Sede de Sevilla (el númberu amuesa l'allugamientu según esta imaxe [http://www.campaners.com/torre/t392c.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305225859/http://www.campaners.com/torre/t392c.jpg |date=2016-03-05 }}):[[Ficheru:La Giralda (el campanario de la Catedral de Sevilla).jpg|right|thumb|250px|Detalle del cuerpu de campanes. Na sala alta la ''Campana del reló'' (A). Debaxo, d'esquierda a derecha: ''Santa Cecilia'' (14), ''San Pablo'' (13), ''San Miguel'' (12), ''San Isidoro'' (11) y ''Santa Bárbara'' (10).]][[Ficheru:Bell in the Giralda - Cathedral of Seville.JPG|miniaturadeimagen|La campana ''Santiago'' (21) en primer planu, detrás ''Santa Rufina'' (22).]]
{| class=&quot;wikitable floatleft&quot; align=&quot;center&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot;
|- style=&quot;background-color:#dddddd;vertical-align:top&quot;
! Núm.
! Campana
! Función
! Llocalización
! style=&quot;width:250px&quot; | Fundidor (orixe)
! Añu
![[diámetru|Ø]] (cm)
! Pesu (kg)
|-
|
| Campana pequeña
|
| Espadaña puerta del perdón
| (anónimu)
| [[circa|c.]] 1775
| 100
| 579
|-
|
| Campana grande
|
| Espadaña puerta del perdón
| (anónimu)
| 1778
| 101
| 597
|-
|A
| Campana de les hores del reló
|
| Sala alta de campanes, centro
| Domínguez, Alfonso
| 1400
| 156
| 1.439
|-
|14
| Santa Cecilia
| de voltio
| Sala de campanes Roses, Fíu De Manuel (Torredonjimeno)
| 1992
| 62
| 138
|-
|20
| Santa Xusta
| de voltio
| Sala de campana
| Japón, Francisco (Sevilla)
| 1851
| 63
| 145
|-
|22
| Santa Rufina
| de voltio
| Sala de campanes Solano, Matías
| 1714
| 74
| 235
|-
|2
| Santa Lucía
| de voltio
| Sala de campanes
| Eijsbouts (Asten)
| 1998
| 78
| 298
|-
|4
| San Xosé
| de voltio
| Sala de campanes
| Eijsbouts (Asten)
| 1998
| 83
| 319
|-
|17
| San Sebastián
| de voltio
| Sala de campana
| Japón, Francisco (Sevilla)
| 1851
| 87
| 381
|-
|16
| Santa Florentina
| de voltio
| Sala de campanes
| Riva, José De La
| 1763
| 88
| 395
|-
|10
| Santa Bárbara
| de voltio
| Sala de campanes
| Eijsbouts (Asten)
| 1998
| 88
| 340
|-
|8
| Santa Inés
| de voltio
| Sala de campanes
| Eijsbouts (Asten)
| 1998
| 89
| 320
|-
|5
| San Laureano
| de voltio
| Sala de campanes
| Murua (Vitoria)
| 1962
| 94
| 481
|-
|11
| San Isidoro
| de voltio
| Sala de campanes
| Ditrich, Zacarias (Sevilla)
| 1788
| 107
| 709
|-
|23
| San Hermenegildo
| de voltio
| Sala de campana
| Fernández, Francisco
| 1814
| 108
| 729
|-
|7
| San Xuan Evanxelista
| de voltio
| Sala de campanes
| Ditrich, Zacarias (Sevilla)
| 1793
| 110
| 771
|-
|13
| San Pablo
| de voltio
| Sala de campanes
| Eijsbouts (Asten)
| 1998
| 111
| 753
|-
|6
| San Pedro
| de voltio
| Sala de campana
| Guerrero, Miguel
| 1773
| 115
| 881
|-
|19
| San Fernando
| de voltio
| Sala de campanes
| Riva, José De La
| 1763
| 118
| 951
|-
|15
| Santa Cruz, de los cuartos
| de golpe
| Sala de campanes
| Fernandes, Francisco
| 1500
| 118
| 951
|-
|1
| San Xuan Bautista
| de voltio
| Sala de campanes
| Villanueva Linares, Alfredo (Villanueva De La Serena)
| 1908
| 122
| 1.051
|-
|21
| Santiago
| de golpe
| Sala de campanes
| Aubri, Juan
| 1438
| 132
| 1.332
|-
|3
| Santa Catalina
| de golpe
| Sala de campanes
| (anónimu)
| 1599
| 133
| 1.362
|-
|18
| San Cristóbal
| de voltio
| Sala de campanes
| Eijsbouts (Asten)
| 1998
| 139
| 1.600
|-
|9
| Omnium Sanctorum
| de golpe
| Sala de campanes
| Riva, José De La
| 1764
| 142
| 1.658
|-
|12
| San Miguel
| de golpe
| Sala de campana
| Rodríguez, Manuel Luis
| 1792
| 183
| 3.548
|-
|24
| Santa María, la Mayor, la Gorda
| de golpe
| Sala de campanes
| Balabarca, Juan De (Valdecilla)
| 1588
| 210
| 5.362
|-
|
| Campana del altar mayor
|
| Sala de la torre
| Cabrera, Cristóbal
| 1509
| 35
| 25
|-
|
| Santa Lucía
| 
| Sala de la torre
| Márquez, Antonio (Sevilla)
| 1914
| 78
| 275
|}

== Usos de la torre nel pasáu ==
[[Ficheru:Giralda desde torre del oro.jpg|thumb|300px|Vista dende la Torre del Oru.]]
Dende la so construcción la Giralda foi utilizáu pa bastantes usos que s'esponen de siguío:
* Elementu de llamada relixosa. L'usu como elementu d'avisu o llamada relixosa foi la primordial dende la so construcción, primero pa los musulmanes al traviés del [[almuédano]] que convidaba a la oración delles vegaes al día y dempués pa los cristianos, col usu de les campanes.
* Vivienda. Les cámares del interior sirvieron nel so momentu como vivienda pal alcaide de la torre y los campaneros. Nuna d'estes habitaciones nació la monxa [[Bárbara de Santu Domingu]], conocida como ''Fía de la Giralda'', que se fixo célebre poles sos visiones místiques.&lt;ref&gt;[http://www.abcdesevilla.es/hemeroteca/historico-01-12-2007/sevilla/Home/sor-barbara-la fía-de-la-giralda_1641442308047.html ''Sor Bárbara &quot;La fía de la Giralda&quot;''.] ABC de Sevilla, publicáu'l 1 d'avientu de 2007.&lt;/ref&gt;
* Granero. Según queda recoyida n'acta del Cabildru catedraliciu de 29 d'ochobre de 1567, pola que s'axudica'l granu almacenáu dientro de la torre.
* Rogativas. La giralda foi utilizada en 1626 como elementu d'estación lo más alto de la torre, pa rogar el cese de les agües que duraben yá cuarenta díes.
* Veleta. A partir de 1356, cuando cayeron los elementos decorativos qu'entós esistíen por efeutu d'un terremotu, sustituyir por un campanariu rematáu por una veleta.
* Reló. En 1400 instalóse un reló na torre; anguaño en desusu caltién el so maquinaria nel interior de la torre.
* Talaya. En diversos momentos foi utilizada como talaya de vigía pa la defensa de la ciudá.
* Pararrayos. Los primeros pararrayos asitiar a partir de 1884, en qu'una chispa llétrica estrozó los antepechos de los balcones.
* Lluminaria. La Giralda utilizábase como elementu de llume de la ciudá pa la celebración de determinaos acontecimientos tantu de calter relixosu, eleición d'un papa, canonización d'un santu o la entrada d'un nuevu arzobispu na ciudá; n'otres ocasiones yeren celebraciones de calter civil, como matrimoniu d'un rei, o nacencia d'un príncipe; y tamién en dellos casos por consiguir dalguna victoria militar. Pal allumáu utilizaben les jarras esistentes na terraza de la azucenas. Hernán Ruiz II nel so agregu, dispunxo la colación de 144 puntos de lluces pa ello.

== Vistes de la Giralda ==
&lt;gallery&gt;
Ficheru:Spain Andalusia Seville BW 2015-10-23 14-07-53.jpg|Dende la Catedral.
Ficheru:La Giralda, Seville, Spain - Sep 2009.jpg|Dende la plaza de la Virxe de los Reis.
Ficheru:Giralda, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 133-135 HDR.JPG|Dende la plaza de la Virxe de los Reis.
Ficheru:2099205890 giralda.jpg|Dende la cai Placentines.
Ficheru:Giralda, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 83.JPG|Dende embaxo.
Ficheru:Giralda, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 92.JPG|Detalle del cuerpu cimeru.
Ficheru:La Giralda en triple visión nocturna.JPG|La Giralda en triple visión nocherniega.
Giralda, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 82.JPG|La torre de la Giralda dende la Plaza Virxe de los Reis.
Giralda Sevilla.jpg|Puede lleese la pallabra &quot;FORTISSIMA&quot;, que ye parte de la inscripción que percuerre les cuatro cares.
Ficheru:Giralda Sevilla1.jpg |La Giralda dende la cai Alemanes.
Ficheru:Giralda de Sevilla con adornos.JPG|La Giralda dende'l patiu de les Naranxales. Fuéron-y asitiaes colgaduras pola proclamación de Felipe VI en xunu de 2014, que coindidió col Corpus Christi.
&lt;/gallery&gt;

== Retruques ==
{{VT|Giralda de Nueva York}}

La torre de la [[Ilesia de San Pedro (Carmona)|ilesia de San Pedro]] de [[Carmona]] ye bien similar a la Giralda. Nes llocalidaes d'[[Arbós]]&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=La Giralda de l'Arboç (L'Arboç - Baix Penedès)|URL=http://www.poblesdecatalunya.cat/element.php?y=1389|editorial=Pobles de Catalunya|fechaaccesu=12 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt; ([[Provincia de Tarragona|Tarragona]]) y [[Badayoz]] ([[Estremadura]]) esisten retruques de la torre sevillana.

N'EE.XX., l'antiguu [[Madison Square Garden]] de [[Nueva York]] cuntaba con un retruque &quot;americanizada&quot; de la Giralda inclusive más alta que la orixinal. Entamóse como remate d'esa torre una estatua de Diana de 5,5 metros que foi destruyida por una quema cuando s'esponía na Esposición de Chicago de 1893 y finalmente foi rematada por una diosa Diana de 4 metros d'altu que güei se caltién nel Muséu de Belles Artes de Filadelfia. En 1925 la Giralda neoyorquina foi derruida pol impagu d'unes hipoteques. L'edificiu non solo copiaba la Giralda, sinón qu'incorporaba elementos diversos de l'arquiteutura sevillana y foi unu de los primeros rascacielos d'aquella ciudá, pos el so tamañu (134 m) superaba en 30 m al orixinal. La combinación de renacencia y arte almohade sigui exerciendo la so fascinación nos sieglos XX y XXI. La ciudá de [[Kansas]] tópase hermanada cola de Sevilla y exhibe un retruque a menor escala. La correspondencia en Sevilla ye la &quot;estatua del indiu&quot; na avenida Kansas City.&lt;ref name=noticia&gt;{{cita publicación |autor=Antonio Morente|títulu=La familia americana de la Giralda|URL=http://elcorreoweb.es/historico/la familia americana-de-la-giralda-BCEC377042|editorial=El Correo de Andalucía|fecha=4 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt;

La Giralda sirvió de modelu para [[Universidá de Puertu Ricu, Cortil de Río Piedras#La Torre|la Torre]] de la [[Universidá de Puertu Ricu]] nel [[Universidá de Puertu Ricu, Cortil de Río Piedras|recintu de Río Piedras]] de la capital, [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan de Puertu Ricu]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Boriken365|títulu=Torre Universidá de Puertu Ricu Cortil de Río Piedras|url=http://www.boriken365.com/index.php/2013/02/09/torre-universidá-de puertu ricu-cortil-de-rio-piedres/|fechaaccesu=29 d'avientu de 2013|fecha=9 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt; 

Tamién nel Caribe, esiste un retruque del Giraldillo, la Giraldilla, nel [[Castiellu de la Real Fuercia de L'Habana]], en Cuba, que de la mesma inspiró'l logo de la marca de ron [[Havana Club]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Imaxe publicitaria del Ron Havana Club|url=http://4.bp.blogspot.com/-imGPEcVLTlo/TWbJzSokNXI/AAAAAAAAAK8/KDH2yKbswDE/s1600/Havana_Club_Ron_A%25C3%25B1ejo.jpg}}&lt;/ref&gt; 

Amás de los retruques nomaos, esisten copies más o menos modificaes de la torre en numberosos edificios partíos per tol mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Giralda Towers in the United States|URL=http://www.nyc-architecture.com/ARCH/ARCH-notes-municipal.htm|editorial=New York City Architecture|fechaaccesu=12 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=noticia/&gt; Dende la so construcción, ye modelu estructural de gran parte de los campanarios n'ilesies andaluces, españoles y americanes, siendo la [[Giraldilla (Carmona)|Giraldilla]] de [[Carmona]] la torre similar más próxima.

== Na cultura popular ==
La Giralda ye usada como un símbolu de la ciudá a la de nomar a ensame de negocios. Inclusive da nome a un [[camping]] asitiáu na llocalidá d'[[Isla Cristina]] na provincia de Huelva.

Desque s'asitiaron les jarras de azucenas nel sieglu XVIII, esti símbolu foi usáu en delles estancies de la catedral, n'ilesies de la archidiócesis, n'otros edificios diocesanos y en dellos edificios civiles, como ye'l casu de les portaes más recién de la Fábrica de Tabacos.{{harvnp|Molina y otros|1981|p=54}}

La torre ye mentada na obra ''El viaxe entreteníu'' (1603) d'[[Agustín de Rojas Villandrando]] y en ''El Quixote'' (1605) de [[Miguel de Cervantes]], que moró na ciudá mientres delles temporaes. escribiéron-y poemes los conocíos escritores [[Juan Ramón Jiménez]],{{harvnp|Molina y otros|1981|p=9}} los [[hermanos Álvarez Quintero]] y [[María de los Reyes Fuentes]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=&quot;Balada de la Giralda&quot; y &quot;La torre de Sevilla&quot;|URL=http://hemeroteca.sevilla.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1984/05/26/081.html|editorial=ABC de Sevilla|fecha=16 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt;

En 2013 apaeció nel popular videoxuegu ''[[SimCity (2013)|SimCity]]''.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=EP Madrid|títulu=La Giralda salta de Sevilla a 'SimCity'|url=http://www.diariodesevilla.es/article/videojuegos/1456147/la/giralda/salta/sevilla/simcity.html|editorial=Diariu de Sevilla|fecha=8 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt; Suel apaecer nes películes que tán ambientaes en Sevilla, ente les que s'inclúin les producciones de [[Hollywood]] ''Knight and Day'' (2010) y ''Assassin's Creed'' (2016).&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Sevilla, presente en Assassin's Creed, con Michael Fassbender|URL=http://elcorreoweb.es/cultura/sevilla-presente-en-assassin-s-creed-con-michael-fassbender-ED1757521|editorial=El Correo de Andalucía|fecha=12 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt; 

La Giralda inspiró, nel añu 2007, la portada de la [[Feria d'Abril]]. El diseñu foi obra de Ricardo Hernández González.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La portada de la Feria d'Abril de 2007 va algamar los 44 metros d'altor|URL=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/2006/12/05/018.html|editorial=ABC de Sevilla|fecha=5 d'avientu de 2006}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Giraldillo]]
* [[Catedral de Sevilla]]
* [[Arquiteutura relixosa de Sevilla]]
* [[Giralda de Badayoz|Retruque de la Giralda en Badayoz]]
* [[Giralda de Nueva York|Retruque de la Giralda en Nueva York]]

== Referencies ==

=== Notes ===
{{llistaref|2}}

=== Bibliografía ===
* ÁLVAREZ BENAVIDES, Alfonso (1913). ''La Giralda: noticia históricu-descriptiva del grandiosu monumentu hispalense: descripción xeométrica y artística espresando'l so volume y pesu''. Sevilla. Editorial: Asociación de Llibreros de Viejo.
* [[Teodoro Falcón|FALCÓN MÁRQUEZ, Teodoro]] [1989] (1999). ''La Giralda: rosa de los vientos''. Sevilla. Editorial: Diputación, Área de Cultura. ISBN 84-7798-153-1
* BARRIONUEVO FERRER, Francisco (2000). ''Giganta de Sevilla''. Sevilla. Editorial: Fundación El Monte. ISBN 84-89777-97-7
* GARCÍA DEL MORAL, Amalio (1987). ''La Giralda: 800 años d'historia, d'arte y de lleenda''. Sevilla. Editorial: Editoriales Andaluces Aconceyaes. ISBN 84-7587-087-2 (v.1); 84-7587-086-4 (o.c.)
* RODRÍGUEZ ESTÉVEZ, Juan Clemente (1998). ''El alminar de Isbiliya: La Giralda nos sos oríxenes (1184-1198)''. Sevilla. Editorial: Conceyu, Área de Cultura. ISBN 84-95020-32-7
* ALMAGRO GORBEA, Antonio; ZÚÑIGA URBANU, Juan Ignacio (2007). ''Atles arquiteutónicu de la Catedral de Sevilla''. Sevilla-Granada. Editorial: Escuela d'estudios árabes. CSIC. ISBN 978-84-7170-213-5
* MOLINA, Francisco (coord.) (1981). ''El Giraldillo''. Editorial: Monte de Piedá y Caxa d'Aforros de Sevilla. D.L. SE-212-1981
* BOSCH VILÁ, Jacinto (1984). ''Historia de Sevilla: La Sevilla islámica 712-1248''. Editorial: Secretariáu de Publicaciones de la Universidá de Sevilla. ISBN 84-7405-294-7
* SOBRINO, Miguel (2009). ''Catedrales. Les biografíes desconocíes de los grandes templos d'España''. Editorial:La Esfera de los Llibros. ISBN 978-84-9734-868-3

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Giralda}}

{{Tradubot|Giralda}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Monumentos d'Andalucía]]
[[Categoría:Catedral, Alcázar y Archivu d'Indies en Sevilla]]
[[Categoría:Arquiteutura de Sevilla]]
[[Categoría:Catedral de Sevilla]]
[[Categoría:Torres almohades d'España]]
[[Categoría:Torres de Sevilla]]
[[Categoría:Arquiteutura d'España]]
[[Categoría:Patrimoniu de la Humanidá n'España]]
[[Categoría:Torres campanariu d'España]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]]</text>
      <sha1>qldt8bn7bv9lrk8ywog3ssrmmktqi7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gareth Bale</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97932</id>
    <revision>
      <id>4493302</id>
      <parentid>4478861</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 8 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46884" sha1="1p8ixz4pqu1lxwo5c71kih9juaizcxi" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Gareth Frank Bale''' {{nym}} ye un {{futbolista}}.

[[Internacional (deporte)|Internacional absolutu]] cola [[Seleición de fútbol de Gales|seleición galesa]] dende 2006, Bale debutó con 16 años y 315 díes nun partíu contra [[Seleición de fútbol de Trinidá y Tobagu|Trinidá y Tobagu]], ostentando, a partir d'entós y per dellos años, el récor de ser el debutante más nuevu na historia del combináu británicu. Na actualidá ye'l segundu en siendo superáu en [[2013]] por [[Harry Wilson]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.mundodeportivo.com/20131016/futbol/internacional/harry-wilson-arrampúña-y el-primer-record-a-gareth-bale_54392048135.html|títulu=Harry Wilson arrampúña-y el primer récor a Gareth Bale|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''El Mundo Deportivo''}}&lt;/ref&gt;

Natural de la capital [[gales]]a [[Cardiff]], ye sobrín de Chris Pike, exdelantero y unu de los máximos anotadores históricos del equipu d'esa ciudá, el [[Cardiff City Football Club|Cardiff City FC]].&lt;ref&gt;{{cita web | títulu=Bluebirds of a feather are flocking together | periódicu=South Wales Echo| url= http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/2008/12/08/bluebirds-of-a-feather-are-flocking-together-in-91466-22425013/ | fecha=8 d'avientu de 2008|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|editor=Portal dixital NeilbrownNewcastle|títulu=Biografía de Bale|url=http://www.neilbrown.newcastlefans.com/cardiff/cardiff.htm|fechaaccesu=31 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130927105350/http://www.neilbrown.newcastlefans.com/cardiff/cardiff.htm|fechaarchivu=27 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt;

Ye consideráu como unu de los más grandes talentos emerxentes de la [[Premier League]] nel so momentu y del mundu na actualidá,&lt;ref&gt;{{cita web|periódicu=El Comercio|títulu=El Barcelona contauta col volante galés Gareth Bale|url=http://www.elcomercio.com/deportes/futbol/Barcelona-contauta-volante-Gareth-Bale_0_639536047.html|fechaaccesu=31 d'agostu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|editor=Portal dixital Fichaxes|títulu=Gareth Bale fai un nuevu chisgo a FC Barcelona y Real Madrid|url=http://www.fichajes.com/liga/gareth-bale-fai-un-nuevu-guino-a-fc-barcelona-y-real-madrid_42589|fechaaccesu=31 d'agostu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|editor=Diariu Estrella Digital|títulu=El Madrid mueve ficha por Gareth Bale|url=http://www.estrelladigital.es/deportes/Real-Madrid-mueve-Gareth-Bale_0_1343265751.html|fechaaccesu=31 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130219044608/http://www.estrelladigital.es/deportes/Real-Madrid-mueve-Gareth-Bale_0_1343265751.html|fechaarchivu=19 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|periódicu=El Diariu de Victoria|títulu=Pagan millonada por Bale|url=http://eldiariodevictoria.com.mx/2013/08/23/paguen-millonada-por-bale/|fechaaccesu=31 d'agostu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|editor=Portal dixital DefensaCentral|títulu=Bale empezar a ganar al vestuariu merengue|url=http://www.defensacentral.com/real_madrid/80032-primer-equipo-gareth-bale-ganar-vestuario-gales-cristiano-ronaldo-tweets-fichar-tottenham/|fechaaccesu=31 d'agostu de 2013}}&lt;/ref&gt; foi reconocíu con numberoses distinciones, tales como'l Premiu Carwyn James de la [[BBC]] galesa o'l premiu al [[Premiu PFA al xugador del añu Meyor Xugador de la Premier League]] —siendo'l cuartu galés en consiguilo— el cual ganó en dos ocasiones, xuniéndose asina a la selecta llista de bicampeones formada por [[Mark Hughes]], [[Alan Shearer]], [[Thierry Henry]] y [[Cristiano Ronaldo]].&lt;ref&gt;{{cita web| url=https://www.marca.com/2011/04/18/futbol/futbol_internacional/premier_league/1303105074.html | títulu=Escueyen a Gareth Bale como'l meyor xugador del añu na Premier | periódicu= [[Marca (periódicu)|Marca]] | fecha=18 d'abril de 2011 |fechaaccesu=31 d'agostu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web| url=https://www.marca.com/2013/05/02/futbol/1367506381.html|títulu=Gareth Bale, númberu unu de la Premier| periódicu= [[Marca (periódicu)|Marca]] | fecha=2 de mayu de 2013|fechaaccesu=20 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; Tamién tien nel so haber otres distinciones como'l premiu al [[Premiu PFA al xugador nuevu del añu Meyor Xugador Nuevu de la Premier League]] y el ser escoyíu en tres ocasiones como Xugador [[Gales|galés]] del Añu, ente munches otres. En 2011 integró'l [[Equipu del añu UEFA|Equipu ideal de la UEFA]],&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=1450035|títulu=L'equipu ideal UEFA 2011|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=ESPN}}&lt;/ref&gt; y en 2013 la [[FIFA]] incluyó-y na llista de los 23 candidatos al [[Balón d'Oru]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.marca.com/2013/10/29/futbol/futbol_internacional/1383027610.html|títulu=Yá se conocen los 23 nomaos al Balón d'Oru 2013|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''Marca''}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu, amás, la FIFA publicó un llistáu colos diez futbolistes más rápidos del mundu, ocupando Bale la primer posición al algamar una velocidá d'hasta 36.7 km/h.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://rpp.pe/futbol/mas-futbol/fifa-dio-a-conocer-quien-son-los-jugadores-mas-rápidos-del-mundo-noticia-632375/10|títulu=FIFA dio a conocer quién son los xugadores más rápidos del mundu|fechaaccesu=10 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt;

Bale foi camudando progresivamente la so posición sobre'l verde. Nos sos entamos nel [[Southampton Football Club|Southampton FC]] actuaba como un [[Defensa (fútbol)|llateral esquierdu]] con muncha llegada, destacando pola so velocidá y bon cuto de balón. Estes cualidaes fixeron que los sos primeros téunicos repararen nél a un carrilero con capacidá pa sorprender. Esa tónica apenes se modificar nes sos primeres temporaes col [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]], anque col pasu de los años foi apaeciendo más arriba, llegando inclusive a actuar como estremu.&lt;ref name=&quot;futbol.as_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2013/08/23/primer/1377211953_784092.html|títulu=Bale ye versatilidad: estremu, mediapunta ya inclusive llateral|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''As''}}&lt;/ref&gt; El so saltu definitivu dar na campaña [[Premier League 2010/11|2010-11]] cuando abandonó cuasi per completu'l llateral de la zaga defensiva, aumentando entós la so presencia n'ataque y sobremanera la so implicación col gol. Na so última temporada colos Spurs, específicamente nel tramu final d'aquel cursu, el so entrenador [[André Villes-Boes]], Le recolocó como [[Centrocampista#Mediapunta|mediapunta]].&lt;ref name=&quot;futbol.as_1&quot;/&gt; Esa temporada llegó a anotar un total de ventiséis goles,&lt;ref&gt;{{cita web|obra=[[Marca (periódicu)|Marca]]|títulu Tolos númberos de Gareth Bale|url=https://www.marca.com/2013/08/30/multimedia/graficos/1377877689.html|fecha=30 d'agostu de 2013|fechaaccesu=1 de setiembre de 2013}}&lt;/ref&gt; ventiún d'ellos na Premier League, estableciendo asina un nuevu récor dientro del club.&lt;ref name=&quot;record&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.tottenhamhotspur.com/news/spurs-10-sunderland-report-from-the-lane-190513/|títulu=Spurs 1-0 Sunderland: Report from the Lane...|editor=Páxina oficial del Tottenham|fecha=19 de mayu de 2013|fechaaccesu=20 de xunu de 2013|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Trayeutoria ==

=== Entamos ===

Bale llamó l'atención del [[Southampton Football Club]] con apenes nueve años, cuando apostó un tornéu de seis contra seis col Cardiff Civil Service Football Club.&lt;ref name=&quot;buscabiografias_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.buscabiografias.com/bios/biografia/verDetalle/9952/Gareth%20Bale|títulu=Biografía de Gareth Bale}}&lt;/ref&gt;

Mientres la so adolescencia, amás del fútbol, tamién prauticó otros deportes como l'h.oquei, el rugby o l'atletismu, siendo capaz de correr los 100 metros en 11,4 segundos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://elpais.com/elpais/2013/09/06/gente/1378488782_314812.html|títulu=Gareth Bale, un fíu de mamá|editor=Diariu ''El País''|fechaaccesu=11 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt; La superioridá qu'amosaba a la de prauticar deporte provocó que'l profesor d'educación física del institutu Whitchurch High School de Cardiff, Gwyn Morris, fixéra-y unes regles específiques pa siguir ameyorando. Estes valiéron-y p'ayudar, con dieciséis años, al equipu sub-18 del so institutu a ganar la Cardiff &amp; Vale Senior Cup, y pa darréu ingresar na academia del Southampton F. C. en [[Bath]].

Les sos notables aptitúes quedaron reflexaes nes sos calificaciones y gallardones n'educación física, y n'especial nes pallabres del so preparador Morris:&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Young Gareth made own rules|periódicu=The Daily Echo|fecha=13 de xineru de 2007|fechaaccesu=21 de xineru de 2007|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

{{cita|''Gareth has a fierce determination to succeed and has the character and qualities to achieve his personal goals. He is one of the most unselfish individuals that I have had the pleasure to help educate''.&lt;br /&gt;Gareth tien una fuerte determinación pa trunfar y el calter y les cualidaes pa llegar a les metes que se proponga. Amás ye una de les persones menos individualistes que tuvi'l prestar d'educar.|Gwyn Morris. 13 de xineru de 2007. Cardiff.}}

=== Southampton F. C. ===

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-left: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;

| style=&quot;text-align: left;&quot; | «[...] one of the most creative players even (though operating) from the left-back position whilst his defending improved immeasurably as the season progressed»
«[...] unu de los xugadores más creativos inclusive (anque en funciones) dende la posición de llateral esquierdu, ente que'l so defensa ameyoró descomanadamente mientres avanzaba la temporada»
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | — Adam Leich. ''Daily Echo'', 11 de mayu de 2007. [[Londres]].&lt;ref name=&quot;Adam Leitch_1&quot;&gt;{{cita noticia|autor= Adam Leitch|títulu=Introducing your Saints heroes...|periódicu= Daily Echo|fecha=11 de mayu de 2007|páxina= 20 |url= |fechaaccesu=3 de xineru de 2008 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;
|}

Bale debutó col primer equipu de los Saints el [[17 d'abril]] de 2006, cuasi al términu d'esa temporada, con apenes 16 años y 275 díes, edá que-y convirtió nel segundu debutante más novatu na historia del club. El debú del galés foi nun partíu contra'l
[[Millwall Football Club]] qu'acabó con victoria de 2 a 0.&lt;ref name=&quot;buscabiografias_1&quot;/&gt;

La siguiente temporada, la 2006/07, Bale afitar nel equipu titular del Southampton, qu'entós daquella s'atopaba na Championship —la segunda división inglesa— tratando d'algamar l'ascensu a la Premier. Nel primer partíu del campeonatu, el [[6 d'agostu]] de 2006, Gareth marcó'l so primer gol oficial col club, de llibre direutu ante'l [[Derby County Football Club|Derby Country]].&lt;ref&gt;{{cita web| títulu=Derby 2 Southampton 2| editor=Páxina oficial del Southampton| url=http://saintsfc.co.uk/match/?page_id=6599&amp;t=2&amp;fixture=2693144| fechaaccesu=21 de xineru de 2007| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071017182247/http://saintsfc.co.uk/match/?page_id=6599&amp;t=2&amp;fixture=2693144| fechaarchivu=17 d'ochobre de 2007}}&lt;/ref&gt; Na siguiente fecha volvió marcar de tiru llibre, esta vegada en [[St Mary's Stadium|St Mary's]] contra'l [[Coventry City Football Club|Coventry City]], y nel terceru, ante'l [[West Bromwich Albion Football Club|West Bromwich]], tuvo a puntu de volver repitir cuando mandó un espectacular disparu de falta al palu.

Primero que s'acabara l'añu 2006 Bale marcó otros trés goles más. El [[11 de payares]] anotó contra'l [[Sunderland Association Football Club|Sunderland]] y nel mes d'[[avientu]] ante [[Hull City Association Football Club|Hull City]] y [[Norwich City Football Club|Norwich]], siendo estos dos últimos goles de llibre direutu.

El so gran entamu de temporada valió-y pa ganar el premiu Carwyn James, que da la [[BBC Wales|BBC de Gales]], como Meyor Xugador Nuevu del añu 2006,&lt;ref name=&quot;Calzaghe scoops BBC Wales honour&quot;&gt;{{cita noticia| títulu= Calzaghe scoops BBC Wales honour| autor= BBC Sport | url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/wales/6157171.stm | fechaaccesu=21 de xineru de 2007 | fecha=3 d'avientu de 2006}}&lt;/ref&gt; y meses dempués, el [[4 de marzu]] de 2007, nuevamente foi nomáu Meyor Xugador Nuevu, pero de la [[Football League]]. La prensa calificó la temporada de Bale como «increíble».&lt;ref name=&quot;Adam Leitch_1&quot;/&gt;

El so postreru partíu col equipu del sur d'Inglaterra foi na primer ronda de les eliminatories d'ascensu a la [[Premier League|Premier]] ante'l Derby County —curiosamente l'equipu contra'l qu'anotó'l so primer gol de profesional—, el [[12 de mayu]] de 2007, partíu nel que se retiró mancáu. Acabó la temporada con un rexistru de cinco goles nun total de cuarenta y cinco partíos.

=== Tottenham Hotspur F. C. ===
[[Ficheru:Gareth Bale - Spurs vs Brighton.jpg|thumb|right|200px|Bale en 2011 mientres un partíu ante'l [[Brighton &amp; Hove Albion Football Club|Brighton]].]]

Gareth Bale fichó pol [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur F. C.]] el [[25 de mayu]] de [[2007]], roblando un contratu por cuatro años, el Tottenham pagó [[Llibra esterlina|£]]7 millones al [[Southampton Football Club|Southampton FC]] más una serie d'incentivos polos cualos el trespasu podría algamar la cifra de [[Llibra esterlina|£]]10 millones de llibres, unos [[Euru|€]]14 millones. Gareth apostó'l so primer partíu col equipu londinense'l 12 de xunetu de 2007 nun amistosu contra'l [[St Patrick's Athletic Football Club|St Patrick's Athletic]], siendo sustituyíu nel minutu ochenta por molesties nuna pierna.

El so primer partíu oficial colos Spurs foi'l 26 d'agostu en [[Old Trafford]], campu del [[Manchester United Football Club|Manchester United]]. El 1 de setiembre, nel so segundu partíu oficial, marcó'l so primer gol, foi nun empate a 3 contra'l [[Fulham Football Club|Fulham]].
Nel so primer añu colos Spurs llogró'l so primer títulu como profesional, la copa de la lliga en venciendo al Chelsea 2-1.

Tres regulares campañes nel Tottenham, llegó la temporada 2010/11. Nesi cursu'l galés aprució na escena del fútbol mundial con un históricu hat-trick ante'l [[Inter de Milán|Inter]] na [[Lliga de Campeones de la UEFA 2010-11|Lliga de Campeones]]. Xugando pela banda esquierda, como interior y entá con ciertes obligaciones defensives para col so compañeru nel llateral maniegu, [[Benoît Assou-Ekotto|Benoit Assou-Ekotto]], Bale robló un segundu tiempu esllumante nel [[Estadiu Giuseppe Meazza|Giuseppe Meazza]]. El Tottenham perdía por 4 a 0 al cabu de los primeros 45 minutos, pero tres el descansu apaeció la figura de Bale pa marcar tres goles y agorar una remontada pa los Spurs. El milagru finalmente nun se concretó (4-3) pero aquel alcuentru, más que pola victoria del Inter, recordar pola notable actuación del galés.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.marca.com/2013/11/05/futbol/equipos/real_madrid/1383609943.html|títulu=Bale vuelve a Italia, onde tou empezó|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''Marca''}}&lt;/ref&gt;

Tres el so gran rendimientu nel añu 2010, dando asistencies de gol y marcándolos, grandes equipos d'[[Europa]] como'l [[Manchester United Football Club|Manchester United]], el [[Chelsea Football Club|Chelsea]], el [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2011/02/09/mas_futbol/1297236438_850215.html|títulu=N'Inglaterra asitien a Bale más cerca del Madrid|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|editor=Diariu ''[[As (periódicu)|AS]]''}}&lt;/ref&gt; o'l [[Futbol Club Barcelona]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://madrid-barcelona.com/2011-03-19/maxwell-al-milan-bale-al-baraa/|títulu=Maxwell al Milán, Bale al Barça|editor=Portal dixital madrid-barcelona|fechaaccesu=19 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170618213456/http://madrid-barcelona.com/2011-03-19/maxwell-al-milan-bale-al-baraa|fechaarchivu=2017-06-18}}&lt;/ref&gt; interesar en ficha-y. Sicasí Bale anovó'l so contratu col Tottenham en marzu de 2011.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2011/03/19/mas_futbol/1300489228_850215.html|títulu=Gareth Bale anueva col Tottenham hasta 2015|fecha=19 de marzu de 2016|editor=Diariu ''[[As (periódicu)|AS]]''}}&lt;/ref&gt; Al términu d'esa temporada foi escoyíu [[Premiu PFA al xugador del añu Meyor Xugador de la Premier]], superando a futbolistes consagraos como [[Carlos Tévez|Tévez]], [[Rafael van der Vaart|Van der Vaart]] o [[Nemanja Vidić|Vidić]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2011/04/18/mas_futbol/1303077603_850215.html|títulu=Gareth Bale ye escoyíu meyor xugador de la Premier|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''As''}}&lt;/ref&gt;

Mientres la so estancia en Londres, Gareth foi variando la so posición sobre'l verde progresivamente, partiendo como llateral, depués como interior y estremu, hasta llegar a mediapunta. Esta última variación dar mientres la temporada [[Premier League 2012/13|2012/13]] cuando [[André Villes-Boes]] empezó a allinialo detrás del delanteru. Nesta posición aumentó considerablemente les sos cifres goliadores, evidenciándose esta situación nel fechu de qu'acabara la [[Premier League 2012-13|2012-13]] con un rexistru de 21 goles.

Bale tamién foi determinante na [[Lliga Europa de la UEFA|Lliga Europa]], marcando dos goles de tiru llibre nos Dieciseisavos de Final contra'l [[Olympique Lyonnais]], que-y dio al Tottenham el pase a los Octavos de final. N'octavos atopar col [[Inter de Milán|Inter]], al que ganaron por 3 a 0 na ida, marcando Bale el primer tantu. Esa resultancia sería'l qu'a lo postrero-yos clasificaría pa la siguiente ronda porque na vuelta perdieron por 1 a 4.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://depor.pe/futbol-internacional/europa-league-inter-milan-golio-4-1-al-tottenham-quedu-esaniciáu-noticia-904330|títulu=Europa League: Inter de Milán golió 4-1 al Tottenham pero quedó esaniciáu|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''Depor''}}&lt;/ref&gt; En cuartos el Tottenham cayería esaniciáu ante'l [[FC Basel|Basilea]].

El galés remataría la temporada marcando'l gol del trunfu, ante'l [[Sunderland Association Football Club|Sunderland]], na última fecha de la Premier, resultancia que finalmente non -y bastó p'alzar a los Spurs a la parte de clasificación pa la Lliga de Campeones.

Sicasí, Bale foi escoyíu como'l [[Premiu PFA al xugador del añu Meyor Xugador de la Premier]]. Amás, los sos ventiún goles en lliga sirviéronlu pa establecer un nuevu récor de goles anotaos col club nuna mesma temporada de l'actual Premier.&lt;ref name=&quot;record&quot;/&gt; En total, sumando les sos apaiciones tanto colos Spurs como cola seleición de Gales, Bale terminó la temporada con un total de 31 goles y 17 asistencies.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2013/08/23/primer/1377211070_953100.html|títulu=El galés esplotó na 2012/13: 31 goles y dio 17 asistencies|apellíu=De Juan|nome=Manu|editor=Diariu ''[[As (periódicu)|AS]]''|fechaaccesu=23 d'agostu de 2013}}&lt;/ref&gt;

El so notable rendimientu valió-y pa ser nomáu, al llau de futbolistes como [[Cristiano Ronaldo]], [[Lionel Messi|Messi]] o [[Franck Ribéry|Ribéry]], ente otros, al premiu como [[Premiu al Meyor Xugador d'Europa de la UEFA Meyor Xugador d'Europa]] qu'apurre la [[UEFA]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.mundiario.com/articulo/deportes/nomaos-candidatos-premiu-meyor-xugador-uefa-2012-2013/20130807133252007788.html|apellíu=Domínguez Guimaraens|nome=Alejandro|fechaaccesu=7 d'agostu de 2013|títulu=Nomaos los candidatos al Premiu al Meyor Xugador de la UEFA 2012-2013}}&lt;/ref&gt;

=== Real Madrid C. F. ===
[[Ficheru:Gareth Bale 2015 (7).jpg|thumb|200px|Gareth Bale en 2015.]]

El [[1 de setiembre]] de [[2013]] anuncióse oficialmente'l so trespasu al [[Real Madrid Club de Fútbol]]. Bale robló un contratu por seis temporaes con un sueldu de 10 millones d'euros netos por caúna, convirtiéndose asina nel primer futbolista galés na historia del club.

Debutó cola elástica blanca'l día [[14 de setiembre]], ante'l [[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal]] en [[El Madrigal]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.infobae.com/2013/09/14/1508877-gareth-bale-debuta-el real-madrid-frente-al-villarreal|títulu=Gareth Bale debuta nel Real Madrid frente al Villarreal|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=INFOBAE}}&lt;/ref&gt; Nesi mesmu partíu, amás, Bale estrenóse como goliador al marcar el primer tantu del so equipu. El galés anotó'l 1 a 1 parcial y acabó siendo reemplazáu por [[Ángel Di María|Di María]] mediada la segunda parte. Trés díes depués, ante'l [[Galatasaray Spor Kulübü|Galatasaray]], fixo'l so debú en [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]] como madridista al ingresar nel minutu 64 en sustitución d'[[Isco]], cumpliendo una bona y activa actuación nel tiempu que tuvo en cancha, inclusive botó la falta qu'acabó col cuartu gol favorable a los blancos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/Actualidad_Primer_Equipo/1330159897128/noticia/Cronica/1-6:_Goliada_y_lideralgu_en_el debú européu.htm|títulu=1-6: Goliada y lideralgu nel debú européu|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Páxina oficial del Real Madrid}}&lt;/ref&gt;

El [[29 d'ochobre]] debutó como titular nel [[Estadiu Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]], ante'l [[Sevilla Futbol Club|Sevilla]], marcando dos goles y dando dos asistencies na contundente victoria de los blancos por 7 a 3.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.abc.es/realmadrid/noticias/20131031/abci-bale-exhibicion-realmadrid-201310311047.html|títulu=Primer exhibición de Bale, dos goles y dos asistencies.|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''ABC''}}&lt;/ref&gt; El primer tantu marcar con un asitiáu zurdazo a la escuadra y el segundu con un tiru llibre que s'esvió nel defensa sevillista [[Alberto Moreno Pérez|Moreno]]. Nel siguiente partíu lligueru, contra'l [[Rayo Vallecano de Madrid|Rayo Vallecano]], contribuyó al trunfu del so equipu con dos nueves asistencies, demostrando otra vegada les sos dotes de pasador.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/Actualidad_Primer_Equipo/1330171400527/noticia/Cronica/2-3:_Trunfu_en_Vallecas_y_doblete_de_Ronaldo.htm|títulu=2-3: Trunfu en Vallecas y doblete de Ronaldo|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Páxina oficial del Real Madrid}}&lt;/ref&gt;

El [[5 de payares]] anotó'l so primer gol como madridista na [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]], marcar en [[Turín]] ante la [[Juventus de Turín|Juventus]] con un remate pegáu al palu que fizo inútil la espurrida del porteru italianu [[Gianluigi Buffon|Buffon]]. L'alcuentru acabó con empate a dos, resultancia que sellaba virtualmente la clasificación de los blancos a la siguiente fase.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/Actualidad_Primer_Equipo/1330171774111/noticia/Cronica/2-2:_Pervalible_empate_en_el_Juventus_Stadium.htm|títulu=2-2: Pervalible empate nel Juventus Stadium|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Páxina oficial del Real Madrid}}&lt;/ref&gt;

Nel siguiente partíu, de Lliga contra la [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]], collaboró con una asistencia a [[Sami Khedira|Khedira]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/Actualidad_Primer_Equipo/1383852447259/noticia/Cronica/5-1:_Goliada_y_espectaculo_antes_d'el_paron.htm|títulu=5-1: Goliada y espectáculo antes del parón|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Páxina oficial del Real Madrid}}&lt;/ref&gt; El [[23 de payares]], de visita ante'l [[Unión Deportiva Almería|Almería]], marcó'l so cuartu gol nel campeonatu y cuatro díes más tarde, en [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]], abrió'l marcador ante'l [[Galatasaray Spor Kulübü|Galatasaray]] con un tanto de llibre direutu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.diez.hn/Empecipio/Ediciones/2013/11/27/Noticias/VIDEO-El golazu-de-Gareth-Bale-al-Galatasaray#.Upqx38SWaU4|títulu=VIDEO: El golazu de Gareth Bale al Galatasaray|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''Diez''}}&lt;/ref&gt;

El [[30 de payares]] el galés marcó'l so primer hat-trick col Madrid, llograr ante'l [[Real Valladolid Club de Fútbol|Valladolid]] nel [[Estadiu Santiago Bernabéu|Bernabéu]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2013/11/30/primer/1385835140_575332.html|títulu=Gareth Bale exerz de Cristiano|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''As''}}&lt;/ref&gt; Bale anotó'l primeru de cabeza, el segundu con un nidiu remate de derecha y el terceru de maniega tres un pase de [[Marcelo Vieira|Marcelo]], dando amás l'asistencia a [[Karim Benzema|Benzema]] nel otru tantu que completó la goliada de 4 a 0.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2013_14/primer/jornada_15/rma_vad/|títulu=Bale exerz de comandante|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''Marca''}}&lt;/ref&gt; Gareth convirtióse asina nel segundu británicu en consiguir un triplete, tres [[Gary Lineker]], na historia de la Lliga.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://futbol.as.com/futbol/2013/12/01/primer/1385891076_832588.html|títulu=Bale, segundu británicu en faer un hat-trick tres Gary Lineker|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''As''}}&lt;/ref&gt;

Estrenóse como goliador en [[2014]] nel primer partíu de la segunda vuelta de la Lliga, contra'l [[Real Betis Balompié|Betis]] nel [[Estadiu Benito Villamarín|Benito Villamarín]], anotando de falta direuta'l segundu tantu del so equipu na victoria final de 0 a 5.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2013_14/primer/jornada_20/bet_rma/|títulu=Xabi y Modric llancen al Madrid|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''Marca''}}&lt;/ref&gt; El [[8 de febreru]], ante'l [[Villarreal Club de Fútbol|Villarreal]], marcó'l primer tantu de los blancos dando amás una asistencia a [[Karim Benzema|Benzema]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.realmadrid.com/noticias/2014/02/4-2-victoria-con-doblete-de-benzema|títulu=4-2: Victoria con doblete de Benzema|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Páxina oficial del Real Madrid}}&lt;/ref&gt; 

El [[26 de febreru]] los blancos apostaron la ida de los octavos de final de la Lliga de Campeones, enfrentándose al [[FC Schalke 04|Schalke 04]] nel [[Veltins-Arena|Veltins Arena]]. El Madrid imponer por un contundente 1 a 6, marcando Bale un doblete.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite?c=RM_Noticia_FA&amp;cid=1330223950040&amp;pagename=RealMadridResponsive/RM_Noticia_FA/RM_Noticia|títulu=La prensa mundial destaca la exhibición del Real Madrid|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Páxina oficial del Real Madrid}}&lt;/ref&gt;

El [[16 d'abril]] apostó la final de la [[Copa del Rei de fútbol 2013-14|Copa del Rei]] ante'l [[Futbol Club Barcelona]]. Bale marcó'l tantu de la victoria nel minutu 85 tres una carrera de 60 metros,&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2013_14/copa/final/bar_rma/|títulu=De Príncipe a Rei|fechaaccesu=10 de mayu de 2016|editor=Diariu ''Marca''}}&lt;/ref&gt; conquistando asina'l so primer títulu col equipu blancu. 
El [[24 de mayu]] apostó la final de la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2013/14|Lliga de Campeones]] ante'l [[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]]. Marcó un gol rematando de cabeza un balón que cutió [[Ángel Di María]] y estenó [[Thibaut Courtois]]. El gol sirvió pa poner el marcador del partíu a 2-1 a favor del Real Madrid. El partíu acabó cola victoria del Real Madrid por 4-1. Con esi gol, consiguió ser el tercer xugador del Real Madrid que marca un gol na final de la Copa del Rei y otru na final de la Lliga de Campeones na mesma temporada. 
El 12 d'agostu foi titular na victoria 2-0 frente al [[Sevilla Fútbol Club]] pa ganar la [[Supercopa d'Europa]] na so ciudá natal, Cardiff.

El 28 de mayu de 2016 ganó la so segunda Lliga de Campeones de la UEFA, otra vegada ante'l [[Atlético de Madrid]], partíu que se decidió na tanda de penaltis, dempués de que dambos equipos nun pasaren del 1-1 nos 120 minutos, en dicha tanda Gareth anotó'l tercer llanzamientu, ganando finalmente'l [[Real Madrid]] (5-3).

== Seleición nacional ==

=== Seleición olímpica ===

Bale, quien nel so momentu taba dientro de la edá llende pa competir nos [[Xuegos Olímpicos de Londres de 2012]] foi consideráu pa conformar la [[seleición de fútbol del Reinu Xuníu]] pa competir en dicha competencia. Personalmente espresó que -y &quot;encantaría&quot; xugar nes Olimpiaes, diendo en contra de los deseos de l'[[Asociación de Fútbol de Gales]]. Magar la falta de sofitu de l'asociación galesa, esta nun s'interpunxo a los deseos de los xugadores galeses que deseyaben ser parte del equipu olímpicu británicu. Sicasí, Bale nun pudo formar parte del combináu británicu yá qu'en xunu d'esi añu agravóse-y una mancadura nel llombu que venía acarretando fai un par de meses.

=== Seleición absoluta ===

[[Ficheru:Gareth Bale - Wales - 2015 (2).jpg|200px|thumb|Xugando ante {{sel|Bélxica}} nun partíu de [[clasificación pa la Eurocopa 2016]].]]

Bale destacó abondo ceo na seleición sub-17 del so país, [[Gales]], yá que namái xugó trés partíos. [[John Benjamin Toshack|John Toshack]] ufiertó-y la oportunidá de debutar cola absoluta'l 27 de mayu de 2006 nun partíu contra [[Seleición de fútbol de Trinidá y Tobagu|Trinidá y Tobagu]]. Na so segunda apaición, contra {{sel|Eslovaquia}}, fixo un gol nuna de les sos especialidaes: los llanzamientos de falta, convirtiéndose asina nel xugador galés más nuevu en marcar en partíu oficial.

Nes clasificatorias a la [[Eurocopa 2012]], Bale foi unu de los titulares indiscutibles y una de les figures de la seleición galesa xunto con [[Craig Bellamy]], [[Aaron Ramsey]] y [[Ryan Giggs]], convirtiendo goles importantes. A pesar d'ello la seleición de Gales nun llogró clasificar, yá que tenía nel so grupu a rivales duros como les seleiciones de {{sel|Inglaterra}}, {{sel|Suiza}} o {{sel|Bulgaria}}, ente otros.

Años dempués, na [[clasificación pa la Eurocopa 2016]] de [[Francia]], foi unu de los grandes protagonistes de la so seleición al anotar cinco goles en seis partíos qu'asitiaron a la so seleición como primer de grupu. La so seleición clasificar pa la [[Eurocopa 2016]], siendo la primer participación de la historia del país na competición europea.

Contra tou pronósticu, la seleición galesa foi la sorpresa del tornéu llantándose en semifinales de la competición, anque fueron esaniciaos al cayer 2-0 contra la Portugal del so compañeru d'equipu [[Cristiano Ronaldo]]. A la so vuelta a Gales, la seleición foi recibida por un gran númberu d'aficionaos pa celebrar el bon papel que fixeren nel campeonatu, siendo Gareth Bale una de les figures más destacaes tantu de la so seleición como de la [[Eurocopa 2016]].

Tocantes a los sos desempeños pa los campeonatos de seleiciones, el xugador nun participó en nenguna fase final debíu al escasu potencial de la so seleición, bastante ye qu'ocupa el 55ᵘ llugar de la [[clasificación mundial de la FIFA]], teniendo en cuenta que nuna estimación tan solo participar un total de trenta y dos equipos na [[Copa del Mundu de Fútbol|Copa Mundial]] y dieciséis nel casu de la [[Eurocopa]]. Nes fases de clasificación pa los mentaos torneos anotó un total de venti goles en cuarenta y cinco partíos que sirvieron por que'l so equipu llograra l'accesu a les fases finales per primer vegada pa la [[Eurocopa 2016]].

Nes eliminatories mundialistas de 2010 y 2014 anotó un total de cuatro goles en quince partíos, ente que nes eliminatories europees de 2008, 2012 y 2016 anotó dolce en venticinco partíos.

== Estadístiques ==
''Pa más detalle vease [[Estadístiques de Gareth Bale]]''

=== Clubes ===
[[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px|]] ''Actualizáu al postreru partíu xugáu'l '''{{fecha|16|12|2017|enllaz=non}}'''.''

{|style=&quot;text-align: center;&quot; border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; width=150px| Club
!rowspan=&quot;2&quot; width=30px| Div.
!rowspan=2 width=50px | Temporada
!colspan=3 | Lliga
!colspan=3 | Copes&lt;br /&gt;Nacionales&lt;sup&gt;([[#1|1]])&lt;/sup&gt;
!colspan=3 | Copes&lt;br /&gt;Internacionales&lt;sup&gt;([[#2|2]])&lt;/sup&gt;
!colspan=3 | Total
!rowspan=2 | Media&lt;br /&gt;goliadora&lt;sup&gt;([[#3|3]])&lt;/sup&gt;
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
!align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]
!align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]]
!align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]]
!align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]
!align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]]
!align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]]
!align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]
!align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]]
!align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]]
!align=center| [[Competición (xuegu)#Partíos a dos|Part.]]
!align=center| [[Gol#Fútbol|Goles]]
!align=center| [[Gol#Asistencia|Asist.]]
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=4 valign=&quot;center&quot;|'''[[Southampton Football Club|Southampton F. C.]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{ING}}&lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=2 valign=&quot;center&quot;|[[Football League Championship|2ª]]
|2005-06
|2||-||-||-||-||-||-||-||-
!2!!0!!0!!0,00
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|2006-07
|38||5||12||5||-||-||-||-||-
!43!!5!!12!!0,12
|- style=&quot;text-align: center;&quot; style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
!colspan=2|Total club !! 40!! 5!!12!! 5!! 0!! 0!! 0!! 0!! 0!! 45!! 5!!12!! 0,11
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=8 valign=&quot;center&quot;|'''{{nowrap|[[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur F. C.]]}}'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{ING}}&lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=6 valign=&quot;center&quot;|[[Premier League|1ª]]
|[[Premier League 2007-08|2007-08]]
|8||2||1||1||1||-||3||-||-
!12!!3!!1!!0,25
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Premier League 2008-09|2008-09]]
|16||-||-||7||-||1||7||-||2
!30!!0!!3!!0,00
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||[[Premier League 2009-10|2009-10]]
|23||3||5||11||-||6||-||-||-
!34!!3!!11!!0,09
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||[[Premier League 2010-11|2010-11]]
|30||7||2||-||-||-||11||4||9
!41!!11!!11!!0,27
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||[[Premier League 2011-12|2011-12]]
|36||10||14||4||2||3||2||1||-
!42!!13!!17!!0,29
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
||[[Premier League 2012-13|2012-13]]
|33||21||9||3||2||3||8||3||3
!44!!26!!15!!0,59
|- style=&quot;text-align: center;&quot; style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
!colspan=2|Total club !! 146 !! 43 !!31!! 26 !! 5 !! 13 !! 31 !! 8 !!14!! 203 !!56!!58!! 0,27
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=&quot;7&quot; valign=&quot;center&quot;|'''[[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C. F.]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{ESP}}&lt;/small&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|rowspan=&quot;5&quot; valign=&quot;center&quot;|[[Primer División d'España|1ª]]
|[[Temporada 2013-14 del Real Madrid Club de Fútbol|2013-14]]
|27||15||13||5||1||2||12||6||4
!44!!22!!19!!0,50
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Temporada 2014-15 del Real Madrid Club de Fútbol|2014-15]]
|31||13||9||4||-||1||13||4||2
!48!!17!!12!!0,35
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Temporada 2015-16 del Real Madrid Club de Fútbol|2015-16]]
|23||19||11||-||-||-||8||-||4
!31!!19!!15!!0,61
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Temporada 2016-17 del Real Madrid Club de Fútbol|2016-17]]
|19||7||3||-||-||-||8||2||2
!27!!9!!5!!0,33
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Temporada 2017-18 del Real Madrid Club de Fútbol|2017-18]]
|5||2||1||2||-||1||5||2||3
!12||4||5||0,36
|- style=&quot;text-align: center;&quot; style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
!colspan=2|Total club !! 105 !! 56 !! 37 !! 11 !! 1 !! 4 !! 46 !! 14 !! 15 !! 162 !! 71 !! 56 !! 0,44
|- align=center bgcolor=000000 style=&quot;color: white;&quot;
!colspan=&quot;3&quot; valign=&quot;center&quot;|'''Total carrera''' !! 291 !! 104 !! 80 !! 42 !! 6 !! 17 !! 77 !! 22 !! 29 !! 410 !! 132 !! 126 !! 0,32
|-
| colspan=&quot;16&quot;|
&lt;div id=&quot;1&quot;&gt;&lt;sup&gt;'''(1)'''&lt;/sup&gt;&lt;small&gt; Inclúi datos de [[FA Cup]], [[Copa de la Lliga (Inglaterra)|Football League Cup]] (2006-13) / [[Copa del Rei de fútbol|Copa del Rei]], [[Supercopa d'España]] (2013-Act.).&lt;/small&gt;
&lt;div id=&quot;2&quot;&gt;&lt;sup&gt;'''(2)'''&lt;/sup&gt;&lt;small&gt; Inclúi datos de [[Lliga Europa de la UEFA|Lliga Europa]] (2007-11); [[Lliga de Campeones de la UEFA|Lliga de Campeones]] (2011-Act.); [[Supercopa d'Europa]], [[Copa Mundial de Clubes de la FIFA|Mundial de Clubes]] (2013-Act.).&lt;/small&gt;
&lt;div id=&quot;3&quot;&gt;&lt;sup&gt;'''(3)'''&lt;/sup&gt;&lt;small&gt; Nun inclúi goles en partíos amistosos. Descontáu un gol na temporada 2011-12 más tarde declaráu como autogol.&lt;ref name=&quot;DUBIOUS&quot;&gt;{{cita web|títulu=Reporte de los goles ente'l 12.10.2011-21.12.2011|url=http://www.premierleague.com/en-gb/news/news/dubious-goals-panel-ruling.html|editor=Páxina oficial de la Premier League|fechaaccesu=17 de xunu de 2013|fecha=12 de xineru de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120116102218/http://www.premierleague.com/en-gb/news/news/dubious-goals-panel-ruling.html|fechaarchivu=16 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|}
&lt;small&gt;&lt;center&gt;''Fuentes: [http://es.soccerway.com/players/gareth-bale/15482/ Soccerway] - [http://www.transfermarkt.es/gareth-bale/leistungsdaten/spieler/39381 Transfermarkt] - [https://www.bdfutbol.com/es/j/j95059.html BDFutbol] - [https://www.premierleague.com/stats/top/players/goal_assist?se=54 Premier League] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911064033/https://www.premierleague.com/stats/top/players/goal_assist?se=54 |date=2016-09-11 }}.''&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

=== Seleición nacional ===
[[Ficheru:Soccerball current event.svg|20px|]] ''Actualizáu al postreru partíu xugáu'l '''24 de marzu de 2017'''.''

{|style=&quot;text-align: center;&quot; border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style=&quot;background: #F9F9F9; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#DDDDDD&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; width=150px|Seleición
!rowspan=&quot;2&quot; width=50px|Añu
!colspan=&quot;3&quot; width=110px|Amistosos
!colspan=&quot;3&quot; width=110px|Eurocopa


!colspan=&quot;3&quot; width=110px|Eliminatories&lt;br /&gt;Europees
!colspan=&quot;3&quot; width=110px|Mundial
!colspan=&quot;3&quot; width=110px|Eliminatories&lt;br /&gt;Mundialistas
!colspan=&quot;3&quot; width=110px|Total
! rowspan=&quot;2&quot; | Media&lt;br /&gt;goliadora
|-style=&quot;background:#DDDDDD&quot;

!width=30px|PX
!width=30px|G
!width=30px|A
!width=30px|PX

!width=30px|G
!width=30px|A
!width=30px|PX

!width=30px|G
!width=30px|A
!width=30px|PX

!width=30px|G
!width=30px|A
!width=30px|PX

!width=30px|G
!width=30px|A
!width=30px|PX

!width=30px|G
!width=30px|A
|-style=&quot;text-align:
center;&quot;
|rowspan=&quot;13&quot; align=center valign=center|'''{{selb|Gales}}'''
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2005-06
| 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - 
! 1 !! 0 !! 1 !! 0,00
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2006-07
| 1 || 0 || 0 || - || - || - || 4 || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - 
! 5 !! 2 !! 0 !! 0,40
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2007-08
| 1 || 0 || 0 || - || - || - || 4 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - 
! 5 !! 0 !! 1 !! 0,00
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2008-09
| 3 || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 6 || 0 || 1 
! 9 !! 0 !! 1 !! 0,00
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2009-10
| 2 || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 2 || 0 || 0
! 4 !! 0 !! 0 !! 0,00
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2010-11
| - || - || - || - || - || - || 3 || 1 || 0 || - || - || - || - || - || -
! 3 !! 1 !! 0 !! 0,33
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2011-12
| 2 || 1 || 1 || - || - || - || 4 || 2 || 1 || - || - || - || - || - || -
! 6 !! 3 !! 2 !! 0,50
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2012-13
| 2 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 6 || 4 || 0
! 8 !! 5 !! 1 !! 0,63
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2013-14
| 2 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 0 || 0
! 3 !! 1 !! 1 !! 0,33
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2014-15
| - || - || - || - || - || - || 6 || 5 || 2 || - || - || - || - || - || -
! 6 !! 5 !! 2 !! 0,83
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2015-16
| 1 || 0 || 0 || 6 || 3 || 0 || 4 || 2 || 0 || - || - || - || - || - || -
! 11 !! 5 !! 0 !! 0,45
|-style=&quot;text-align: center;&quot;
|2016-17
| 0 || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 5 || 4 || 1
! 5 !! 4 !! 1 !! 0,80
|-align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD; color:#000000&quot;
!colspan=&quot;2&quot; | Total
! 15 !! 3 !! 4 !! 6 !! 3 !! 0 !! 25 !! 12 !! 4 !! 0 !! 0 !! 0 !! 20 !! 8 !! 2 !! 66 !! 26 !! 10 !! 0,39
|}
&lt;small&gt;&lt;center&gt;''Fuentes: [http://www.transfermarkt.es/gareth-bale/nationalmannschaft/spieler/39381/verein_id/3864 Transfermarkt]''&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

==== Participaciones en fases finales ====
{| style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- style=&quot;color:black;&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
!width=&quot;200&quot;|Copa
!width=&quot;200&quot;|Sede
!width=&quot;140&quot;|Resultáu
!width=&quot;75&quot;|Partíos
!width=&quot;75&quot;|Goles
!width=&quot;75&quot;|Asistencies
|-align=&quot;center&quot;
|[[Eurocopa 2016]]
|{{FRA}}
|Tercer puestu
|6
|3
|1
|}

== Palmarés y distinciones ==
&lt;small&gt;''Nota: en '''negrina''' competición vixente.''&lt;/small&gt;
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot; width=100%
|- bgcolor=#CCDDCC style=&quot;color:black;&quot;
! width=&quot;16%&quot; align=center rowspan=2 colspan=&quot;2&quot;| Equipu(s)
! width=&quot;28%&quot; colspan=4 border 1px #000000| Nacionales
! width=&quot;7%&quot; align=center rowspan=2 | Subtotal
! width=&quot;28%&quot; colspan=4 border 1px #000000| Continentales
! width=&quot;7%&quot; colspan=1 border 1px #000000| Mundiales
! width=&quot;7%&quot; align=center rowspan=2 | Subtotal
! width=&quot;7%&quot; align=center rowspan=2 | Total
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=#CCDDCC style=&quot;color:black;&quot;
| width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|Lliga|Lliga nacional}}|| width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|Copa|Copa nacional}}|| width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|Supercopa|Supercopa nacional}}|| width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|Copa de Lliga|Copa de la Lliga nacional}}|| width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|C1|Lliga de Campeones de la UEFA / Eurocopa}} || width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|C2|Lliga Europea de la UEFA / Eurocopa Sub-21}} || width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|C3|Eurocopa Sub-19}} || width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|S1|Supercopa d'Europa de la UEFA}} || width=&quot;7%&quot;|&lt;small&gt;'''{{abreviatura|M2|Copa Mundial de Clubes de la FIFA}}
|- align=center
| &lt;small&gt;{{bandera|ENG}}&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot;|'''{{nowrap|[[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur F. C.]]}}
| –
| –
| –
| [[Ficheru:Carling.png|22px|link=Copa de la Lliga d'Inglaterra 2007-08]]
| bgcolor=#EFEFEF|'''1
| –
| –
| –
| –
| –
| bgcolor=#EFEFEF|'''– || bgcolor=#ABA|'''1
|- align=center
| &lt;small&gt;{{bandera|ESP}}&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot;|'''{{nowrap|[[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid C. F.]]}}
| [[Ficheru:Liga_trophy_(adjusted).png |16px|link=Primer División d'España 2016-17]]
| [[Ficheru:Copa_del_Rey_(adjusted).png|12px|link=Copa del Rei de fútbol 2013-14]]
| [[Ficheru:RFEFSCE2.png |13px|link=Supercopa d'España de Fútbol 2017]]
| –
| bgcolor=#EFEFEF|'''3
| [[Ficheru:Coppacampioni.png|13px|link=Lliga de Campeones de la UEFA 2013-14]] [[Ficheru:Coppacampioni.png|13px|link=Lliga de Campeones de la UEFA 2015-16]] [[Ficheru:Coppacampioni.png|13px|link=Lliga de Campeones de la UEFA 2016-17]]
| –
| –
| [[Ficheru:UEFASP2.png|10px|link=Supercopa d'Europa 2014]] [[Ficheru:UEFASP2.png|10px|link=Supercopa d'Europa 2016]] [[Ficheru:UEFASP2.png|10px|link=Supercopa d'Europa 2017]]
|
| bgcolor=#EFEFEF|'''9 || bgcolor=#ABA|'''12
|- align=center
| &lt;small&gt;{{bandera|GAL}}&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot;|'''{{nowrap|[[Seleición de fútbol de Gales|Seleición de Gales]]}}
| –
| –
| –
| –
| bgcolor=#EFEFEF|'''–
| –
| [[Ficheru:UEFA European Under-21 Championship (Campionato europeo di calcio Under-21).svg|12px|link=Eurocopa Sub-21 de 2013]]
| –
| –
| –
| bgcolor=#EFEFEF|'''1 || bgcolor=#ABA|'''1
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=#000000 style=&quot;color:white;&quot;
| colspan=&quot;2&quot;|'''Total
| '''1 || '''1 || '''1 || '''1 || '''4 || '''3 || '''1 || '''0 || '''3 || '''3 || '''10 || '''14
|}
&lt;small&gt;&lt;center&gt;''Actualizáu al últimu títulu conquistáu'l '''{{fecha|16|12|2017|enllaz=non}}'''.''&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

=== Distinciones individuales ===
{|align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- align=center bgcolor=#DDDDDD style=&quot;color:black;&quot;
!width=&quot;400&quot;|Distinción
!width=&quot;130&quot;|Añu
|-align=center
|Meyor xugador nuevu de la [[Asociación de Fútbol de Gales|FAW]]
|[[2007]]
|-align=center
|Xugador mozu del añu del [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]]
|[[2009]], [[2010]]
|-align=center
|Personalidá del añu pa [[BBC Wales]]
|[[2010]]
|-align=center
|Xugador Galés del añu
|[[2010]], [[2011]], [[2013]], [[2014]], [[2016]]
|-align=center
|[[FA Premier League Player of the Month|Xugador del mes de la Premier League]] 
|[[2010]], [[2011]], [[2012]], [[2013]]
|-align=center
|[[PFA Team of the Year|Equipu del añu PFA Premier League]]
|[[2011]], [[2012]], [[2013]]
|-align=center
|[[Equipu del añu UEFA]]
|[[2011]], [[2013]]
|-align=center
|[[Premiu PFA al xugador del añu]]
|[[2011]], [[2013]]
|-align=center
|Tercer máximu goliador de la [[Premier League]]
|[[Premier League 2012/13|2013]]
|-align=center
|[[Premiu PFA al xugador nuevu del añu]]
|[[2013]]
|-align=center
|[[Premiu FWA al futbolista del añu]]
|[[2013]]
|-align=center
|[[Xugador del Añu de la Premier League]]
|[[2013]]
|-align=center
|[[European Sports Media#Equipu del añu|Equipu del añu ESM]]
|[[2013]]
|-align=center
|Nomáu al [[Premiu al Meyor Xugador d'Europa de la UEFA|Meyor Xugador d'Europa de la UEFA]]
|[[Premiu al Meyor Xugador d'Europa de la UEFA 2013|2013]], [[Premiu UEFA al Meyor Xugador n'Europa 2016|2016]]
|-align=center
|Nomáu al [[FIFA Balón d'Oru]]
|[[FIFA Balón d'Oru 2013|2013]], [[FIFA Balón d'Oru 2014|2014]], [[FIFA Balón d'Oru 2015|2015]], [[FIFA Balón d'Oru 2016|2016]]
|-align=center
|Meyor Xugador de la [[Copa del Rei de fútbol 2013-14|Final de Copa del Rei]]
|[[Final de la Copa del Rei de fútbol 2013-2014|2014]]
|-align=center
|Finalista a Meyor Xugador d'Europa de la UEFA
|[[Premiu UEFA al Meyor Xugador n'Europa 2016|2016]]
|}

== Vida personal ==
Ta casáu con Emma Rhys-Jones, la so novia del institutu.{{ensin referencies}} La so primer fía nació nel Hospital Universitariu de Gales, Cardiff, el [[15 d'ochobre]] de [[2012]] y llámase Alba Violet Bale.{{ensin referencies}} La so segunda fía nació'l día 23 de marzu de 2016 llámase Nava Valentina Bale, tamién nacida de la so pareya Emma.{{ensin referencies}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|1989||Bale, Gareth}}

{{Tradubot|Gareth Bale}}

[[Categoría:Futbolistes de Gales]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]
[[Categoría:Persones de Cárdif]]</text>
      <sha1>1p8ixz4pqu1lxwo5c71kih9juaizcxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>General Motors</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97939</id>
    <revision>
      <id>4493314</id>
      <parentid>4486827</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49719" sha1="jnul4iz4oacd9y0vhmb6algovzuh8vk" xml:space="preserve">{{Organización}}

'''General Motors Company''' ye'l nome col qu'anguaño se conoz una compañía d'[[Estaos Xuníos]] d'[[automóvil|automóviles]], [[camión|camiones]] y motores, fundada en 1908 col nome de '''General Motors Corporation''' y reestructurada a partir del añu [[2009]] so la so actual denominación. Esta compañía tien la so sede central na llocalidá de [[Detroit]] ([[Michigan]]). Mientres gran parte del [[sieglu XX]] foi reconocíu como'l primer productor mundial d'automóviles, al empar de tener sol so abanicu de marques a la firma [[Chevrolet]], considerada la marca más vendida d'esti sieglu.&lt;ref&gt;[http://www.motoryracing.com/coches/noticias/la-historica-marca-chevrolet-y-la so-vixencia-pol tiempu/ La histórica marca Chevrolet y la so vixencia pol tiempu. ''Motor &amp; Racing - 01-02-2017'']&lt;/ref&gt; Coles mesmes, completaben esti catálogu inicial marques como [[Buick]], [[Cadillac]], [[GMC Truck]], [[Pontiac]] (cerrada en [[2008]]), [[Oldsmobile]] (cerrada en [[2004]]), [[Saturn Corporation|Saturn]] (cerrada en [[2010]]) y [[Hummer]] (cerrada en [[2010]]). La espansión de General Motors llegaba a otros llaos del mundu como'l continente européu (onde foi propietaria d'[[Opel]], [[Vauxhall]] y [[Saab]], esta última vendida en [[2010]] al consorciu [[Spyker]]), l'asiáticu ([[GM Daewoo]] de [[Corea]] y [[Subaru]] de [[Xapón]], esta última vendida a [[Toyota]]) y l'oceánicu ([[Holden]] d'[[Australia]]).

Tres dellos años al mandu de la producción mundial d'automóviles, en [[2009]] perdió'l so lideralgu como resultáu d'una fuerte crisis, que desaguó na quiebra de la General Motors Corporation y dio llugar a la fundación de la General Motors Company. Esta reestructuración traxo apareyáu'l desprendimientu de delles de les sos firmes, munches de les cuales fueron vendíes y otres direutamente desactivaes, siendo la postrera movida la de la venta del holding [[Opel]]-[[Vauxhall]] al [[Grupu PSA]] francés nel añu 2016.&lt;ref&gt;http://www.expansion.com/empresas/motor/2017/03/06/58bd0839ca4741y2348b45bf.html&lt;/ref&gt; Tres esta reestructuración, GM consiguiría reasitiase na tercer posición tres la xaponesa [[Toyota]] y l'alemana [[Volkswagen]]. Esi antiguu lideralgu sería finalmente recuperáu en [[2011]], tres una fuerte recesión en [[Xapón]] productu d'un desastre natural, que fadría perder a [[Toyota]] el so curtiu lideralgu a nivel mundial.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Cristina Galindo/Axencies (Madrid/Tokiu) |url=http://economia.elpais.com/economia/2013/01/28/axencies/1359356184_942397.html |títulu=Toyota destrona a GM como'l mayor fabricante mundial d'automóviles |añu=2013 |fechaaccesu=5 de mayu de 2013 |obra=El País }}&lt;/ref&gt;

Salvo esceiciones, General Motors vendió los sos modelos al traviés de delles marques distintes. En 2005, GM vendió en tol mundu 9,17 millones de vehículos de les siguientes marques: [[Buick]], [[Cadillac]], [[Opel]], [[GMC]], [[GM Daewoo]], [[Hummer]] (agora disuelta), [[Oldsmobile]] (agora disuelta), [[Pontiac]] (agora disuelta), [[Saab Automobile|Saab]] (vendida a [[Spyker]], formando Saab Spyker Automobile), [[Saturn Corporation|Saturn]] (agora disuelta), [[Holden]] y [[Chevrolet]]. GM opera una empresa de finances, [[General Motors Acceptance Corporation|GMAC Financial Services]], qu'ufierta financiamientu y seguros d'automóvil, residenciales y comerciales. La subsidiaria de GM [[OnStar]] aprove servicios d'información y seguridá de vehículos.

Por cuenta de la crisis económica mundial, en [[2009]] la empresa declarar en quiebra. Pa la so reestructuración, acordies con el [[capítulu 11 de la Llei de Quiebres d'Estaos Xuníos]] creóse una compañía nueva, col nome '''General Motors Company'''. La ''nueva General Motors'' agora tien los activos más importantes de la ''vieya GM'', que pasó de llamase '''General Motors Corporation''' a '''Motors Liquidation Company''' pa la so lliquidación. El gobiernu d'Estaos Xuníos inyectó un total de 50.000 millones de dólares d'Estaos Xuníos, a cambéu quedar col 60% de les aiciones, nesi momentu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2009/06/02/um/m-01930790.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100813192801/http://edant.clarin.com/diario/2009/06/02/um/m-01930790.htm |fechaarchivu=2010-08-13 }}&lt;/ref&gt;

Sicasí, a pesar de toes estes adversidaes, la empresa consiguió recuperar el so puestu de lideralgu nel mercáu mundial, apostrando a la so socesora [[Toyota]] al tercer llugar, como productu de la recesión sufrida pola industria xaponesa pola mor del terremotu del [[11 de marzu]] de [[2011]], na zona de la llocalidá de [[Fukushima (Fukushima)|Fukushima]].&lt;ref&gt;[http://www.motorpasion.com/fonda/el terremotu-en-japon-cute-con-fuercia-al sector-del-automovil El terremotu en Xapón cute con fuercia al sector del automóvil]&lt;/ref&gt; Por causa de esta recesión, General Motors recuperó'l so lideralgu a fines de la década del [[2000]], y que tamién dexó que'l xigante alemán [[Volkswagen]] consiguiera apoderase del segundu llugar, mandando a [[Toyota]] al tercer pasu del podiu.&lt;ref&gt;[http://www.motorpasion.com/industria/general-motors-vuelve ser-numbero-1 General Motors vuelve ser númberu 1]&lt;/ref&gt;

La marca d'automóviles norteamericana [[Chevrolet]], del grupu General Motors, celebró'l [[3 de payares]] de [[2011]] el so centésimu aniversariu, dende la so fundación en [[1911]]. Dende la fusión d'esta firma cola General Motors, foi la automotriz insinia de la compañía, aportando a la marca d'automóviles más vendida del mundu nel [[sieglu XX]]. La marca nació col nome de [[Chevrolet Motor Car Company]], frutu de l'alianza ente Louis Chevrolet y William Crapo Durant nel añu 1911, coles mires de fabricar coches pequeños y económicos.

[[Louis Chevrolet]], d'orixe suizu y nacionalizáu d'Estaos Xuníos, yera pilotu de coches de carreres. [[William Crapo Durant]] (tamién d'Estaos Xuníos), foi'l fundador de General Motors en 1908. Dempués de problemes financieros que provocaron la so salida de l'alministración de GM, acomuñóse con Louis Chevrolet pa crear la marca Chevrolet.

En 1915, les diferencies ente Chevrolet y Durant llegaron a tal puntu que Louis Chevrolet decidió vende-y a Durant la so participación y salir de la compañía. La marca Chevrolet pasó a formar parte del holding General Motors. Chevrolet foi tan rentable que Durant pudo mercar la mayor parte de les aiciones de GM y reconvertise nel so presidente en 1917, tres la so espulsión en [[1910]] por ponela en cantu de la bancarrota. En [[1920]], nuevamente sería espulsáu de GM pola so pésima alministración, pero esta vegada de forma definitiva.
&lt;ref&gt;http://www.motorpasion.com/chevrolet/chevrolet-celebra-el so-100-aniversariu-mientres-setiembre&lt;/ref&gt;

== Automovilismu ==
General Motors tien una estensa historia en numberoses formes d'automovilismu. Vehículos de la mayoría de les marques de GM fueron representaos en competición, onde quiciabes Chevrolet ye'l más prominente. En particular, el [[Chevrolet Corvette]] foi popular y esitosu en carreres internacionales de [[gran turismu (automóvil)|gran turismu]]. GM tamién ye un suministrador de componentes de carrera, como motores, tresmisiones y electrónica.

La llinia de motores de GM [[Oldsmobile Aurora]] foi esitosa en carreres open wheel d'estilu [[IndyCar Series|Indy]] mientres los años 1990, ganando munches carreres na pequeña clase V-8. Un Aurora V-8 non modificar nel Aerotech, consiguió 47 récores mundiales, incluyendo'l récor por resistencia de velocidá nel Motorsports Hall of Fame d'Estaos Xuníos. Apocayá, el [[Cadillac V-Series]] entró nes carreres. GM tamién usó munchos coches na serie de carreres d'Estaos Xuníos [[NASCAR]]. Anguaño'l [[Chevrolet Impala SS]] ye l'únicu participante en seriar pero nel pasáu'l [[Pontiac Grand Prix]], [[Buick Regal]], [[Oldsmobile Cutlass]], [[Chevrolet Lumina]], [[Chevrolet Monte Carlo|Chevrolet Monte Carlo SS]] y [[Chevrolet Malibú]] fueron tamién usaos.

N'[[Arxentina]], tuvo una destacada actuación nel [[Turismo Competición 2000]], el modelu [[Chevrolet Astra]] (deriváu del alemán [[Opel Astra]]), que magar la compañía entró bien tarde (24 años dempués de la creación de la categoría, en [[1980]]) alzar con tres títulos en solu siete años de participación: [[2004]], [[2006]] y [[2007]]. Hai de solliñar amás l'activa participación de la marca [[Chevrolet]] nesti país, na categoría [[Turismu Carretera]], dende los sos empiezos en [[1937]] hasta l'actualidá, collechando un total de 15 títulos. Amás de participar nestos dos categoríes, General Motors tuvo participación nos años 1970, nel [[Campeonatu Arxentín de Turismu Nacional]]. El modelu utilizáu foi l'[[Opel K-180]]. Sicasí, depués del zarru de la compañía en 1978, la compañía nun tuvo representación hasta entráu'l sieglu XXI, cola llegada de los [[Chevrolet Astra]]. Tamién la marca tien participación nel [[Top Race]], col modelu Vectra como representante

De xacíu, en [[Brasil]] tamién tuvo la mayor participación nel deporte, cuando foi creáu'l [[Stock Car Brasil]], reemplazando l'anterior Campeonatu Brasilanu de Turismos. Na antigua categoría, Chevrolet intervenía col so modelu Opala, enfrentando a los [[Ford Maverick]]. Ente que l'actual categoría, empezó siendo una monomarca [[Chevrolet]] mientres enforma tiempu, siendo utilizaos los [[Chevrolet Opala]], que fueron reemplazaos por prototipos creaos col xasis y motor del Opala, y más tarde reemplazaos polos [[Opel Omega|Chevrolet Omega]]. Depués d'ellos vinieron los [[Chevrolet Vectra]] y los [[Chevrolet Astra]]. Dempués d'ellos, la categoría almitió coches d'otres marques siendo Chevrolet representada pol Astra. Anguaño, el modelu Vectra GT ye l'utilizáu polos pilotos de la marca.

== Direición y estructura corporativa ==

=== Accionistes de General Motors Liquidation Company (en 2012) ===
* [[Sindicatu Americanu de los Trabayadores]] 33%
* [[Gobiernu de los Estaos Xuníos]] 32%
* [[Gobiernu de Canadá]] 12%
* Otros 23 %

=== Presidentes de la xunta direutiva de General Motors&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070310220109/http://www.gm.com/company/corp_info/history/corp_officer_hist/corporateleadershistory_chair.html Presidentes de la xunta direutiva de General Motors]&lt;/ref&gt; ===
* Thomas Neal Nov. 19, 1912 - Nov. 16, 1915
* Pierre S. du Pont Nov.16, 1915 - Feb. 7, 1929
* Lammot du Pont Feb. 7, 1929 - May 3, 1937
* Alfred P. Sloan, Jr. May 3,1937 - April 2, 1956
* Albert Bradley April 2, 1956 - Aug. 31, 1958
* Frederic G. Donner Sept. 1, 1958 - Oct. 31, 1967
* James M. Roche Nov. 1, 1967 - Dec. 31, 1971

* Thomas A. Murphy Dec. 1, 1974 - Dec. 31, 1980
* Roger B. Smith Jan. 1, 1981 - July 31, 1990
* Robert C. Stempel Aug. 1, 1990 - Nov. 1, 1992
* John G. Smale Nov. 2, 1992 - Dec. 31, 1995
* John F. Smith, Jr. Jan. 1, 1996 - April 30, 2003
* G. Richard Wagoner, Jr. May 1, 2003 - March 31, 2009
* Fritz Henderson, April 1, 2009 - December 1, 2009.
* Ed Whitacre, December 1, 2009.

==== Direutores de General Motors&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070418143555/http://www.gm.com/company/corp_info/history/corp_officer_hist/corporateleadershistory_ceo.html Direutores de General Motors]&lt;/ref&gt; ====
* Alfred P. Sloan, Jr. May 10, 1923 - June 3, 1946
* Charles Y. Wilson June 3, 1946 - Jan. 26, 1953
* Harlow H. Curtice Feb. 2, 1953 - Aug. 31, 1958
* Frederic G. Donner Sept. 1, 1958 - Oct. 31, 1967
* James M. Roche Nov. 1, 1967 - Dec. 31, 1971
* Richard C. Gerstenberg Jan. 1, 1972 - Nov. 30, 1974
* Thomas A. Murphy Dec. 1, 1974 - Dec. 31, 1980
* Roger B. Smith Jan. 1, 1981 - July 31, 1990
* Robert C. Stempel Aug. 1, 1990 - Nov. 1, 1992
* John F. Smith, Jr. Nov. 2, 1992 - May 31, 2000
* G. Richard Wagoner, Jr. June 1, 2000 - March 31, 2009

==== Presidentes de General Motors&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070418041526/http://www.gm.com/company/corp_info/history/corp_officer_hist/corporateleadershistory_pres.html Presidentes de General Motors]&lt;/ref&gt; ====
* George Y. Daniels Sept. 22, 1908 - Oct. 20, 1908
* William M. Eaton Oct. 20, 1908 - Nov. 23, 1910
* James J. Storrow Nov. 23, 1910 - Jan. 26, 1911
* Thomas Neal Jan. 26, 1911 - Nov. 19, 1912
* Charles W. Nash Nov. 19, 1912 - June 1, 1916
* William C. Durant June 1, 1916 - Nov. 30, 1920
* Pierre S. du Pont Nov. 30, 1920 - May 10, 1923
* Alfred P. Sloan, Jr. May 10, 1923 - May 3, 1937
* William S. Knudsen May 3, 1937 - Sept. 3, 1940
* Charles Y. Wilson Jan. 6, 1941 - Jan. 26, 1953
* Harlow H. Curtice Feb. 2, 1953 - Aug. 31, 1958
* John F. Gordon Sept. 1, 1958 - May 31, 1965
* James M. Roche June 1, 1965 - Oct. 31, 1967
* Edward N. Cole Nov. 1, 1967 - Sept. 30, 1974
* Elliott M. Estes Oct. 1, 1974 - Jan. 31, 1981
* F. James McDonald Feb. 1, 1981 - Aug. 31, 1987
* Robert C. Stempel Sept. 1, 1987 - July 31, 1990
* Lloyd Y. Reuss Aug. 1, 1990 - April 6, 1998
* John Frusciante, Jr. Oct. 5, 1998 - April 30, 2003

== Cuestiones corporatives ==

=== Polítiques sociales y medioambientales ===
GM foi siempres una empresa que fabricaba coches pesaos, grandes y contaminantes pero dio cuenta de que nun podía siguir fabricando esti tipu de modelos y en 2008 empezó a fabricar modelos como'l GMC Yukon Hybrid o l'actual Cadillac Escalade Hybrid.
Na actualidá la empresa ta concentrada nel desenvolvimientu del nuevu [[Chevrolet Volt]] que ye'l primer híbridu enchufable, que yá ta siendo comercializáu nos [[Estaos Xuníos]] dende mediaos de 2010; y espérase qu'a Llatinoamérica y Europa empiece la so venta a mediaos del 2012.

=== Vehículos alternativos ===
General Motors trabayó dende va tiempu en vehículos de teunoloxía alternativa, y apocayá lideró la industria con vehículos Flex Fuel de combustión llimpia que pueden funcionar con Y-85 (etanol) o gasolina. La empresa foi la primera n'usar [[turbocompresor]]es y foi una de les primeres defensores de los motores [[V6]] nos [[años 1960]], pero llueu perdió interés una y bones la carrera de los ''muscle car'' tuvo llugar. Ellos demostraron vehículos de [[turbina de gas]] propulsados con [[querosenu]],&lt;ref&gt;[http://www.conklinsystems.com/firebird/mlife.php Propulsión con querosenu]&lt;/ref&gt; un área d'interés en tola industria a finales de los [[años 1950]], pero a pesar del gran reciclaje térmicu (desenvueltu por Chrysler) el consumu de combustible yera demasiáu altu y el par d'arranque demasiáu baxu pal usu diariu. Fueron tamién unos de los primeres en llograr una llicencia de la teunoloxía del [[motor Wankel]], inclusive desenvolviendo'l [[Chevrolet Monza]] alredor de la central llétrica, pero abandonaron la configuración de motor alternativa en vista de la [[crisis del petroleu de 1973]]. Nos años 1970 y 1980, GM presentó los [[motor diésel|motores diésel]] y les teunoloxíes de [[desactivación de cilindros]] con resultaos desastroses por cuenta de la poca durabilidá nos diésel de Oldsmobile (este yera un motor de gasolina modificáu) y cuestiones de conducción nel Cadillac con motores de 4-6-8 cilindros.

En 1996, GM introdució'l [[General Motors EV1|EV1]], el primer [[vehículu llétricu]] modernu producíu en masa, que namái taba disponible n'arrendamientu. A pesar de la publicidá positivo xenerada por esti vehículu y una llarga llista d'espera pa los automóviles, la empresa atayó'l programa dempués de namái una pequeña producción, según ellos por cuenta de una &quot;falta d'interés de los consumidores&quot;. GM forzó la devolución de los vehículos EV1, anque dellos propietarios queríen quedase con ellos. La historia del desapoyo de GM pal so propiu productu ye rellatáu nel documental de 2006 ''[[Who Killed the Electric Car?]]'' ([[Idioma español|Español]]:¿Quién Mató al Vehículu Llétricu?). La comercialización del EV1 nel estáu de [[California]] deber al mandatu del [[vehículu de cero emisiones]] qu'esi estáu estableció en 1990, que obligaba a los fabricantes d'autos a producir cuotes preestablecidas d'esi tipu de vehículos que respeten el mediu ambiente. La retirada del mercáu del EV1 ta acomuñada a la suavización del mandatu por presión de tolos fabricantes automotrices.&lt;ref name=&quot;TwoBillion&quot;&gt;{{Obra citada |apellíu= Sperling, Daniel and Deborah Gordon |títulu= Two billion cars: driving toward sustainability |añu= 2009 |páxines= 24 and 189-191 |editorial= [[Oxford University Press]], New York |id= ISBN 978-0-19-537664-7 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Iniciativa híbrida ===
GM presentó'l primer vehículu híbridu comercial y foi unu de los primeros innovadores nel desenvolvimientu del [[vehículu híbridu]], fabricando trenes diésel-llétricos dende los años 1930 (pero ensin recuperación de la enerxía almacenada) y [[autobús|autobuses]] dende los años 1990. En mayu de 2004, GM presentó'l primera [[pickup]] híbridu según un vagón de pasaxeros híbridu. En 2005 apaez el nuevu [[vehículu conceptual]] [[vehículu híbridu|híbridu]] Opel Astra Diésel. El [[Saturn VUE]] Green Line de 2006 ye'l primer vehículu de pasaxeros híbridu de GM, pero tamién ye un diseñu nidiu. GM suxirió que les nueves teunoloxíes híbrides emplegaes van optimizar pa mayores velocidaes como les que s'atopen conduciendo n'[[autovía|autovíes]].

Caúna de les divisiones automovilístiques de GM fueron una vegada dirixíes a segmentos de mercáu específicos y, a pesar de dellos componentes compartíos, caúna estremábase de les otres con un estilu y (hasta ciertu puntu) teunoloxía únicos. Los componentes compartíos y la xestión corporativa común creó [[economía d'escala|economíes d'escala]] considerables, mientres les distinciones ente les divisiones crearon un camín de meyora ordenáu, con un nivel de primer comprador empezando con un práuticu y económicu Chevrolet y, (suponiendo prosperidá progresiva del comprador), moviéndose al traviés d'ufiertes de delles divisiones hasta l'alquisición d'un Cadillac. Les divisiones nun taben [[competición (deporte)|compitiendo]] ente elles sinón pasándose'l mesmu veceru, qu'entós siempres taría mercando un productu GM, colos beneficios fluyendo escontra una única corporación.

La industria de la posguerra namorar del conceutu de &quot;[[obsolescencia planiada]]&quot;, puestu en práutica poles innovaciones téunica y d'estilu, con un ciclu de productu típicu de trés años dientro de la industria. Nesti ciclu, una nueva cadarma de forma básicu yera presentáu y entós modificáu nos dos años siguientes con cambeos menores d'estilu. Ford GM, y [[Chrysler Corporation|Chrysler]] compitieron puxantemente nesta nueva redolada.

Por 1958, les distinciones ente divisiones empezaron a difuminarse, cola disponibilidad de motores d'altes prestaciones en Chevrolets y Pontiacs, y la introducción de modelos con tapicería d'alta calidá como'l [[Chevrolet Impala]] y el [[Pontiac Bonneville]] que tuvieron un preciu en llinia con delles ufiertes de Oldsmobile y Buick. Mientres esi tiempu Pontiac, Oldsmobile y Buick presentaron modelos compactos con estilu y preciu similares. Pa 1961, l'antigua estructura &quot;escalera&quot; ente divisiones había cuasi desapaecíu.

A mediaos de 1960, la mayoría de los vehículos de GM tuvieron fabricaos nunes poques ''plataformes'' comunes y nos años 1970, empezaron a usar paneles de selláu del xasis cuasi idénticos, difiriendo namái na tapicería interna y esterna. Esto viose especialmente nos vehículos de pasaxeros compactos ufiertaos poles divisiones. Sicasí, el periodu de 1960-75 foi quiciabes el meyor na historia de GM, yá que finalmente llogró un mercáu llixeramente cimeru al 50% del mercáu d'Estaos Xuníos.

El [[Chevrolet Vega]] presentáu pa ''automóvil del añu'' de 1971 estropió la reputación de GM más que quiciabes cualesquier otru vehículu na so historia. Llaráu de problemes d'oxidación y un motor d'aluminiu que yera propensu a fallar con poco quilometraxe, l'automóvil nun foi diseñáu y fabricáu colos estándares que los consumidores esperaben de GM.

Nos años 80, GM frecuentemente &quot;rebautizaba&quot; el vehículu esitosu d'una división a dellos modelos en distintes divisiones, toos asitiaos cerca l'unu del otru nel mercáu. Asina, la principal competencia d'un nuevu modelu de GM podría ser otru modelu aniciáu de la mesma plataforma. Esto llevó a la llamada &quot;canibalización&quot; del mercáu, onde les divisiones respeutives de GM perdieron el tiempu robándose ventes les unes de les otres, mientres otros esforcies más coordinaos (notablemente dende los fabricantes xaponeses) pudieron consiguir aumentar la penetración nel mercáu.

A finales de los años 90, la economía d'Estaos Xuníos taba creciendo y GM y Ford ganaron cuota de mercáu produciendo enormes beneficios principalmente cola venta de camiones llixeros y vehículos deportivos utilitarios. De 2000 a 2001, la Reserva Federal, nun movimientu pa encalorar el mercáu de valores, fixo 12 aumentos de la tasa d'interés socesivos. Dempués de los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]], una baxada severa de la bolsa de valores magnificó l'efectu de la pensión histórica y el fondu de beneficios de GM, bastiando una crisis. Al empar, esta crisis pasaba n'otres empreses d'Estaos Xuníos con histories similares como Ford, DaimlerChrysler, y [[United Airlines]]. GM empezó la so campaña ''Keep America Rolling'', qu'aguiyó les ventes, y otros fabricantes d'automóviles tuvieron forzaos a faer lo mesmo. Los fabricantes d'Estaos Xuníos vieron deteriorase los márxenes de beneficios.

En 2004, GM redirixió recursos del desenvolvimientu de los nuevos sedán a una acelerada renovación de los sos camiones llixeros y [[SUV]]s pa presentalos como modelos de 2007 a principios de 2006. Poco dempués d'esta decisión, los precios del combustible aumentaron más d'un 50% y esto de la mesma afectó'l valor de los plazos de los vehículos usaos y la conveniencia percibida de nueves ufiertes nestos segmentos del mercáu. El plan de mercadotecnia actual ta intentando vender estensamente estos vehículos modificaos pa ufiertar la meyor economía de combustible ''na so clase''. GM afirma que los sos camiones híbridos van tener aforros d'un 25% de consumu de combustible.

Nel branu de 2005 GM anunció que de manera darréu efectiva, el so emblema corporativu metalizado &quot;Mark of Excellence&quot; va empezar a apaecer en tolos vehículos apocayá presentaos y tolos nuevos modelos de vehículos de 2006 producíos y vendíos n'América del Norte. Esti movimientu vese como un intentu de GM d'acomuñar el so nome y les sos marques de vehículos más cercanamente. Les marques de vehículos de la empresa inclúin Chevrolet, Pontiac, Buick, GMC, Cadillac, Saab, Hummer y Saturn.

GM fomentó les ventes al traviés d'un descuentu d'emplegaos a tolos compradores. Comercializaos como'l preciu más baxu posible, GM llimpió una acumuladura d'inventariu de modelos de 2005 pa faer camín escontra la so llinia de 2006. Anque la publicidá foi una inyeición temporal pa les ventes, nun ayudar al balance final de la empresa. Asina, GM empezó a utilizar un énfasis anováu nes carauterístiques del productu nos sos anuncios y non yá el preciu.

=== Economía ===
Como ye'l casu de los otros dos fabricantes d'automóviles d'Estaos Xuníos, les tases de cambéu internacionales modifiquen les estratexes de ventes en suelu d'Estaos Xuníos y tienden a ayudar a les importaciones xaponés y coreanu (anque non a les ventes de los vehículos fabricaos n'América). Acusar a Xapón y China de manipoliar les tases de cambéu pa llograr una ventaya nel mercáu al traviés de compres d'Ayalgues d'Estaos Xuníos dempués de los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]] violando l'Artículu IV de los Alcuerdos del [[Fondu Monetariu Internacional]]; esta acusación facer en vistes ante'l Comité del Senáu d'Estaos Xuníos sobre Banca, Vivienda, y Asuntos Urbanos del 1 de mayu de 2002 pol economista y antiguu embaxador Ernest Preeg en nome de los fabricantes d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;MAPI (2002). [https://web.archive.org/web/20070310233208/http://www.mapi.net/html/prelease.cfm?release_id=393 Preeg Paper on Exchange Rate Manipulation] Manufacturer's Alliance&lt;/ref&gt; La esperada futura entrada de [[China]] nel mercáu automovilísticu d'Estaos Xuníos va ser probablemente aventayáu poles irreales tases de cambéu de moneda.

En marzu de 2005, el [[Gobiernu de Canadá]] apurrió 200 millones de [[dólar canadiense|dólares canadienses]] n'incentivos a General Motors pa les sos fábriques d'Ontario, y la seronda pasada apurrió 100 millones de C$ a Ford Motor Company pa espandir la producción y apurrir puestos de trabayu, según Jim Harris. Incentivos similares prometer a empreses automovilístiques non norteamericanes como Toyota; el ''Premier'' Dalton McGuinty dixo que'l dineru que la provincia y Ottawa comprometer pal proyeutu taba bien invertíu. El so gobiernu destinó 400 millones de C$, incluyendo l'últimu paquete pa Toyota de 125 millones de C$, al sector automovilísticu de la provincia, qu'ayudó a financiar proyeutos de la industria por un valor de $5.000 millones.

Per primer vegada, en 2004 el númberu total d'automóviles producíos por tolos fabricantes en [[Ontario]] superó a los producíos en [[Michigan]].

En 2007 rexistráronse 38.700 millones de dólares de perdes, les mayores de la so historia.&lt;ref&gt;{{cita web |fecha=[[13 de febreru]], [[2008]] |fechaaccesu=13 de febreru de 2008 |títulu=General Motors rexistra les mayores perdes de la so historia y anuncia 74.000 baxes. El xigante americanu acaba 2007 con unos númberos coloraos de 26.500 millones |url=https://www.elpais.com/articulo/economia/General/Motors/rexistra/mayores/perdíes/historia/elpepueco/20080212elpepueco_10/Tes |editorial=[[El País]]}}&lt;/ref&gt; La mayor parte d'esta cantidá deber a incluyir 38.300 millones de dólares de gastos especiales por creitos fiscales non utilizaos. Ensin tener en cuenta los gastos especiales la perda neta amenorgar a 23 millones de dólares, una meyora respeuto al añu 2006. Al pie de esti anunciu tamién se comunicó que la empresa llevaría a cabu 74.000 baxes incentivaes.

Nel añu 2009 confirmóse que la economía de GM taba entrando nun fondu receso al respeutive de les economíes de los sos pares Ford y [[Chrysler LLC]]. El llunes 1 de xunu de 2009 declaróse la bancarrota de la compañía, poniéndose en marcha un plan de salvataje, orquestado pol Gobiernu de los Estaos Xuníos nel cual anuncióse l'entamu d'una serie de retayos participativos de la compañía.&lt;ref&gt;[https://www.abc.es/20090601/economia-empreses-motor/general-motors-mayor-bancarrota-200906010901.html General Motors, la mayor bancarrota industrial de la historia d'EE.XX.]&lt;/ref&gt; Productu d'estos retayos, fueron desactivaes y daes de baxa les marques [[Pontiac]] y [[Oldsmobile]], ente que s'empecipió la venta d'otres filiales tales como [[Saturn Corporation|Saturn]], [[Hummer]], [[Opel]], [[Saab]] o [[NUMMI]], que pasó 100% a manes de [[Toyota]].&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/articulo/economia/General/Motors/anuncia/fin/Pontiac/reduccion/produccion/elpepueco/20090427elpepueco_8/Tes General Motors anuncia'l fin de Pontiac y l'amenorgamientu de la so producción]&lt;/ref&gt; A esto, la posición ocupada pola marca [[Holden]] n'[[Australia]], dexó que dicha marca llogre salvase de dichu retayu, calteniendo la so posición como representante del grupu nel mercáu continetal [[Oceanía|oceánicu]].&lt;ref&gt;[http://economia.terra.cl/noticias/noticia.aspx?idNoticia=200906020723_EFE_ET2044 Holden asegura que la quiebra de GM nun afecta les sos operaciones n'Australia]&lt;/ref&gt;

Pal añu [[2010]], General Motors llanza una campaña de globalización de la so marca emblema [[Chevrolet]], que consiste na producción y venta de vehículos Chevrolet de diseñu y producción propia, evitando les sinergias como cuando producía modelos d'otres marques sol emblema de [[Chevrolet]]. Los primeros coches llanzaos so esti conceutu fueron los turismos [[Chevrolet Aveo]]&lt;ref&gt;[http://noticias.autocosmos.terra.com.ar/2011/01/21/gm-daewoo-camuda-de-nome-a-chevrolet-en-corea GM Daewoo camuda de nome a Chevrolet en Corea.]&lt;/ref&gt; y [[Chevrolet Cruze]].&lt;ref&gt;[http://mundoymotor.com/Non.161_0031_04_2011/mym_1113251143555.htm Chevrolet Cruze, global y de gran mundu]&lt;/ref&gt; Empecípiase tamién nel [[Mercosur]] la puesta en marcha del &quot;Proyeutu Viva&quot;, productu del cual son producíos el hatchback [[Chevrolet Agile]] y la pickup [[Chevrolet Montana]]. El sedán de representación [[Chevrolet Malibú]] tamién ye incorporáu a la política global, recibiendo en [[2010]] el rediseño inspiráu nos modelos mentaos. A fines d'esi añu, la compañía consigue recuperar a la marca alemana [[Opel]], que foi puesta en venta por GM, recibiendo un sofitu financieru per parte del Gobiernu Alemán y que finalmente terminaría arrenunciando d'esta aición, al devolver tol dineru emprestao por dichu Gobierno.&lt;ref&gt;[http://www.cnnexpansion.com/negocios/2009/11/30/gm-recupera-el control total-de-opel GM recupera'l control total de Opel]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://noticias.coches.com/noticias-motor/general-motors-quedar con-opel/7879 General Motors quedar con OPEL]&lt;/ref&gt;

Tres los desastres asocedíos el [[11 de marzu]] de [[2011]], col terremotu asocedíu na llocalidá xaponesa de [[Fukushima (Fukushima)|Fukushima]], la industria d'esi país entró nun fondu estáu de recesión, provocando'l desmoronamiento de [[Toyota]], empresa líder del mercáu mundial nesi momentu. Esta situación, sería aprovechada por General Motors pa retornar a la primer posición nel mercáu mundial, recuperando lo que dalguna vegada foi so.&lt;ref&gt;[http://noticias.coches.com/noticias-motor/tres-cuatro-ano-general-motors-recupera-el-n-1/43652 Tres cuatro años General Motors recupera'l nº 1]&lt;/ref&gt; L'impautu de la crisis en Toyota foi tal, que terminaría siendo apostrada tamién por [[Volkswagen]] al tercer llugar d'ente los trés máximos productores mundiales.&lt;ref&gt;[http://www.publispain.com/revista/seccion/motor/toyota_pierde_fidelidá_a_la so_marca.html Toyota pierde fidelidá a la so marca]&lt;/ref&gt;

=== GM en China General Motors ye'l fabricante d'automóviles estranxeru que más viende en [[China]], con un 12,5% del mercáu. La marca [[Buick]] ye especialmente fuerte, encabezada pol automóvil de segmentu C [[Buick Excelle]]. [[Cadillac]] empecipió les sos ventes en China en 2004, empezando con importaciones. GM llevó tamién la marca [[Chevrolet]] allá en 2005, tresfiriendo l'antiguu Buick Sail a esta marca. La empresa fabrica la mayoría de los sos vehículos pal mercáu chinu llocalmente, al traviés del so ''[[joint venture]]'' con [[Shanghai GM]]. La ''joint venture'' con [[SAIC-GM-Wuling Automobile]] tien tamién ésitu vendiendo camiones y furgonetes so la marca [[SAIC-GM-Wuling Automobile|Wuling]].

=== Reestructuración corporativa ===
Dempués de ganar cuota de mercáu a finales de 1990 y llograr enormes beneficios los valores de General Motors disparar a más de $80 por aición. Sicasí, en 2000, 12 aumentos socesivos de la tasa d'interés pola Reserva Federal pa encalorar el mercáu de valores, y un descensu severu del mercáu de valores dempués de los [[atentaos del 11 de setiembre de 2001]], causaron crisis de pensiones y fondos beneficiarios polo General Motors y munches otres empreses d'Estaos Xuníos. Los aumentos de los costos de l'asistencia sanitaria de los xubilaos de General Motors y el déficit no fondero Other Post Employment Benefit (OPEB) llevaron a la empresa a dictar un ampliu plan de reestructuración. Anque GM yá tomara la decisión de pagar dafechu'l so plan de pensiones, el so fondu OPEB convertir nuna cuestión pa la so tasa de bonos corporativa. GM espresara'l so desalcuerdu cola tasa de bonos; amás, los fondos beneficiarios de GM taben portándose con tases más altes de les esperaes de torna. Entós, dempués d'una perda de $10.600 millones en 2005, GM actuó rápido pa implementar el so plan de reestructuración. Mientres el primer trimestre de 2006 GM ganó $400 millones, señalando que'l cambéu d'enclín yá empezara anque munchos aspeutos del plan de reestructuración entá nun se fixeren efectivos.

En febreru de 2005, GM mercó con ésitu más aiciones d'una opción put de Fiat por $2.000 millones USD (€1.550 millones). En 2000, GM vendiera una participación del 6% del so accionariado a Fiat en cuenta de un 20% de participación nel fabricante d'automóviles italianu. Como parte del tratu, GM garantizó a Fiat una ''[[put option]]'' que, si exercer ente xineru de 2004 y xunetu de 2009, podría forzar a GM a mercar Fiat. GM aceptó la ''put option'' nesi momentu, quiciabes pa evitar ser adquirida por otru fabricante d'automóviles como DaimlerChrysler compitiendo cola filial alemana [[Opel]] de GM. La rellación empeoró, y Fiat falló n'ameyorala. En 2003, Fiat se recapitalizó, amenorgando la participación de GM al 10%.

En febreru de 2006, GM refundió los sos dividendos añales dende 2,00 a $1,00 por aición. L'amenorgamientu aforró $565 millones nun añu.

En marzu de 2006, GM desfacer de 92,36 millones d'aiciones (amenorgando la so participación del 20% al 3%) del fabricante xaponés [[Suzuki]], pa llograr $2.300 millones. GM orixinalmente invirtió en Suzuki a principios de los años 1980.

El [[23 de marzu]] de 2006, un consorciu priváu de capital incluyendo [[KKR]], [[Goldman Sachs Capital]] y [[Five Mile Capital]] mercó $8.800 millones, o'l 78% de [[GMAC]], el brazu d'hipoteques comerciales de GM.
La nueva entidá, onde GMAC va tener un 21% de participación, va conocese como Capmark Financial Group.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.freep.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060323/NEWS11/60323002 |publicación=Detroit Free Press |títulu=article |fechaaccesu=23 de marzu de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060902103010/http://www.freep.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060323%2FNEWS11%2F60323002 |fechaarchivu=2 de setiembre de 2006 }}&lt;/ref&gt;

El 3 d'abril de 2006, GM anunció que vendería'l 51% de [[GMAC]] en xunto a un consorciu lideráu por [[Cerberus Capital Management]], pagando $14.000 millones mientres 3 años. Los inversores tamién inclúin al brazu de capitales quitáu de [[Citigroup]] y [[Aozora Bank]] de Xapón. El grupu va pagar a GM $7.400 millones en total. GM va retener aproximao $20.000 millones en valor de financiamientu automovilísticu, unos $4.000 millones mientres trés años.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=GM to sell 51% of GMAC for $14 billion |url=http://autonews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060403/REUTERS/60403001/1078/BREAKING&amp;refsect=BREAKING |publicación=Automotive News |fechaaccesu=3 d'abril de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927173515/http://autonews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060403%2FREUTERS%2F60403001%2F1078%2FBREAKING&amp;refsect=BREAKING |fechaarchivu=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;

GM vendió la so participación del 8% en [[Isuzu]]'l 11 d'abril de 2006, pa llograr unos $300 millones adicionales.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.detnews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060411/UPDATE/604110423/1148/AUTO01 |títulu=GM sells Isuzu shares for $300 million |publicación=Detroit News |fechaaccesu=12 d'abril de 2006 }}&lt;/ref&gt;

El 26 de xunu de 2006, 35.000 emplegaos de GM aceptaron les compres de la empresa, bien sobre l'oxetivu de la empresa amenorgando significativamente los costos d'operación de GM y pasivos futuros.

El 26 de xunu de 2006, 12.600 emplegaos de [[Delphi Corporation|Delphi]], un provisor clave pa GM, aceptaron les participaciones y un plan ufiertáu por GM de xubilación antemanada pa evitar una fuelga, dempués de qu'un xuez aceptó atayar los contratos de los sindicatos de Delphi. A 5.000 emplegaos de Delphi dexóse-yos pasar a GM.

GM sigue abriendo nueves fábriques y moderniza les esistentes que nun tiende a publicar. Con meyores nes ventes, GM puede modificar los sos planes. Les fábriques programaes pa cerrase so la reestructuración entamada de GM inclúi (''fonte: General Motors Corporation''):
{| {{tablaguapa}}
|-
| '''Fábriques''' || '''Situación''' || '''Zarru''' || '''Papel''' || '''Númberu d'emplegaos'''
|-
| Scarborough Assembly van plant || [[Ontario]] || 1993 || Ensamblado de furgonetes || 2.700
|-
| Moraine Assembly (3rd shift) || [[Ohio]] || 2006 || Ensamblado de [[SUV]]s de tamañu mediu || 4.165
|-
| Oklahoma City Assembly || [[Oklahoma]] || Principios de 2006 || Ensamblado de [[camión|camiones]] y SUVs de tamañu mediu || 2.734
|-
| Lansing Craft Centre || [[Michigan]] || Mediaos de 2006 || Ensamblado del ''roadster'' [[Chevrolet SSR]] || 398
|-
| Spring Hill Manufacturing Line 1 || [[Tennessee]] || marzu de 2007 || Ensamblado del [[Saturn Ion]] seden y cupé || 5.776
|-
| Doraville Assembly || [[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]] || 2008 || Ensamblado [[Monovolume]] || 3.076
|-
| Lansing Metal Center || Michigan || 2006 || Fabricación de metal || 1.398
|-
| Portland Distribution Center || [[Oregón]] || 2006 || Distribución de partes || 95
|-
| Saint Louis Distribution Center || [[Missouri]] || 2006 || Distribución de partes || 182
|-
| Pittsburgh Metal || [[Pennsylvania]] || 2007 || Fabricación de metal || 613
|-
| Ypsilanti Processing Center || Michigan || 2007 || Procesáu de partes || 278
|-
| St. Catharines Engine || Ontario || 2008 || Partes motor/tresmisión || 1.699
|-
| Flint North 3800 || Michigan || 2008 || Motores || 2.677
|-
|}

== Discutiniu sobre los vehículos llétricos ==
El 30 de xunu de 2006 un documental sobre la desapaición del [[General Motors EV1|EV1]] y otros vehículos llétricos tituláu &quot;[[Who Killed the Electric Car?]]&quot; debutó nos cines d'Estaos Xuníos, creando crítica sobre la motivación detrás de la cancelación del so programa d'automóviles llétricos.

Abogaos, activistes, comentaristes y periodistes consumidores y el creadores del documental reclamen que GM hai [[sabotaxe|saboteado]] deliberadamente los esfuercios de la empresa de vehículos llétricos d'emisión cero al traviés de dellos métodos: fallando nel mercáu, nun produciendo vehículos apropiaos, nun satisfaciendo la demanda y usando programes d'arrendamientu namái con prohibiciones contra la compra dempués del final del arrendamientu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.pbs.org/now/shows/223/index.html#here |títulu=Pbs Now |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060613002538/http://www.pbs.org/now/shows/223/index.html#here |fechaarchivu=2006-06-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2003/03/11/eveningnews/main543605.shtml CbsNews]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ev1.org/#vigilog Ev1.org]&lt;/ref&gt;

El procesu de llograr el primer vehículu llétricu de GM, el EV1, foi difícil. El vehículu non podía mercase direutamente. Sicasí, General Motors ufiertaba un arrendamientu zarráu mientres trés años, ensin nenguna opción de renovación o compra residual. El EV1 taba namái disponible en concesionarios especialistes de Saturn, y namái en California. Antes de revisar les opciones d'arrendamientu, un renteru potencial tenía de pasar al traviés d'un procesu de 'precalificación' p'aprender les diferencies del EV1 respectu los otros vehículos. Dempués venía una llista d'espera ensin fecha d'entrega programada.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070105015910/http://pages.prodigy.net/noela/myev.htm Les mios esperiencies con EV (n'inglés)]&lt;/ref&gt;

Delles selmanes antes del debú de la película, la [[Smithsonian Institution]] anunció que la so esposición del EV1 taba siendo permanentemente esaniciada y l'automóvil EV1 puestu nun almacén. GM ye unu de los mayores contribuidores financieros del muséu, y dambes partes negaron qu'esti fechu contribuyera a la eliminación de la esposición.&lt;ref&gt;[http://www.detnews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060711/AUTO01/607110368/1148 Detnews]&lt;/ref&gt;

Sicasí, General Motors alderica la esistencia de cualquier combalechadura en redol a la muerte del EV1. Una entrada foi espuesta nel ''GM FastLane Blogue''&lt;ref name=repitida_1&gt;[https://web.archive.org/web/20061112233616/http://www.gm.com/company/onlygm/fastlane_Blogue.html GM FastLane Blogue]&lt;/ref&gt; en 2006 onde GM defendía la so decisión diciendo que nun podía garantizar que los vehículos podríen siguir siendo calteníos nun estáu d'operación seguro. El fabricante d'automóviles reconoz que quiciabes los eventos podríen dir de manera distinta, pero qu'a la fin ellos fixeron lo que yera meyor pal interés de la seguridá del consumidor.

General Motors respondió a quexes sobre l'esguace del programa del EV1: mientres los cuatro años disponibles pal públicu, namái se fabricaron 800 modelos EV1. Más de $1.000 millones fueron gastaos nel programa EV1, con una gran porción usada pa incentivos pal consumidor y mercadotecnia. Con una llista d'espera de 5.000 solicitantes, namái 50 persones finalmente taben dispuestes a aceptar un arrendamientu del EV1. Los provisores pararon la producción de pieces de recambiu por cuenta de la baxa demanda del EV1. Esto enzancó los arreglos y la seguridá siguida de los vehículos.

=== Dende General Motors ===
General Motors (GM) respondió al traviés d'una esposición nun blogue tituláu ''Who Ignored the Facts About the Electric Car?''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061113105706/http://fyi.gmblogs.com/2006/06/who_ignored_the_facts_about_th.html ''Who Ignored the Facts About the Electric Car?'']&lt;/ref&gt; por Dave Barthmuss del so departamentu de comunicaciones. Nun se dirixe a la película direutamente, una y bones él nun la vio, pero cunta'l puntu de vista de GM de la historia, sobre les sos gran inversión antes y dende el EV1, el llindáu mercáu a pesar de los sos esfuercios, y cómo ellos seique podríen remanar meyor l'esmantelamientu. Una cita:

&lt;blockquote&gt;''Sadly, despite the substantial investment of money and the enthusiastic fervor of a relatively small number of EV1 drivers — including the filmmaker — the EV1 proved far from a vidable commercial success.''&lt;/blockquote&gt;

Él apunta a les inversiones en teunoloxía de vehículos llétricos dende'l EV1: híbridu de dos maneres, híbridu enchufable a la rede, y programa de vehículos de célules de combustible. Los direutores de la película suxirieron que GM nun enrió darréu los sos progresos teunolóxicos col EV1 nestos proyeutos, y sicasí dexó &quot;podrecer&quot; la teunoloxía mientres se centraben n'iniciatives más rentables darréu como vehículos SUV.

A diferencia de la película, GM ta n'alza col hidróxenu, según Barthmuss:

&lt;blockquote&gt;''Although hydrogen fuel cell technology was cast as a cuerpu-in-the-sky technology by the moviemakers, GM is making great progress in fuel cell research and development and is on track to achieving its goal to validate and design a fuel cell propulsion system by 2010 that is competitive with current combustion systems on durability and performance, and that ultimately can be built at scale, affordably.''&lt;/blockquote&gt;

Según GM, non tolos modelos EV1 fueron destruyíos. Munchos fueron donaos a instituciones d'investigación, fábriques y museos, de xacíu pertenecientes a un mundu imaxinariu,yá que nunca s'escuchó que daquién aparte del muséu smithsonian tenga un EV1.&lt;ref name=repitida_1 /&gt;

Nun hai otru gran fabricante d'automóviles, dempués de Renault, qu'ufierte un vehículu dafechu llétricu diseñáu pal usu diariu nes rutes de tresporte públiques.&lt;ref name=repitida_1 /&gt; Sicasí'l vehículu llétricu noruegu Think Nordic, que Ford mercó y retrasó dempués d'un llanzamientu de namái arrendamientu similar, ye entá bien popular en Noruega gracies a la política del gobiernu de promover l'usu d'automóviles llétricos. Los vehículos llétricos en [[Noruega]] tán exentos d'impuestos, tienen aparcamientu gratis, pasen les carreteres de peaxe gratis y pueden conducir nos carriles bus pa evitar conxestiones de tráficu. Esto llevó a munchos consumidores noruegos a mercar unu de los munchos automóviles ''Think'' de segunda mano retiraos dempués de los programes d'arrendamientu fallíos n'otros países.

Munchos analistes coinciden en que tol escándalu formáu a partir de los fechos asocedíos col EV-1 y les notables intenciones petrolistas de GM, ayudaron a causar un descensu nes sos ventes y el lentu pero mortal descensu nel preciu de les sos aiciones, por cuenta de la progresiva perda de popularidá nel mercáu, polo que de los 3 fabricantes de Detroit, GM yera la más vulnerable al presentase la crisis de 2008.

== General Motors na Guerra Civil española ==
Mientres la [[Guerra Civil española]], General Motors tuvo ayudando al bandu subleváu de Franco dende'l primer momentu. Unviaben, sobremanera, vehículos de tresporte.{{ensin referencies}}

=== Apaiciones en películes ===
* ''[[Roger &amp; Me]]'' - el primer documental del direutor [[Michael Moore]]. La película critica General Motors por cerrar les sos fábriques na ciudá natal de Moore, [[Flint (Michigan)|Flint]] ([[Michigan]]), a pesar de tener beneficio récor. Dempués de que munchos de los habitantes de Flint perdieren los sos puestos de trabayu en GM, Moore afirma que la ciudá enfusar nun caos económicu.

* Los autobots de la película [[Transformers (película)|Transformers]] son coches de GMC.

== Ver tamién ==
* [[GMC]]
* [[Buick]] (namás [[China]], [[Méxicu]], [[Canadá]] y [[Estaos Xuníos]])
* [[Hummer]] (zarrada en 2010)
* [[Holden]]
* [[Cadillac]]
* [[Chevrolet]]
* [[Oldsmobile]] (zarrada en 2004)
* [[Pontiac]] (zarrada en 2010)
* [[Saturn Corporation|Saturn]] (zarrada en 2010)
* [[Daewoo]] (cambió a [[Chevrolet]] en 2011, sigue n'[[Uzbequistán]])
* [[Ravon]] (namás en Rusia)
* [[Tauro Sport Auto|Tauro]]

; Empreses filiales
* {{bandera|ARX}} [[General Motors d'Arxentina|GM Arxentina]]
* {{bandera|AUS}} [[Holden|GM Holden]]
* {{bandera|BRA}} [[General Motors do Brasil|GM do Brasil]]
* {{bandera|CHL}} [[General Motors de Chile]]
* {{bandera|COL}} [[GM Colmotores|General Motors de Colombia]]
* {{bandera|ECU}} [[General Motors del Ecuador S.A.]]
* {{bandera|MEX}} [[General Motors de Méxicu|GM Méxicu]]
* {{bandera|JPN}} [[Isuzu]]&lt;br/&gt;{{bandera|JPN}} [[Suzuki]]
* {{bandera|KOR}} [[GM Korea|Daewoo GM]]

; Modelos
* [[:Categoría:Modelos de Buick|Categoría:Modelos de Buick]]
* [[:Categoría:Modelos de Cadillac|Categoría:Modelos de Cadillac]]
* [[:Categoría:Modelos de Chevrolet|Categoría:Modelos de Chevrolet]]
* [[:Categoría:Modelos de Holden|Categoría:Modelos de Holden]]
* [[:Categoría:Modelos d'Oldsmobile|Categoría:Modelos d'Oldsmobile]]
* [[:Categoría:Modelos d' Opel|Categoría:Modelos d'Opel]]
* [[:Categoría:Modelos de Pontiac|Categoría:Modelos de Pontiac]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* Barabba, Vincent P. ''Surviving Transformation: Lessons from GM's Surprising Turnaround'' (2004)
* Chandler, Alfred D., Jr., ed. ''Giant Enterprise: Ford, General Motors, and the Automobile Industry'' 1964.
* Cray, Ed. ''Chrome Colossus: General Motors and Its Times.'' 1980.
* Farber, David. ''Sloan Rules: Alfred P. Sloan and the Triumph of General Motors'' O of Chicago Press 2002
* Gustin, Lawrence R. ''Billy Durant: Creator of General Motors'', 1973.
* Halberstam, David. ''The Reckoning'' (1986) detailed reporting on the crises of 1973-mid 1980s
* Keller, Maryann. ''Rude Awakening: The Rise, Fall, and Struggle for Recovery of General Motors'', 1989.
* Leslie, Stuart W. ''Boss Kettering: Wizard of General Motors'' [[Columbia University Press]], 1983.
* Maxton, Graeme P. and John Wormald, ''Time for a Model Change: Re-engineering the Global Automotive Industry'' (2004)
* Maynard, Micheline. ''The End of Detroit: How the Big Three Lost Their Grip on the American Car Market'' (2003)
* Rai, John B. ''The American Automobile: A Brief History''. [[University of Chicago Press]], 1965.
* Sloan, Alfred P., Jr. ''My Years with General Motors'', 1963.
* Weisberger, Bernard A. ''The Dream Maker: William C. Durant, Founder of General Motors'', 1979
* Thomas Midgley, Jr. (18 de mayu de 1889 – 2 de payares de 1944) Wikipedia
* DuPont (NYSE: DD) (abreviación avezáu de Y. I. du Pont de Nemours and Co.) Wikipedia

== Enllaces esternos ==
{{Wikinoticies|General Motors}}
{{Commonscat|General Motors}}
* [http://www.gm.com/ Sitiu web oficial]
* [https://www.invertironline.com/cotizacion/CotiTitu.asp?TID_Titulo=28128 Cotización de General Motors nel NYSE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808063358/https://www.invertironline.com/cotizacion/CotiTitu.asp?TID_Titulo=28128 |date=2007-08-08 }}
* [http://www.gmeurope.com/ Sitiu web oficial de GM Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004025630/http://www.gmeurope.com/ |date=2006-10-04 }}
* [http://www.gmworkersblog.com/ Blogue oficial de la compañía pa los emplegaos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829221101/http://www.gmworkersblog.com/ |date=2008-08-29 }}
* [http://www.gmblogs.com/ Blogues corporativos de GM: Fastlane y FYI]
* [http://www.gmability.com/ GMability, Sitiu de responsbilidad corporativa de GM]
* [https://web.archive.org/web/20061112234112/http://www.gm.com/company/gmability/edu_k-12/index.html Sitiu educativu de GM]
* [https://web.archive.org/web/20070410113800/http://www.gm.com/company/corp_info/history/gmhis1900.html Historia corporativa]

{{Tradubot|General Motors}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Empreses fundaes en 1908]]
[[Categoría:Empreses multinacionales]]
[[Categoría:Fabricantes d'automóviles d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:General Motors]]
[[Categoría:Empreses de Detroit]]
[[Categoría:Fabricantes d'autobuses híbridos llétricos]]</text>
      <sha1>jnul4iz4oacd9y0vhmb6algovzuh8vk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Final Fantasy VII</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98174</id>
    <revision>
      <id>4493154</id>
      <parentid>4492410</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60368" sha1="2tksoig2imy9sqnbwmbxlxuh97hgri8" xml:space="preserve">{{videoxuegu}}

{{nihongo|'''''Final Fantasy VII'''''|ファイナルファンタジーVII|Fainaru Fantajī Sebun}} ye un [[videoxuegu de rol]] desenvueltu y publicáu pola empresa [[Squaresoft|Square]] pa la plataforma [[PlayStation]]. Publicáu en 1997, tratar de la séptima entrega de la serie ''[[Final Fantasy]]'' y la primera de la saga en presentar [[Gráficos 3D por ordenador gráficos tridimensionales]], amosando personaxes dafechu renderizados sobre escenarios prerenderizados, amás de ser el primer xuegu de la serie en llanzase n'[[Europa]]. L'argumentu de ''Final Fantasy VII'' centrar nel protagonista [[Cloud Strife]], un mercenariu que primeramente se xune al grupu [[Ecoterrorismo|ecoterrorista]] ÁBANU pa detener el control mundial de la corporación Shinra que ta drenando la vida del planeta pa usala como fonte d'enerxía. Conforme la hestoria avanza, Cloud y los sos aliaos vense envueltos nun conflictu que representa una amenaza entá mayor pal mundu, enfrentándose a &lt;!--Adautación oficial al español de Sephiroth. NUN CAMUDAR ensin previu consensu.--&gt;[[Sefirot (Final Fantasy VII)|Sefirot]]&lt;!--NUN CAMUDAR ensin previu consensu. Adautación oficial al español de Sephiroth.--&gt;, l'antagonista principal del xuegu.

El desenvolvimientu de ''Final Fantasy VII'' empezó en 1994. El xuegu foi primeramente concebíu para [[Super Nintendo Entertainment System]], pero'l so desenvolvimientu foi treslladáu a [[Nintendo 64]]. Sicasí, yá que los cartuchos de Nintendo 64 escarecíen de la capacidá d'almacenamientu necesaria; Square decidió publicar pal sistema PlayStation nel so llugar, yá que utiliza'l [[CD-ROM]] como soporte d'almacenamientu. ''Final Fantasy VII'' foi dirixíu por [[Yoshinori Kitase]], escritu por Kazushige Nojima y Kitase, y producíu por [[Hironobu Sakaguchi]]. La música foi compuesta pol veteranu de la saga [[Nobuo Uematsu]], ente que l'antiguu diseñador de personaxes, Yoshitaka Amano, foi reemplazáu por [[Tetsuya Nomura]].

Ayudáu d'una gran precampaña publicitaria, ''Final Fantasy VII'' convertir nun ésitu de crítica y comercial de momentu. Foi orixinalmente llanzáu para [[Sony]] PlayStation, en 1998 para [[Microsoft Windows]], en 2009 para [[PlayStation Network]], en 2012 pa descarga dixital en [[Ordenador|PC]], y en 2013 para [[Steam]]. En 2014, foi publicáu pa dispositivos [[iOS]] y [[Android]] al traviés del serviciu esclusivu xaponés &quot;Dive In&quot;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://kotaku.com/square-enix-will-stream-final-fantasy-for-smartphones-i-1632339648|títulu=Square Enix Will Stream Final Fantasy for Smartphones in Japan|apellíu=Ashcraft|nome=Brian|obra=[[Kotaku]]|fecha=9 de setiembre de 2014|fechaaccesu=23 de setiembre de 2014|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; anque en iOS publicóse tamién a nivel mundial el 19 d'agostu de 2015.&lt;ref name=&quot;wireduk&quot;/&gt; El 5 d'avientu de 2015 llanzar pa PlayStation 4 anque, en llugar de ser la versión orixinal de PlayStation, tratar d'una adautación de la versión orixinal pa Microsoft Windows.&lt;ref name=&quot;PS4&quot;/&gt; Siguió vendiendo sólidamente—11 millones de copies contabilizaes en 2015,&lt;ref name=itunes&gt;{{cita web|url=https://itunes.apple.com/es/app/final-fantasy-vii/id1021566244|títulu=FINAL FANTASY VII|obra=App Store|fechaaccesu=5 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt; convirtiéndolo nel títulu más vendíu de la serie. ''Final Fantasy VII'' foi allabáu polos sos gráficos, sistema de xuegu, música y hestoria. La crítica centróse principalmente n'acometer contra la so [[Llocalización d'idiomes|llocalización al inglés]], sobre la que se realizaron les traducciones a otros idiomes que tampoco tuvieron exentes de crítica.

Foi reconocíu de manera retrospectiva como'l xuegu que popularizó los videoxuegos de rol xaponeses fora del so mercáu natal, y por contribuyir fuertemente al ésitu de PlayStation. Foi frecuentemente asitiáu ente los meyores xuegos de la hestoria en diverses llistes de videoxuegos. La popularidá del xuegu provocó que Square produxera una serie de remortines y precuelas englobadas nuna escoyeta de material [[multimedia]] conocida como ''[[Compilation of Final Fantasy VII]]''.

Tres una década de rumores y especulaciones, una nueva versión n'alta definición dafechu rehecha del xuegu foi anunciada na [[Electronic Entertainment Expo 2015]] para [[PlayStation 4]], amás d'otres plataformes entá por confirmar. El desenvolvimientu d'esta adautación va correr a cargu del productor, direutor y escritor orixinales, Yoshinori Kitase, Tetsuya Nomura y Kazushige Nojima, respeutivamente.

== Sistema de xuegu ==
Al igual que les anteriores entregues de ''[[Final Fantasy]]'', ''Final Fantasy VII'' compónse principalmente de trés apartaos: un [[mapamundi]], escenarios locales y una secuencia de batalla. El mapa del mundu ye un modelu tridimensional, amosando una escala amenorgada del mundu ficticiu del xuegu, al traviés del cual el xugador puede viaxar ente distintes llocalizaciones del xuegu.&lt;ref name=&quot;medios de tresporte&quot;&gt;{{cita llibru| añu=1997 | títulu=Final Fantasy VII ''North American instruction manual''. | páxines=15, 44–46 | editorial=Sony Computer Entertainment|id=SCUS-94163|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Al igual que les anteriores entregues el mapa del mundu puede ser travesáu a cuerpu, en [[chocobos]] y en [[dirixible]] o en tresporte marítimu (nesti casu, el [[submarín]] y un [[avión]] pueden ser usaos como barcu). Amás inclúi un mediu de tresporte adicional—un buggy.&lt;ref name=&quot;medios de tresporte&quot;/&gt;

Nos escenarios locales, los personaxes tán superpuestos sobre redolaes esguilaes de forma realista, tratándose d'un escenariu bidimensional prerenderizado que representa llugares como pueblos o montes.&lt;ref name=&quot;gamespotreview&quot;&gt;{{cita web| apellíu=Austin|nome=Steve | fecha=27 de setiembre de 1997 | títulu=Final Fantasy VII for PlayStation Review | url=http://www.gamespot.com/ps/rpg/finalfantasy7/review.html | obra=GameSpot | editorial=CBS Interactive | fechaaccesu=16 de xunetu de 2008 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Primeramente, l'área de xuegu acutar a la ciudá de Midgar, pero conforme'l xuegu avanza'l mundu enteru vuélvese accesible.&lt;ref name=&quot;medios de tresporte&quot;/&gt; El progresu de la llinia argumental desenvolver en gran parte per mediu de secuencies escrites, anque tamién s'utilicen [[Cinemática (videoxuegos)|cinemátiques]] prerenderizadas.&lt;ref name=&quot;Hist of FF7&quot;&gt;{{cita web|url=http://retro.ign.com/articles/870/870770p1.html|títulu=IGN Presents: The History of Final Fantasy VII|obra=IGN|editorial=News Corporation|nome=Rus|apellíu=McLaughlin|fecha=30 d'abril de 2008|fechaaccesu=14 de setiembre de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080917074604/http://retro.ign.com/articles/870/870770p1.html|fechaarchivu=2008-09-17}}&lt;/ref&gt;
=== Sistema de batalla ===
Les batalles, qu'o bien se producen aleatoriamente nel mapa o se desencadenen por aciu ciertos eventos, enfrenten al grupu del xugador contra unu o más enemigos. Ganar la batalla al ganar a tolos enemigos trai adquirir esperiencia, gil, y elementos. Sicasí, si tolos miembros del grupu queden simultáneamente fuera de combate o son incapaces de siguir la batalla (al ser petrificados, por casu), el xuegu acaba y el xugador tien de volver# a entamar la partida dende l'últimu puntu de guardáu. La escena de batalla ye una representación del área en 3D, como l'interior d'un edificiu o un prau, na cual el xugador dirixe a los personaxes en batalles contra enemigos controlaos pola [[Unidá central de procesamientu|CPU]].&lt;ref&gt;{{cita llibru| añu=1997 | editor=Square Electronic Arts | títulu=Final Fantasy VII ''North American instruction manual''. | páxines=20–25 | obra=Square Electronic Arts |id=SCUS-94163|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Ente que los personaxes presenten una estética ''[[super deformed]]'' nos escenarios por onde se mueven, los modelaos de los personaxes llucen un aspeutu más realista y proporcionáu nos combates.&lt;ref name=&quot;Hist of FF7&quot;/&gt; ''Final Fantasy VII'' ye'l primer xuegu de la saga en presentar modelos de los personaxes dafechu renderizados con polígonos, en cuenta de faelo con [[Sprite (videoxuegos)|sprites]] bidimensionales. Mientres les secuencies de batalla, el xuegu utiliza'l recurrente sistema de &quot;Batalla de tiempu activu&quot; (BTA) utilizáu per primer vegada en ''[[Final Fantasy IV]]''. A diferencia de xuegos anteriores de la saga que dexaben participar a cuatro o cinco personaxes jugables en combate, ''Final Fantasy VII'' namái dexa tres personaxes por batalla.&lt;ref name=&quot;ignreview&quot;&gt;{{cita web| nome=Jay |apellíu=Boor | fecha=3 de setiembre de 1997 | títulu=Final Fantasy VII Review | url=http://psx.ign.com/articles/150/150494p1.html | obra=IGN | editor=News Corporation | fechaaccesu=16 de xunetu de 2008|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[Característica (xuegos de rol)|sistema d'habilidaes]] en ''Final Fantasy VII'' basar nel usu de la Materia —orbes máxicos que se componen d'enerxía Mako entestada (la forma d'enerxía del planeta), que s'asitien en ranuras especiales nes armes y armadures, dexando al xugador personalizar les habilidaes del so grupu pa usar maxa, invocaciones, y habilidaes especiales. La Materia ta estremada en cinco categoríes; Materia verde o de maxa pa esconxurar encantamientos ofensivos y defensivos, Materia mariello o de comandu que da nueves habilidaes, Materia colorao o de invocación que dexa al personaxe invocar bisarmes, Materia morada o independiente qu'apurre una medría nos atributos del personaxe que lu lleve fornida, y Materia azul o de sofitu qu'ameyora a otra Materia cuando s'asitien en ranuras coneutaes (por casu, enllazando la Materia Fueu cola Materia Toes dexa al personaxe atacar a tolos enemigos simultáneamente al esconxurar Fueu). Sicasí, la mayoría de Materia basada en maxa mengua los atributos físicos del personaxe que lu lleve fornida. Al igual que los personaxes, la Materia puede xubir de nivel con esperiencia, desbloquiando habilidaes y funcionalidades más fuertes, llegándose a crear nueva Materia una vegada algamara'l máximu nivel.&lt;ref&gt;{{cita llibru| añu=1997 | editor=Square Electronic Arts | títulu=Final Fantasy VII ''North American instruction manual''. | páxina=35 | editorial=Square Electronic Arts|id=SCUS-94163|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Les invocaciones presentar nel xuegu, equipables con Materia, por aciu ataques con ellaboraes animaciones. Una versión modificada de los ''Ataques Desesperaos'' de ''[[Final Fantasy VI]]'' apaecen en ''Final Fantasy VII'' rebautizados como &quot;Llende&quot;. Cada personaxe xugable dispón d'una barra que va enllenándose gradualmente conforme van sufriendo daños na batalla. Cuando la barra ta dafechu llena, el personaxe ye capaz de desencadenar la so Llende, un ataque especial que xeneralmente inflige un dañu significativamente mayor nos enemigos que los ataques normales, o nel so defectu ayuden al grupu na batalla.&lt;ref name=&quot;Hist of FF7&quot;/&gt; A diferencia de la Materia, cada personaxe tien el so propiu conxuntu únicu de Llendes, que estrémense en cuatro niveles d'intensidá, anque un personaxe, Cait Sith, dispón namái de dos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://guides.ign.com/guides/494/page_2.html|títulu=Guides: Final Fantasy VII – Characters|obra=IGN|editorial=News Corporation|nome=Finn|apellíu=White|fechaaccesu=14 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt;

== Argumentu ==
=== Contestu ===
El marcu onde se desenvuelve'l xuegu ye similar al de ''[[Final Fantasy VI]]'' nel sentíu de que'l mundu del xuegu tien una teunoloxía considerablemente más avanzada que les primeres cinco apurres de la serie. Polo xeneral, la teunoloxía y la sociedá del xuegu averar a la d'una redolada de ciencia ficción industrial o postindustrial.&lt;ref name=&quot;OPM&quot;&gt;{{cita llibru| añu=2001 | títulu=Official U.S. PlayStation Magazine |fecha= agostu de 2001; |númberu=47 | páxina=16 | nome-editor=Ziff Davis}}&lt;/ref&gt; El mundu de ''Final Fantasy VII'', referíu nel xuegu como &quot;El Planeta&quot; anque retroactivamente bautizáu como [[Mundu de Gaia (Final Fantasy VII)|Gaia]], ta compuestu principalmente de trés grandes continentes. Nel continente oriental allúgase la ciudá de Midgar, una [[metrópolis]] industrial que sirve como ciudá capital amás d'allugar a la sede de la compañía d'enerxía llétrica Shinra, que funciona como la mayor parte del gobiernu mundial ''de facto'' del planeta. Otres llocalizaciones del mesmu continente son Junon (principal base militar de Shinra), Fuerte Cóndor (una fortaleza con un enorme cóndor cubriendo la parte cimera d'un reactor de Mako), la granxa Chocobo y Kalm (una pequeña ciudá inspirada na Europa medieval).

Nel continente occidental allúgase Gold Saucer (un parque d'atraiciones quedando la Prisión de Corel asitiada debaxo), Costa del Sol (una ciudá costera de vacaciones), Gongaga (una pequeña ciudá que contién los restos d'un reactor de Mako destruyíu), Nibelheim (un pueblu que mora na base del Mt. Nibel), Ciudad Cohete (l'allugamientu del llanzamientu fallíu d'un cohete de Shinra al espaciu), y Cañón Cosmo.

La tribu qu'habita en Cañón Cosmo enfatiza l'harmonía de la vida cola naturaleza y dedíquense al bienestar del planeta.&lt;ref name=&quot;cosmo&quot;&gt;{{cita llibru| añu=2005 | editor=Studio BentStuff | títulu=Final Fantasy VII Ultimania Ω | páxina=217 | idioma=xaponés|editorial=Square Enix|isbn=4-7575-1520-0}}&lt;/ref&gt; El so asentamientu cunta con un observatoriu y sirve como un centru d'investigación pa los que deseyen participar nuna filosofía conocida como'l &quot;Estudiu de la vida del Planeta&quot;, un estilu de vida que fomenta la deferencia pola naturaleza y enseña que'l planeta tien vida y enerxía na so ser.&lt;ref name=&quot;cosmo&quot;/&gt;

Wutai, un pueblu inspiráu na China y el Xapón premodernos, topar nuna gran islla del continente occidental. El continente asitiáu más al norte ye una masa de tierra llena de glaciares, y ente los sos pocos asentamientos inclúyense Ciudad Hueso (un sitiu d'escavación), Iciclos (una ciudá de vacaciones d'esquí), la mítica &quot;Ciudá de los Vieyos&quot;, y la Cueva del Norte, onde'l clímax del xuegu tien llugar. Tamién hai llugares sol mar accesibles namái por submarín; como por casu, un portaviones de Shinra fundíu.

=== Personaxes ===
{{AP|Personaxes de Final Fantasy VII}}
Los nueve principales personaxes jugables en ''Final Fantasy VII'' son [[Cloud Strife]], un mercenariu qu'afirma ser un antiguu miembru de primer clase de la unidá SOLDÁU de Shinra;&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Aeris:''' ¿Qué nivel teníes? / '''Cloud:''' ¿Nivel? / '''Aeris:''' Yá sabes, como SOLDÁU. / '''Cloud:''' Oh, yera el… Primer clase. }}&lt;/ref&gt; Barret Wallace, el líder del grupu rebalbu anti-Shinra ÁBANU; [[Tifa Lockhart]], una artista marcial y miembru d'ÁBANU, amás de ser una amiga de la infancia de Cloud; [[Aeris Gainsborough]]—[[Romanización (treslliteración)|treslliteráu]] n'otres traducciones como Aerith—,{{#tag:ref|Pa la traducción al inglés de ''Final Fantasy VII'' sobre la que se basa l'adautación al español, el nome del personaxe foi romanizado como &quot;Aeris&quot;. Puesto qu'en xaponés nun esiste'l soníu /θ/, el traductores consideraron que la romanización correuta debió de ser &quot;Aerith&quot; y pa les versiones n'inglés d'otros xuegos posteriores rellacionaos cola saga camudó'l nome, llevando esto a un discutiniu sobre la so correuta traducción.|group=n.}} una vendedora de flores que foi escorrida pola unidá d'operaciones especiales de Shinra, los Turcos, dende la so infancia;&lt;ref&gt;{{cita llibru| añu=2005 | editor=Studio BentStuff | títulu=Final Fantasy VII Ultimania Ω | páxina=30 | idioma=xaponés | editorial=Square Enix | isbn=4-7575-1520-0}}&lt;/ref&gt; [[Rede XIII]], una sabia criatura con forma de lleón cola que los científicos de Shinra esperimentaron; [[Cait Sith]] un robóticu gatu aldovino que monta sobre un moñecu Moguri móvil;&lt;ref&gt;{{cita llibru| añu=1997 | editor=Square Electronic Arts | títulu=Final Fantasy VII ''North American instruction manual''. | páxina=11 | editorial=Square Electronic Arts|id=SCUS-94163|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; [[Cid Highwind]], un pilotu que'l so suaño de ser el primer home nel espaciu esterior nunca se cumplió;&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Shera:''' Pulsió'l botón de Parada d'Emerxencia del motor, y detuvo la misión, pa salvar la mio vida. Depués retayóse'l Programa Espacial y anulóse el llanzamientu.}}&lt;/ref&gt; [[Yuffie Kisaragi]], una moza ninja y habilidosa lladrona; y [[Vincent Valentine]], un antiguu miembru de la unidá de los Turcos de Shinra, con quien esperimentaron 30 años antes de los acontecimientos del xuegu.&lt;ref&gt;{{cita llibru| añu=2005 | editor=Studio BentStuff | títulu=Final Fantasy VII Ultimania Ω | páxina=46 | idioma=xaponés | editorial=Square Enix | isbn=4-7575-1520-0}}&lt;/ref&gt; L'antagonista principal del xuegu ye [[Sefirot (Final Fantasy VII)|Sephiroth]]—afechu al español como Sefirot—, un antiguu miembru de SOLDÁU que remaneció dellos años tres dáse-y por muertu.&lt;ref&gt;{{cita llibru| añu=1997 | editor=Square Electronic Arts | títulu=Final Fantasy VII ''North American instruction manual''. | páxina=10 | editorial=Square Electronic Arts|id=SCUS-94163|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Historia ===
La hestoria de ''Final Fantasy VII'' empieza cola unión de [[Cloud Strife|Cloud]] a [[ÁBANU]], liderada por [[Barret Wallace|Barret]], que la so misión ye evitar que [[Shin-Ra, Inc.|Shinra]] drene la Corriente Vital del planeta, nuna serie d'asaltos escontra los reactores [[Mako (Final Fantasy VII)|Mako]], alredor de la ciudá de [[Midgar]]. Anque la primer misión tien ésitu, ÁBANU quedu atrapada n'otru reactor mientres al segundu asaltu. El reactor esplota, llanzando a Cloud de los niveles inferiores de Midgar escontra los suburbios. Este cai nuna zone de flores, dientro d'una ilesia, onde formalmente ye presentada [[Aeris Gainsborough|Aeris]].&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |editorial=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Aeris:''' ¿Tas bien? Esto ye una ilesia nos suburbios del Sector 5. De sópitu caíste de riba. De verdá qu'asusté. / '''Cloud:''' ……Tou fíxose añicos / '''Aeris:''' El techu y el macizu de flores tienen d'haber amortiguado la to cayida……Estimes.}}&lt;/ref&gt; Impulsáu pola llegada de Los Turcos de Shinra, unviaos a prindar Aeris, Cloud acepta ser el guardaespaldes de Aeris y defender de Los Turcos.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Aeris:''' Dime, Cloud. ¿Fuisti guardaespaldes dalguna vegada? Tu fexes de too, ¿non? / '''Cloud:''' ……Sí, eso ye. / '''Aeris:''' Entós, sácame d'equí.}}&lt;/ref&gt; Dempués d'axuntase con [[Tifa Lockhart|Tifa]], tamién miembru d'ÁBANU, nel sector 7, ellos se infiltran na casona del líder de la delincuencia del Sector 6, Don Puño. El grupu enterar de que Shinra afayó l'allugamientu del escondite d'ÁBANU y entama colapsar la [[plataforma]] cimera del Sector 7 nos suburbios.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Don Puño:''' Shinra ta intentando acabar con un grupu de rebeldes llamáu Ábanu y quier infiltrarse nel so xoril. Y van entartallalos...de verdá. Rompiendo'l soporte que caltién la placa que ta sobre ellos. / '''Tifa:''' ¿Romper el soporte? / '''Don Puño:''' ¿Sabes lo que va asoceder? ¡¡El blindaxe va faer PING y tou va faer BAMMM!! Oyí que'l so escondite atopar nel sector 7 de los suburbios...}}&lt;/ref&gt; Shinra destrúi'l Sector 7, matando a la so población y tres miembros d'ÁBANU. Los Turcos prinden a Aeris, en revelándose qu'ella ye la última sobreviviente de los &quot;Cetra&quot;,&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Cloud:''' ¿Por qué los Shinra van a por Aeris? / '''Elmyra:''' Aeris ye una Vieya. La única sobreviviente de los Vieyos.}}&lt;/ref&gt;(tamién llamaos Vieyos) una raza cercanamente en sintonía col planeta, y qu'enantes se pensaba estinguida. El presidente de Shinra cree que Aeris puede llevalo a la &quot;Tierra Prometida&quot;, una tierra [[Mitoloxía|mítica]] de [[fertilidá]], onde espera atopar abondosa enerxía Mako.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Presidente Shinra:''' ¿Nun lo sabéis? Llamar a sigo mesmos los Cetra, y vivieron fai millares d'años. Agora nun son más qu'una páxina escaecida na hestoria. / '''Rede XIII:''' Cetra… La rapaza, ¿ye una sobreviviente de los Cetra? / '''Presidente Shinra:''' Los Cetra y los Vieyos van amosanos el camín hasta la 'Tierra Prometida.' Tengo grandes esperances nella. / '''Rede XIII:''' ¿La Tierra Prometida? ¿Ye daqué más qu'una lleenda? / '''Presidente Shinra:''' Aun así ye demasiáu curiosu pa nun dir na so busca. Dizse que la Tierra Prometida ye bien fértil. …Si la tierra ye fértil… / '''Barret:''' Entós, ¡qué va ser de Mako! / '''Presidente Shinra:''' Precisamente. Por eso escalamos el dineru El reactor de Mako ye necesariu. La bayura de Mako a cencielles va brotar.}}&lt;/ref&gt;

Los miembros restantes d'ÁBANU deciden infiltrarse na sede de Shinra pa rescatar a Aeris. Dempués de lliberar a ella y a [[Rede XIII]], ellos escapen mientres la mayoría del personal nel edificiu Shinra, incluyíu'l presidente, fueron asesinaos. Cloud abarrunta que [[Sefirot (Final Fantasy VII)|Sefirot]](tamién descendiente de los &quot;Cetra&quot;), un home que se presume taba muertu, ta detrás del atentáu, barruntos confirmaos por un executivu qu'aliega guardar cuando Sefirot asesinaba al presidente y dicía-y qu'él nunca dexaría a Shinra reclamar la Tierra Prometida.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Cloud:''' ¿Tu vístilu? ¿Visti a Sefirot? / '''Palmer:''' ¡Sí, vilu!! ¡Vi-y con el mio propios güeyos! / '''Cloud:''' ¿Vístilu daveres? / '''Palmer:''' ¡Uh! ¿¡Diba mentir nun momentu como ésti!? ¡Y escuché tamién la so voz! Um, dixo daqué según que nun nos dexaría la Tierra Prometida.}}&lt;/ref&gt; L'equipu tamién s'entera de que mientres l'ataque de Sefirot en Shinra, el cuerpu ensin cabeza d'una criatura llamada &quot;[[Jenova|Jénova]]&quot; sumió del edificiu del centru d'investigación.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Cloud:''' …¿Escapóse? ¿Jénova…? / '''Rede XIII:''' L'exemplar de Jénova… Paez que xubió a la planta cimera utilizando l'ascensor pa los exemplares.}}&lt;/ref&gt; Mientres el fíu del presidente, Rufus Shinra, asume'l control de la empresa, ÁBANU escuerre a Sefirot al traviés del planeta, tarreciendo a que les sos intenciones sobre la &quot;Tierra Prometida&quot; puedan ser más destructives que les de Shinra. Al grupu más palantre xúnense-y [[Yuffie Kisaragi|Yuffie]], [[Cait Sith]], [[Vincent Valentine|Vincent]] y [[Cid Highwind|Cid]]. Cada miembru del grupu tien de llegar a un alcuerdu colos conflictos personales del so pasáu. L'algame completu del plan de Sefirot ye finalmente reveláu: si'l mundu ye estropiáu significativamente, la so Corriente Vital interna va concentrar nun intentu de sanar la firida. Sefirot pretende utilizar un poderosu conxuru llamáu ''Meteoritu'' pa mancar gravemente al planeta, afalando una reaición na Corriente Vital pa salvaguardar el planeta. Sefirot depués podría fundise cola totalidá de la enerxía del planeta, dexándo-y renacer como un dios y gobernador del planeta.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Aeris:''' ¿Cómo vas faelo pa fundite col Planeta? / '''Sefirot:''' Ye senciellu. Cuando'l planeta resulta estropiáu, ésti axunta Enerxía espiritual pa curar la firida. La cantidá d'enerxía que s'axunta dependi del tamañu de la firida. …¿Qué asocedería si una firida amenaciara la vida mesma del planeta? ¡Piensa na cantidá d'enerxía que podría axuntase! Ja ja ja. Y yo taría nel centru d'esa firida. Toa esa enerxía ilimitada va ser mio. Fundiéndome con tola enerxía del planeta, voi convertime nuna nueva forma de vida, una esistencia nueva. Entemeciéndome col planeta… voi dexar d'esistir tal como soi agora. Pa volver renacer como un 'Dios' y voi poder gobernar sobre toles almes. / '''Aeris:''' ¿Una firida tan poderosa como pa destruyir el planeta? ¿Estropiar… el Planeta? / '''Sefirot:''' Afítate nesa pintura. Meteoritu… la maxa destructor absoluta}}&lt;/ref&gt;

Nun templu antiguu creáu polos Cetra, ÁBANU intenta acabar col plan de Sefirot tomando la Materia Negro, necesaria p'activar ''Meteoritu'', pero Sefirot amuesa un misteriosu poder sobre Cloud, forzándolo a apurri-y la. Tarreciendo que Sefirot podría invocar a ''Meteoritu'', Aeris poner en marcha pa detenelo pola so cuenta. ÁBANU siguir al continente del norte, onde entren nuna antigua ciudá Cetra. N'atopando a Aeris en plenu rezu, Sefirot empieza afectar el comportamientu de Cloud, ya intenta obligalo a matala. Cloud aguantar a les órdenes de Sefirot, pero Sefirot apaez y matu a Aeris.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://uk.gamespot.com/features/6155700/index.html |títulu=Lucky Seven |fechaaccesu=6 de setiembre de 2008 |autor=[[GameSpot]] |idioma=inglés |cita=Extraido d'http://en.wikipedia.org baxu [[GFDL]] |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081013034121/http://uk.gamespot.com/features/6155700/index.html |fechaarchivu=13 d'ochobre de 2008 }}&lt;/ref&gt;
Dempués, de poner el so cuerpu en reposu, el grupu decide dise a ganar a Sefirot.

Cloud, sicasí, empieza a duldar de la so capacidá de controlar les sos propies aiciones. Influyíu por Sefirot, Cloud pon en dulda les sos alcordances y aportuna que nun ye realmente un humanu, sinón un modelu creáu a partir de la materia xenético de Jénova pol profesor Fueyu. Jénova yera una criatura interestelar que topeto contra'l planeta aproximao 2.000 años antes de los acontecimientos del xuegu. Jénova tuviera la intención d'infectar a tolos organismos vivientes del planeta con un virus qu'induz a la llocura y tresformamientos monstruosos;&lt;ref name=&quot;jenova&quot;&gt;{{cita llibru | añu=2005 | editor=Studio BentStuff | títulu=Final Fantasy VII Ultimania Ω | páxines=210–215 | idioma=Xaponés|editorial=Square Enix|isbn=4-7575-1520-0}}&lt;/ref&gt; ente les sos víctimes tuvieron la mayoría de los Cetra. Intentando defendese a sigo mesmu, el planeta crea bisarmes xigantes llamaos &quot;ARMA&quot;. La mayoría d'humanos fuxeron en cuenta de lluchar contra Jénova, sicasí, un pequeñu grupu de Cetra sobrevivientes llograron ganar y confinar Jénova.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Ifalna:''' Unos pocos Cetra sobrevivientes vencieron y zarraron a Jénova.}}&lt;/ref&gt; Finalmente, los restos de Jénova fueron afayaos pol Profesor Gast, investigador de la Corporación Shinra. Confundiendo a la criatura como Cetra, Gast dio autorización pa llevar a cabu un esperimentu pa producir un Cetra artificialmente por aciu la combinación de les célules de Jénova col fetu d'un neñu ensin nacer.&lt;ref name=&quot;jenova&quot; /&gt; Sefirot enterar de qu'él yera'l productu d'esti esperimentu mientres una misión na ciudá natal de Cloud y Tifa, Nibelheim. Él llegó a la conclusión de que yera un Cetra que se produxera puramente a partir de la materia xenético de Jénova. Él quemó Nibelheim, col enfotu de matar a tolos descendientes d'aquellos que creía qu'abandonaren a los sos antepasaos en defensa del planeta. Cloud confrontó a Sefirot mientres esta masacre, dempués Sefirot sume so circunstancies desconocíes y foi dau por muertu hasta'l so remanecimientu nel edificiu de Shinra. Cuando viaxa ÁBANU escontra'l Cráter del Norte pa faer frente a Sefirot, ésti fai creer a Cloud que nun s'atopaba en Nibelheim, amosando imáxenes d'un SOLDÁU col pelo escuro qu'ocupa'l llugar de Cloud na so memoria.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square Co |publicador=SCE Europe |fecha=14 de payares de 1997 |plataforma=PlayStation|cita='''Cloud:''' ¡Sefirot! ¡Sé que nos tas escuchando! ¡Sé lo que quies dicir! Que va cinco años nun taba en Nibelheim. Asina ye, ¿nun ye verdá? / '''Sefirot:''' Veo que por fin entendéis. / '''Cloud:''' Pero, te quiero faer una entruga. ¿Por… por qué faes esto? / '''Sefirot:''' Ja, ja, ja…… Quiero devolvete al to verdaderu ser. Aquel que me dio la Materia Negro…. aquel día… ¿Quién creyera qu'un esperimentu fracasáu llegaría a tener tanta utilidá? Fueyu morrería si saber. / '''Cloud:''' ¿¡Fueyu!? ¿¡Qué tien que ver él conmigo!? / '''Sefirot:''' Va cinco años fuisti… …construyíu por Fueyu, pieza per pieza, xusto dempués de que se quemar Nibelheim. Una marioneta fabricada con célules vibrantes de Jénova, la so saber, y el poder de Mako}}&lt;/ref&gt; Con Tifa ensin poder refutar lo que diz Sefirot, Cloud apúrre-y la Materia Negro a Sefirot, lo que-y dexa invocar a ''Meteoritu''. Esto, de la mesma da llugar al espertar de les ARMA. Mientres el terremotu qu'asocede, Cloud dixebrar de los sos compañeros y cai na Corriente Vital.

Mientres el ''Meteoritu'' invocáu por Sefirot avérase amodo al planeta, la Corporación Shinra centra los sos esfuercios en protexer a la humanidá de les ARMA.&lt;ref&gt;{{cita llibru | añu=2005 | editor=Studio BentStuff | títulu=Final Fantasy VII Ultimania Ω | páxines=58 | idioma=xaponés| editorial=Square Enix | isbn=4-7575-1520-0}}&lt;/ref&gt; Mentanto, los miembros d'ÁBANU llogren l'aeronave de Cid, el &quot;Vientu Fuerte&quot; (n'inglés,&quot;Highwind&quot;), y empieza la busca de Cloud. Ellos atopar nun estáu catatónico nuna &quot;isla enfermería&quot; onde llega dempués de la invocación de ''Meteoritu'''. L'actividá destructiva de les ARMA provoca una abertura na isla, depositando a Cloud y a Tifa na Corriente Vital, onde se reconstrúi la memoria de Cloud y entiende la verdá sobre'l so pasáu. Revelóse que Cloud nunca llogro xunise a SOLDÁU, y que'l SOLDÁU de pelo escuru de les sos alcordances foi realmente'l primer namoramientu de Aeris y el meyor amigu de Cloud, [[Zack Fair]]. Zack, Tifa, y Cloud llucharen mientres l'últimu ataque de Sefirot a Nibelheim. Anque Tifa y Zack fueron derrotaos, Cloud y Sefirot mancáronse gravemente unu al otru. Dempués de degollar a Jénova, Sefirot ye llanzáu na Corriente Vital por Cloud, llevándose la cabeza de la criatura con él. En cuenta de morrer, el so cuerpu y la so conciencia cristalizar n'enerxía Mako dientro del cráter de Jénova.

Cloud y Zack atopar ente los mancaos sobrevivientes que fueron deteníos por Shinra como parte d'un encubrimiento de la masacre de Sefirot. El Profesor Fueyu sometió estos sobrevivientes a un esperimentu, faciéndo-yos les mesmes meyores qu'a los miembros de SOLDÁU, un procedimientu qu'inclúi duches con Mako y la inyección de célules de Jénova. Toos sacante Zack entraron nun estáu de [[Coma (medicina)|coma]], y cuasi cuatro años más tarde, Zack dio fin al so confinamientu, llevándose a Cloud con él. Sicasí, les célules alien qu'habiten nel cuerpu de Cloud tamién dexó a Sefirot controlar el so comportamientu. Amás, la capacidá de doblar la información de les célules dexó a la mente de Cloud construyir una personalidá falsa en redol a la conducta de Zack, que lo llevó a creer que fuera SOLDÁU 1 ª Clase en Nibelheim. Zack foi asesináu pela rodiada de Midgar por soldaos de Shinra dempués de salva-y la vida a Cloud; mientres los últimos momentos de vida de Zack, diz-y a Cloud que viva por dambos. Dempués, Tifa afayó a Cloud, que llevaba un uniforme de 1 ª clase que Zack había-y atopáu, y ufiertó-y un trabayu con ÁBANU.&lt;ref name=&quot;jenova&quot; /&gt;

N'espertando Cloud, el grupu enterar de que Aeris, nos sos últimos momentos, taba invocando'l conxuru Sagráu cola Materia Blanco, l'únicu mediu d'oponese a ''Meteoritu''. Anque tuvo ésitu, Sefirot torgó que'l conxuru manifestárase. Tomando la decisión de protexer a la humanidá d'ARMAR antes de dir tres Sefirot, Shinra y ÁBANU destrúin les ARMA, anque cuasi tolos executivos de Shinra muerren nel procesu. Ente los pocos sobrevivientes esta Reeve Tuesti, que revela ser el represu controlador de Cait Sith,&lt;ref&gt;{{cita llibru | añu=2005 | editor=Studio BentStuff | títulu=Final Fantasy VII Ultimania Ω | páxines=57 | idioma=xaponés| editorial=Square Enix | isbn=4-7575-1520-0}}&lt;/ref&gt; y el Profesor Fueyu, que se revela que ye'l padre biolóxicu de Sefirot. Esplica qu'él y la so esposa fueron los asistentes al Profesor Gast, y ufiertó el so neñu ensin nacer como una prueba suxeta a la investigación con Jénova.&lt;ref&gt;{{cita llibru | añu=2005 | editor=Studio BentStuff | títulu=Final Fantasy VII Ultimania Ω | páxina=198 | idioma=xaponés| editorial=Square Enix | isbn=4-7575-1520-0}}&lt;/ref&gt; Dempués d'atopar que Fueyu ta tratando d'ayudar a Sefirot a apoderar la Corriente Vital, ÁBANU matar. Cloud diz-y a los so equipu que vaigan y atopen la razón pola que tán lluchando, antes d'empezar l'asaltu final contra Sefirot. Con cada unu de los miembros del grupu de Cloud en paz col so pasáu, el grupu viaxa al traviés del cráter del Norte al nucleu del planeta. Ellos ganen a Sefirot y lliberen a ''Sagráu'', pero'l conxuru nun ye capaz de destruyir a ''Meteoritu'' solo. Escoyíu como oxetivu de ''Meteoritu'', Midgar queda cuasi dafechu destruyíu. Sicasí, la Corriente Vital del planeta aumenta p'ayudar a ''Sagráu'' na destrucción de ''Meteoritu''.&lt;ref&gt;{{cita llibru | añu=2005 | editor=Studio BentStuff | títulu=Final Fantasy VII Ultimania Ω | páxina=591 | idioma=xaponés| editorial=Square Enix | isbn=4-7575-1520-0}}&lt;/ref&gt; Mientres l'epílogu, que toma llugar 500 años dempués de los acontecimientos del xuegu, Rede XIII cuerre al traviés d'un cañón con dos cachorros al so llau. Párase frente a un cantil, y amuésase una tierra de vexetación exuberante onde'l destruyíu Shinra y Midgar tuvieron una vegada.

== Desarrollu ==
[[Ficheru:Hironobu Sakaguchi 20070706 Japan Expo 2.jpg|thumb|[[Hironobu Sakaguchi]], creador de la serie ''[[Final Fantasy]]''.]]
Los primeros planes de desenvolvimientu del empezaron en 1994 tres el llanzamientu de ''[[Final Fantasy VI]]''. Nesi momentu, pretendíase que'l xuegu fuera otru proyeutu bidimensional para [[Super Nintendo|SNES]].&lt;ref&gt;{{Cita publicación |fecha=mayu de 2008 |títulu=Entrevista a Yoshinori Kitase|publicación=Level |númberu=25 |editor=Reset Media |idioma=suecu}}&lt;/ref&gt;
El creador de la saga, [[Hironobu Sakaguchi]], entamó orixinalmente que la hestoria tuviera llugar en [[Nueva York]] nel añu 1999, de forma que'l guión orixinal de Final Fantasy VII, que foi escritu por Sakaguchi, acabó siendo dafechu distinta al del productu final. [[Tetsuya Nomura]] recordaba como Sakaguchi &quot;quería faer daqué según una hestoria de detectives.&quot; La primer parte de la historia presentaba a un temperamental personaxe llamáu &quot;Detective Joe&quot; que diba en busca de los personaxes principales, dempués de que volaren la ciudá de Midgar, que yá fuera presentada na hestoria.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=FFVII Not Being Remade – Nomura|obra=IGN|editorial=News Corporation|autor=IGN Staff|fecha=4 de xunu de 2007|fechaaccesu=15 d'abril de 2008|url=http://ps3.ign.com/articles/793/793956p1.html|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080512062755/http://ps3.ign.com/articles/793/793956p1.html|fechaarchivu=2008-05-12}}&lt;/ref&gt; La versión final foi escrita por Kazushige Nojima y [[Yoshinori Kitase]], basándose na hestoria de Sakaguchi y Nomura.&lt;ref name=&quot;jpncredits&quot;&gt;{{Cita videoxuegu|títulu=Final Fantasy VII |desarrollador=Square |editorial=Square|fecha=31 de xineru de 1997 |plataforma=PlayStation |escena=staff credits |idioma=xaponés}}&lt;/ref&gt; Más tarde, [[Masato Kato]] arreyar nel proyeutu y escribió tres escenes pal xuegu.&lt;ref name=&quot;kato&quot;&gt;{{cita web |url=http://mitsuda.cocoebiz.com/friends/kato.html |urlarchivu=https://www.webcitation.org/5w3DQHQYg?url=http://mitsuda.cocoebiz.com/friends/kato.html |fechaarchivu=27 de xineru de 2011 |títulu=My Friends: Masato Kato |autor=Yasunori Mitsuda |fecha=payares de 1999 |obra=Our Millennial Fair |editorial=Procyon Studio |fechaaccesu=29 d'avientu de 2010 |enllaceautor=Yasunori Mitsuda |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

Sicasí, munchos miembros del equipu de desenvolvimientu taben trabayando paralelamente en ''[[Chrono Trigger]]'', y el desenvolvimientu de ''Final Fantasy VII'' atayóse cuando l'otru proyeutu cobró l'abonda importancia como pa riquir l'ayuda de Kitase y otros diseñadores. Dalgunes de les idees que se concibieron orixinalmente pa ''Final Fantasy VII'' acabaron afigurándose, n'última instancia, en ''Chrono Trigger''. Otres idees, como la d'asitiar la hestoria en Nueva York o la d'incluyir una bruxa como personaxe, [[Personaxes de Final Fantasy#Final Fantasy VIII|Edea]], quedaron en desusu hasta la posterior llegada de los proyeutos de ''[[Parasite Eve (videoxuegu)|Parasite Eve]]'' y ''[[Final Fantasy VIII]]'' respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=Bjarneby |nome=Tobias |fecha=abril de 2006 |títulu=De missanpassade |publicación=Level |volume=1 |páxines=38–46 | editorial=Reset Media |idioma=suecu}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:SGI-onyx.jpg|left|thumb|La [[estación de trabayu]] [[SGI Onyx|«Onyx»]].]]
El desenvolvimientu volver# a entamar a finales de 1995,&lt;ref name=&quot;development3&quot;&gt;{{Cita publicación| fecha = mayu de 2003| títulu = The Making Of: Final Fantasy VII| url = http://www.next-gen.biz/features/making-final-fantasy-vii| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120509211345/http://www.edge-online.com/features/making-final-fantasy-vii| fechaarchivu = 9 de mayu de 2012| deadurl = yes| publicación = Edge| volume = 123| páxines = 108–113| idioma = xaponés| editorial = Future Publishing| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120509211345/http://www.edge-online.com/features/making-final-fantasy-vii| archivedate = 2012-05-09| fechaaccesu = 2017-12-17}}&lt;/ref&gt; y riquió los esfuercios d'aproximao 120 artistes y programadores, usando'l ''software'' de [[PowerAnimator]] y [[Softimage 3D]].&lt;ref&gt;{{cita web | apellíu=Vestal | nome=Andrew | títulu=The History of Final Fantasy | url=http://www.gamespot.com/features/vgs/universal/finalfantasy_hs/sec1_7_2.html | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20030504060251/http://www.gamespot.com/features/vgs/universal/finalfantasy_hs/sec1_7_2.html | fechaarchivu=4 de mayu de 2003 | obra=GameSpot | editorial=CBS Interactive | fechaaccesu=16 de xunetu de 2008 | idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; El grupu trabayó conxuntamente dende Xapón y la nueva oficina d'Estaos Xuníos de Square en Los Angeles, siendo l'equipu d'Estaos Xuníos el principal responsable de la creación de les redolaes de les ciudaes.&lt;ref name=&quot;EGM82&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Exclusive Preview! Final Fantasy VII |publicación=[[Electronic Gaming Monthly]] |volume=82 |editorial=[[Ziff Davis]] |fecha=mayu de 1996 |páxines=78-79|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La creación del videoxuegu foi la más cara de la so dómina, con un presupuestu de desenvolvimientu d'alredor de 45 millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos|dólares d'Estaos Xuníos]],&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Essential 50: Final Fantasy VII|editorial=1UP.com|url=http://www.1up.com/features/essential-50-final-fantasy-vii|fechaaccesu=22 de marzu de 2011|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20120721091308/http://www.1up.com/features/essential-50-final-fantasy-vii|fechaarchivu=2012-07-21}}&lt;/ref&gt; equivalentes a 67 millones de dólares en 2015.&lt;ref name=&quot;inflation&quot;&gt;{{cita web|títulu=CPI Inflation Calculator|editorial=Bureau of Labor Statistics|url=http://www.bls.gov/data/inflation_calculator.htm|fechaaccesu=15 de marzu de 2012|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; A Kitase esmolecía-y que la franquicia pudiera quedase tras si nun consiguía ponese al día colos gráficos tridimensionales tal como se fixera n'otros videoxuegos,&lt;ref name=&quot;development5&quot;&gt;{{cita llibru| añu=2005 | títulu=Electronic Gaming Monthly ''October 2005; volume 196''. | páxina=104|editorial=Ziff Davis|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y la producción empezó en completando una curtia y esperimental [[Demo (informática)|demo téunica]] llamada ''Final Fantasy SGI'' pa la [[SGI Onyx|estación de trabayu «Onyx»]] de [[Silicon Graphics]]. La demo presentaba personaxes renderizados en 3D poligonales de ''Final Fantasy VI'' en batalla a tiempu real.&lt;ref name=&quot;development7&quot;&gt;{{cita web | títulu=Final Fantasy SGI Demo | url=http://www.rpgamer.com/games/ff/affw/ffsgi.html | editorial=RPGamer | fechaaccesu=16 de xunetu de 2008 | idioma=inglés | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930023828/http://www.rpgamer.com/games/ff/affw/ffsgi.html | fechaarchivu=2007-09-30 }}&lt;/ref&gt; Esti esperimentu llevó al equipu de desenvolvimientu a integrar estes mecániques de diseñu en ''Final Fantasy VII.'' Sicasí, por cuenta de la gran cantidá de datos en movimientu, namái'l formatu [[CD-ROM]] tenía la capacidá abonda p'allugar les necesidaes del proyeutu.&lt;ref name=&quot;development3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PlayStation Underground #2 demo CD&quot;&gt;{{cita videu | títulu=PlayStation Underground #2 | volume=2 | tipu=CD | url=http://www.lostlevels.org/200510/ | editorial=[[PlayStation Underground]] |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; [[Nintendo]], pa la que Square desenvolviera los títulos previos de la saga ''Final Fantasy'', decidiera siguir usando cartuchos pa la so próxima consola Nintendo 64. Esto derivó nun conflictu que llevó a Square a poner fin a la so rellación con Nintendo. Nel so llugar, anunciaron el 12 de xineru de 1996 que desenvolveríen ''Final Fantasy VII'' puramente pa la consola PlayStation de Sony.&lt;ref name=&quot;development6&quot;&gt;{{cita web| apellíu=Sutherland|nome=Kenny| títulu=Elusions: Final Fantasy 64 | url=http://www.lostlevels.org/200510/ | editorial=Lost Levels | fechaaccesu=16 de xunetu de 2008|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los emplegaos de Square afirmaron qu'inclusive [[64DD]] escarecía de l'abonda capacidá d'almacenamientu pa ''Final Fantasy VII'', fixeren falta como más de trenta discos de 64DD p'allugar tolos datos del xuegu.&lt;ref name=&quot;EGM82&quot;/&gt;

=== Diseñu ===
[[Ficheru:Yoshitaka Amano Oct 2006.jpg|thumb|[[Yoshitaka Amano]] fuera'l diseñador principal de personaxes de la saga ''[[Final Fantasy]]'' anque pa la séptima entrega'l so llabor foi secundaria.]]
Per primer vegada desque trabayó en ''[[Final Fantasy (videoxuegu)|Final Fantasy]]'' para [[Nintendo Entertainment System|Famicom]], Sakaguchi priorizó la ellaboración del sistema de xuegu sobre la hestoria, una y bones la principal esmolición del equipu mientres el desenvolvimientu del xuegu yera cómo implementar les 3D.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Iwata Asks - Yoshio Sakamoto &amp; Hironobu Sakaguchi|url=http://www.nintendo.co.uk/NOE/en_GB/news/iwata/iwata_asks_-_metroid_other_m_18705_19405.html|obra=Iwata Asks|editorial=Nintendo|fechaaccesu=23 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; La transición de los gráficos 2D a les redolaes 3D superpuestos sobre fondos prerenderizados foi acompañáu por un enfoque escontra una presentación más realista. Ente que la capacidá extra d'almacenamientu y los gráficos por ordenador diéron-y al equipu los medios pa implementar más de 40 minutos de secuencies [[Video de movimientu completu|FMV]], esta innovación traxo consigo la dificultá añadida d'asegurar que la diferencia ente les secuencies FMW y los inferiores gráficos del xuegu nun fuera demasiáu obvia. Kitase describió'l procesu d'ellaboración de redolaes del xuegu tan refechamente como seya posible como una &quot;xera d'enormes proporciones&quot;.&lt;ref name=&quot;development3&quot;/&gt; El veteranu diseñador de personaxes de la saga, [[Yoshitaka Amano]], taba atareado inaugurando talleres d'arte y exhibiciones en Francia y Nueva York, lo que llindó la so involucración nel xuegu. Esto resultó en que Tetsuya Nomura fuera asignáu como'l diseñador de personaxes del proyeutu, ente que Amano ayudaba nel diseñu del mapamundi del xuegu.&lt;ref name=&quot;Hist of FF7&quot;/&gt;

Dellos de los diseños de Nomura camudaron mientres el desenvolvimientu dende les sos concepciones iniciales. Por casu, pretendíase que'l diseñu orixinal de Cloud de pelo negru peñáu escontra tras oldeara col llargu pelo plateado de Sefirot. Nomura tarrecía, sicasí, que tal masculinidad pudiera resultar impopular ente los aficionaos, polo que camudó'l diseñu de Cloud pol d'un apuntiáu pelo rubio. Vincent camudó'l so rol d'un investigador a un detective a un químicu, y finalmente a la figura d'un antiguu Turcu de tráxicu pasáu. Nomura confesó que l'estilu de llucha de Cid Highwind asemeyar al d'un Dragontino, una clase de personaxe que foi escoyida porque'l so apellíu yera'l mesmu de los dos Dragontinos qu'apaecieron enantes na saga ''Final Fantasy'', Ricard Highwind de ''[[Final Fantasy II]]'' y Kain Highwind de ''[[Final Fantasy IV]]''.&lt;ref name=&quot;Hist of FF7&quot;/&gt;

=== Música ===
{{AP|Música de Final Fantasy VII}}
[[Ficheru:Nobuo Uematsu.jpg|thumb|160px|[[Nobuo Uematsu]], [[compositor]] de la [[banda sonora]] de delles entregues de ''[[Final Fantasy]]''.]]
La música de ''Final Fantasy VII'' foi compuesta, iguada y producida por [[Nobuo Uematsu]]. En llugar d'utilizase música y efeutos de soníu grabaos pal xuegu, Uematsu optó pol formatu de soníu secuenciáu de PlayStation (similar al [[MIDI]]), usando'l [[chip de soníu]] internu de PlayStation.&lt;ref name=&quot;Hist of FF7&quot;/&gt;
''Final Fantasy VII'' foi'l segundu xuegu de la saga (tres ''[[Final Fantasy VI]]'') n'incluyir una pista con voces dixitalizaes; na tema &quot;One-Winged Angel&quot;, que foi señaláu como la &quot;contribución más reconocida&quot; de Uematsu a la música de la saga de ''Final Fantasy''.&lt;ref name=&quot;DitL_interview&quot;&gt;{{cita web| títulu=A Day in the Life of Final Fantasy's Nobuo Uematsu| autor=Mielke, James| url=http://www.1up.com/do/feature?p%C3%A1ginar.offset=0&amp;cId=3166165| editorial=1UP.com| fecha=15 de febreru de 2008| fechaaccesu=5 d'agostu de 2008| idioma=inglés| urlarchivu=https://archive.today/20160201230823/http://www.1up.com/do/feature?p%C3%A1ginar.offset=0&amp;cId=3166165| fechaarchivu=2016-02-01}}&lt;/ref&gt; Uematsu confesó que la banda sonora tien un sentimientu de «realismu» que-y suxería nun abusar na inclusión de melodíes que s'alloñar d'esa atmósfera.&lt;ref name=&quot;famitsu_interview&quot;&gt;{{cita web| títulu= Nobuo Uematsu Interview| url= http://www.rpgamer.com/news/Q3-2000/070800b.html| editorial= RPGamer| fecha= 8 de xunetu de 2000| fechaaccesu= 5 d'agostu de 2008| idioma= inglés| urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120930075859/http://www.rpgamer.com/news/Q3-2000/070800b.html| fechaarchivu= 2012-09-30}}&lt;/ref&gt;

== Llanzamientu ==
A principios d'agostu de 1996, un discu de demostración llamáu «''Square's Preview''» foi publicáu en Xapón como material adicional incluyíu col xuegu de PlayStation ''[[Tobal No. 1]]''. El discu contenía la demo xugable más antigua de ''Final Fantasy VII'' amás d'adelantrar material d'otros xuegos próximos en publicar como ''[[Bushido Blade (videoxuegu)|Bushido Blade]]'' y ''[[Saga Frontier]]''. La demo dexaba a los xugadores xugar al traviés de la primer parte de Midgar. Sicasí, habíen diferencies notables con al respective de la versión final del xuegu, como'l fechu de que Aeris tuviera nel grupu al entamu o l'habilidá d'usar invocaciones qu'inda nun seríen llograes.&lt;ref&gt;{{cita videoxuegu|títulu=Square's Preview Extra|desarrollador=Square|editor=Square|fecha=6 d'agostu de 1996 |plataforma=PlayStation|idioma=xaponés}}&lt;/ref&gt;

El llanzamientu del xuegu en Norteamérica foi precedíu por una masiva campaña publicitaria de tres meses, que consistió en tres anuncios de televisión de 30 segundos nes principales cadenes, un anunciu con una duración d'un minutu en cines, una promoción veraniega de [[Pepsi]], y publicidá impreso en revistes como ''[[Rolling Stone]]'', ''[[Details]]'', ''[[Spin (revista)|Spin]]'', ''[[Playboy]]'' y ''cómic books'' publicaos por [[Marvel Comics|Marvel]] y [[DC Comics]].&lt;ref&gt;{{cita web|fecha=agostu de 1997|url=http://www.thefreelibrary.com/PlayStation%27s+Final+Fantasy+VII+Marketing+Blitz+Continues%3b+Consumers...-a019701566|títulu=PlayStation's Final Fantasy VII Marketing Blitz Continues|editorial=The Free Library; orixinalmente publicáu en Business Wire|fechaaccesu=16 de xunetu de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20141126191653/http://www.thefreelibrary.com/PlayStation's+Final+Fantasy+VII+Marketing+Blitz+Continues;+Consumers...-a019701566|fechaarchivu=2014-11-26}}&lt;/ref&gt; Fixéronse diversos agregos al sistema de xuegu y a la hestoria pal llanzamientu norteamericanu, como un intercambiu más senciellu de Materia, fleches qu'indiquen les posibles salíes de los escenarios,&lt;ref name=&quot;gamespotreview&quot; /&gt; y una escena extra, lo que provocó un rellanzamientu en Xapón sol títulu ''Final Fantasy VII International''.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.rpgamer.com/games/ff/ff7/ff7inter.html|títulu=Final Fantasy VII - International Version|obra=RPGamer|fechaaccesu=14 de setiembre de 2008|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120109101656/http://www.rpgamer.com/games/ff/ff7/ff7inter.html|fechaarchivu=2012-01-09}}&lt;/ref&gt; El 18 d'avientu de 2012, esta versión foi rellanzada como parte del paquete xaponés ''Final Fantasy 25th Anniversary Ultimate Box''.&lt;ref name=&quot;Gantayat, Anoop&quot;&gt;{{cita web|url=http://andriasang.com/con2j5/ff_ultimate_box_game_list/|títulu=Full Final Fantasy 25th Anniversary Ultimate Box Game List|obra=Andriasang|autor=Gantayat, Anoop|fecha=31 d'agostu de 2012|fechaaccesu=2 de setiembre de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121019130607/http://andriasang.com/con2j5/ff_ultimate_box_game_list/|fechaarchivu=2012-10-19}}&lt;/ref&gt;

En 1998, ''Final Fantasy VII'' foi afechu pa ordenadores al sistema operativu Windows. Esti rellanzamientu presenta gráficos anidiaos, amás d'iguase dellos errores de traducción y de tipografía —nel casu de la versión n'español corrixéronse bien pocos— según otros errores rellacionaos col sistema de xuegu. Sicasí, la versión PC sufrió d'una calidá d'audiu empeorada debíu al usu del formatu MIDI y errores al visualizar delles secuencies FMW cuando dalgunos [[chipset]]s renderizaban en manera ''hardware''.&lt;ref name=&quot;development17&quot;&gt;{{cita web|apellíu=Olafson|nome=Peter|fecha=24 de payares de 2000|títulu=Review: Final Fantasy VII|url=http://www.gamepro.com/article/reviews/824/final-fantasy-vii/|obra=GamePro|fechaaccesu=16 de xunetu de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081023173944/http://www.gamepro.com/article/reviews/824/final-fantasy-vii/|fechaarchivu=23 d'ochobre de 2008}}&lt;/ref&gt;

Amás de los llanzamientos pa PlayStation y PC, el xuegu foi publicáu na PlayStation Network en Xapón el 10 d'abril de 2009, en Norteamérica'l 2 de xunu de 2009, y n'Europa y Australia el 4 de xunu de 2009. El llanzamientu xaponés ye la versión ''International''.&lt;ref name=&quot;ファイナルファンタジーVII インターナショナル&quot;&gt;{{cita web|títulu=ファイナルファンタジーVII インターナショナル|url=http://www.jp.playstation.com/software/title/jp0082npjj00260_000000000000000001.html|obra=Sony|fechaaccesu=26 d'agostu de 2010|idioma=xaponés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120124012309/http://www.jp.playstation.com/software/title/jp0082npjj00260_000000000000000001.html|fechaarchivu=2012-01-24}}&lt;/ref&gt; El llanzamientu pa PSN foi descargáu 100,000 vegaes mientres les dos primeres selmanes que se punxo a la venta, convirtiéndose nel xuegu de PlayStation más rápidu en vendese na PlayStation Network.&lt;ref name=&quot;Burt, Andy&quot;&gt;{{cita web|títulu=Final Fantasy VII downloaded 100,000 times in two weeks|url=http://www.gamepro.com/article/news/210963/final-fantasy-vii-downloaded-100-000-times-in-two-weeks/|autor=Burt, Andy|fecha=23 de xunu de 2009|obra=GamePro|fechaaccesu=5 de setiembre de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090628114657/http://www.gamepro.com/article/news/210963/final-fantasy-vii-downloaded-100-000-times-in-two-weeks/|fechaarchivu=28 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt;

== Receición y crítica ==
{{Crítica de videoxuegu |title
= Analís de Final Fantasy VII |width
= 28m
|GR = PS: 92.4% (31&amp;nbsp;reseñes)&lt;ref&gt;{{cita web | títulu=Final Fantasy VII for PlayStation | url=http://www.gamerankings.com/ps/197341-final-fantasy-vii/index.html | editorial=[[Game Rankings]] | fechaaccesu=20 d'avientu de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;PC: 86.3% (10&amp;nbsp;reseñes)&lt;ref name=&quot;GRPC&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.gamerankings.com/pc/130791-final-fantasy-vii/index.html |títulu=Final Fantasy VII for PC |editorial=[[GameRankings]] |fechaaccesu=20 d'avientu de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|MC = PS: 92/100 (20&amp;nbsp;reseñes)&lt;ref name=&quot;MC&quot;&gt;{{cita web | títulu=Final Fantasy VII for PlayStation Reviews | url=http://www.metacritic.com/game/playstation/final-fantasy-vii | editorial=[[Metacritic]] | fechaaccesu=13 de xunetu de 2013|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|1UP = A+&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Final Fantasy VII Review|url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3111181&amp;did=3|editorial=[[1UP.com]]|autor=1UP Staff|fechaarchivu=6 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121106153148/http://www.1up.com/reviews/final-fantasy-vii_2|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|EGM = 38/40&lt;ref name=&quot;MC&quot; /&gt;
|Fam = 38/40&lt;ref name=&quot;Fami&quot;&gt;{{cita web | títulu=Final Fantasy - famitsu Scores Archive | url=http://fs.finalfantasytr.com/search.asp?query=final+fantasy | editorial=Famitsu Scores Archive | fechaaccesu=16 de xunetu de 2008 | idioma=inglés | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080416073935/http://fs.finalfantasytr.com/search.asp?query=final+fantasy | fechaarchivu=16 d'abril de 2008 }}&lt;/ref&gt;
|GamePro = PS: {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{Cita publicación |fecha=ochobre de 1997 |editor=Slo Mo |títulu=Official U.S. PlayStation Magazine |númberu=109 |páxines=46–47 |editorial=IDG Communications Media|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;PC: {{rating|4.5|5}}&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gamepro.com/article/reviews/824/final-fantasy-vii/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100222062048/http://www.gamepro.com/article/reviews/824/final-fantasy-vii/ |títulu=Final Fantasy VII Review |apellíu=Olafson |nome=Peter |fechaarchivu=22 de febreru de 2010 |fechaaccesu=4 de setiembre de 2012 }}&lt;/ref&gt;
|GSpot = PS: 9.5/10&lt;ref name=&quot;gamespotreview&quot;/&gt;&lt;br /&gt;PC: 8.0/10&lt;ref name=&quot;GSpotPC&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/finalfantasy7/review.html |títulu=Final Fantasy VII (PC) |obra=GameSpot |editorial=CBS Interactive |autor=Dulin, Ron |fecha=7 de xunetu de 1998 |fechaaccesu=8 de marzu de 2010|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
|HC = PS: 96/100&lt;ref name=&quot;HobbyConsolas&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=Una vida d'aventures Final Fantasy VII|páxina=80-82|issn=6239-0104|númberu=74|fecha=payares de 1997|publicación=[[Hobby Consolas]]}}&lt;/ref&gt;
| IGN = PS: 9.5/10&lt;ref name=&quot;ignreview&quot;/&gt;&lt;br /&gt;PC: 8.2/10&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cita web |url=http://pc.ign.com/articles/152/152301p1.html |títulu=Final Fantasy VII review (PC) |obra=IGN |editorial=News Corporation |fecha=24 de xunu de 1998 |fechaaccesu=8 de marzu de 2010 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20020221020905/http://pc.ign.com/articles/152/152301p1.html |fechaarchivu=2002-02-21 }}&lt;/ref&gt;
|MeriStation = PS: 10/10&lt;ref name=&quot;meristationpsx&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.meristation.com/playstation/final-fantasy-vii/analisis-juego/1516276 |títulu=Analís Final Fantasy VII PlayStation |obra=Meristation |nome=Nacho |apellíu=Ortiz |fecha=15 de payares de 1997 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;PC: 9/10&lt;ref name=&quot;meristationPC&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.meristation.com/pc/final-fantasy-vii/analisis-juego/1509006 |títulu=Analís Final Fantasy VII PC |obra=Meristation |nome=James |apellíu=Kirk |fecha=24 d'agostu de 1998 |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt;
|OPM = {{rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;OPM&quot;/&gt;
|PSM = {{rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cita publicación | añu= 1997 | fecha=setiembre de 1997 | nome-editor=Frost, Stephen | títulu=[[PlayStation: The Official Magacín|PSM]] |númberu= 1 |páxina= 18 |editorial=Imagine Media|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
}}

Dende'l so llanzamientu, ''Final Fantasy VII'' goció d'un gran ésitu tanto a nivel comercial como no que fai a les crítiques per parte de la prensa. Convirtióse n'unu de los videoxuegos más famosos, populares y valoraos de la saga a nivel mundial,&lt;ref&gt;{{cita videu | fecha=13 d'agostu de 2007 | url=http://www.gametrailers.com/player/23449.html | títulu=Final Fantasy Retrospective Part V | medium=GameTrailers.com feature | editorial=[[GameTrailers]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mainstream&quot;&gt;{{Cita web | fecha=ochobre de 2003 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_zd1up/is_200310/ai_ziff109006 | títulu=Final Fantasy VII Advent Children | editorial=Find Articles; originally published in [[1UP.com]] | fechaaccesu=10 d'agostu de 2006 | urlarchivu=https://archive.today/20060815015200/http://findarticles.com/p/articles/mi_zd1up/is_200310/ai_ziff109006 | fechaarchivu=15 d'agostu de 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mainstream2&quot;&gt;{{Cita web | fecha=2006 | url=http://www.usatoday.com/tech/gaming/2006-08-29-dirge-of-cerberus_x.htm | títulu=&amp;#39;Dirge of Cerberus' defies expectations, for better and worse | editorial=[[USA Today]] | fechaaccesu=30 d'agostu de 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GamespostBestAllTime&quot;&gt;{{Cita web | fecha=2006 | url=http://uk.gamespot.com/gamespot/features/all/greatestgames/index.html | títulu=&amp;#39;The greatest games of all time&quot; | fechaaccesu=30 de payares de 2007 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071016145916/http://uk.gamespot.com/gamespot/features/all/greatestgames/index.html | fechaarchivu=16 d'ochobre de 2007 }}&lt;/ref&gt; siendo unu de los máximos representantes de los RPG de consola fora de Xapón.&lt;ref name=&quot;mainstream&quot; /&gt; La gran popularidá d'esti xuegu fizo que Square-Enix produxera diverses [[Remortina (arte)|remortines]] y [[precuela|precueles]] englobadas na serie ''[[Compilation of Final Fantasy VII]]''.

Hasta setiembre de 2004, el videoxuegu llevaba vendíes 9,5 millones de copies en tol mundu. En Xapón y Estaos Xuníos batió récores de ventes y llevó el fenómenu JRPG a los europeos, qu'hasta esi tiempu tuvieren fora de l'atención de los xugadores.

== Notes ==
{{llistaref|group=n.}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.square-enix.com/eu/es/index_f2.html Sitiu web oficial de Square Enix] (n'español)
* [https://web.archive.org/web/20090222010730/http://www.square-enix-usa.com/ Sitiu web oficial de Square Enix] (n'inglés)
* [https://web.archive.org/web/20090421171311/http://www.square-enix-usa.com/uematsu/ Sitiu web oficial de Nobuo Uematsu]
* [http://www.memoriasff.com/saga/ff7/ Tola información que precises pa completar FFVII al 100%]
* {{Enllaz rotu|1=Base de datos |2=http://ff7db.tk/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (n'español)
* [https://web.archive.org/web/20140823152133/http://edicionesarcade.com/la lleenda final-fantasy-vii/ La lleenda Final Fantasy VII] (LLIBRU n'español)
* [http://ffmidgar.webcindario.com Midgar] Pagina sobre FFVII n'Español.

{{socesión
| títulu= Xuegos de [[Final Fantasy]]
| periodu = [[1997]]
| predecesor = [[Final Fantasy VI]]
| socesor = [[Final Fantasy VIII]]
}}

{{Traducíu ref|en|Final Fantasy VII}}


{{Tradubot|Final Fantasy VII}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Final Fantasy]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Windows]]
[[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation]]
[[Categoría:Videoxuegos de 1997]]
[[Categoría:Videoxuegos de rol]]</text>
      <sha1>2tksoig2imy9sqnbwmbxlxuh97hgri8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Final Fantasy X</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98187</id>
    <revision>
      <id>4493155</id>
      <parentid>4482026</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38322" sha1="pylhk06udb1q6sgpmozhh7vhbpvbqf5" xml:space="preserve">{{videoxuegu}}

{{nihongo|'''''Final Fantasy X'''''|ファイナルファンタジーX|Fainaru Fantajī ten}} ye un [[Videoxuegu de rol|RPG]] desenvueltu y publicáu pola compañía [[Squaresoft]] (agora conocida como [[Square Enix]] tres la fusión en 2003 con Enix) pal sistema [[PlayStation 2]], llegando a Europa en [[2002]]; ye la décima entrega de la serie ''[[Final Fantasy]]'', y foi la primera en desenvolvese pa esta videoconsola.

Presentáu nel añu [[2001]], ta ente los 20 videoxuegos de consola más vendíos de la historia; vendió más de 10 millones de copies en tol mundu, convirtiéndose nel segundu xuegu más vendíu de la saga. Tamién foi votáu polos llectores de la revista xaponesa de videoxuegos [[Famitsu]] como'l meyor videoxuegu de tolos tiempos.&lt;ref name=&quot;top100&quot;&gt;{{Cita web |autor=Campbell, Colin |añu=2006 |títulu=Japan Votes on All Time Top 100 (Inglés) |url=http://www.next-gen.biz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2401&amp;Itemid=2 |fechaaccesu=ochobre 21 | añoacceso=2006}}&lt;/ref&gt;

Dientro de la serie ''Final Fantasy'', esti xuegu marca una importante transición ente escenarios totalmente [[prerrenderizados]] a redolaes [[Gráficos 3D por ordenador tridimensionales]] completos gracies al procesador ''[[Emotion Engine]]'' de PlayStation 2. Sicasí, dellos interiores y escenarios concretos siguen utilizando los modelos prerrenderizados.&lt;ref name=&quot;ignreview&quot;&gt;{{Cita web |autor=IGN site staff |añu=2001 |títulu=Final Fantasy X Review (Inglés) |url=http://ps2.ign.com/articles/164/164008p1.html |obra=[http://ign.com/ IGN] |fechaaccesu=agostu 13 |añoacceso=2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20020215065605/http://ps2.ign.com/articles/164/164008p1.html |fechaarchivu=2002-02-15 }}&lt;/ref&gt; ''Final Fantasy X'' ye'l primeru de la serie en presentar un ampliu rangu d'espresiones faciales realistes, según otros llogros teunolóxicos, como la variación de lluces y solombres ente les distintes partes de la vistimienta d'un personaxe.&lt;ref name=&quot;interviews&quot;&gt;{{Cita web |autor=Square Enix North America site staff |añu=2001 |títulu=Behind The Game The Creators (Inglés) |url=http://www.square-enix-usa.com/games/FFX/btg/creators.html#1 |obra=[http://www.square-enix.com/na/ Square Enix North America] |fechaaccesu=abril 12 |añoacceso=2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090410062859/http://www.square-enix-usa.com/games/FFX/btg/creators.html#1 |fechaarchivu=10 d'abril de 2009 }}&lt;/ref&gt; Tamién foi la primer entrega de la serie n'incorporar voces nos diálogos de los personaxes, doblaes por actores profesionales, y tamién ye'l primeru en tener una [[Remortina (arte)|secuela]], ''[[Final Fantasy X-2]]''.

Mientres el [[Tokyo Game Show]] de [[2011]] [[Sony]] dio a conocer que se fadría una adautación en [[alta definición]] del xuegu pa [[PlayStation 3]] y [[PlayStation Vita]],&lt;ref name=&quot;Final Fantasy X va tener la so remake en PS3 y Vita&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.viciojuegos.com/noticia/Final-Fantasy-X-tendra-la so-remake-pa-Ps3-y-Vita/27545 |autor=[http://www.viciojuegos.com/ Viciojuegos.com] |títulu=Final Fantasy X va tener el so remake en PS3 y Vita |fechaaccesu=25 de payares de 2011 }}&lt;/ref&gt; que finalmente se punxo a la venta en [[Xapón]] n'avientu de 2013, ente qu'en [[América del Norte|norteamérica]] y [[Europa]] salió en marzu de 2014. En mayu de 2015 la versión n'alta definición tamién se distribuyó para [[PlayStation 4]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.vandal.net/juegos/ps4/final-fantasy-xx2-hd-remaster/27524 |títulu=Final Fantasy X/X-2 HD Remaster (PlayStation 4) |fechaaccesu=22 de mayu de 2016|sitiuweb=Vandal}}&lt;/ref&gt; y un añu más tarde, en mayu de 2016, para [[Ordenador personal|PC]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.hobbyconsolas.com/noticias/final-fantasy-xx-2-hd-remaster-pa-pc-fecha-lanzamiento-143524 |títulu=Final Fantasy X/X-2 HD Remaster para PC - Fecha de llanzamientu |fechaaccesu=22 de mayu de 2016 |sitiuweb=www.hobbyconsolas.com }}&lt;/ref&gt; Toles versiones inclúin una adautación tamién en [[alta definición]] de [[Final Fantasy X-2]].

== Trama ==
&quot;Listen to my story, this may be our last chance&quot;
(&quot;Escucha la mio historia, ésta podría ser nuesa última oportunidá&quot;)

-''Tidus, al empiezu de xuegu.''

Tidus ye un mozu, estrella del [[Blitzball]], que xuega nos Zanarkand Abes (l'equipu de la so ciudá). Un día, mientres un partíu, un estrañu ser llamáu [[Sinh]] ataca d'improviso la ciudá. Auron, un misteriosu conocíu de la familia de Tidus, ayúdalu a escapar introduciéndose na esfera qu'aniciara la devastación. Tidus espierta nun llugar desconocíu pa él. Cansáu y afamiáu busca abellugu dientro d'unes ruines, onde ye atacáu por una bestia selvaxe. Nel calor de la batalla, ye aidáu por una misteriosa mochacha llamada Rikku, qu'apaez d'improviso. Ella llevar consigo y da-y de comer. Dempués esplícalu que Zanarkand foi destruyida 1000 años tras y que tolo que Tidus paez saber, creer o conocer escarez de lóxica...

Y equí ye onde verdaderamente empieza l'aventura. Encarnando a Tidus tendremos d'afayar qué ye lo que nos pasó y cómo vamos poder volver a Zanarkand, el nuesu llar. Pa ello tendremos d'afayar cuál ye la rellación ente'l nuesu viaxe y [[Sinh]]. Vamos Conocer a munchos personaxes nuna entrevesgada historia que va revelar la verdá qu'hai tres [[Sinh]] y el mundu de Tidus, que paeciera esistir n'otru tiempu. Ente estos personaxes vamos conocer a Yuna, que xunto con Tidus va embarcar nuna gran aventura pa llibrar a Spira de [[Sinh]] y devolver al nuevu al so propiu tiempu.

Los protagonistes de la décima parte de la eterna historia d'amor, odiu, maxa y fantasía de ''Squaresoft'' son los más carismáticos de los últimos xuegos de la saga. Les distintes motivaciones de cada unu faen que les personalidaes de los principales personaxes sían claramente estremables, añadiendo un componente bonal al argumentu que ye d'estimar nun xuegu que la so linealidad podría convertir al guión en daqué bien previsible.

=== Personaxes ===
* '''[[Tidus]]''': L'allegre rapazu ye l'as de los Zanarkand Abes, un equipu de [[blitzball]]. Dende hai enforma tiempu odia al so padre, yá que cuando sumió de Zanarkand, al igual que Tidus, la so madre perdió les ganes de vivir y morrió. Foi un xugador bien famosu primero que sumiera y nun volviera a la so casa, dexando a la so madre y a él ensin previu avisu. Los rápidos movimientos de Tidus déxen-y enfrentase con garantíes a tou tipu d'enemigos. El so nome, al igual que'l de [[Yuna]], provién del dialeutu Okinawense (orixinariu de Xapón). Lléese tal como s'escribe y significa &quot;Sol&quot;, yá que Nomura siempres asitia a los sos personaxes nomes rellacionaos col cielu ([[Personaxes de Kingdom Hearts#Sora|Sora]], [[Cloud Strife|Cloud]], [[Squall]], etc)..

* '''[[Yuna]]''': Fía del Gran Invocador Braska. Honesta y bien decidida. Yuna embarcar nun pelegrinaxe na busca del Eón Supremu, que va utilizar pa ganar a [[Sinh]]. Yuna ye una aprendiz de invocadora d'Eones y maxa blanco. El so nome significa &quot;Nueche&quot; en okinawense, que ye d'onde provién el nome de Tidus tamién.

* '''[[Wakka]]''': Entrenador y capitán del equipu de [[Blitzball]] del so pueblu natal, los Besaid Aurochs. Wakka entama retirase del deporte tres el tornéu d'anguaño pa poder dedicase dafechu a protexer a Yuna como guardián. Los sos llanzamientos de la pelota de [[Blitzball]] son especialmente eficaces contra los enemigos voladores. Wakka ye un home de firmes creencies relixoses y fuertes prexuicios, pero'l viaxe por tol planeta va camudar pa siempres la so esistencia.

* '''[[Lulu (Final Fantasy)|Lulu]]''': Una de los guardianes de Yuna. Ella y Wakka ver como a una hermana pequeña. Ye especialista na maxa negro, y usa distintos moñecos pa poder realizar poderosos conxuros. Nun pudo evitar que morriera una invocadora anterior a Yuna na llanura del Aselu, y esto acoradar. Lulu ye bien sabia y conoz cuasi tola historia de Spira.

* '''[[Kimahri Ronso]]''': Poderosu guerreru de la raza Ronso. Kimahri curió a Yuna desque ésta yera bien pequeña, por pidimientu d'Auron. Fala bien pocu, pero la so devoción pola invocadora nun tien llendes. Kimahri puede aprender los ataques de los sos enemigos gracies a la so habilidá Ronso Rage (Na versión n'español llamada &quot;Alma de Dragón&quot;)

* '''[[Auron]]''': Guardián llexendariu que, xunto a Jecht y al Gran Invocador Braska, ganó a Sinh va diez años. Home de poques pallabres, dedicar a emponer a Yuna y Tidus na so misión de ganar a Sinh una vegada más. Cuando bancia la so poderosa katana inclusive los sos adversarios más tarrecibles empiecen a tremecer. Ye'l más poderosu samurai, meticuloso y bien sabiu, cumple la promesa que-y fixo Braska y Jecht de curiar de los sos fíos, Yuna y Tidus, tres les sos muertes. Dempués d'afayar que Yunalesca traicionó a Braska y a Jecht, Auron quixo vengar la muerte de los sos amigos. Sicasí, Yunalesca ganar y muerre pocu dempués en Bevelle, dempués de conocer a Kimahri, al que pide que curie de Yuna. Dempués, como alma errante, viaxa en Sinh pa poder volver al Zanarkand de va mil años y asina curiar de Tidus.

* '''[[Rikku]]''': Una nueva Albhed estravertida, sincera y bien optimista. Trabaya duru pa consiguir que la so xente pueda recuperar la gloria qu'un día tuvieron. Rikku ye una lladrona o alquimista especialmente útil nos enfrentamientos contra enemigos mecanizados, y la so habilidá de robar ítems tampoco ye despreciable. Amás ye fía de Cid (Líder de los Albhed) y prima de Yuna.

* '''[[Sinh]]''': La historia de Sinh remontar a la Guerra de les Máquines ente les dos capitales de Spira na antigüedá. Zanarkand yera la ciudá de la maxa y de los invocadores. Bevelle, otra manera, yera'l centru de Spira. Por aquella dómina nun había nenguna creencia relixosa predominante en Spira.

Ensin previu avisu, una guerra españó ente estes dos ciudaes. Yu Yevon, el meyor de los invocadores, yera'l guía del pueblu de Zanarkand y amaba la so ciudá percima de too. Zanarkand cuntaba con centenares de invocadores, bruxos y guerreros d'élite. Les armes de Bevelle yeren mayormente máquines, creaes pa matar grandes mases de persones. La batalla tuvo llugar na güei conocida como Llanura del Aselu. Bevelle ganó esta batalla y siguió avanzando escontra'l monte Gagazet p'acabar definitivamente cola ciudá de Zanarkand, onde yá namái quedaben civiles y dellos invocadores.

Yu Yevon, el padre de Yunalesca (d'ella provién el nome de Yuna), entá permanecía na ciudá y yera lo único que Bevelle tarrecía nesti momentu. Ante la tarrecible masacre que taba esperimentando'l so pueblu, axuntó a tolos invocadores de Zanarkand y convertir n'oradores pa crear la mayor invocación enxamás vista: Sinh. D'esa manera, sumiría a Spira y a la so capital nuna espiral de muerte que xiraría infinitamente… que'l so centru sería Sinh. Y dientro d'él perduraría pa siempres el pueblu de Zanarkand.

Atropó tol so poder dando la so alma a cambéu, y Sinh foi finalmente invocáu. Les tropes de Bevelle, al llegar al visu del monte Gagazet, oyeron una voz que provenía de la ciudá de Zanarkand. Yera una melodía que salía de los llabios del propiu Yu Yevon, quién, dientro de Sinh siguía invocando. Asina nació'l Salmu de Yevon. Cuando los soldaos de Bevelle vieron les ruines de Zanarkand, la guerra yá terminara y el pagu foi Sinh. Ante esta situación de llerza Bevelle dixo que tola culpa tener Yevon, el gobernante de Zanarkand, y prohibió el Salmu en toa Spira. Con too y con eso, dellos partidarios de Zanarkand, como los Albhed, empezaron a cantala en desafíu.

Pero non tol mundu morrió en Zanarkand, nin la so vengación terminaba equí. Yunalesca, fía de Yu Yevon, sería la encargada d'otorgar la Invocación Suprema que ganaría a Sinh. Ésta sería apurrida a aquellos invocadores que llegaren hasta les ruines de Zanarkand demostrando'l so gran valor, en cuenta de la vida del so guardián, que se convertiría n'orador. Asina dambos podríen enfrentase a Sinh y destruyir la so coraza, en cuenta de morrer na llucha. Dempués, Yu Yevon apoderar de la Invocación Suprema, pa forxar una nueva coraza y poder remanecer como un nuevu Sinh. A lo último, y pa cerrar el círculu de muerte de Spira, espublizáronse les creencies de Yevon que, alvirtiendo de que Sinh nacía de los pecaos de la humanidá y espublizáu por templos de tol planeta, sumiría a los habitantes de Spira nuna velea interminable.

Pero esta xugada maestra de Yu Yevon y Yunalesca duraría hasta mil años dempués cuando, Auron, guardián de Braska (el padre de Yuna), nun se convierte n'orador, pos ye Jecht (padre de Tidus) quien decide faelo. D'esta miente ye capaz de sobrevivir pa cuntar el terrorífico secretu que s'escuende so los emblemes de Yevon. Asina, va viaxar pol tiempu pa traer de la Zanarkand suañada que vive en Sinh a un mozu que va camudar el destín de Spira pa siempres: Tidus.

==== Personaxes secundarios ====
* '''[[Seymour Guado]]''': Seymour ye'l fíu d'una invocadora humana y de un guado. Foi líder de la raza de los guado y la so gran ambición siempres foi'l poder. La so madre ye la oradora d'Ánima, un tenebrosu Eón, y sacrificóse pa poder da-y felicidá invocación al so fíu. Ye xugable, pero namái por una batalla, y tien toles habilidaes al máximu.

* '''[[Braska]]''': Padre de Yuna, consideráu un invocador llexendariu por devolver l'aselu al mundu de Spira diez años tras de los acontecimientos que tienen llugar nel xuegu. Tuvo como guardián a Jecht y a Auron, que darréu se convirtió nel guardián de Yuna.

* '''[[Jecht]]''': Padre de Tidus, consideráu guardián llexendariu por devolver l'aselu al mundu de Spira xunto a Braska y Auron. Amás consideráu'l meyor xugador de blitzball de Spira. Jecht formaba parte del suañu de Zanarkand hasta que por fuercia cai en Spira, conoz a Braska ya implícase nel so viaxe. Finalmente apuerta a ser el so orador, salvando la vida d'Auron y llogrando asina romper la espiral de muerte de Spira.

* '''[[Yunalesca]]''': Yera fía del poderosu invocador Yu-Yevon, creador de Sinh na guerra ente Zanarkand y Bevelle. Dempués de que'l so padre creara a Sinh, Yunalesca lluchó contra él y foi la primera alta invocadora que lo ganó. Pa ello invocó al eón supremu. Morrió nesa batalla xunto a Sinh y el so home y guardián Zaon.El so espíritu habita mientres el xuegu nel templu de Zanarkand. Ellí espera a los invocadores que, como ella, quieran ganar a Sinh, una y otra vez. La so misión ye la de, pa poder invocar al aeon supremu, dar a escoyer qué guardián de los qu'acompañen al invocador va tresformar en tal ser. D'esta manera, el guardián en sí, va convertir nel renacíu Sinh.

* '''[[Cid]]''': Padre de Rikku y tíu de Yuna, ye'l líder de los Al Bhed y propietariu de la nave en que se viaxa mientres el xuegu.

* '''[[Luzzu y Gatta]]''': Son dos lexonarios de spira aparcaos en Besaid. Antes de la operación La mio´ihen dependiendo de lo que-y diga'l xugador a Gatta, cualesquier de los dos puede morrer. Más palantre nel barcu volador si'l xugador viaxa a Besaid va poder ver a unu de los dos (el que sobrevivió) entrenando a un grupu de lexonariu.

* '''[[Venerables]]''': Son los líderes espirituales de Spira. Ente los más conocíos tán:
* Kelk Ronso: Únicu venerable Ronso, y líder d'estos.
* Jyscal Guado: Únicu venerable guado y líder de Guadosalam.
* Wen Kinoc: Humanu y líder de los soldaos de Yevon
* Yo Mika: Yera'l venerable más importante de toos: el venerable supremu.

Hai de solliñar que los trés primeros fueron asesinaos por [[Seymour Guado]].

* '''[[Monxos Guerreros]]''': Son l'armada de Yevon, y tamién protexen a los venerables. El so líder ye Wen Kinoc.

==== Eones ====
Artículu principal: '''[[Yuna]]'''

Nesti xuegu les invocaciones son llamaes Eones. Hai un total de 8, pero 3 d'ellos son secretos.

* '''[[Valefor]]''': Ye'l primer Eón que llogra Yuna, al convertise en invocadora. Otorgar l'orador de Besaid. Nun ye elemental. Tien forma de páxaru. Tien dos téuniques turbo que causen un gran dañu non elemental a tolos enemigos: Rayu Devastador y Agua de muerte.

* '''[[Ifrit]]''': Ye'l segundu. Ifrit yá apaeció n'otres sagues de Final Fantasy. Usa'l fueu p'atacar. Consiguir mientres el xuegu, nel templu de Kílika. El so turbo &quot;Fueu Infernal&quot; causa un gran dañu d'elementu fueu a tolos enemigos.

* '''[[Ixión|Ixion]]''': Ye'l tercer Eón y usa l'elementu del rayu. Tien forma d'unicorniu. Ixion vive nel templu de Djose. El so turbo &quot;Electrocución Final&quot; causa un gran dañu d'elementu rayo a tolos enemigos.

* '''[[Shivá|Shiva]]''': Ye'l cuartu Eón, usa l'elementu xelu y tien forma de muyer. Al igual que Ifrit yá apaeció n'otres sagues de Final Fantasy. vas consiguir nel templu de Macalania. El so turbo &quot;Polvu de Diamantes&quot; causa dañu d'elementu xelu a tolos enemigos.

* '''[[Bahamut]]''': El quintu y últimu Eón que se llogra nel intre normal del xuegu. Nun ye elemental, pero ye bien poderosu. Asemeyar a una gran bisarma con ales. Consiguir en Bevelle. El so turbo '''Mega Reblaneda''' causa un dañu non elemental superior a 9.999 puntos a tolos enemigos.

* '''Yojimbo''': A diferencia de los otros eones, Yojimbo namái ataca si págase-y, anque puede llegar a faelo por voluntá propia ensin que tengas que faelo. Daigoro, Tres Dagues, Katana y Ultraesgrima son los sos cuatro téuniques. L'ataque Ultraesgrima de Yojimbo, ye'l más fuerte de tol xuegu, capaz d'esaniciar a cualquier enemigu (ensin esceición dalguna) d'un solu golpe.

* '''[[Anima|Ánima]]''': Ye unu de los eones más poderosos. El so ataque Dolor causa muerte a un enemigu o un dañu non elemental bien poderosu. El so turbo '''Caos lliberáu''' causa dañu a tolos enemigos (dieciséis ataques consecutivos a cada unu, cada golpe d'hasta 99.999).

* '''[[Hermanes Magus]]''' (de [[Final Fantasy IV]]): Son tres personaxes que se porten airadamente. Tienes De pidi-yos qu'ataquen con comandos como &quot;Da-y duru&quot; o &quot;Xunir Fuercies&quot;. El so ataque turbo ye '''Ataque Delta''', que causa dañu non elemental. Seis golpes d'hasta 99.999 puntos.

==== Eones Escuros ====
Los templos y monxos van considerar a Yuna una traidora de Yevon tres esta escapar de Bevelle. Solo na '''versión PAL''', en ciertos llugares de Spira, van apaecer los eones escuros, que son versiones bien de más fuertes que los tuyos. Ye opcional enfrentase a ellos, pero si les derrotes a toos va apaecer un videu nel que s'amuesa a una criatura salir del ribayu de la '''Llanura del Aselu''', el '''Verdugu Final''', consideráu'l xefe más difícil de tolos Final Fantasy. Cabo añader, que tamién vas haber d'enfrentate con dalgún eón negru si quies consiguir un oxetu importante. Por casu, pa consiguir el segundu turbo de '''Valefor''', '''Agua de muerte''' y l'esfera de Jecht qu'hai al llau del Templu de Besaid, tendrás de ganar a Valefor Escuru.
Equí ta la llocalización de los eones negros.
* '''Valefor Escuru''': Na entrada al pueblu de Besaid. Una animación al entrar, y el monxu del templu te va llanzar a Valefor.
* '''Ifrit Escuru''': Nel Desiertu de Sanubia. A la entrada de les ruines del llar albhed, una chica te va dicir que perdió a la so fía. Acepta ayudar y vas desencadenar la batalla contra la so &quot;fíu&quot;, Ifrit.
* '''Ixion Escuru''': Na Llanura de los Rayos. Más allá de la Casa de Rin, nun pararrayos va haber un soldáu. Fala con él y Ixion Escuru va venir a por ti. Tendrás De vencelo 2 vegaes. Puedes lluchar contra él antes de lluchar contra Yunalesca.
* '''Shiva Escura''': Na entrada del Templu de Macalania. Traviesa tol escobiu y na entrada del templu los Guado te van unviar a Shiva. Puedes lluchar contra ella antes de lluchar contra Yunalesca.

* '''Bahamut Escuru''': Nel llugar de batalla de Yunalesca. Al entrar, Bahamut Escuru va llanzar a por ti.
* '''Yojimbo Escuru''': Na Cueva del Orador Robáu. Avanza a la fin de la cueva y vuelve a cuerpu a la entrada. En dando unos pasos lloñe del tresportador del final, una escena te va amosar como un monxu llama a Yojimbo Escuru. Tendrás De vencer a Yojimbo 5 vegaes consecutives. Puedes lluchar contra él antes de lluchar contra Yunalesca. Ye quiciabes el más malo de vencer de tolos Eones Escuros.

* '''Ánima Escura''': Nel Monte Gagazet. Repite la prueba de Wakka y la pelota. Al faelo bien, Ánima va apaecer na entrada del Monte Gagazet. Ye l'Eón Escuru con más vitalidá. Puedes lluchar contra Ánima Escura antes de lluchar contra Yunalesca.

* '''Hermanes Magus Escures''': Na Sienda de les Roques Hongu. Apuerta ellí al traviés del Camín de Miihen. Al avanzar un pocu, una animación te va amosar a dos invocadoras llamando a Sandy y a Mindy.

'''Conseyu''': Pa vencer más fácilmente a les Hermanes Magus Escures, hai una opción: matales una a una. Pa ello, tienes de fuxir pela izquierda y xubir al ascensor. Vas Activar un minixuegu que consiste en travesar tola sienda hasta l'ascensor ensin que nenguna invocadora te algame. A midida que meyores, les invocadoras van cansase y van quedase solu dos, y finalmente una. Entós te averes a la que tienes más próxima, y empieces la llucha con ella solamente. Ye más fácil col Ultraesgrima de Yojimbo.

* En venciendo a toos, el Verdugu Final va resucitar. Pa enfrentate a él, tienes d'escoyer como destín nel Barcu Volador &quot;Verdugu Final&quot;. Tres una animación va empezar la batalla, que va ser bien llarga yá que el Verdugu tien 12.000.000 puntos de VIT.

=== Races ===
==== Humanos ====
Son la mayor población de Spira. Cada unu tien les sos carauterístiques y la so manera de combate al igual que'l so calter.

Estremamos siete tipos:

* '''Altos Invocadores''': Son aquellos que terminaron el so pelegrinaxe, llograron l'eón supremo y vencío a Sinh. Yuna, al vencer a Sinh, convertir na postrera Alta Invocadora y la primera en vence-y ensin invocar al eón supremu.

* '''Invocadores''': Encargaos de vencer a Sinh cola ayuda de los eones consiguíos nos templos al traviés del so pelegrinaxe escontra Zanarkand, y l'eón supremu, llográu en dicha ciudá.

* '''Guardianes''': Protexen a los invocadores y van siempres con ellos. Cada invocador escueye a los sos guardianes.

* '''Monxos/as''': Encargaos de los templos y d'espublizar el mensaxe de Yevon por toa Spira.

* '''Venerables''': Tienen el poder. Son los que manden sobre toos en Bevelle y tolos siguidores de Yevon. Los venerables nun tienen que ser necesariamente humanos, pueden tamién pertenecer a esti grupu miembros de les otres races. Los postreros 4 venerables son Mica, Seymour Guado, Kinoc y Kelk Ronso.

* '''Monxos guerreros''': Monxos encargaos de protexer a los civiles y venerables. Pueden dir armaos con un rifle o con lanzallamas y cunten cola ayuda de máquines d'ataque dexaes pol Cleru.
** Monxos redivivos: Antiguos monxos de Zanarkand que son muertos en vida, esto ye, volvieron dempués de la muerte pero nun presenten nenguna traza d'humanidá. Tán n'estáu [[zombie|zombi]], asina que-yos afecta la maxa curatible.

* '''Oradores''': Los oradores son los encargaos de conceder poder a los invocadores en forma d'eones (invocaciones). Les sos almes perviven en grandes roques que davezu s'atopen nos templos de Yevon.

* '''Civiles''': Tolos demás.

==== [[Albhed]] ====
Raza d'aspeutu humanu pero con llingua propia y delles traces distintives. Utilicen les máquines pa tou a diferencia del restu d'habitantes de Spira, pos nun creen en Yevon y la so doctrina. Tienen les neñines en forma d'espiral. El so llar foi destruyíu por Sinh y vivíen na islla de Bikanel hasta que la destruyeron los Guado. El so equipu de Blitzball son los [[Alhbed Psyches]].

Tienen una llingua propia bien estravagante que puede aprendese recoyendo los diccionarios Albhed partíos por toa Spira.

==== Ronso ====
Raza de humanoides d'aspeutu felín. Absuerben téuniques a los sos rivales por aciu la téunica Alma de Dragón. El so equipu de blitzball son los [[Ronso Fangs]].

Tolos Ronso sacante Kimahri, viven nel monte Gagazet. Esta raza carauterizar pola so valentía, la so fuercia físico y la so voluntá. Los ronso respetar ente ellos con nobleza y cuando consideren que daquién -yos faltó'l respetu, marxinar hasta que ye capaz de ganase otra vegada'l respetu de la so raza (Ye'l casu de Kimahri). El so cuernu ye símbolu de fortaleza y a los mancorniaos considérase-yos cobardes o débiles.

==== Guado ====
Raza d'aspeutu humanu pero con un poder máxico inigualable y traces físiques estremaos, como'l pelo más pobláu y les estremidaes más allargaes. Son los encargaos de protexer el Etéreo. Viven en Guadosalam pero tamién protexen el templu de Macalania. El so equipu de blitzball son los [[Guado Glories]].

==== Hypello ====
Raza de humanoides acuáticos. La so piel ye de color azul, y en tierra son daqué patosos. Sicasí, na agua desendolcar con facilidá. Viven en poblaos construyíos so l'agua. Son bien reservaos. Son los encargaos de conducir los shupafs que tresporten a la xente dende Ríu de la Lluna Sur hasta Ríu de la Lluna Norte, y viceversa.

==== Bisarmes ====
Cuando dalgún ser vivu non bisarma muerre, ten de ser &quot;unviáu&quot; por que vaya al Etéreo y fuelgue en paz. Si nun ye &quot;unviáu&quot;, l'alma cueye envidia a los vivos, col tiempu esa envidia convertir n'odiu y finalmente, convertir nuna bisarma pa semar caos y destrucción. Otres almes pue que acepten la so muerte y diríxanse al Etéreo pola so cuenta.

=== Mundu de Final Fantasy X ===
El mundu de Final Fantasy llámase Spira.

* '''Isla de Besaid''': Ye una pequeña islla asitiada al sur de Spira. Nella viven Yuna, Wakka y Lulu. Ye'l llugar onde Yuna se crió, y considerar el so llugar natal entá naciendo en Bevelle. Nes versiones PAL y International, el grupu tien d'enfrentase a Valefor escuru si quier entrar al pueblu xustu antes de vencer a Sinh.
** '''Templu de Besaid''': Templu de rezu de la islla de Besaid. Nél, Yuna faise invocadora y consigue el so primer eon; Valefor. Nel interior hai una estatua del Altu invocador Braska, padre de Yuna.
* '''Isla de Kilika''': Pequeña islla asitiada ente Besaid y Luca. Mientres el xuegu, sufre un ataque de Sinh que la afara por completu, dexando munchos muertos y la islla dafechu estrozada.** '''Monte de Kilika''': Arrodia la islla de Kilika y abelluga el templu.
** '''Templu de Kilika''': Templu de rezu de la islla de Kilika. Rinde cultu al elementu Fueu y Yuna consigue nél el so segundu eon; Ifrit.
* '''Luca''': Ye la segunda ciudá más grande de Spira. Al pie de Bevelle ye una de les más poblaes y tou estimar al estadiu de blitzball. Dispón tamién d'un auditoriu.
* '''Camín de Miihen''': Senderu al norte de Luca que ye llugar de tránsitu de viaxeros y sobremanera de chocobos. Recibe'l nome del xeneral Miihen, que xunto con más guerreros salieron de Luca dispuestos a ganar a Sihn. A lo llargo del trayeutu pueden vese evidencies de la destrucción de Sihn con grandes ruines escondíes ente la maleza.
* '''Sienda de les Roques Hongu''': Camín qu'acaba nel Templu de Djose. Cerca del final del xuegu, este ye'l llugar onde'l grupu atopar coles Hermanes Magus escures.
* '''Templu de Djose''': Templu que rinde cultu al elementu Rayo, onde se consigue al eón Ixion.
* '''Ríu de la Lluna''': Camín separáu per un ríu que se crucia con un animal similar a un elefante llamáu Shupaf. Puedes atopar tamién a dellos vendedores d'oxetos.
* '''Guadosalam''': Llar de los Guado y llugar onde s'asitia la residencia de Seymour y el Etéreo, onde van parar les almes de los difuntos dempués de ser unviaes afechiscamente por un invocador.
* '''Llanura de los Rayos''': Llanura escura que s'atopa en permanente nube y onde cayen rayos darréu. Ta apináu de grandes pararrayos construyíos por cierto home que, irónicamente, morrió abrasáu d'un rayu. Puede atopase equí a cactilios y, a la fin del xuegu, al Ixion escuru.
* '''Monte de Macalania''': Monte d'apariencia cristalina compuestu por dellos pisos onde apaecen estrañes bisarmes d'elementu agua. Col espeyu de los 7 astros asitiáu en ciertu llugar, puedes consiguir les armes definitives de los personaxes del xuegu.
** '''Templu de Macalania''': Templu empobináu por Seymour Guado. Nél, puede llograse a Shiva. A la fin del xuegu, equí apaez la Shiva escura.
* '''Desiertu de Bikanel''': Llar de los Albhed y, poro, de Rikku. A la fin del xuegu, puedes atopar equí al Ifrit escuru.
* '''Bevelle''': Ciudá más grande de Spira. D'antiguo yera xunto a Zanarkand una de les ciudaes más prósperes de Spira. Na actualidá ye la sede de los venerables y rinde tributu a Yevon con escesiva rixidez. Nel so templu, Yuna consigue al so quintu eón, Bahamut.
* '''Llanura del Aselu''': Vasta llanura onde se producieron munches batalles de invocadores con Sihn. Recibe esi nome gracies al periodu de tranquilidá que vien dempués de la derrota de Sihn, llamáu L'Aselu.
** '''Templu de Remiem''': Templu que s'atopa nun llugar ocultu de la Llanura del Aselu (pa llegar precísase un chocobo). Equí Yuna puede consiguir al eón Hermanes Magus en venciendo a tolos eones de Belgemine (incluyendo los eones ocultos) y consiguir dos oxetos clave pa desbloquiar la puerta escontra la sala del orador. La historia cunta que primero que Sihn estrozara la llanura, esti templu atopábase xusto nel centru de la mesma.
** '''Cueva del orador robáu''': Cueva que s'atopa baxando un senderu ente la Llanura del Aselu y el Monte Gagazet. Equí Yuna puede consiguir al eón ocultu Yojimbo. A la fin del xuegu vas atopar equí al Yojimbo escuru 
* '''Monte Gagazet''': Montes nevaos asitiaes al norte de la Llanura del Aselu y qu'abelluguen la ciudá de Zanarkand. Ye'l territoriu de los Ronso. A la fin del xuegu, puedes atopar equí a Ánima escura.
* '''Zanarkand''': Caminamos por ella de primeres del xuegu, cuando entá yera la ciudá más próspera de Spira, va mil años. Tres la so destrucción quedó en ruines y apinada de lucilos, una y bones el aura de muerte acúrrese sobre ella. Ye la meta de los protagonistes del xuegu y del pelegrinaxe de too invocador pa llograr l'Eón Supremu, únicu mediu de ganar a Shin. A la fin del xuegu, vas atopar equí al Bahamut escuru.
* '''Templu de Baaj''': Dempués de la escena na Zanarkand de va mil años, esti ye'l primer llugar de Spira que se visita nel xuegu. Ye un antiguu templu en ruines mediu somorguiáu. Tidus atopa abellugu cuando llega per primer vegada a Spira. Más palantre, puede volvese a él al traviés del barcu volador de Cid. Yuna puede consiguir nél l'eón Anima (Eón Supremu de Seymour que nun llegó a usar contra Sihn) dempués d'activar les estatues de la entrada.
* '''Ruines Omega''': Llegar a elles al traviés del barcu volador. No más fondo de la cueva aguarda l'Ente Omega. Ye'l meyor sitiu pa entrenar y completar asina'l tableru d'esferes.

== Xugabilidá ==
Final Fantasy X ye un [[Videoxuegu de rol|RPG]] (xuegu de rol) xaponés, con un sistema de combate basáu en '''veces''' llamáu BTV (Batalla por Veces Variables) controlaos por una barra determinada polos parámetros de los personaxes. Según el comandu escoyíu, les veces van variar (p.e. al utilizar un turbo piérdense delles veces posteriores). Nun combate podemos remanar hasta tres personaxes al empar, anque podemos sustituyilos en batalla, una de les principales novedaes d'esta entrega. Tanto los escenarios como los personaxes tán fechos con modelos [[Gráficos 3D por ordenador|3D]].

La historia ye llinial, d'unes 40 hores de duración, anque esisten numberoses submisiones y minixuegos que faen qu'esti xuegu dure más de 100 hores. Anque si pretende completase ´´el tableru d'esferes``(sistema d'entrenamientu), el xuegu podría tardar en completase alredor de 175 hores.

Ye'l primer [[Final Fantasy]] n'incorporar voces de los personaxes, anque n'Europa tán n'inglés. Tolos testos, sicasí, fueron traducíos al castellán.

Nesti Final Fantasy la esperiencia (pH) danos &quot;puntos&quot; (UD: Unidaes de Desarrollu) pa movenos sobre un tableru d'esferes nel que cada caxellu percorríu supón l'alquisición d'una nueva habilidá, maxa o la meyora d'una de les sos carauterístiques pal personaxe en cuestión. La ruta a siguir nun ye llinial, de cuenta qu'en distintes situaciones veremos obligaos a escoyer ente los distintos caminos posibles. Asina, puede afondase na faceta de roles qu'incorpora'l xuegu, creando personaxes al nuesu gustu. Podemos ameyorar la fuercia d'Auron y la maxa de Yuna, como propón el xuegu, o al aviesu si asina lu deseyamos.

Como tolos Final Fantasy, incorporóse un minixuegu. Nesti casu tenemos el &quot;blitzball&quot; (o &quot;blitzbol&quot;). Podemos participar en lligues y campeonatos, ganando oxetos y habilidaes pa los nuesos personaxes (sobremanera, ye bien importante pa consegiur los Turbos de Wakka). El deporte en sí ye un amiestu de fútbol y water-polo na que los xugadores de cada equipu mover nel interior d'una gran esfera llena d'agua.

=== Desplazamientos y Mapamundi ===
La xugabilidá de ''Final Fantasy X'' difier d'otros ''Final Fantasy'' anteriores por escarecer d'un sistema de navegación basáu nun &quot;mapa del mundu&quot; interactivo con [[vista de páxaru]]. Los xuegos anteriores teníen una representación en miniatura de les estenses zones (campu, desiertos, selves etc.) ente les ciudaes y llocalizaciones del xuegu, usada pa desplazamientos de llarga distancia. En cuenta de esto, les llocalizaciones de FFX son esencialmente allegantes y nunca se funden nun mapa mundial.

El direutor de Mapes [[Takayoshi Nakazato]] esplicó qu'en ''Final Fantasy X'', quería implementar un conceutu más realista que nos ''Final Fantasy'' anteriores, ufiertando redolaes 3D, n'oposición a gráficos pre-renderizados (él refierse a ellos como &quot;redolada pseudo 3D &quot;). Teóricamente, tol mundu puede percorrese con estes redolaes 3D, que se toquen unos con otros nos sos estremos, polo qu'un mapa escarez de sentíu.

=== Sistema de Batalla ===
''Final Fantasy X'' presenta'l sistema de batalla [[Square Enix|Conditional Turn-Based Battle]] (CTB) en llugar del tradicional [[Square Enix battle systems#Active Time Battle|Active Time Battle]] (ATB) usáu nos xuegos anteriores de la saga. CTB foi desenvueltu por [[Toshiro Tsuchida]], quien tenía en mente'l sistema ATB de [[Final Fantasy IV]] al desenvolvelo. Mientres ATB utiliza elementos en tiempu real, CTB ta basáu nun formatu que detién la batalla mientres la vez de cada xugador. D'esa manera da-y al xugador un periodu indefiníu pa pensar y escoyer una aición. Tamién dexa que los atributos y aiciones de los personaxes y enemigos afecten al númberu de veces que tienen y al orde en que s'asoceden. Por casu, un personaxe rápidu va atacar más vegaes qu'unu lentu. El xuegu apurre una llinia temporal gráfica na parte cimera derecha de la pantalla que detalla l'orde de les veces vinientes.

Otra manera, el xuegu fai usu de los elementos típicos de la saga, como son l'usu de distintes armes (sables, espaes, vares máxiques, llances ya inclusive cactus o balones de blitzbol), maxes, oxetos y invocaciones nel casu de Yuna, la única invocadora del grupu.

=== Tableru d'esferes ===
El sistema de xubida de nivel de ''Final Fantasy X'', per mediu d'un tableru d'esferes, ye únicu nel xéneru de los [[Videoxuegu de rol|RPG]] (quitando la nueva versión del Final Fantasy II: Dawn of Souls). Los personaxes adquieren puntos d'habilidá en cada combate que, al superar ciertos estragales, otorguen les unidaes de desplazamientu (UD). Los niveles d'esfera, de la mesma, dexen a los xugadores movese pol Tableru d'esferes, un tableru predeterminado con dellos cientos de nodos interconectaos que consisten en delles bonificaciones pa les habilidaes y estadístiques. Unos oxetos llamaos &quot;esferes&quot; (llograos de los enemigos derrotaos, arques de l'ayalga y como premiu por otros eventos) pueden asitiase sobre esos nodos, desbloquiando la so función pal personaxe escoyíu. D'esta miente, el desenvolvimientu de los personaxes jugables asemeyar a un [[xuegu de mesa]].

El productor [[Yoshinori Kitase]] esplicó que'l propósitu qu'hai detrás del Tableru d'esferes ye dar a los xugadores un mediu interactivo p'amontar los atributos de los sos personaxes, de cuenta que sían capaces de reparar el desenvolvimientu d'esos atributos de primera mano y puedan interferir nél.&lt;ref name=&quot;spheregrid&quot;&gt;{{cita llibru |autor=Birlew, Dan |añu=2001 |títulu=Final Fantasy X Official Strategy Guide |páxina=266|editorial=BradyGAMES Publishing |idioma=inglés |id=ISBN 0-7440-0140-4}}&lt;/ref&gt;
El tableru d'esferes tamién dexa a los xugadores personalizar dafechu a los personaxes en contraste al propósitu deseyáu na batalla, por casu faciendo que la maga Yuna seya poderosa físicamente, o que'l espadachín Auron tenga habilidaes de sanador. Les versiones ''Internacional'' y [[PAL]] del xuegu inclúin una modalidá''Esperta'' opcional del Tableru d'esferes. Nesa modalidá, tolos personaxes empiecen nel mediu del tableru y tienen de siguir cualquier camín qu'escueya'l xugador. Como compensación el tableru d'esferes espertu tien menos nodos en total, d'esa manera se decrementan les meyores estadístiques totales disponibles mientres el xuegu.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Ver tamién ==
* [[Squaresoft]]
* [[Hironobu Sakaguchi]]
* [[Nobuo Uematsu]]
* [[Final Fantasy]]
* [[Videoxuegu de rol]]
* [[PlayStation 2]]

== Enllaces esternos ==
* [http://www.ffx-europe.com Final Fantasy X Europa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825075813/http://www.ffx-europe.com/ |date=2019-08-25 }} Sitiu web oficial d'Europa de Final Fantasy X.
* [http://www.square-enix.com/eu/es/ Square-Enix España] Sitio web de Square-Enix Europa, el desarrollador de Final Fantasy.
* [http://www.finalfantasyxhd.com] Sitiu web oficial del remake HD de Final Fantasy X y X-2.

{{socesión
| títulu= Serie [[Final Fantasy]]
| periodu = [[2001]] - [[2002]]
| predecesor = [[Final Fantasy IX]]
| socesor = [[Final Fantasy X-2]]
}}

{{Tradubot|Final Fantasy X}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation 2]]
[[Categoría:Videoxuegos de rol]]
[[Categoría:Videoxuegos de 2001]]
[[Categoría:Final Fantasy]]</text>
      <sha1>pylhk06udb1q6sgpmozhh7vhbpvbqf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FIFA 16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98202</id>
    <revision>
      <id>4493118</id>
      <parentid>4483977</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 5 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43266" sha1="07tn57s81ee8p6kl7926n5m6y9qlvbd" xml:space="preserve">{{videoxuegu}}
'''FIFA 16''' ye un [[Videoxuegu de deporte|videoxuegu de fútbol]] desenvueltu por [[EA Canadá]] y publicáu por [[EA Sports]]. Ye'l 23º de la [[FIFA (serie)|serie]] y salió a la vienta'l [[22 de setiembre]] n'[[América del Norte]] y el [[24 de setiembre]] n'[[Europa]]. Foi llanzáu para [[Microsoft Windows|Windows]], consoles de la séptima xeneración: [[Xbox 360]] y [[PlayStation 3]], y consoles de la octava xeneración: [[PlayStation 4]] y [[Xbox One]]. En cuanto al [[Motor de videoxuegu|motor]], cuenta col Ignite engine pa PlayStation 4, Xbox One y Microsoft Windows; ente que para PlayStation 3 y Xbox 360 caltién el Impact Engine.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.pcgamer.com/2014/06/06/fifa-15-will-debut-fancy-new-ignite-engine-on-pc/|títulu= FIFA 15 will debú fancy new Ignite Engine on PC|autor= PC Gamer|fecha = 6 de xunu de 2014|fechaaccesu= 30 de xunetu de 2014|idioma= inglés}}&lt;/ref&gt; 

El xuegu ye'l primeru de la [[FIFA (serie)|serie FIFA]], n'incluyir futbolistes femenines y una manera de xuegu nel Ultimate Team, el '''FUT Draft'''. Ye tamién el primeru nel que los xugadores de les portaes fueron escoyíos por votu popular, incluyendo la primer muyer n'apaecer na portada d'un xuegu de [[FIFA (serie)|FIFA]].

==Ultimate Team==
La FIFA Ultimate Team d'anguaño cunta con un importante cambéu nel diseñu del so interfaz, sobre la base de meyores suxeríes polos usuarios.

Nesta edición, tal como dende l'añu 2013,&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=EA Kicks Off Movember 2013|url =http://www.ea.com/news/hala-kicks-off-movember-2013|sitiuweb = www.easports.com|fechaaccesu = 11 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt; vuelve incluyise la Copa [[Movember]] como una forma de collaborar cola [[Fundación Movember]],&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=FIFA 16 Ultimate Team™ - ¡Collabora con Movember!|url =https://www.easports.com/es/fifa/ultimate-team/noticias/2015/fut-movember|sitiuweb = www.easports.com|fechaaccesu = 11 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt; la organización benéfica global que busca concenciar sobre tarrezas de [[salú masculina]].

== Xugabilidá ==

David Rutter, vicepresidente de la compañía señaló que «Traer delles de les meyores xugadores y los meyores equipos femeninos nel mundu a la nuesa franquicia ye un eventu masivu d'EA Sports».&lt;ref&gt;{{Cita noticies|títulu=Fifa 16: EA Sports game to feature women for first time|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32915815|fechaaccesu=28 de mayu de 2015|obra=[[BBC Sport]]|fecha=28 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; En febreru de 2013, la [[capitán]] [[España|española]] [[Vero Buraca]] utilizara un pidimientu en [[Change.org]] p'afalar a la FIFA ya incluyir xugadores, ganando más de 20.000 firmes nes sos primeres 24 hores.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2013/02/22/vero-busca-gol-videoxuegu/0003_201302G22P49991.htm|títulu=Vero busca'l gol de videoxuegu|títulu-trad=Vero searches the video game goal|fecha=22 de febreru de 2013|fechaaccesu=5 de xunu de 2015|obra=[[La Voz de Galicia]]|nome1=Pablo|nome2=Iván|apellíu2=Antelo |apellíu1=Gómez|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; 

Los xugadores nun van ser capaces de crear equipos mistos o xugar con equipos de muyeres contra equipos de los homes, pero ellos van tener la oportunidá d'utilizar los equipos de les muyeres nel ''Match Day'' (amistosos offline), amistosos en llinia y un tornéu offline modeláu sobre la base de la [[Copa Fútbol]].&lt;ref&gt;[https://www.easports.com/fifa/women Introducing Women in ''FIFA 16''] EA Sports&lt;/ref&gt;

El xuegu contién 78 estadios, incluyendo 50 recreaos del mundu real, añadiendo los estadios de los equipos recién xubíos a la [[Premier League]], el [[Watford Football Club|Watford]], el [[Athletic Football Club Bournemouth|Bournemouth]] y el [[Norwich City Football Club|Norwich City]].&lt;ref name=&quot;Estadios&quot;&gt;{{cita web|url=https://www.easports.com/es/fifa/noticias/2015/fifa-16-stadiums|títulu=FIFA 16: Tolos estadios|fechaaccesu=13 d'agostu de 2015|fecha=3 d'agostu de 2015|sitiuweb=easports.com}}&lt;/ref&gt; El [[Fratton Park]], llar del [[Portsmouth Football Club|Portsmouth]], añader n'honor al fan del Portsmouth '''Simon Humber''', direutor creativu de seriar FIFA, que morrió de cáncer en 2015.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.easports.com/fifa/news/2015/fifa-16-fratton-park-and-simon-humber|títulu=Fratton Park in Honour of Simon Humber|editorial=[[EA Sports]]}}&lt;/ref&gt;

Un nuevu ''Training Mode'' (Manera d'entrenamientu) añadióse a la manera carrera que dexa al xugador desenvolver futbolistes nel equipu que ta remanando ensin llegar a xugar con ellos. Estos son en forma de xuegos d'habilidá, una carauterística nueva a la serie anterior. Dexa al xugador establecer un enfoque específicu nel que'l futbolista desenvuelve la so crecedera y va aumentar específicamente según l'atributu escoyíu. Faer esto tamién aumenta'l valor de mercáu del xugador.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://news.futhead.com/posts/fifa-16/32080-fifa-16-career-mode-preview |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150807180042/http://news.futhead.com/posts/fifa-16/32080-fifa-16-career-mode-preview |fechaarchivu=2015-08-07 }}&lt;/ref&gt;

Les nueves meyores en partíu amistosu añadiéronse a la Manera Carrera y los xugadores agora pueden escoyer un tornéu amistosu primero qu'empiece la temporada. Ganar estos torneos amistosos dan-y al xugador un pagu en forma d'un aumentu del presupuestu pa trespasos. Amás, les sustituciones ilimitaes tán dexaes al xugar estos partíos amistosos. Otres carauterístiques inclúin préstamos de dos años, munches meyores presupuestaries, tresferencies más realistes, valoraciones ameyoraes del xugador, según la cap

==FIFA 16 en móviles==
Anguaño, FIFA 16 ameyoró abondo en dispositivos móviles; foi llanzáu a principios de setiembre pa iOS y el 22 foi llanzáu pa Android. Los gráficos fueron ameyoraos, pero solo los dispositivos d'alta gama pueden correr el xuegu. Per primer vegada, van esistir celebraciones nel xuegu. La interfaz tamién ameyoró. Puede ser atopáu na App Store y Play Store como ''FIFA 16 Ultimate Team''. Tamién, muncha xente creía que la FIFA 16 en móviles sería una actualización de FIFA 15 Ultimate Team, qu'asocedió. Esa actualización pa FIFA 15 Ultimate Team contenía les camisetes y plantíes de la temporada 2015-2016. Los principales cambeos son la xugabilidá y gráficos, pos agora ye bien paecíu a la versión de consola s
Xbox 360 - PS3.

== Desarrollu y llanzamientu ==
Los diseñadores del xuegu utilizaron el métodu de [[captura de movimientu]] coles estla defensa australiana [[Steph Catley]].&lt;ref&gt;{{Cita noticies|títulu=''&quot;FIFA 16&quot; to include women's teams, a first for EA Sports'' by Doug McIntyre|url=http://espn.go.com/espnw/news-commentary/article/12967628/fifa-16-include-women-teams-first-time|fechaaccesu=18 de xunu de 2015|obra=[[ESPN|espnW]]|fecha=28 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

''FIFA 16'' foi anunciáu'l 28 de mayu de 2015.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://metro.co.uk/2015/05/28/fifa-16-features-womens-national-teams-for-the-first-time-5219343/|títulu=FIFA 16 features women's national teams for the first time|obra=[[GameCentral|Metro GameCentral]]|fecha=28 de mayu de 2015|fechaaccesu=28 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; L'anunciu de la inclusión de jugadares femenines atopar cola respuesta positiva de la crítica d'[[IGN (sitiu web)|IGN]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.ign.com/articles/2015/05/29/ign-uk-podcast-282-why-fifa-16s-female-players-are-a-step-in-the-right-direction|títulu=IGN Podcast #282: Why FIFA 16's Female Players Are A Step In the Right Direction|obra=[[IGN (sitiu web)|IGN]].|fecha=29 de mayu de 2015|fechaaccesu=31 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; El tráiler oficial d'EA Sports reveló carauterísticsa del fútbol femenín que foi lliberáu'l 28 de mayu ya incluyó material en direuto nel xuegu de los xugadores como Morgan, Leroux, Rapinoe, Buraca, [[Abby Wambach]], [[Hope Solo]], Eniola Aluko d'Inglaterra y Steph Houghton, l'alemana [[Célia Šašić]], la canadiense [[Christine Sinclair]] y [[Kosovare Asllani]] de Suecia.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=siVeBCaYeko ''FIFA 16'' Trailer - Women's National Teams are IN THE GAME] YouTube (produced by EA Sports)&lt;/ref&gt; El xuegu ta protexíu con [[Denuvo]].

El 3 d'agostu de 2015 anuncióse que'l xuegu cuntaría con 9 nuevos estadios, aumentando'l númberu total de los estadios con llicencia a 50.&lt;ref name=&quot;Estadios&quot;/&gt;

El xuegu ta programáu pa ser llanzáu en setiembre de 2015 en tol mundu pa [[Microsoft Windows]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation 4]], [[Xbox 360]], [[Android]], [[iOS]] y [[Xbox One]]. Un representante de Electronic Arts confirmó que'l xuegu nun ta en desenvolvimientu nin en [[PlayStation Vita]] nin en [[Nintendo 3DS]] o [[Wii U ]] polo que ''FIFA 16'' va ser la primer edición de la serie dende l'añu 2000 en nun cuntar con nenguna de les plataformes de [[Nintendo]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.gamereactor.eu/news/318704/Non+FIFA+16+on+3DS+or+PS+Vita/|títulu=Non FIFA 16 on 3DS or PS Vita|nome=Mike|apellíu=Holmes|obra=[[GameZone]]|fecha=31 de mayu de 2015|fechaaccesu=31 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.polygon.com/2015/5/29/8690009/fifa-16-wont-be-appearing-on-any-nintendo-platforms-a-first-since-2000|títulu=FIFA 16 won't be appearing on any Nintendo platforms, a first since 2000|nome=Colin|apellíu=Campbell|obra=[[Polygon]]|fecha=29 de mayu de 2015|fechaaccesu=31 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Demo ==
En Gamescom 2015 foi revelada la fecha oficial del llanzamientu de la demo: foi'l 8 de setiembre pa les plataformes [[Xbox One]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation 3]] y [[Microsoft Windows]]. Tamién la llista de los equipos qu'integren la demo foi revelada, que son el [[Chelsea Football Club|Chelsea]], el [[Manchester City Football Club|Manchester City]], el [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]], el [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]], el [[Borussia Dortmund]], el [[Borussia Mönchengladbach]], el [[Paris Saint-Germain Football Club|Paris Saint-Germain]], el [[Inter de Milán]], el [[Club Atlético River Plate|River Plate]] y el [[Seattle Sounders FC|Seattle Sounders]]. Tamién va incluyir los equipos nacionales de muyeres d'[[Seleición femenina de fútbol d'Alemaña|Alemaña]] y los [[Seleición femenina de fútbol de los Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]].

== Portada ==

''FIFA 16'' foi'l primer xuegu de la serie en dexar a los siguidores de la saga poner al so xugador favoritu xunto a [[Lionel Messi]] na portada del xuegu n'Australia, Brasil, Francia, Xapón, Llatinoamérica, Méxicu, Polonia y el Reinu Xuníu.&lt;ref&gt;{{Cita web|url= https://www.easports.com/fifa/news/2015/fifa-16-cover-vote|títulu= FIFA 16 Cover Vote|fecha=16 de xunu de 2015|obra=EA Sports|fechaaccesu=24 de xunu de 2015}}&lt;/ref&gt; Trés xugadores (Catley, Sinclair y Morgan) convirtiéronse nes primeres muyeres en tar na portada d'un xuegu ''FIFA''.&lt;ref name=&quot;catley&quot;&gt;{{Cita noticies|apellíu1=Hytner|nome1=Mike|títulu=Fifa 16: Matildas' Steph Catley to be first ever woman on cover, alongside Messi|url=http://www.theguardian.com/football/2015/jul/10/fifa-16-matildas-steph-catley-to-be-first-ever-woman-on-cover-alongside-messi|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015|obra=[[The Guardian]]|fecha=10 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sinclair&quot;&gt;{{Cita noticies|apellíu1=Davidson|nome1=Neil|títulu=Christine Sinclair on cover of 'FIFA 16' video game in Canada|url=http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/christine-sinclair-on-cover-of-fifa-16-video-game-in-canada/article25593351/|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015|obra=[[The Globe and Mail]]|fecha=20 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;morgan&quot;&gt;{{Cita noticies|apellíu1=Grez|nome1=Matias|títulu=Alex Morgan: U.S. star shares FIFA 16 cover with Lionel Messi|url=http://edition.cnn.com/2015/07/21/football/alex-morgan-fifa-16/|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015|editorial=CNN|fecha=21 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Rexón o país(es)
!Xugador
|-
| [[Ficheru:ColoredBlankMap-World-10E.svg|20px]] [[Mundu|Global]] || [[Ficheru:2015 UEFA Super Cup 64 crop.jpg|180px]]
{{bandera|ARX}} Lionel Messi
|-
| {{SAU}} || {{bandera|SAU}} [[Yasser Al-Shahrani]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=FIFA 16 Arabian cover star revealed|url=http://www.fifa-infinity.com/fifa-16/fifa-16-arabian-cover-star-revealed/|sitiuweb=FIFA Infinity|fechaaccesu=13 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{AUS}} || [[Ficheru:Stephanie Catley of Melbourne Victory Women.jpg|200px]] 
{{bandera|AUS}} [[Stephanie Catley]]&lt;ref name=&quot;catley&quot;/&gt;&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Tim Cahill-31.03.09.jpg|200px]]&lt;br /&gt;
{{bandera|AUS}} [[Tim Cahill]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=FIFA 16 - Tim Cahill va acompañar a Catley y Messi na portada p'Australia|url=http://www.futbonline.com/2015/08/fifa-16-tim-cahill-acompanara-catley-y.html|sitiuweb=EA Sports|fechaaccesu=19 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{AUT}} || [[Ficheru:AUT vs. SUI 2015-11-17 (104).jpg|200px]]
{{bandera|AUT}} [[David Alaba]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=FIFA 16 Austrian Cover Revealed|url=http://www.fifplay.com/fifa16-cover-austria/|sitiuweb=FIFPlay|fechaaccesu=31 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150910115508/http://www.fifplay.com/fifa16-cover-austria/|fechaarchivu=2015-09-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{BRA}} || [[Ficheru:Oscar with Chelsea (cropped).jpg|180px]]
{{bandera|BRA}} [[Oscar (futbolista brasilanu)|Oscar]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Oscar is the FIFA 16 Brazilian Coverstar|url=http://news.futhead.com/posts/fifa-16/31881-oscar-is-the-fifa-16-brazilian-coverstar|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151029222411/http://news.futhead.com/posts/fifa-16/31881-oscar-is-the-fifa-16-brazilian-coverstar|fechaarchivu=2015-10-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{CAN}} || [[Ficheru:Sinclair allstar.jpg|200px]]
{{bandera|CAN}} [[Christine Sinclair]]&lt;ref name=&quot;sinclair&quot;/&gt; 
|-
| {{USA}}|| [[Ficheru:Alex Morgan cropped England Women's Vs USA (16367141639).jpg|180px|{{bandera|USA}} ''[[Alex Morgan]]'']]
{{Bandera|USA}} [[Alex Morgan]]
|-
| {{FRA}} || [[Ficheru:Antoine_Griezmann_-_CdR_-_RM_v_ATL_(edited)_-_2.jpg|200px]]
{{bandera|FRA}} [[Antoine Griezmann]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Antoine Griezmann wins FIFA 16 cover vote in France|url=http://www.fifplay.com/fifa16-cover-france/|sitiuweb=FIFPlay|fechaaccesu=10 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150814070651/http://www.fifplay.com/fifa16-cover-france/|fechaarchivu=2015-08-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{UK}} &lt;br/ &gt; {{IRL}} || [[Ficheru:Jordan Henderson 20111226.jpg|200px]]
{{bandera|ENG}} [[Jordan Henderson]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Jordan Henderson is the FIFA 16 cover star in the UK|url=http://www.fifplay.com/fifa16-cover-uk/|sitiuweb=FIFPlay|fechaaccesu=10 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150915200322/http://www.fifplay.com/fifa16-cover-uk/|fechaarchivu=2015-09-15}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{ITA}} || [[Ficheru:Dnepr-Inter (2).jpg|200px]] 
{{bandera|ARX}} [[Mauro Icardi]]&lt;ref&gt;{{Cita noticies|apellíu1=Buzzi|nome1=Antonello|títulu=Mauro Icardi sulla cover italiana di FIFA 16 con Leo Messi|títulu-trad=Mauro Icardi on the Italian ''FIFA 16'' cover with Leo Messi|url=http://www.spaziogames.it/notizie_videogiochi/console_multi_piattaforma/220552/mauro-icardi-sulla-cover-italiana-di-fifa-16-con-leo-messi.aspx|fechaaccesu=5 d'agostu de 2015|editorial=Spazio Games|fecha=5 d'agostu de 2015|idioma=italianu}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{JPN}} || [[Ficheru:Shinji_Kagawa'14.JPG|200px]]
{{bandera|JPN}} [[Shinji Kagawa]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Shinji Kagawa is the FIFA 16 Japan Coverstar|url=http://news.futhead.com/posts/fifa-16/31846-shinji-kagawa-is-the-fifa-16-japan-coverstar/|sitiuweb=FUTHead|fechaaccesu=8 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150908181541/http://news.futhead.com/posts/fifa-16/31846-shinji-kagawa-is-the-fifa-16-japan-coverstar|fechaarchivu=2015-09-08}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ficheru:Latin America (orthographic projection).svg|20px]] [[América Llatina|Llatinoamérica]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(sacante Brasil y Méxicu)&lt;/small&gt;||[[Ficheru:Chelsea 2 Spurs 0 Capital One Cup winners 2015 (16667440476).jpg|200px]]
{{bandera|COL}} [[Juan Cuadrado]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Juan Cuadrado features on FIFA 16 cover in Latin America|url=http://www.fifplay.com/fifa16-cover-latin-america/|sitiuweb=FIFPlay|fechaaccesu=10 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150919103420/http://www.fifplay.com/fifa16-cover-latin-america/|fechaarchivu=2015-09-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{MEX}} || [[Ficheru:Marco Fabián 2014.jpg|200px]]
{{bandera|MEX}} [[Marco Fabián]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=FIFA 16 Cover for Mexico Revealed|url=http://www.fifplay.com/fifa16-cover-mexico/|sitiuweb=FIFPlay|fechaaccesu=10 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{POL}} || [[Ficheru:Milik vs Ireland 2013.jpg|200px]]
{{bandera|POL}} [[Arkadiusz Milik]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Arkadiusz Milik as FIFA 16 cover star in Poland|url=http://www.fifplay.com/fifa16-cover-poland/|sitiuweb=FIFPlay|fechaaccesu=15 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150729201218/http://www.fifplay.com/fifa16-cover-poland/|fechaarchivu=2015-07-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{TUR}} || [[Ficheru:AUT vs. TUR 2016-03-29 (283).jpg|200px]] 
{{bandera|TUR}} [[Arda Turan]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Arda Turan as FIFA 16 cover star in Turkey|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/icardi-arda-turan-acompanaran-leo-messi-portada-del-fifa-4412354/|sitiuweb=sport.es|fechaaccesu=7 d'agostu de 2015|idioma=castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150807183051/http://www.sport.es/es/noticias/barca/icardi-arda-turan-acompanaran-leo-messi-portada-del-fifa-4412354|fechaarchivu=7 d'agostu de 2015}}&lt;/ref&gt;
|}

== Comentaristes ==
{| {{tablaguapa}}
|-
! Rexón o País!! Idioma!! Comentaristes
|-
| {{Bandera2|Brasil}} || [[Idioma portugués|Portugués]] || {{Bandera|Brasil}} [[Tiago Leifert]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Brasil}} [[Caio Ribeiro]]
|-
| {{Bandera2|España}} || [[Idioma español|Español]] || {{Bandera|España}} [[Manolo Lama]]&lt;br /&gt;{{Bandera|España}} [[Paco González]]&lt;br /&gt;{{Bandera|España}} [[Antonio Ruiz (periodista)|Antonio Ruiz]]
|-
| {{Bandera2|Estaos Xuníos}} || [[Idioma inglés|Inglés]] || {{Bandera|Inglaterra}} [[Martin Tyler]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Inglaterra}} [[Alan Smith]]
|-
| {{Bandera2|Francia}} || [[Idioma francés|Francés]] || {{Bandera|Francia}} [[Hervé Mathoux]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Francia}} [[Franck Sauzée]]
|-
| [[Ficheru:Hispanic America (orthographic projection).svg|20px]] [[Hispanoamérica]] || [[Idioma español|Español]] || {{Bandera|El Salvador}} [[Fernando Palomo ]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Arxentina}} [[Mario Alberto Kempes]]
|-
| {{Bandera2|Italia}} || [[Idioma italianu|Italianu]] || {{Bandera|Italia}} [[Pierluigi Pardo]]&lt;br/&gt;{{bandera|Italia}} [[Stefano Nava]]&lt;br/&gt;{{bandera|Italia}} [[Matteo Barzaghi]]
|-
| [[Ficheru:Arab League (orthographic projection).svg|20px]] [[Mundu árabe]] || [[Idioma árabe|Árabe]] || {{Bandera|Tunicia}} [[Essam El Shawaly]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Marruecos}} [[Abdullah Al-Mubarak Harby]]
|-
| {{Bandera2|Países Baxos}} || [[Idioma neerlandés|Neerlandés]] || {{Bandera|Países Baxos}} [[Youri Mulder]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Países Baxos}} [[Evert ten Napel]]
|-
| {{Bandera2|Polonia}} || [[Idioma polacu|Polacu]] || {{Bandera|Polonia}} [[Dariusz Szpakowski]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Polonia}} [[Wlodzimierz Szaranowicz]]
|-
| {{Bandera2|Portugal}} || [[Idioma portugués|Portugués]] || {{Bandera|Portugal}} [[Hélder Conduto]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Portugal}} [[David Carvalho]]
|-
| {{Bandera2|Reinu Xuníu}} || [[Idioma inglés|Inglés]] || {{Bandera|Inglaterra}} [[Clive Tyldesley]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Irlanda}} [[Andy Townsend]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Inglaterra}} [[Alan Smith]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Inglaterra}} [[Martin Tyler]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Inglaterra}} [[Geoff Shreeves]]
|-
| {{Bandera2|República Checa}}|| [[Idioma checu|Checu]] || {{Bandera|República Checa}} [[Jaromír Bosák]]&lt;br/&gt;{{bandera|República Checa}} [[Petr Svěcený]]
|-
| {{Bandera2|Rusia}} || [[Idioma rusu|Rusu]] || {{Bandera|Rusia}} [[Yuri Rozanov]]&lt;br /&gt;{{Bandera|Rusia}} [[Alexander Loginov]]
|}

==Lligues==
Les lligues qu'apaecen nel llistáu son les mesmes que tuvieron presentes en [[FIFA 15]]:&lt;ref name=&quot;easports_1&quot;&gt;https://www.easports.com/fifa/news/2015/fifa-16-leagues-and-teams&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Rexón o País!! Lliga!! Confederación 
|-
| rowspan=2 |{{bandera|Alemaña}} [[Alemaña]] || [[Bundesliga (Alemaña)|1. Bundesliga]] || rowspan=2 |UEFA
|-
| [[2. Bundesliga]]
|-
| {{bandera|Arabia Saudita}} [[Arabia Saudita]] || [[Primer División d'Arabia Saudita|Abdul Latif Jameel League]] || AFC
|-
| {{bandera|Arxentina}} [[Arxentina]] || [[Primer División Arxentina]] || CONMEBOL
|-
| {{bandera|Australia}} [[Australia]] || [[A-League|Hyundai A-League]] || AFC
|-
| {{bandera|Austria}} [[Austria]] || [[Bundesliga (Austria)|Bundesliga]] || rowspan=2 | UEFA
|-
| {{bandera|Bélxica}} [[Bélxica]] || [[Primer División de Bélxica|Jupiler Pro League]]
|-
| {{bandera|Chile}} [[Chile]] || [[Primer División de Chile|Campeonatu Nacional Scotiabank]]|| rowspan=2 | CONMEBOL
|-
| {{bandera|Colombia}} [[Colombia]] || [[Categoría Primer A|Liga Dimayor]]
|-
| {{bandera|Corea del Sur}} [[Corea del Sur]] || [[K League Classic]] || AFC
|-
| {{bandera|Dinamarca}} [[Dinamarca]] || [[SAS Ligaen|Alka Superligaen]] || rowspan=4 | UEFA
|-
| {{bandera|Escocia}} [[Escocia]] || [[Premier League d'Escocia|Scottish Premiership]]
|-
| rowspan=2 | {{bandera|España}} [[España]] || [[Primer División d'España|Lliga BBVA]]
|-
| [[Segunda División d'España|Lliga Adelante]]
|-
| {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]] y {{bandera|Canadá}} [[Canadá]] || [[Major League Soccer]] || CONCACAF
|-
| rowspan=2 | {{bandera|Francia}} [[Francia]] y {{bandera|Mónacu}} [[Mónacu]] || [[Ligue 1]] || rowspan=9 | UEFA
|-
| [[Ligue 2]] 
|-
| rowspan=4 | {{bandera|Inglaterra}} [[Inglaterra]] y {{bandera|Gales}} [[Gales]] || [[Barclays Premier League]]
|-
| [[Football League Championship]]
|-
| [[Football League One]]
|-
| [[Football League Two]]
|-
| {{bandera|Irlanda}} [[Irlanda]] || [[Airtricity League]]
|-
| rowspan=2 | {{bandera|Italia}} [[Italia]] || [[Serie A (Italia)|Serie A TIM]]
|-
| [[Serie B (Italia)|Serie B]] ''(B)''
|-
| {{bandera|Méxicu}} [[Méxicu]] || [[Primer División de Méxicu|Liga Bancomer MX]] || CONCACAF
|-
| {{bandera|Noruega}} [[Noruega]] || [[Tippeligaen]] ||rowspan=8 | UEFA
|-
| {{bandera|Países Baxos}} [[Países Baxos]] || [[Eredivisie]]
|-
| {{bandera|Polonia}} [[Polonia]] || [[Ekstraklasa|T-Mobile Ekstraklasa]]
|-
| {{bandera|Portugal}} [[Portugal]] || [[Primeira Liga|Liga NOS]] ''(C)''
|-
| {{bandera|Rusia}} [[Rusia]] || [[Liga Premier de Rusia|SOGAZ Russian Football Championship]]
|-
| {{bandera|Suecia}} [[Suecia]] || [[Allsvenskan]]
|-
| {{bandera|Suiza}} [[Suiza]] y {{bandera|Liechtenstein}} [[Liechtenstein]] || [[Super Liga Suiza|Raiffeisen Super League]]
|-
| {{bandera|Turquía}} [[Turquía]]|| [[Superliga de Turquía|Süper Lig]]
|-
| rowspan=4 | {{bandera|Mundu}} [[Restu del Mundu]] || [[MLS All-Stars]] || Desbloqueable
|-
|[[Adidas All-Stars]] || Desbloqueable
|-
|[[Classic XI]] ||
|-
|[[World XI]] ||
|-
| {{bandera|Ucraína}} [[Ucraína]] || [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] || [[UEFA]]
|-
| rowspan=2 | {{bandera|Sudáfrica}} [[Sudáfrica]] || [[Kaizer Chiefs Football Club|Kaizer Chiefs]] || rowspan=2| [[CAF]]
|-
| [[Orlando Pirates Football Club|Orlando Pirates]]
|-
| rowspan=16 | {{bandera|Brasil}} [[Brasil]] &lt;sup&gt;'''Vuelve'''&lt;/sup&gt; || [[Clube Atlético Mineiro|Atlético Mineiro]] || rowspan=16 | [[CONMEBOL]]
|-
| [[Club Athletico Paranaense|Atlético Paranaense]]
|-
| [[Avaí Futebol Clube|Avaí]]
|-
| [[Associação Chapecoense de Futebol|Chapecoense]] &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|-
| [[Coritiba Foot Ball Club|Coritiba]]
|-
| [[Cruzeiro Esporte Clube|Cruzeiro]]
|-
| [[Figueirense Futebol Clube|Figueirense]]
|-
| [[Fluminense Football Club|Fluminense]]
|-
| [[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]]
|-
| [[Sport Club Internacional|Internacional]]
|-
| [[Joinville Esporte Clube|Joinville]] &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|-
| [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]]
|-
| [[Associação Atlética Ponte Preta|Ponte Preta]]
|-
| [[Santos Futebol Clube|Santos]]
|-
| [[São Paulo Futebol Clube|São Paulo]]
|-
| [[Club de Regatas Vasco da Gama|Vasco da Gama]]
|-
| rowspan=3 | {{bandera|Grecia}} [[Grecia]] || [[Olympiacos Fútbol Club|Olympiacos]] || rowspan=3 | [[UEFA]]
|-
| [[Panathinaikos Fútbol Club|Panathinaikos]] 
|-
| [[PAOK Salónica FC|PAOK Salónica]]
|}

Notes:

''(A)'' = Nun tán llicenciaos los siguientes clubes, y en paréntesis ye como apaecen nel xuegu: [[Club Olimpo|Olimpo]] (Bahía Blanca), [[Club Atlético Banfield|CA Banfield]] (Banfield), [[Club Social y Deportivo Defensa y Justicia|Defensa y Justicia]] (FL. Varela), [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima de La Plata]] (G. La Plata), [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Sarmiento]] (Junín), [[Club Atlético Aldosivi|Aldosivi]] (Mar del Plata), [[Club Atlético Nueva Chicago|Nueva Chicago]] (Mataderos), [[Club Atlético Huracán|Huracán]] (Parque Patricios), [[Club Mutual Cruceru del Norte|Cruceru del Norte]] (Posadas), [[Asociación Mutual Social y Deportiva Atlético de Rafaela|Atlético de Rafaela]] (Rafaela), [[Club Atlético San Martín (San Juan)|San Martín (San Juan)]] (San Juan), [[Club Atlético Colón|Colón]] (Santa Fe), [[Arsenal Fútbol Club|Arsenal]] (Sarandí), [[Club Atlético Temperley|Temperley]] (Temperley) y [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión]] (Unión).

''(B)'' = Tolos clubes, salvo los acabante baxar de la [[Serie A (Italia) 2014/15|Serie A]]: [[Cagliari Calcio]] y [[Associazione Calcio Cesena|A.C. Cesena]], tán ensin llicencia, pero con xugadores reales.

''(C)'' = La [[Primeira Liga|Liga NOS]] ta dafechu llicenciada, col logotipu de la Liga nes sos camisetes. Sicasí, los clubes recién xubíos: [[Clube de Futebol União|União da Madeira]] y [[CD Tondela]] tán ensin llicenciar, y asina apaecen nel xuegu respeutivamente: (Madeira) y (Tondela).

Restu del mundu EA Sports dio a conocer nel so sitiu web, que 16 de los 20 equipos que conformen el [[Campeonatu Brasilanu de Serie A|Brasileirao]], van tar presentes na seición &quot;Restu del mundu&quot;, ente que los equipos [[Rangers Football Club|Rangers FC]] d'Escocia y [[AEK Atenes Fútbol Club|AEK Athens]] de Grecia, nun van apaecer nel xuegu.&lt;ref&gt;http://www.levelup.com/noticias/339722/Equipos-brasilenos-estan-de-regresu-en-FIFA-16&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.easports.com/fifa/news/2015/brazilian-clubes-in-fifa-16?sourceid=fifa16-social-global-ic-tw-brazil-announcement-tw-091115-text-site-lnch&amp;cid=43610&amp;ts=1442000481606&amp;sf40917580=1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;easports_1&quot;/&gt;

== Seleiciones nacionales ==

=== Seleiciones masculines ===

El xuegu va cuntar con 48 Seleiciones nacionales de fútbol masculín. Les seleiciones qu'apaecen nel llistáu son les mesmes que tuvieron presentes en [[FIFA 15]], cola esceición de la seleición de [[seleición de fútbol de Corea del Sur|Corea del Sur]], y nel so reemplazu, vuelven les seleiciones de {{self|Canadá}} y {{self|China}}. Dambes seleiciones (que s'integren al xuegu, coles sos seleiciones masculina y femenina), nun taben nel xuegu dende la so última apaición en '''FIFA 2001''' y '''FIFA 10''' respeutivamente.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.fifa2001.com/teams_leagues.shtml |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150205030133/http://www.fifa2001.com/teams_leagues.shtml |fechaarchivu=2015-02-05 }}&lt;/ref&gt; Amás, otra novedá ye que se pierde la llicencia de la seleición de {{self|Noruega}}.

{| {{tablaguapa}}
|-
! Confederación !! Seleición !! Llicencia
|-
| rowspan=&quot;27&quot; | [[UEFA]] || {{self-e|Alemaña|nome=Seleición masculina d'Alemaña}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Austria|nome=Seleición masculina d'Austria}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Bélxica|nome=Seleición masculina de Bélxica}} || Parcial
|-
| {{self-e|Bulgaria|nome=Seleición masculina de Bulgaria}} || Parcial
|-
| {{self-e|CZE|nome=Seleición masculina de Chequia}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Dinamarca|nome=Seleición masculina de Dinamarca}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Escocia|nome=Seleición masculina d'Escocia}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Eslovenia|nome=Seleición masculina d'Eslovenia}} || Parcial
|-
| {{self-e|España|nome=Seleición masculina d'España}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Finlandia|nome=Seleición masculina de Finlandia}} || Parcial
|-
| {{self-e|Francia|nome=Seleición masculina de Francia}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Gales|nome=Seleición masculina de Gales}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Grecia|nome=Seleición masculina de Grecia}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Hungría|nome=Seleición masculina d'Hungría}} || Parcial 
|- 
| {{self-e|Inglaterra|nome=Seleición masculina d'Inglaterra}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Irlanda|nome=Seleición masculina d'Irlanda}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Irlanda del Norte|nome=Seleición masculina d'Irlanda del Norte}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Italia|nome=Seleición masculina d'Italia}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Noruega|nome=Seleición masculina de Noruega}} || Parcial
|-
| {{self-e|NED|nome=Seleición masculina de Países Baxos}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Polonia|nome=Seleición masculina de Polonia}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Portugal|nome=Seleición masculina de Portugal}} || Parcial
|-
| {{self-e|Rumanía|nome=Seleición masculina de Rumanía}} || Parcial
|-
| {{self-e|Rusia|nome=Seleición masculina de Rusia}} || Parcial
|-
| {{self-e|Suecia|nome=Seleición masculina de Suecia}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Suiza|nome=Seleición masculina de Suiza}} || Parcial
|-
| {{self-e|Turquía|nome=Seleición masculina de Turquía}} || Llicenciada
|-
| rowspan=10 | [[Confederación Suramericana de Fútbol|CONMEBOL]] || {{self-e|Arxentina|nome=Seleición masculina d'Arxentina}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Bolivia|nome=Seleición masculina de Bolivia}} || Parcial
|-
| {{self-e|Brasil|nome=Seleición masculina de Brasil}} || Llicenciada
|-
| {{self-e| Chile|nome=Seleición masculina de Chile}} || Parcial
|-
| {{self-e|Colombia|nome=Seleición masculina de Colombia}} || Parcial
|-
| {{self-e|Ecuador|nome=Seleición masculina d'Ecuador}} || Parcial
|-
| {{self-e|Paraguái|nome=Seleición masculina de Paraguái}} || Parcial
|-
| {{self-e|Perú|nome=Seleición masculina de Perú}} || Parcial
|-
| {{self-e|Uruguái|nome=Seleición masculina d'Uruguái}} || Parcial
|-
| {{self-e|Venezuela|nome=Seleición masculina de Venezuela}} || Parcial
|-
| rowspan=3 | [[CONCACAF]] || '''{{self-e|Canadá|nome=Seleición masculina de Canadá}}''' || '''Llicenciada''' &lt;sup&gt;'''Torna'''&lt;/sup&gt;
|-
| {{self-e|USA|nome=Seleición masculina d'Estaos Xuníos}} || Llicenciada
|-
| {{self-e|Méxicu|nome=Seleición masculina de Méxicu}} || Llicenciada
|-
| rowspan=4 | [[Confederación Africana de Fútbol|CAF]] || {{self-e|Camerún|nome=Seleición masculina de Camerún}} || Parcial
|-
| {{self-e|Costa de Marfil|nome=Seleición masculina de Costa de Marfil}} || Parcial
|-
| {{self-e|Exiptu|nome=Seleición masculina d'Exiptu}} || Parcial
|-
| {{self-e|Sudáfrica|nome=Seleición masculina de Sudáfrica}} || Parcial
|-
| rowspan=3 | [[Confederación Asiática de Fútbol|AFC]] || {{self-e|Australia|nome=Seleición masculina d'Australia}} || Llicenciada
|-
| '''{{self-e|China|nome=Seleición masculina de China}}''' || '''Llicenciada''' &lt;sup&gt;'''Torna'''&lt;/sup&gt;
|-
| {{self-e|India|nome=Seleición masculina de la India}} || Parcial
|-
| [[Confederación de Fútbol d'Oceanía|OFC]] || {{self-e|Nueva Zelanda|nome=Seleición masculina de Nueva Zelanda}} || Parcial
|}

=== Seleiciones femenines ===
Per primer vegada na hestoria del xuegu y de la serie FIFA, el xuegu tien seleiciones nacionales de fútbol femenín y son 12 seleiciones de distintos países, toes dafechu llicenciaes.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.easports.com/es/fifa/noticias/2015/fifa-16-womens-national-teams|títulu=FIFA 16 - Seleiciones Nacionales Femenines|fechaaccesu=13 d'agostu de 2015|fecha=28 de mayu de 2015|sitiuweb=easports.com}}&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}}
|-
! Confederación !! Seleición !! Llicencia
|-
| rowspan=2 | [[Confederación Asiática de Fútbol|AFC]] || {{selff-e|Australia|nome=Seleición femenina d'Australia}} || rowspan=12 | Llicenciada
|- 
| {{selff-e|China|nome=Seleición femenina de China}}
|-
| rowspan=3 | [[CONCACAF]] || {{selff-e|Canadá|nome=Seleición femenina de Canadá}}
|-
| {{selff-e|USA|nome=Seleición femenina d'Estaos Xuníos}}
|-
| {{selff-e|Méxicu|nome=Seleición femenina de Méxicu}}
|-
| [[Confederación Suramericana de Fútbol|CONMEBOL]] || {{selff-e|Brasil|nome=Seleición femenina de Brasil}}
|-
| rowspan=6 | [[UEFA]] || {{selff-e|Alemaña|nome=Seleición femenina d'Alemaña}}
|-
| {{selff-e|España|nome=Seleición femenina d'España}}
|-
| {{selff-e|Francia|nome=Seleición femenina de Francia}}
|-
| {{selff-e|Inglaterra|nome=Seleición femenina d'Inglaterra}}
|-
| {{selff-e|Italia|nome=Seleición femenina d'Italia}}
|-
| {{selff-e|Suecia|nome=Seleición femenina de Suecia}}
|}

== Estadios ==

Estos son tolos estadios llicenciaos y xenéricos de '''FIFA 16'''. Intégrense 9 nuevos estadios, ente les que se destacar el debú nel xuegu, de los estadios: [[Estadiu Antonio Vespucio Liberti|El Monumental
]] de [[Club Atlético River Plate|River Plate]], el [[Borussia Park]], estadiu del [[Borussia Mönchengladbach]], el [[CenturyLink Field]] del [[Seattle Sounders FC|Seattle Sounders]], el [[King Abdullah Sports City]] del [[Ittihad FC|Al-Ittihad]] y del [[Al-Ahli (Jeddah)|Al-Ahli]], amás de los estadios de los 3 equipos recién xubíos a la Premier League 2015-16 ([[Carrow Road]] del [[Norwich City Football Club|Norwich City]], [[Vicarage Road]] del [[Watford Football Club|Watford]] y [[Vitality Stadium]] del [[Athletic Football Club Bournemouth|Bournemouth]]), amás de la inclusión del [[Fratton Park]] del [[Portsmouth Football Club|Portsmouth]] (esti postreru amestóse, n'homenaxe a un ex direutor d'EA Sports) y el regresu del [[Stade Vélodrome]] del [[Olympique de Marseille]], que vuelve nuevamente al xuegu, depués d'ausentase en [[FIFA 15]]. El restu de los estadios, van ser los mesmos que tuvieron presentes en [[FIFA 15]].

Los 50 estadios son los siguientes:&lt;ref name=&quot;Estadios&quot;/&gt;

''Los estadios en '''negrina''' son nuevos nel videoxuegu.''
{| {{tablaguapa}}
|-
!País
!Estadiu
!Club(es)
|-
| rowspan = 6 |{{Bandera|Alemaña}} [[Alemaña]]
|[[Allianz Arena]]
|[[Bayern München]] y [[TSV 1860 München|1860 München]]
|-
|'''[[Borussia Park]]''' &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|'''[[Borussia Mönchengladbach]]'''
|-
|[[Imtech Arena]]
|[[Hamburger SV]]
|-
|[[Estadiu Olímpicu de Berlín|Olympiastadion]]
|[[Hertha BSC Berlin|Hertha Berlín]] y {{self|Alemaña}}
|-
|[[Signal Iduna Park]]
|[[Borussia Dortmund]]
|-
|[[Veltins-Arena]]
|[[FC Schalke 04|Schalke 04]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Bandera|Arabia Saudita}} [[Arabia Saudita]]
|[[Estadiu Rei Fahd|King Fahd Stadium]]
|[[Al-Hilal]] y [[Al-Shabab (Arabia Saudita)|Al-Shabab]]
|-
|'''[[King Abdullah Sports City]]''' &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|'''[[Ittihad FC|Al-Ittihad]]''' y '''[[Al-Ahli (Jeddah)|Al-Ahli]]'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Bandera|Arxentina}} [[Arxentina]]
|[[Estadiu Alberto J. Armando|La Bombonera]]
|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] 
|-
|'''[[Estadiu Antonio Vespucio Liberti|El Monumental]]'''
|'''[[Club Atlético River Plate|River Plate]]''' y '''{{self|Arxentina}}'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |{{Bandera|Canadá}} [[Canadá]]
|[[Estadiu BC Place|BC Place]]
|[[Vancouver Whitecaps]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |{{Bandera|España}} [[España]]
|[[Camp Nou]]
|[[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]]
|-
|[[Estadiu de Mestalla|Mestalla]]
|[[Valencia Club de Fútbol|Valencia]]
|-
|[[Estadiu Santiago Bernabéu|Santiago Bernabéu]]
|[[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]]
|-
|[[Estadiu Vicente Calderón|Vicente Calderón]]
|[[Club Atlético de Madrid|Atlético de Madrid]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |{{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Estaos Xuníos]]
|'''[[CenturyLink Field]]''' &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|'''[[Seattle Sounders FC]]'''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |{{Bandera|Francia}} [[Francia]]
|[[Parque de los Príncipes|Parc des Princes]]
|[[Paris Saint-Germain Football Club|Paris Saint-Germain]] y {{self|Francia}}
|-
|[[Stade Gerland]]
|[[Olympique Lyonnais]]
|-
|'''[[Stade Vélodrome]]''' &lt;sup&gt;'''Vuelve'''&lt;/sup&gt;
|'''[[Olympique de Marseille]]'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |{{Bandera|Gales}} [[Gales]]
|[[Liberty Stadium]]
|[[Swansea City Association Football Club|Swansea City]]
|-
| rowspan=&quot;24&quot; |{{Bandera|Inglaterra}} [[Inglaterra]]
|[[Anfield]]
|[[Liverpool Football Club|Liverpool]]
|-
|[[Boleyn Ground]]
|[[West Ham United Football Club|West Ham United]]
|-
|[[Britannia Stadium]]
|[[Stoke City Football Club|Stoke City]]
|-
|'''[[Carrow Road]]''' &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|'''[[Norwich City Football Club|Norwich City]]'''
|-
|[[Emirates Stadium]]
|[[Arsenal Football Club|Arsenal]]
|-
|[[Estadiu Ciudá de Mánchester|Etihad Stadium]]
|[[Manchester City Football Club|Manchester City]]
|-
|[[Goodison Park]]
|[[Everton Football Club|Everton]]
|-
|[[King Power Stadium]]
|[[Leicester City Football Club|Leicester City]]
|-
|[[Old Trafford]]
|[[Manchester United Football Club|Manchester United]]
|-
|[[Selhurst Park]]
|[[Crystal Palace Football Club|Crystal Palace]]
|-
|[[St James' Park]]
|[[Newcastle United Football Club|Newcastle United]]
|-
|[[St Mary's Stadium]]
|[[Southampton Football Club|Southampton]]
|-
|[[Stadium of Light]]
|[[Sunderland Association Football Club|Sunderland]]
|-
|[[Stamford Bridge (estadiu)|Stamford Bridge]]
|[[Chelsea Football Club|Chelsea]]
|-
|[[The Hawthorns]]
|[[West Bromwich Albion Football Club|West Bromwich Albion]]
|-
|'''[[Vicarage Road]]''' &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|'''[[Watford Football Club|Watford]]'''
|-
|[[Villa Park]]
|[[Aston Villa Football Club|Aston Villa]]
|-
|'''[[Vitality Stadium]]''' &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|'''[[Athletic Football Club Bournemouth|Bournemouth]]'''
|-
|[[Estadiu del Nuevu Wembley|Wembley Stadium]]
|{{self|Inglaterra}}
|-
|[[White Hart Lane]]
|[[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]]
|-
|[[KC Stadium]]
|[[Hull City Association Football Club|Hull City]]
|-
|[[Loftus Road]]
|[[Queens Park Rangers Football Club|Queens Park Rangers]]
|-
|[[Turf Moor]]
|[[Burnley Football Club|Burnley]]
|-
|'''[[Fratton Park]]''' &lt;sup&gt;'''Nuevu'''&lt;/sup&gt;
|'''[[Portsmouth Football Club|Portsmouth]]'''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |{{Bandera|Italia}} [[Italia]]
| [[Stadio Giuseppe Meazza|San Siro]]
|[[Associazione Calcio Milan|A.C. Milan]] y [[Inter de Milán]]
|-
|[[Juventus Stadium]]
|[[Juventus Football Club|Juventus]]
|-
|[[Stadio Olimpico di Roma]]
|[[Associazione Sportiva Roma|A.S. Roma]], [[Società Sportiva Lazio|Lazio]] y {{self|Italia}}
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|{{Bandera|Méxicu}} [[Méxicu]]
|[[Estadiu Azteca]]
|[[Club América|América]] y {{self|Méxicu}}
|-
| rowspan=&quot;1&quot;|{{Bandera|Países Baxos}} [[Países Baxos]]
|[[Amsterdam Arena|Ámsterdam Arena]]
|[[Ajax Ámsterdam|Ajax]] y {{self|Países Baxos}}
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |{{Bandera|Ucraína}} [[Ucraína]]
|[[Donbass Arena]]
|[[FK Shajtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]]
|}

=== Estadios ficticios ===

{{Columnes}}
*Al Jayeed Stadium
*Aloha Park
*Arena D'Oru
*Court Lane
*Crown Lane
*Eastpoint Arena
*El Grandiosu
*El Llibertador
*Estadiu de les Artes
*Estadiu El Mediu
*Estadiu Presidente G. López
*Euru Park
*Forest Park Stadium
{{Nueva columna}}
*Ivy Lane
*Molton Road
*O Dromo
*Sanderson Park
*Stade Municipal
*Stadio Classico
*Stadion 23. Maj
*Stadion Europa
*Stadion Hanguk
*Stadion Neder
*Stadion Olympik
*Town Park
*Union Park Stadium
*Waldstadion
{{Final columnes}}

Tolos estadios ficticios namái tán disponibles pa Microsoft Windows, Xbox One, Xbox 360, PS4 y PS3.

== Banda sonora ==
EA Sports dio a conocer la llista completa de los cantares que van venir en FIFA 16:&lt;ref&gt;https://www.easports.com/fifa/news/2015/fifa-16-soundtrack?&lt;/ref&gt;
{{Columnes}}
* {{bandera|Irlanda}} All Tvvins - Darkest Ocean 
* {{bandera|Inglaterra}} April Towers - A Little Bit Of Fear 
* {{bandera|Australia}} [[Atles Genius]] - Stockholm 
* {{bandera|Noruega}} AURORA - Conqueror 
* {{bandera|Brasil}} Baiana System - Playsom 
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Baio]] - Sister Of Pearl 
* {{bandera|Inglaterra}} BANNERS - Shine A Light 
* {{bandera|Inglaterra}} [[Bastille]] - Hangin' 
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Beck]] - Dreams 
* {{bandera|Colombia}} [[Bomba Estereo]] - Soy Yo
* {{bandera|Estaos Xuníos}} BØRNS - Fool 
* {{bandera|Inglaterra}} Coasts - Tonight 
* {{bandera|Inglaterra}} [[Disclosure]] - Omen feat. Sam Smith 
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Durante]] - Slow Burn feat. Chuck Ellis
* {{bandera|Inglaterra}} [[Everything Everything]] -Distant Past 
* {{bandera|Inglaterra}} [[Foals]] - Mountain At My Gates 
* {{bandera|Nueva Zelanda}} Gin Wigmore - New Rush
* {{bandera|Suecia}} [[Icona Pop]] - Emergency
* {{bandera|Inglaterra}} Jax Jones - Yeah Yeah Yeah 
* {{bandera|Inglaterra}}{{bandera|Estaos Xuníos}}[[John Newman]] - Tiring Game feat. Charlie Wilson 
* {{bandera|Islandia}} Kaleo - Way Down We Go 
{{Nueva columna}}
* {{bandera|Noruega}} [[Kygo]] - ID
* {{bandera|Estaos Xuníos}} Louis The Child - It's Strange feat. K. Flay 
* {{bandera|Australia}} [[Miami Horror]] - All It Ever Was 
* {{bandera|Nueva Zelanda}} Non Wyld - Let Me Know 
* {{bandera|Inglaterra}} Nothing But Thieves - Trip Switch 
* {{bandera|Islandia}} Of Monsters And Men - Crystals 
* {{bandera|Estaos Xuníos}} Parade Of Lights - Feeling Electric 
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[RAC]] - Back Of The Car feat. Nate Henricks 
* {{bandera|Estaos Xuníos}} Raury - Crystal Express 
* {{bandera|Suecia}} Seinabo Sey - Pretend 
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Skylar Grey]] feat. [[X Ambassadors]] - Cannonball 
* {{bandera|Estaos Xuníos}} Slaptop - Walls 
* {{bandera|Inglaterra}}{{bandera|Bélxica}} Speelburg - Lay It Right 
* {{bandera|Inglaterra}} Swim Deep - One Great Song And I Could Change The World 
* {{bandera|Suecia}} [[The Royal Concept]] - Smile 
* {{bandera|Inglaterra}}{{bandera|Malawi}}{{bandera|Estaos Xuníos}} The Very Best - Makes A King feat. Jutty Taylor 
* {{bandera|Tanzania}} Tiggs Da Author - Run 
* {{bandera|Estaos Xuníos}}{{bandera|Nueva Zelanda}} Unknown Mortal Orchestra - Can't Keep Checking My Phone 
* {{bandera|Portugal}} X-Wife - Movin' Up 
* {{bandera|Inglaterra}} [[Years &amp; Years]] - Gold 
* {{bandera|Inglaterra}} Zibra - Goodbye Mondays
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.easports.com/fifa Páxina oficial]

{{socesión|títulu= [[FIFA (serie)]]|periodu = FIFA 16|predecesor = [[FIFA 15]]|socesor = [[FIFA 17]]}}


{{Tradubot|FIFA 16}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Videoxuegos de 2015]]
[[Categoría:Videoxuegos d'Electronic Arts]]
[[Categoría:Videoxuegos d'EA Sports]]
[[Categoría:Videoxuegos de fútbol]]
[[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation 4]]
[[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation 3]]
[[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation]]
[[Categoría:Videoxuegos pa PC]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Windows]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Xbox One]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Xbox 360]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Kinect]]
[[Categoría:Videoxuegos p'Android]]
[[Categoría:Videoxuegos pa iOS]]</text>
      <sha1>07tn57s81ee8p6kl7926n5m6y9qlvbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FM Towns Marty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98246</id>
    <revision>
      <id>4493120</id>
      <parentid>4250191</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6703" sha1="lwn5uj8ri6al3p9u62pfuoiq8ym8pbd" xml:space="preserve">{{Software}}

{{Nihongo|'''''FM Towns Marty'''''|エフエムタウンズマーティー|efuemutaunzumātī|}} foi una [[videoconsola]] de quinta xeneración llanzada en [[1993]] por Fujitsu puramente pal mercáu xaponés, foi'l primer sistema caseru de xuegos de [[32 bits]] y la primera n'incluyir una unidá de [[CD-ROM]] y [[disquete]]s. Basar nel ordenador [[FM Towns]] llanzada pola mesma compañía en [[1989]]. Los xuegos de FM Towns tien retro-compatibilidá cola consola.

En 1994 una nueva versión de la consola llamada ''FM Towns Marty 2'' foi llanzáu. Carauterizar por una coraza de color gris escuru y un baxu preciu (66.000 yenes) pero comoquier yera idéntica a la primera. Creíase que tenía un CPU más rápida que la primera, pero nun ye'l casu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://nfggames.com/forum/index.php?showtopic=2130&amp;st=0&amp; |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927204339/http://nfggames.com/forum/index.php?showtopic=2130&amp;st=0&amp; |fechaarchivu=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt; Amás especulábase que tenía un CPU 486, sicasí tamién esto yera falsu.

Amás d'esto, ta tamién la FM Towns Car Marty pa instalalo n'automóviles. Ésti vieno ye dos versiones, la MVP-1 (llanzada n'abril de 1994) y MVP-10 (llanzada en payares de 1994). Les úniques diferencies yeres los mecanismos de les unidaes de discu. Hubo especulación que la MVP-10 foi introducida desque la MVP-1 rompíase fácilmente. Un accesoriu adicional taba disponible pa los propietarios de la FM Towns Car Marty incluyía un [[GPS]], subsecuentemente vendida con un monitor de videu.

== Receición ==
A pesar de que tenía una escelente [[hardware]], la [[FM Towns]] y FM Towns Marty vendíense ruinamente en [[Xapón]] y amás la espansión del hardware nun yera tan fácil como'l [[DOS/V]] (clones xaponeses de la [[IBM PC]]). Les series d'ordenadores [[NEC PC-9801]] apoderaben el mercáu cuando apaeció la FM Towns. Tornándose difícil la dificultá de la transición yá que DOS/V apoderaba'l mercáu.

Y anque tenía carauterístiques revolucionaries como un CD bootable y un [[sistema operativu]] d'[[GUI|interfaz de gráficos]] 7 años antes de l'apaición de [[Windows 95]]. Anguaño'l software ye raru por cuenta de los ciclos de producción baxos. A pesar de compatibilidá cola mayoría de los xuegos de [[FM Towns]], tuvo llaráu de problemes de compatibilidá colos nuevos títulos pa la [[FM Towns]], llindando entá más el so potencial como una &quot;versión de consola&quot; real de la PC [[FM Towns]]. Los Marty tenía la so propia biblioteca &quot;Marty&quot; de xuegos específicos, pero nun fueron abondos pa fortalecer la so posición de nichu ente los sistemes de consola de videoxuegos y ordenadores personales.

Cuando Fujitsu baxó'l preciu y puestu en llibertá'l 2 Marty ventes empezaron a aumentar, pero l'actitú empresarial ye que yera una causa perdida, polo que'l sistema foi abandonáu. Esto llevó a la creación de los xaponeses La &quot; Llei Marty&quot; (マーティー の 法則): Si nun sigues ufiertando daqué que vender, nun puede aumentar les ventes.

== Hardware ==
* '''Unidá Central de Procesamientu''':

[[CPU]]: 32-bit [[AMD]] [[Am386|386SX processor]]

[[CPU]] Velocidá: 16 MHz
 
[[Memoria d'accesu aleatoriu|RAM]]: 2 MB

* '''Videu''':

Resolvimientu: 352x232 hasta 640x480

Paleta de 32768 colores - 256 en pantalla

FM Towns Marty namái tenía videu compuestu y salida de videu, nengún otru conector de videu yera posible. Dellos xuegos fueron namái VGA, la Marty tenía 15 kHz pola capacidá d'esploración pa visualización nuna pantalla de televisión del llar.

Sprites: Hasta 1024 sprites,16 x 16 tamañu sprite

* '''Soníu''':

6 canales FM
8 canaes PCM
 
* '''Almacenamientu''':

[[CD-ROM]], Velocidá simple (1x)

Unidá Interna de disquete 3.5&quot; HD

Los disquetes teníen de ser formateados a 1.2M (estilu PC98). Esto podría faese dende'l [[GUI]] del [[BIOS]]. Los disquetes de Marty nun soportaben l'estándar 1.44M o 7el formatu 720k [[FAT]] de disquetes 3.5&quot;. Por que una [[Computadora Persona|´PC]] seya compatbile con FM Towns Marty teníen de tener una unidá de disquete, BIOS y un sistema operatiov que soportara'l &quot;3 Mode&quot;. Amás había unidaes de USB que soportaben el &quot;3 Mode&quot;.

* '''Multipropósito''':
[[PCMCIA]] de tipu slot 1

La ranura de la tarxeta IC de Marty ye compatible con tarxetes PCMCIA de tipu 1, incluyendo con batería de respaldu de tarxetes SRAM (accesible dende'l menú de la BIOS) que puede ser asignada a una lletra d'unidá y utilízase como un pequeñu discu. Fujitsu tamién llanzó oficialmente un módem PCMCIA de 2400 bits (FMM-CM301) pal FM Towns Marty. Esti módem incluyíu cola TCMarty especial que tamién vien con un puertu d'imprentadora. Magar se cree que la ranura pa tarxetes IC puede utilizase pa la espansión de RAM, esto nun ye correutu.

* '''Controladores y conectores'''

Cruceta de 4 direiciones, los botones A y B, Select y d'execución, según un botón adicional percima de los dos &quot;llaos&quot; de los botones.

2 puertos de controlador estándar.

Puertu de [[Tecláu (informática)|tecláu]].

El conector del controlador ye un DB9, al que se refieren como &quot;tipu Atari&quot; en Xapón porque ye fundamentalmente'l mesmu conector qu'un [[Atari 2600]]. El botoçon ''Run'' botones de seleición son l'equivalente a primir a derecha y esquierda, o enriba y embaxo coles mesmes. Un controlador de seis botones de Fujitsu taba disponible pal so usu con [[Street Fighter II]] de Capcom. Capcom tamién llanzó un adaptador CPS que se fixo compatible con FM Towns/ Marty, según el [[Sharp X68000]].&lt;ref&gt;http://gamesx.com/wiki/doku.php?id=controls:capcompowerstick&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://members.tripod.com/~faberp/marty.htm Información Xeneral ya Imáxenes]
* [http://www.consoledatabase.com/consoleinfo/fujitsufmtownsmarty/ Console Database entry]
* [http://nfggames.com/forum/index.php?showtopic=2130&amp;hl= FM Towns Marty Disassembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927204426/http://nfggames.com/forum/index.php?showtopic=2130&amp;hl= |date=2007-09-27 }}
* [http://www.gamesx.com/wiki/doku.php?id=controls:fm_towns_controller FM Towns Controller Connector]
* [http://xe-emulator.com/ Xe, an emulator collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507190209/http://xe-emulator.com/ |date=2021-05-07 }}
* [http://www.gamescollection.it/special/show/63 Base de datos de xuegos pa FM Towns Marty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091018102908/http://www.gamescollection.it/special/show/63 |date=2009-10-18 }}


{{Tradubot|FM Towns Marty}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Videoconsoles de quinta xeneración]]</text>
      <sha1>lwn5uj8ri6al3p9u62pfuoiq8ym8pbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bremerhaven</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99964</id>
    <revision>
      <id>4493245</id>
      <parentid>3708232</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1514" sha1="qz028qu3v8ynmqfe6v4w34yewf5xpw9" xml:space="preserve">{{Tradubot|Bremerhaven}}
{{llocalidá}}
'''Bremerhaven''' ye una de les dos ciudaes que formen l'[[Bremen (estáu)|Estáu de Bremen]] n'[[Alemaña]] y el so nome significa ''&quot;puertu de Bremen&quot;''.

Esta ciudá en cantu del [[ríu Weser]] ye la más grande d'[[Alemaña]] sobre'l [[mar del Norte]] y el puertu pesqueru más importante d'[[Europa]], con estelleros dedicaos a la construcción de barcos. El puertu de Bremerhaven ye tamién unu de los puertos d'esportación d'automóviles más importante d'Europa.

En [[1827]] fundar con cais rectes y paraleles, les sos esquines son perfectos ángulos rectos y foi entamada como &quot;Puertu d'entrada&quot; pa grandes barcos. Pa millones d'emigrantes alemanes del [[sieglu XIX]], Bremerhaven convertir en &quot;la última ciudá antes de [[Nueva York]]&quot;. 

Los bombardeos destruyeron la ciudá mientres la [[Segunda Guerra Mundial]].

Cerca de 10.000 habitantes ente soldaos d'ocupación d'Estaos Xuníos y los sos familiares retirar d'esta ciudá a principios de los años ochenta, por ello la vida ye agora relativamente barata.

Na actualidá, Bremerhaven ye cada cinco años sede d'unu de los festivales internacionales de veleros (Sail Bremerhaven) más importantes del mundu.

Tien una población de {{persones}}

== Semeyes ==
{{Panorama|Panorama_Radarturm_Bremerhaven_25.jpg|1600px|Bremerhaven ([[Bremerhaven Radar Tower]])}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes d'Alemaña]]</text>
      <sha1>qz028qu3v8ynmqfe6v4w34yewf5xpw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fürth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100010</id>
    <revision>
      <id>4493234</id>
      <parentid>4139004</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="801" sha1="4omf1avz517jqypplib9qiisgk2iusf" xml:space="preserve">{{referencies|t=20240208161341}}
{{llocalidá}}
'''Fürth''' ye una ciudá de [[Baviera]] allugada a 10 [[km]] de [[Núremberg]] na rexón alministrativa (''Regierungsbezirk'') de [[Franconia Media]].

Créese que [[Carlomagno]] fundó la ciudá nel sieglu X. En [[1835]] construyir en Fürth la primer vía de ferrocarril d'[[Alemaña]], la llinia Núremberg-Fürth.

Los bombardeos [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|aliaos]] destruyeron parte de la ciudá mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. Na ciudá hubo una guarnición de tropes d'Estaos Xuníos hasta 1990.

Anguaño tien aproximao 113.000 habitantes.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{ORDENAR:Furth}}
{{Tradubot|Fürth}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes d'Alemaña]]</text>
      <sha1>4omf1avz517jqypplib9qiisgk2iusf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Futhark antiguu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100798</id>
    <revision>
      <id>4493202</id>
      <parentid>4444417</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T04:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36987" sha1="ix2pjixxbyo0kjvmqei6q6835rmqkz7" xml:space="preserve">{{revisáu}}
{{alfabetu}}
El '''Futhark antiguu''' ye la forma más antigua del [[alfabetu rúnicu]], usáu pa escribir en [[protonórdicu]] poles tribus xermániques tantu nos dialectos [[Escandinavia|escandinavos]] como nos dialectos [[llingües xermániques|xermánicos]] del [[invasiones bárbares|periodu de migraciones xermániques]] ente los sieglos [[sieglu II|II]] y [[sieglu VIII|VIII]], permaneciendo inscritu n'oxetos como [[xoya|xoyes]], [[Amuletu|amuletos]], [[ferramienta|ferramientes]], [[armes]] y [[Piedra rúnica|piedres rúniques]]. 

N'Escandinavia, esta forma d'escritura evolucionó simplificándose al [[futhark nuevu]] nel sieglu XIII, ente que los [[anglosaxones]] y los [[frisones]] estendieron el futhark que terminó convirtiéndose nel [[Futhorc anglosaxón|futhorc]] al desenvolvese'l [[Idioma anglosaxón|anglosaxón]].

A diferencia del [[Futhark nuevu]] que permaneció n'usu hasta los tiempos modernos, el futhark antiguu foi escaecíu perdiéndose la capacidá de lleer les sos inscripciones, y nun foi hasta [[1865]] cuando'l llingüista noruegu [[Sophus Bugge]] consiguió descifralu.&lt;ref&gt;The article ''[https://web.archive.org/web/20090214200437/http://lansmuseum.a.se/lanet/runor/runforskning.html Forskning om runor och runstenar]'', de Mats Vänehem na web del muséu del condáu d'Estocolmu.&lt;/ref&gt;
[[Archivu:Runic letters elder futhark.svg|thumb|300px|Les runes del futhark antiguu arrexuntaes nos trés grupos, llamaos [[ætt]] como los clanes escandinavos.]]

== Alfabetu ==
El futhark antiguu, qu'a semeyanza de la pallabra [[alfabetu]] debe'l so nome a los [[fonema|soníos]] de los nomes de les seis runes iniciales: ''F, O, [[Þ]], A, R,'' y ''K'', consta en 24 runes, xeneralmente entamaes en trés grupos o combinaciones d'ocho, llamaos ''[[aett]]'' como los clanes escandinavos. Na siguiente tabla preséntase cada runa cola so treslliteración [[alfabetu llatín|llatina]] corriente, el so nome y la trescripción del so soníu [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]:&lt;ref name=&quot;PAGE14-15&quot;&gt;Page, R.I. (2005) ''Runes'', pages 8, 15, and 16. The British Museum Press ISBN 0-7141-8065-3&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|-----
! valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot; | Runa 
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter fehu.svg|10px]]&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter uruz.svg|10px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter thurisaz.svg|10px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter ansuz.svg|7px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter raido.svg|10px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter kauna.svg|10px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter gebo.svg|10px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter wunjo.svg|8px]]&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Nome&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Fehu]]''
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Uruz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Thurisaz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Ansuz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Rayíu]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Kaunan]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Gebo]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Wunjo]]''&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Treslliteración
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | f&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | u&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | þ&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | a&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | r&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | k&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | g&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | w&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Soníu [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /f/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /u(ː)/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /θ/, /ð/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /a(ː)/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /r/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /k/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /g/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /w/&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Unicode
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚠ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚢ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚦ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚨ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚱ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚲ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚷ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚹ/&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| Runa
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter haglaz.svg|12px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter naudiz.svg|10px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter isaz.svg|1px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter jeran.svg|12px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter iwaz.svg|12px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter pertho.svg|8px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter algiz.svg|12px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter sowilo.svg|9px]]
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Nome&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Haglaz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Naudiz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Isaz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Jera]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Ihaz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Pertho]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Algiz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Sowilo]]''&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Treslliteración
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | h&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | n&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | i&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | j&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ï (o æ)&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | p&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | z&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | s&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Soníu [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /h/
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /n/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /i(ː)/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /j/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /æː/(?)&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /p/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /z/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /s/&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Unicode
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚺ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᚾ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛁ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛃ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛇ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛈ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛉ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛊ/&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| Runa
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter tiwaz.svg|11px]]&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter berkanan.svg|8px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter ehwaz.svg|11px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter mannaz.svg|11px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter laukaz.svg|8px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter ingwaz.svg|11px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter dagaz.svg|12px]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot;| [[Archivu:Runic letter othalan.svg|11px]]&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Nome&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Tiwaz (runa)|Tiwaz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Berkanan]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Ehwaz]]''
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Mannaz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Laguz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Ing]]waz''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Dagaz]]''&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ''[[Othalan]]''&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Treslliteración
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | t&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | b&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | e&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | m&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | l&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | ŋ&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | d&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | o&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Soníu [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]]
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /t/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /b/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /e(ː)/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /m/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /l/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ŋ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /d/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /o(ː)/&lt;br /&gt;
|-----
! valign=&quot;middle&quot; | Unicode
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛏ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛒ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛖ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛗ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛚ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛜ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛞ/&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | /ᛟ/&lt;br /&gt;
|}&lt;/center&gt;
'''[[þ]]''' equival a la [[trescripción fonética]] [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]] {{IPA|[θ]}}. [[Archivu:Runic letter iwaz.svg|10px]] trescríbese bien como '''ï''' o '''æ''', y posiblemente representara tanto al diptongu como a un soníu vocálicu cerca de {{IPA|[ɪ]}} o {{IPA|[æ]}}. 

La runa '''[[Archivu:Runic letter algiz.svg|10px]]''' que sonaba en protonórdicu como {{IPA|[z]}} evolucionaría en [[nórdicu antiguu]] a {{IPA|[ɹ]}}, trelsliterándose como &lt;small&gt;'''R'''&lt;/small&gt;. Los soníos de les demás treslliteraciones correspuenden al de la transcrípción IFA de cada lletra.

La primera secuenciación conocida d'una llista alfabética de runes ta datada alredor del añu [[400]] y atopóse na [[piedra rúnica de Kylver]] en [[Isla de Gotland|Gotland]], apaeciendo nel siguiente orde:
:'''[f]oþarkg[w]hnijpïzstbemlŋdo'''
Atopáronse otros dos exemplos d'inscripciones antigües d'alfabetos en dos monedes, el [[bracteatu de Vadstena]] y el [[bracteatu de Vadstena]] ([[sieglu XI]]), nes que s'amuesa la división nos trés ætts, coles posiciones de los pares '''ï''', '''p''' y '''o''', '''d''' invertíes al respeutive de les de la piedra de Kylver, de la siguiente forma:
:'''fuþarkgw'''; '''hnijïpzs'''; '''tbemlŋod'''
Nel [[bracteatu de Grumpan]] apaez una llista d'alredor del 500 idéntica a l'atopada nes otres monedes pero incompleta:
:'''fuþarkgw''' ... '''hnijïp(z)''' ... '''tbeml(ŋ)(o)d'''

== Unicode ==
Hai anguaño disponibles delles fontes [[true Type]] qu'afiguren les runes, como: [[Junicode]], [[FreeMono]] y [[FreeRuneCode]]. Pa introducir les runes nun ordenador precísase una ferramienta nel tecláu. Esisten ferramientes de software llibre con tecles pa toles runes del futhark antiguu yá pa [[Microsoft Windows]],&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://sites.google.com/site/windowskeyboards/Home |títulu=Elder Futhark keyboard for Microsoft Windows Ferramienta de tecláu rúnicu pa Windows (versión QWERTY) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200312151307/https://sites.google.com/site/windowskeyboards/Home |fechaarchivu=2020-03-12 }}&lt;/ref&gt; gratuites y qu'opera con fontes [[Junicode]], [[FreeMono]] y [[FreeRuneCode]].Un enllaz d'ayuda http://es.fontriver.com/font/futhark_aoe/ y de les runes http://es.fontriver.com/font/rune/

== Oríxenes ==
Xeneralmente créese que'l futhark antiguu vien de los antiguos alfabetos itálicos, posiblemente tantu de les variantes del norte (alfabetos [[Alfabetu etruscu|etruscu]] o [[idioma réticu|réticu]]) como del [[alfabetu llatín]] mesmu. La teoría de que derivó del [[alfabetu griegu]] per aciu del contautu de los [[godos]] colos griegos [[imperiu bizantín|bizantinos]] foi popular nel [[sieglu XIX]], pero quedó refugada tres la datación de les [[inscripciones de Vimose]] qu'afitó que yeren del [[sieglu II]], cuando los godos entraron en contautu cola cultura griega a a partir del empiezu del sieglu III. Ye más, l'[[alfabetu góticu]], deriváu del griegu nel [[sieglu IV]], tien namái dos lletres derivaes de les runes, [[Archivu:Gothic j.svg|12px]] (de [[Jera]]) y [[Archivu:Gothic o.svg|12px]] (d'[[Uruz]]).

La forma angular de les runes, presumiblemente una adautación a la incisión na madera y el metal, nun ye una innovación xermánica, sinón que ye una carauterística compartida con otros alfabetos antiguos, incluyendo los itálicos antiguos, como se comprueba al comparar por casu la [[inscripción Duenos|inscripción llatina de Duenos]]) o la etrusca del [[yelmu de Negau]] ([[Sieglu I e.C.|sieglu I e. C.]]), que presenta un nome xermánicu, ''Hariagastiz'', y da testimoniu del tempranu contautu de los xermanoparlantes cola escritura alfabético. De forma asemeyada, la [[Fíbula de Meldorf|inscripción de Meldorf]] (d'alredor del añu [[50]]) puede calificase d'un usu &quot;proto-rúnicu&quot; de los xermanoparlantes usando l'alfabetu llatín. Paez que les formes de les lletres del &quot;[[alfabetu de Bolzano]]&quot; del [[idioma réticu|réticu]] encaxaríen particularmente bien.&lt;ref&gt;J. Gippert, [http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/germ/runealph.htm The Development of Old Germanic Alphabets]&lt;/ref&gt; La inscripción de la [[llanza de Kovel]], datada alredor del [[200]] avanza d'una peculiar variante goda d'escritura. El so testu ''tilarids'' de fechu paez más lletres itáliques antigües qu'alfabetu rúnicu, escrites de derecha a izquierda y con una ''T'' y una ''D'' más próximes a les llatines o les etrusques qu'a les de Bolzano o alfabetos rúnicos.

Les runes equivalentes a '''f''', '''a''', '''g''', '''i''', '''t''', '''m''' y '''l''' nun presenten variación y acéptase llargamente que son idéntiques a les lletres itáliques antigües o llatines ''F, A, X, I, T, M'' y ''L''. Tamién hai un ampliu consensu en que les runes correspondiente a '''u''', '''r''', '''k''', '''h''', '''s''', '''b''' y '''o''' deriven de les lletres ''V, R, C, H, S, B'' y ''O''.

Les runes d'orixe inciertu pue que fueren o bien creaciones orixinales o tresformamientos de les lletres llatines. ''Odenstedt'' suxer que s'adoptaron 22 lletres del [[Historia del alfabetu llatín#Periodu del llatín clásicu|alfabetu llatín clásicu]] (sieglu I, inorando la marxinal ''[[K]]'') viniendo ('''[[Thurisaz|þ]]''' de ''D'', [[Archivu:Runic letter algiz.svg|10px]] de ''Y'', [[Archivu:Runic letter ingwaz.svg|10px]] de ''Q'', [[Archivu:Runic letter wunjo.svg|5px]] de ''P'', [[Archivu:Runic letter jeran.svg|10px]] de ''G'', [[Archivu:Runic letter iwaz.svg|10px]] de ''Z''), y siendo les dos runes restantes ([[Archivu:Runic letter pertho.svg|7px]] y [[Archivu:Runic letter dagaz.png|10px]]) innovaciones xermániques,&lt;ref&gt;Odenstedt (1990:163)&lt;/ref&gt; pero hai discutiniu ente los espertos tocante al orixe d'[[ehwaz]] (¿de E?), [[naudiz]] (¿de ''N''?), '''þ''' (¿de ''D'' o del réticu ''Θ''?), y les runes [[wunjo]] (¿''Q'' o ''P''?), [[ihaz]] y [[algiz]] (¿dambes de les llatines ''Z'' o ''Y''?), [[ing]]waz (¿''Q''?) y [[dagaz]].&lt;ref&gt;Odenstedt (1990:160ff.)&lt;/ref&gt;

[[Archivu:Kylverstenen 2.jpg|300px|thumb|Piedra Kylver.]]
De les 24 runes del futhark clásicu afiguraes nes inscripciones del añu [[400]] ([[piedra rúnica de Kylver]]), [[iwaz]], [[peordh]]&lt;ref&gt;Hipótesis de Looijenga (1997) de que son variantes de [[berkanan]]&lt;/ref&gt; y [[ing]]waz&lt;ref&gt;Westergaard (1981) postula l'apaición en [[Vimose|Vimose 34]] y Letcani 23, refugaes porjected por Odenstedt (1990:118)&lt;/ref&gt; nun apaecen les primeres inscripciones del periodu [[175]] al [[400]], ente qu'[[ehwaz]] nesti periodu principalmente apaez con forma de [[π|pi]] (Π), la so forma de M ([[Archivu:Runic letter ehwaz.svg|8px|]]) foi ganando prevalencia solo a partir del [[sieglu V]]. De forma asemeyada la runa con valor de ''s'' podía tener trés variantes de trazu del signu ([[Archivu:Runic letter sowilo variant.svg|8px|]]) o cuatro variantes del signu ([[Archivu:Runic letter sowilo.svg|8px]]) (y más raramente 5), y namái a partir del sieglu V les trés formes definitives fixéronse prevalentes.

Les runes carauerístiques de los sieglos VI y VIII tienden a tener namái trazos en tres direiciones: verticales o nos dos diagonales, ente que les inscripciones más antigües tamién amuesen trazos horizontales nel casu d'[[ehwaz]] mentáu enantes, y tamién nel casu de [[tiwaz (runa)|tiwaz]], [[laguz]], [[ing]]waz y [[haglaz]].

=== Datación y propósitu ===
Xeneralmente envalórase que la datación de la creación del primer alfabetu rúnicu sería d'aproximao'l primer sieglu de nuesa dómina,&lt;ref&gt;Moltke (1976:54): &quot;añu 0±100&quot;&lt;/ref&gt; les últimes estimaciones retrasaríenlo al [[sieglu II]]. La cuestión ye en cuántu envalorar el periodu indetermináu ente la creación del alfabetu y les [[inscripciones de Vimose]] datada nel añu 160. Si tanto [[iwaz]] como [[algiz]] realmente deriven de les llatines ''Y'' or ''Z'', como suxer Odenstedt, el sieglu primero quedaría refugáu porque estes lletres nun s'introducieron nel alfabetu llatín hasta'l reináu d'[[Augustu]].

Otros espertos conténtense con asumir el periodu indetermináu alredor del empiezu del sieglu II.&lt;ref&gt;Askeberg 1944:77, c.f. Odenstedt 1990:168&lt;/ref&gt; Pedersen (y con él Odenstedt) suxer que'l periodu de desenvolvimientu d'alredor d'un sieglu cuntando dende la so supuesta derivación de les formes de '''þ''' ([[Archivu:Runic letter thurisaz.svg|6px|]]) y '''j''' ([[Archivu:Runic letter jeran.png|16px|]]) de les llatines ''D'' y ''G''.

La invención de les lletres atribúise a una sola persona,&lt;ref&gt;Moltke 1976:53&lt;/ref&gt; o a un grupu de persones que taben en contautu cola cultura romana, quiciabes mercenarios nel exércitu romanu o mercaderes. Estes lletres tienen un propósitu inicial d'usase na escritura, pero hai otres opiniones que faen fincapié n'otros propósitos amás del práuticu como'l máxicu o recreativu, como [[graffiti]]s.&lt;ref&gt;Bæksted (1952:134)&lt;/ref&gt; Bæksted afirma que nel so estáu inicial, les runes yeren una escritura &quot;artificial, recreativa, non necesariamente asonsañaba l'usu de les lletres llatines&quot;, al igual que los [[Bracteatu|bracteatos]] xermánicos asonsañaben les monedes romanes, una opinión aceutada por Odenstedt por cuenta de la naturaleza primariu del cuerpu d'inscripciones antigües (sieglu II al IV).&lt;ref&gt;Odenstedt (1990:171)&lt;/ref&gt;

== Nomes de les runes ==
Cada runa tenía un nome, escoyíu pa representar el soníu de la mesma runa. Los nomes de les runes del futhark antiguu nun s'atoparon nos rexistros históricos. Sicasí estos nomes en [[protonórdicu]] foron [[reconstrucción llingüística|reconstruyíos lingüísticamente]] a partir de los nomes de les runes d'alfabetos posteriores que sí quedaron rexistraos nos [[poema rúnicu|poemes rúnicos]] y los nomes de les lletres rellacionaes del [[alfabetu góticu]].

Los nomes de les runes tienen un nome que'l so primer [[fonema]] ye aquel al que representa la mesma lletra (principiu d'[[acrofonía]]), coles úniques esceiciones d{{'}}''[[ing]]waz'' y ''[[algiz]]''. El soníu ''z'' del [[protoxermánicu]] que representa la runa ''algiz'' nunca apaez na inicial d'una pallabra en protonórdicu. Esti fonema foi alquiriendo un soníu paecíu al d'una ''r'' en protonórdicu, que de normal trescríbese como &lt;small&gt;'''R'''&lt;/small&gt;, que finalmente se tresformaría nuna verdadera '''r''' n'[[Idioma islandés|islandés]], dexando a esta runa como una lletra superflua. El casu d'''ingwaz'' ye asemeyáu, el so soníu ''ng'' tampoco apaez na inicial de nenguna pallabra.

A pesar de ser llograos por reconstrucción llingüística, asúmese que la mayoría de los nomes de les runes del futhark antiguu son correutos con un altu grau de certidume porque concasen con nomes de coses y [[nome propiu|propios]] en [[Idioma góticu|góticu]], [[idioma anglosaxón|anglosaxón]] y [[nórdicu antiguu]]. Estos nomes yeren d'oxetos tantu de la vida diaria como de la mitoloxía.
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
!valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot; | Runa
!valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot; | [[ISO 10646|CCS]] 
!valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot; | [[Alfabetu llatín|Treslliteración]]
!valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot; | [[Alfabetu Fonéticu Internacional|AFI]] 
!valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot; | Nome protonórdicu
!valign=&quot;middle&quot; bgcolor=&quot;#FF7F50&quot; | Significáu
|- 
|[[Archivu:Runic letter fehu.svg|14x30px|f]] || ᚠ
!f
| {{IPA|/f/}}
|[[fehu]]
|&quot;riqueza, ganáu&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter uruz.svg|14x30px|o]] || ᚢ
!o
| {{IPA|/u(ː)/}}
|[[ur (runa)|ūruz]]
|&quot;[[Bos taurus primigenius|uro]]&quot; (¿o ''ûram'' &quot;agua/escoria&quot;?) 
|-
|[[Archivu:Runic letter thurisaz.svg|14x30px|th,þ]] || ᚦ
![[þ]]
| {{IPA|/θ/, /ð/}}
|[[Thurs|þurisaz]]
|&quot;el xigante [[Jotun|Jötunn]]&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter ansuz.svg|14x30px|a]] || ᚨ
!a |
{{IPA|/a(ː)/}}
|/a(ː)/
|[[Ansuz]]
|&quot;[[Æsir|As]] (dios)&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter raido.svg|14x30px|r]] || ᚱ
!r
| {{IPA|/r/}}
|[[rayíu|raidō]]
|&quot;acaballar, viaxe&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter kauna.svg|14x30px|k]] || ᚲ
!k
| {{IPA|/k/}}
|[[kaun]]an
|¿&quot;úlcera&quot; (o ''kenaz'' &quot;antorcha&quot;)?
|-
|[[Archivu:Runic letter gebo.svg|14x30px|g]] || ᚷ
!g
| {{IPA|/g/}}
|[[Gyfu|gebō]]
|&quot;regalu&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter wunjo.svg|14x30px|w]] || ᚹ
!w
| {{IPA|/w/}}
|[[wynn|wunjō]]
|&quot;allegría&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter haglaz.svg|14x30px|h]] [[Archivu:Runic letter haglaz variant.svg|14x30px|h]] || ᚺ|ᚺ ᚻ
!h
| {{IPA|/h/}}
|[[hagall|hagalaz]]
|&quot;xarazu&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter naudiz.svg|14x30px|n]] || ᚾ
!n
| {{IPA|/n/}}
|[[naudiz]]
|&quot;necesidá&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter isaz.svg|14x30px|i]] || ᛁ
!i
| {{IPA|/i(ː)/}}
|[[íss|īsaz]]
|&quot;xelu&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter jeran.svg|14x30px|j]] || ᛃ
!j
| {{IPA|/j/}} 
|[[jera|jēra-]]
|&quot;añu, bon añu, collecha&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter iwaz.svg|14x30px|ï,ei]] || ᛇ
|&lt;center&gt;'''ï''' (or '''æ''')&lt;/center&gt;
| {{IPA|/æː/}}(?)
|[[Ihaz|ī(h)waz/ei(h)waz]]
|[[Taxus baccata|&quot;texu&quot;]]
|-
|[[Archivu:Runic letter pertho.svg|14x30px|p]] || ᛈ
!p
| {{IPA|/p/}} 
|[[pertho|perþ-]]
|inciertu, quiciabes &quot;peral&quot;.
|-
|[[Archivu:Runic letter algiz.svg|14x30px|z]] || ᛉ
!z
| {{IPA|/z/}} 
|[[algiz]]
|inciertu, posiblemente &quot;[[Alces alces|alce]]&quot;.
|-
|[[Archivu:Runic letter sowilo.svg|14x30px|s]] [[Archivu:Runic letter sowilo variant.svg|14x30px|s]]|| ᛊ
!s
| {{IPA|/s/}} 
|[[sowilo|sōwilō]]
|&quot;Sol&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter tiwaz.svg|14x30px|t]] || ᛏ
!t
| {{IPA|/t/}} 
|[[Tyr (runa)|tīwaz/teiwaz]]
|&quot;el dios [[Tyr|Tiwaz]]&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter berkanan.svg|14x30px|b]] || ᛒ
!b
| {{IPA|/b/}} 
|[[berkana]]n
|&quot;[[betula|abeduriu]]&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter ehwaz.svg|14x30px|y]] || ᛖ
!y |
{{IPA|/y(ː)/}} 
|/e(ː)/
|[[ehwaz]]
|&quot;caballu&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter mannaz.svg|14x30px|m]] || ᛗ
!m
| {{IPA|/m/}} 
|[[mannaz]]
|&quot;home&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter laukaz.svg|14x30px|l]] || ᛚ
!l
| {{IPA|/l/}} 
|[[laguz]]
|&quot;agua, llagu&quot; (o ''laukaz'' &quot;[[Allium ampeloprasum var. porrum|puerru]]&quot;)
|-
|[[Archivu:Runic letter ingwaz.svg|14x30px|ŋ]] [[Archivu:Runic letter ingwaz variant.svg|14x30px|ŋ]] [[Archivu:Runic letter ingwaz variant2.svg|16px|ŋ]] || ᛜ|ᛜ ᛝ
![[ŋ]]
| {{IPA|/ŋ/}} 
|[[Ingwaz (runa)|Ingwaz]]
|&quot;El dios [[Yngvi|Ingwaz]]&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter othalan.svg|14x30px|o]] || ᛟ
!o |
{{IPA|/o(ː)/}} 
|/o(ː)/
|[[othalan|ōþila-/ōþnala-]]
|&quot;heriedu, finca, posesión&quot;
|-
|[[Archivu:Runic letter dagaz.svg|14x30px|d]] || ᛞ
!d
| {{IPA|/d/}} 
|[[dagaz]]
|&quot;día&quot;
|}&lt;/center&gt; 

Los nomes de les runes son tomaos de tres ámbitos:
* Relixón: Dios, y les deidaes Æsir, Jotun, Tiwaz, Ingwaz.

* Naturaleza: [[Sol]], día, [[xarazu]], [[xelu]], llagu, [[agua]], [[betula|abeduriu]], [[Taxus|texu]], peral, [[Alces alces|alce]], [[Bos taurus primigenius|uro]], [[espiga]].

* Redolada humana: [[home]], riqueza/ganáu, caballu, facienda/heriedu, escoria, acaballar/viaxe, añu/collecha, regalu, allegría, necesidá, úlcera/enfermedá.

Esta coincidencia de los nomes de les runes con oxetos fixo que se-yos atribuyera la representación del espíritu de dichos oxetos y adquirieren el calter benefactor o desfavorable de dichos oxetos nel [[Seid|xamanismu nórdicu]] y fueren usaes como oráculos pa l'aldovinación.

== Cuerpu de les inscripciones ==
[[Archivu:Einangsteinen inscription.jpg|thumb|300px|'''[ek go]dagastir runo faihido''' inscripción del sieglu IV na [[piedra d'Einang]]&lt;ref&gt;[http://www.nordic-life.org/nmh/runic.htm Piedra Einang]&lt;/ref&gt;]] 

Atopáronse inscripciones en futhark antiguu n'oxetos tremaos na rexón entendida ente los [[Cárpatos]] y [[Laponia]], cola máxima concentración en [[Dinamarca]]. Xeneralmente son testos curtios grabaos n'oxetos d'orfebrería ([[Bracteatu|bracteatos]], [[fíbula|fíbules]], febielles), instrumentos (peñes, rueques) o armes (puntes de llanza, cuchiellos) atopaos principalmente en tumbes y barraqueres, amás de les [[piedra rúnica|piedres rúniques]].

=== Inscripciones escandinaves ===
Hai pallabres qu'apaecen davezu nes inscripciones de los bracteatos, dablemente con significáu máxicu, como '''''[[Alu (rúnicu)|alu]]''''', '''''laþo''''' y '''''laukaz'''''. El so significáu ye inciertu, anque '''''alu''''' tamién ta rellacionáu cola cerveza &quot;ale&quot;, nun contestu de [[Symbel|bebida ritual]], y '''''laukaz''''' ta rellacionáu con &quot;puerru, ayu&quot;, nun contestu de invocación de fertilidá y crecedera. 

Unu de los primeros exemplos d'una inscripción más llarga, nun hachu de mano atopada en Nydam, [[Xutlandia]] diz: '''''wagagastiz / alu:??hgusikijaz:aiþalataz''''' (''wagagaztiz'' ''&quot;güéspede/portador de la fola&quot;'' podría ser un nome de persona, el restu lléese '''''alu:wihgu sikijaz:aiþalataz''''' con un significáu metafóricu de '''''alu''''' de ''&quot;portador de la fola/llama&quot;'' al que siguiría ''Yo, el que fai'l xuramentu conságrase/llucha&quot;''. La escuridá de les interpretaciones correxíes ye corriente nes inscripciones rúniques que van más allá de trescribir un nome personal. Un términu que s'atopa frecuentemente nes primeres inscripciones ye '''''[[Erilaz]]''''', qu'aparentemente designa a una persona que conoz les runes.

La inscripción rúnica más antigua data aproximao del añu 160 y foi atopada nel [[Inscripciones de Vimose|peñe de Vimose]] descubiertu nuna barraquera de [[Vimose]], [[Funen]].&lt;ref name=ILKJÆRINLOOIJENGA&gt;Ilkjær (1996a:74) en Looijenga (2003:78).&lt;/ref&gt; Na inscripción lléese '''''harja''''', que pue ser un nome y un axetivu probablemente'l términu protoxermánicu ''*harjaz'' proveniente del [[Idioma proto-indoeuropéu|protoindoeuropéu]] ''*koryos'' &quot;guerreru&quot;, o a cencielles la pallabra &quot;peñe&quot; (''*hārjaz''). Otra de les primeres inscripciones atópase na [[vaina]] de Thorsberg (aprox. 200), probablemente col nome del dios [[Ullr]].
[[Archivu:Kam-med-runer-fra-Vimose DO-4148 2000.jpg|thumb|left|150px|Peñe de Vimose.]]
Les [[piedra rúnica|piedres rúniques]] empiecen a amosar la transición escontra'l [[futhark nuevu]] dende'l sieglu VI, con exemplos d'esta transición tales como les piedres de [[piedra rúnica de Björketorp|Björketorp]] o [[Piedra rúnica de Stentoften|Stentoften]]. De primeres del sieglu IX inda se conocía y utilizaba'l futhark antiguu, como puede vese na [[piedra de Rök]] onde'l grabador usó dambos alfabetos, futhark antiguu y nuevu.

La inscripción más llarga del futhark antiguu, y una de les más recién (sieglu XIII), ye la de la [[piedra d'Eggja]] que consta d'unos 200 carauteres nuna de les primeres estrofes d'un poema en nórdicu antiguu.

Nel [[Astrágalu de Caistor]] lléese '''''raihan''''' &quot;[[corzu]]&quot;, siendo la inscripción más antigua nes islles britániques, datada alredor del añu 400, nel entamu de la [[Britania posromana]] y anterior a los cambeos del alfabetu [[futhorc]].

=== Inscripciones continentales ===
Les inscripción más antigües atopaes nel continente européu (anteriores al añu 500) estrémense en dos grupos: per un sitiu les del área de la mariña del [[mar del norte]] y el norte d'[[Alemaña]], incluyendo parte de holanda, relatives a los [[Pueblu saxón|saxones]] y [[frisios]] (col xermánicu septentrional como [[llingua franca]]),&lt;ref&gt;Martin 2004:173&lt;/ref&gt; y pol otru delles inscripciones dende'l [[Oder]] al sureste de [[Polonia]], y hasta los Cárpatos (ex. l'[[aru de Pietroassa]]), relatives a les tribus xermániques del este. Esti últimu grupu d'inscripciones dexó de producise mientres nel sieglu V, el periodu del contautu de los godos col [[imperiu romanu]] y la so conversión al cristianismu.

[[Archivu:Pietroassa Inschrift.jpg|thumb|Inscripción del aru de Pietroassa.]]
Nesti periodu inicial nun hai una tradición rúnica específica de los xermanos occidentales. Esto camudó a empiezos del sieglu VI, durando aproximao un sieglu (de la década de los 520 a la de los 620), cuando apaez la &quot;provincia rúnica&quot; [[Pueblu alamán|alamana]],&lt;ref&gt;Martin 2004&lt;/ref&gt; con exemplos de fíbules, partes d'armes y febielles grabaes. Como nel casu de los xermanos d'este, l'usu de runes sumió cola cristianización, nel casu de los alamanes esto asocedió nel sieglu VII.

=== Distribución ===
[[Archivu:Elder futhark inscriptions.png|thumb|left|250px|Mapa de los llugares onde fueron atopaes inscripciones en futhark antiguu.]]
Hai unes 350 inscripciones conocíes en futhark antiguu.&lt;ref&gt;Fischer 2004:281&lt;/ref&gt; De les qu'unes 81 inscripciones na zona sur (Alemaña, Austria, Suiza) y unes 267 d'Escandinavia escontra'l norte.&lt;ref&gt;Lüthi (2004:321)&lt;/ref&gt; El númberu exautu d'inscripciones ta sometíu a alderique por cuenta de que dalgunes son sospechoses de ser falsificaciones y otres inscripciones tán en disputa (supuestes runes que pueden ser grabaos aleatorios, simples ornamientos o lletres llatines). De les inscripciones escandinaves 133 atópase en bracteatos (en comparanza con solu 2 nes del sur), y 65 tán en [[piedra rúnica|piedres rúniques]] (nun quedó nengún exemplu nel sur). Les inscripcioens del sur atópense predominantemente en fíbules (43, a diferencia de les 15 escandinaves). Les piedres rúniques escandinaves pertenecen al últimu periodu del futhark antiguu, y son el preludiu a la esplosión [[edá media|medieval]] de piedres rúniques en [[futhark nueva]] (unes 6.000 llegaron a l'actualidá).

Les inscripciones en futhark antiguu son rares, probablemente namái una minoría de la población total yeren capaces de lleeles na dómina, polo que la conocencia de les runes yera realmente un secretu mientres la dómina de les [[Invasiones bárbares|migraciones xermániques]]. De les 366 llances estrayíes de les escavaciones d'[[Illerup]] namái 2 llevaben inscripciones. Una proporción asemeyada envalórase n'Alamania nes 170 tumbes escavaes.&lt;ref&gt;Lüthi 2004:323&lt;/ref&gt;

Envalórase que'l númberu total d'inscripciones que podríen habese fecho seríen una 40.000 según el &quot;cálculu runolóxicu mínimu&quot; (diez individuos faciendo diez inscripciones per añu mientres cuatro siglos). El númberu real sería probablemente considerablemente mayor. Faciendo un cálculu estadísticu coles 80 inscripciones conocíes de la rexón sur que vienen de unes 100.000 tumbes conocíes. Nun total de 50.000.000 tumbes que tuvo d'haber, según cálculos de densidá de población en tola dómina, nesa proporción tendríense que producir unes 80.000 inscripciones namái na rexón del sur [[merovinxu]] (y quiciabes un total de 400.000, asina que'l cuerpu d'inscripciones que llegaron a nós ye namái'l 0.1% del total), y Fischer estima qu'habría dellos cientos de lletraos que podríen grabar runes mientres el periodu, unos 1.600 mientres el periodu rúnicu alamán del sieglu VI.&lt;ref&gt;Fischer (2004:281)&lt;/ref&gt;

=== Llista d'inscripciones ===
Según Looijenga (1997) y Lüthi (2004) les inscripciones en futhark antiguu son:

* Escandinavia
**Periodu I ([[150]]–[[550]])
***[[Inscripciones de Vimose]] (6 oxetos, 160–300)
***[[Punta de llanza de Gotland]] (aprox. 180), '''''gaois'''''
***[[Punta de llanza d'Ovre Stabu]] (aprox. 180), '''''raunijaz'''''
***[[Inscripciones de Illerup]] (9 oxetos)
***[[Cuernos d'oru de Gallehus]] (aprox. 400)
***[[Piedra d'Einang]] (aprox. 400)
***[[Piedra de Kylver]] (aprox. 400)
***[[Piedra rúnica de Rö]] (400-450)
***[[Piedra rúnica de Kalleby]] (sieglu V)
***[[Piedra rúnica de Möjbro]] (400-550)
***[[Piedra rúnica de Järsberg]] (500-550)
** Bracteatos: 133 en total 
***[[Seeland-II-C]] (aprox. 500)
***[[Bracteatu de Vadstena]]
***[[Bracteatu de Tjurkö]]
** Periodu II ([[550]]–[[700]])
***[[Piedra rúnica de Skåäng]] (¿sieglu VI?)
***[[Piedra rúnica de Björketorp]]
***[[Piedra rúnica Gummarp]]
***[[Piedra rúnica d'Istaby]]
***[[Piedra rúnica de Stentoften]]

* Europa suroriental ([[200]]–[[550]]): 4
** [[Inscripciones rúniques gótiques]] (200–350)

* Inscripciones continentales (principalmente n'Alemaña; 200–700): 50 llexibles, 15 illexibles (39 broches, 11 partes d'armes, 4 accesorios y febielles, 3 broches de correa, 8 otros)
**[[Vaina de Thorsberg]] (aprox. 200)
** [[Fíbula de Nordendorf]]
** [[Febiella de Pforzen]]
** [[Fíbula de Bülach]]

== Ver tamién ==
* [[Alfabetu rúnicu]]
* [[Futhorc anglosaxón]]
* [[Futhark nuevu]]
* [[Runes amestaes]]
* [[Runes cifraes]]
* [[Alfabetu góticu]]
* [[Historia del alfabetu llatín]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* Bæksted, A. (1952). ''Målruner og troldruner''. Copenhagen.
* Fischer, Svante (2004). &quot;Alemannia and the North — Early Runic Contexts Apart (400–800)&quot;, en Naumann et al., ''Alemannien und der Norden''. Berlín: Walter de Gruyter. ISBN 3-11-017891-5. pp.&amp;nbsp;266–317.
* Ilkjær, Jørgen (1996a). &quot;Runeindskrifter fra mosefund i Danmark - kontekst og oprindelse&quot; en ''Frisian Runes and Neighbouring Traditions''.
* Looijenga, J. H. (1997). ''[http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/arts/1997/j.h.looijenga/ Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700]'' (tesis). Universidá de Groningen.
* Looijenga, J. H. (2003). ''Texts and Contexts of the Oldest Runic Inscriptions''. Leiden: Brill. ISBN 90-04-12396-2
* Lüthi, Katrin (2004). &quot;Von Þruþhild und Hariso: Alemannische und ältere skandinavische Runenkultur im Vergleich&quot;, en Naumann et al., ''Alemannien und der Norden''. Berlín: Walter de Gruyter. ISBN 3-11-017891-5. pp.&amp;nbsp;318–339.
* Martin, Max (2004). &quot;Kontinentalgermanische Runeninschriften und 'alamannische Runenprovinz'&quot;, en Naumann et al., ''Alemannien und der Norden''. Berlín: Walter de Gruyter. ISBN 3-11-017891-5. pp.&amp;nbsp;165–212.
* Nowak, Sean (2003). ''[http://webdoc.sub.gwdg.de/diss/2003/nowak/nowak.pdf Schrift auf dean Goldbrakteaten der Völkerwanderungszeit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927034626/http://webdoc.sub.gwdg.de/diss/2003/nowak/nowak.pdf |date=2009-09-27 }}'', (tesis). Göttingen.
* Odenstedt, Bengt (1990). ''On the Origin and Early History of the Runic Script, Typology and Graphic Variation in the Older Futhark''. Uppsala. ISBN 91-85352-20-9
* Rix, Hemlut (1997). &quot;Germanische Runen und venetische Phonetik&quot;, en Birkmann et al. ''Vergleichende germanische Philologie und Skandinavistik, Festschrift für Otmar Werner''. Tübingen: Max Niemeyer. pp.&amp;nbsp;231–248. ISBN 3-484-73031-5.
* Robinson, Orrin W. (1992). ''Old English and its Closest Relatives: A Survey of the Earliest Germanic Languages''. [[Stanford University Press]]. ISBN 0-8047-1454-1

== Enllaces esternos ==
* [http://fornsed.es/index2.php?articulo_id=52&amp;art=1 Poemes Runes Islandés y Noruegu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203075842/http://fornsed.es/index2.php?articulo_id=52&amp;art=1 |date=2009-02-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20020216093304/http://www.geocities.com/Area51/Dimension/9522/futhark2.html Futhark Antiguu]
* [http://www.runenprojekt.uni-kiel.de/ Runenprojekt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616030657/http://www.runenprojekt.uni-kiel.de/ |date=2008-06-16 }} Base de datos d'inscripciones rúniques de la Universidá de Kiel. (n'alemán)
* [http://ancientscripts.com/futhark.html Inscripciones antigües: Futhark] (n'inglés)
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Runes|Runes]]
[[Categoría:Alfabetos obsoletos]]
[[Categoría:Antigüedá tardía]]
[[Categoría:Cultura medieval]]</text>
      <sha1>ix2pjixxbyo0kjvmqei6q6835rmqkz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fife</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100801</id>
    <revision>
      <id>4493151</id>
      <parentid>4372904</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2830" sha1="s1oimoz38cfele4s5x29jsr7xt1ni0v" xml:space="preserve">{{llocalidá}}

'''Fife''' (en [[idioma gaélicu escocés|gaélicu escocés]]: ''Fìobha'') ye un [[Conceyu (Escocia)|conceyu]] d'[[Escocia]] ([[Reinu Xuníu]]).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |títulu=United Kingdom: Counties and Unitary Authorities |añu=2009 |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |fechaarchivu=2016-01-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |títulu=Counties, Non-metropolitan Districts and Unitary Authorities |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |fechaarchivu=2016-01-05 }}&lt;/ref&gt; Ta asitiáu ente'l [[fiordu de Tay]] y el de [[Fiordu de Forth|Forth]] y llenda colos conceyos de [[Perth and Kinross]] y [[Clackmannanshire]]. Ye'l tercer conceyu unitariu d'Escocia más pobláu concentrándose la tercer parte de la población en tres ciudaes, [[Kirkcaldy]], [[Dunfermline]] y [[Glenrothes]], siendo esta postrera la capital alministrativa.

== Historia ==
Históricamente foi unu de los reinos [[pictos]] de la zona central d'Escocia, conocíu como Fib. Por esta razón Fife ye conocíu comúnmente como Reinu de Fife. Hasta [[1975]] foi unu de los [[condáu|condaos]] históricos en que taba estremada Escocia, en delles ocasiones llamáu Fifeshire. Dende [[1975]] hasta [[1996]] formó una de les rexones d'Escocia y estremada en tres distritos [[Dunfermline]], [[Kirkcaldy]] y [[North-East Fife]]. En [[1996]] foi creáu'l conceyu de Fife calteniendo les mesmes fronteres.

== Cultura ==
El llugar más conocíu de Fife ye [[St Andrews]], enclave históricu d'importancia con un [[castiellu]] y una [[catedral]] medievales, güei en ruines, un históricu campu de golf (el [[Old Course de St Andrews]]) y una de les [[Universidá de St. Andrews|universidaes]] más importantes del [[Reinu Xuníu]]. El [[circuitu de Knockhill]] tamién s'atopa na rexón de Fife.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Fife}}
{{enllaces llocalidá}}


{{Tradubot|Fife}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes d'Escocia| ]]</text>
      <sha1>s1oimoz38cfele4s5x29jsr7xt1ni0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seleición femenina de fútbol de Canadá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101557</id>
    <revision>
      <id>4493224</id>
      <parentid>4486577</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19898" sha1="s5l11i45liwabd5z51grpwvhklgpgvx" xml:space="preserve">{{otros usos|seleición masculina de fútbol de Canadá|la seleición masculina}}
{{equipu|
| Nombre = Canadá|
| Bandera = Flag of Canada.svg |
| cod = CAN|
| Seudónimu = ''Les Fueyes de Pládanu'', ''Les Canucks''
| Asociación = [[Asociación Canadiense de Fútbol]] |
| Confederación = [[Concacaf]] |
| Direutor téunicu = {{bandera|Inglaterra}} John Herdman|
| Más participaciones= [[Christine Sinclair]] (203) | 
| Mayor goliadora = [[Christine Sinclair]] (147) |
| Ránking FIFA = 7 |
 pattern_la1=|pattern_b1=_can15h|pattern_ra1=|
 esquierdu1=FF0000|body1=FF0000|derechu1=FF0000|shorts1=FFFFFF|socks1=FF0000|
 pattern_la2=|pattern_b2=_can15a|pattern_ra2=|
 esquierdu2=FFFFFF|body2=FFFFFF|derechu2=FFFFFF|shorts2=FF0000|socks2=FFFFFF
| Primer partíu = [[Selección femenina de fútbol d'Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] 2 - 0 '''Canadá'''&lt;br /&gt; ([[Blaine]], [[Estaos Xuníos]]; 7 de xunetu de 1986) |
| Meyor resultancia = '''Canadá''' 21 - 0 [[Selección femenina de fútbol de Puertu Ricu|Puertu Ricu]]&lt;br /&gt;([[Etobicoke]], [[Canadá]]; 28 d'agostu de 1998) |
| Peor resultancia = [[Selección femenina de fútbol d'Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] 9 - 1 '''Canadá'''&lt;br /&gt;([[Dallas]], [[Estaos Xuníos]]; 19 de mayu de 1995) &lt;br /&gt;[[Selección femenina de fútbol d'Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]] 9 - 1 '''Canadá'''&lt;br /&gt; ([[Sydney]], [[Australia]]; 2 de xunu de 2000) &lt;br /&gt; [[Selección femenina de fútbol de Noruega|Noruega]] 9 - 1 '''Canadá'''&lt;br /&gt; ([[Honefoss]], [[Noruega]]; 19 de xunu de 2001)
| Participaciones Copa Mundial = 4 |
| Primer Mundial = 1995 |
| Meyor resultáu Copa Mundial = Cuartu Llugar: [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2003|2003]] |
| Copa rexonal nome = [[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf]] |
| Participaciones rexonal = 7 |
| Primera rexonal = 1991 |
| Meyor resultáu rexonal = Campeón: 1998 y 2010 |
| Participaciones olímpicu = 2 |
| Primer olímpicu = 2008 |
| Meyor resultancia olímpica = [[Ficheru:Bronze_medal.svg|15px]] en [[Tornéu femenín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Londres 2012|2012]] y [[Tornéu femenín de fútbol nos Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016|2016]] |
}}

La '''Seleición femenina de fútbol de Canadá''' (en [[inglés canadiense]], ''Canada women's national soccer team'') ye l'equipu nacional que representa a [[Canadá]] nes competiciones oficiales de [[fútbol femenín]], como la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol]], los [[Xuegos Olímpicos de Branu]], la [[Copa d'Oru Femenina de la Concacaf]] y la Copa Algarve. Ta dirixida pola [[Asociación Canadiense de Fútbol]], que ta afiliada a la [[Concacaf]].

Canadá ye considerada como una de les seleiciones fuertes de fútbol femenín en Norteamérica, detrás d'[[Selección femenina de fútbol d'Estaos Xuníos|Estaos Xuníos]]. La so meyor posición na Copa del Mundu foi'l cuartu puestu na edición de 2003. Tamién consiguió'l títulu na Copa d'Oru en [[Campeonatu Femenín de la Concacaf de 1998|1998]] y [[Premundial Femenín Concacaf de 2010|2010]].

El so uniforme llocal ta conformáu por camiseta colorada, pantaloneta colorada y medies coloraes y l'uniforme de visitante ye blancu.

== Historia ==

=== 1986-1993: Oríxenes del equipu de Canadá allugándose detrás d'Estaos Xuníos ===
Canadá apuesta'l so primer partíu oficial el 7 de xunetu de 1986 contra Estaos Xuníos, saliendo derrotáu por 1-0. L'equipu canadiense participa na so primer competencia na Copa d'Oru de 1991, dempués de tres victories na fase preliminar (6-0 contra Costa Rica, 9-0 contra Xamaica y 2-0 contra Haití), l'equipu clasificar a semifinales. Frente a Trinidá y Tobagu, Canadá gana 6-0, pero pierde na final 5-0 contra Estaos Xuníos. Esta resultancia nun lu dexa a Canadá clasificase pa la primer edición de la Copa del Mundu 1991 que se celebra en China. En 1993 les canadienses apuesten la so segunda Copa d'Oru, baten a Trinidá y Tobagu nel partíu d'apertura por 4-0 pero son vencíes per Estaos Xuníos 1-0. Les canadienses terminen nel tercer llugar.

=== Primer participación na Copa del Mundu en 1995 ===
Na Copa d'Oru de 1994 Canadá bate a Xamaica (7-0), Méxicu (6-0) y Trinidá y Tobagu (5-0), pero una derrota nel postreru partíu contra Estaos Xuníos (0-6) quitar del trunfu. Sicasí, esta resultancia déxa-y clasificase pa la Copa Mundial de 1995. Na Copa del Mundu, Canadá pierde nel so debú contra Inglaterra (2-3), depués llogra un empate ante Nixeria (3-3) antes de perder de nuevu contra les futures campeones del mundu Noruega (0-7). Canadá termina terceru del so grupu. Esta eliminación na primer ronda nun-y dexa participar nos Xuegos Olímpicos de branu de 1996.

=== 1998-2000: El primer troféu pa Canadá ===
Na Copa d'Oru de 1998, Canadá tien la posibilidá d'apoderase del troféu por cuenta de la ausencia de les d'Estaos Xuníos. Dempués de tres victories fáciles en fase de grupu (21-0 contra Puertu Ricu, 14-0 contra Martinica y 4-0 contra Guatemala), vencen a Costa Rica (2-0) en semifinales y baten a Méxicu en final 1-0. Canadá lleva'l so primer troféu internacional y clasifícase pa la Copa del Mundu de 1999. Nesta copa del mundu, Canadá llogra un empate contra Xapón (1-1) pero pierde contra Noruega (1-7) y depués contra Rusia (1-4). Con estes resultancies, les canadienses acaben nel tercer llugar del so grupu, superando a Xapón en diferencia de goles. Esta resultancia nun dexa a Canadá clasificase pa los Xuegos Olímpicos de branu de 2000. Na Copa d'Oru 2000, tornéu que convida entós a dos seleiciones femenines d'otres confederaciones (China y Brasil), Canadá clasificar pa les semifinales dempués d'acabar segundu del so grupu detrás de China (tres les victories 4-3 contra Méxicu y 12-0 contra Guatemala y la derrota 2-3 contra China). En semifinal, les canadienses son batíes per Estaos Xuníos 4-1 y acaben nel cuartu puestu de la competición dempués d'una nueva derrota 1-2 contra China nel partíu pol tercer puestu.

=== Canadá acaba cuarta de la copa del mundu 2003 ===
En 2002, Canadá participa na Copa d'Oru 2002, ganando los sos trés partíos de grupu: contra Haití (11-1), Xamaica (9-0) y Costa Rica (3-0) y vence a Méxicu en semifinal 2-0, pero ye privada d'un nuevu de trunfu tres la so derrota en final contra Estaos Xuníos. Les d'Estaos Xuníos impónense 2-1 dempués de la prórroga gracies a un gol de [[Mia Hamm]], pero esta resultancia de finalista déxa-yos a les canadienses clasificar a la Copa Mundial 2003. Nesta copa del mundu, les canadienses pierden d'entrada contra Alemaña (1-4), pero recupérense ya impónense 3-0 contra Arxentina y 3-1 contra Xapón, llogren la so calificación pa los cuartos de final. En cuartos de final, convertir na sorpresa venciendo 1-0 a China y clasifíquense a semifinales. En semifinales son esaniciaes per Suecia 2-1 y acaben nel cuartu puestu de la competición dempués d'una nueva derrota contra Estaos Xuníos en partíu pol tercer puestu (1-3). Trátase de la meyor presentación na Copa Mundial de les canadienses. En 2004, Canadá participa nes eliminatories pa los Xuegos Olímpicos de 2004, dempués de ganar a Costa Rica (2-1), Panamá (6-0) y Xamaica (6-0), Canadá ye sorprendida per Méxicu en semifinal perdiendo 1-2. Les canadienses llogren el tercer puestu venciendo de nuevu a Costa Rica 4-0, esta resultancia nun-yos dexa clasificar se pa los siguientes Xuegos Olímpicos.

=== Desilusión na primer ronda de la copa del mundu 2007 ===
En 2006, Canadá participa na Copa d'Oru 2006. derrota a Xamaica 4-0 pero pierde en final contra Estaos Xuníos 2-1 dempués de la prórroga. Sicasí, esta resultancia dexa a Canadá clasificase pa la Copa Mundial de 2007 realizada en China. Nesta edición de la Copa Mundial de 2007, Canadá pierde na so primer presentación contra Noruega (1-2) pero recuperar nel partíu siguiente batiendo 4-0 a Ghana. Al tercer partíu, una victoria ye imperativa pa clasificase: Canadá poner en ventaya 1-0 sobre Australia dende'l primer minutu de xuegu hasta'l minutu 53, cuando Australia llogra l'empate. A la fin de partíu gracies a un gol de [[Christine Sinclair]] (al minutu 85), les canadienses poner en ventaya de nuevu, pero un gol de [[Cheryl Salisbury]] nos minutos de reposición de xuegu (minutu 92) pon fin a les esperances de calificación de Canadá, Australia empata y clasifícase con un puntu antemanadamente sobre les canadienses.

=== 2008: Primer participación nos Xuegos Olímpicos ===
El tornéu de clasificación a los Olímpicos 2008 diba acutar delles sorpreses. Nos grupos, Canadá vence por 6-0 al equipu de Trinidá y Tobagu y darréu vence a Costa Rica por 1-0. En semifinales, les canadienses ganen 1-0 contra Méxicu. La final va atopar a les canadienses contra les d'Estaos Xuníos. Tres los 90 minutos de xuegu y el tiempu suplementariu'l marcador ye 1-1. Les penes máximes señalen a Estaos Xuníos como vencedor (penalties, 6-5). Esti tornéu da'l primer cupu de calificación de Canadá pa los xuegos Olímpicos de 2008 en China.

Nos Xuegos Olímpicos 2008, Canadá bate 2-1 a Arxentina, depués les canadienses llogren un empate 1-1 contra China ante 52.000 espectadores siguidores del escoyíu local. Nel tercer partíu, les sueques aventayen finalmente 2-1 contra les canadienses gracies a un gol de [[Lotta Schelin]]. Suecia termina encabezando'l grupu E y les canadienses queden nel segundu puestu del grupu. Canadá participa nos cuartos de final pero tien por adversariu a Estaos Xuníos. Nun partíu acaloradamente apostáu ente les d'Estaos Xuníos y les canadianes, el marcador final queda 1-1 dempués de los 90 minutos reglamentarios. Nel tiempu d'allongamientu, les d'Estaos Xuníos topeten con una sólida defensa canadiense y encabezada pola portera [[Karina LeBlanc]], que reemplazó a [[Erin McLeod]] mancada tres el primer gol d'Estaos Xuníos. La delantrera [[Natasha Kai]] marca'l gol de la victoria nel minutu 100. Esta victoria clasifica a Estaos Xuníos a les semifinales. La decepción ye grande nel campu canadiense porque hubo un añu de preparación onde tol equipu tuvo axuntáu pol so entrenador. Canadá dexa la competencia cola cabeza alta dempués d'algamar la segunda vuelta na so primer participación nel tornéu Olímpicu.

=== 2012: Tercer llugar nos Xuegos Olímpicos ===
Canadá empecipia perdiendo 2 a 1 con Xapón siendo superáu poles Nadeshiko en tol partíu, contra Sudáfrica llogren una goliada 3-0 y terminen la fase de grupos remontando a Suecia un 2 a 0 pa empatar a 2 goles pasando como la meyor tercer. En cuartos de final enfrentar a Gran Bretaña, la anfitriona, ganándo-y 2 a 0 con goles de Jonelle Filigno a los 13 minutos y a los 26 de [[Christine Sinclair]] de tiru llibre, faciendo hestoria y pasando a semifinales. Nesa instancia, el rival foi'l so vecín y verdugu los Estaos Xuníos perdiendo 4-3 depués de tar enriba del marcador 3 vegaes y convertir una tripleta per parte de [[Christine Sinclair]], pero los Estaos Xuníos con un gol olímpicu y zapatazu de parte de Megan Rapinoe y un penal convertíu por [[Abby Wambach]] mandó'l partíu a la prórroga onde nel minutu 120 [[Alex Morgan]] cabecia y mete el gol. Les canadienses tuvieron que xugar el partíu pol tercer llugar contra Francia, siendo superaes en tol partíu. Elodie Thomis y Gaetene Thiney fueron les xugadores más actives de Francia, pero delles ocasiones desperdiciadas y una bona defensa canadiense evitó una goliada. Nel minutu 90 Diana Matheson mete'l gol ganando'l bronce siendo'l meyor resultáu a nivel mundial.

=== Actualidad ===
Canadá ta preparándose de cara a la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2015]] a realizase nel so país. Apostaron dellos partíos amistosos de foguéu contra China (1-0), Corea del Sur (1-3), Noruega(0-0), Suiza (2-0), Finlandia (2-1), Holanda (1-0), Inglaterra (0-1), Francia (1-1), Inglaterra (0-1), Estaos Xuníos (0-3), Alemaña (0-1), Corea del Sur (3-0), Méxicu(0-0), Escocia (2-0), Chile (0-1), Brasil (0-0) y Escocia (1-0).

Nel so primer duelu de la [[Copa Mundial Femenina de fútbol de 2015]] vencen 1-0 a la Seleición China nun estadiu llenu xugáu en Edmonton, Depués enfréntense ante Nuevo Zelanda con un aburríu empate 0-0, yá nel últimu duelu empaten de nuevu pero esta vegada ante Holanda o Países Baxos quedando líderes del grupu.

Yá n'Octavos de Final vence 1-0 a la Seleición femenina de Suiza nun llenu [[BC Place]] de la ciudá de Vancouver, depués estes pierden 2-1 ante la seleición Inglesa, siendo esaniciaes en Cuartos de Final.

== Participación nel Campeonatu Mundial Femenín de Fútbol ==
{|width=50%
|-
|
{| align=center cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:#f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot; 
|-
!bgcolor=#006699 width=50% colspan=6|{{tc|Copa Mundial Femenina de Fútbol}}
|-
!{{bandera|CHN}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1991|1991:]]
| Nun se clasificó
|- 
!{{bandera|SWE}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1995|1995:]]
| Primer fase
|- 
!{{bandera|USA}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 1999|1999:]]
| Primer fase
|- 
!{{bandera|USA}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2003|2003:]]
| 4° llugar
|-
!{{bandera|CHN}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2007|2007:]]
| Primer fase
|- 
!{{bandera|GER}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2011|2011:]]
| Primer fase
|- 
!{{bandera|CAN}} [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2015|2015:]] 
| Cuartos de Final
|}
|}

== Equipos ==
John Herdman dio a conocer la so seleición de 20 xugadores pal partíu pal tercer llugar del tornéu olímpicu femenín de fútbol 2012.

{| style=&quot;text-align:center; width:60%; font-size:100%; margin: 0.5em 1em 0.5em 0; border-collapse: collapse; background:#f5faff; border: 1px #aaa solid; font-size: 95%;&quot; 
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white; border: 1px #aaa solid;&quot; 
! width=10%| #
! width=25%| Nome
!width=20%| Nacencia
!width=45%| Club
|- bgcolor=#D0e7FF 
! colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | Porteru
|- 
| 1 || align=&quot;left&quot;| '''Karina LeBlanc''' || 1980-03-30 || align=&quot;left&quot;| Philadelphia Independence (WPS)
|-
| 18 || align=&quot;left&quot;| Erin McLeod || 1983-02-26 || align=&quot;left&quot;| Washington Freedom (WPS)
|-
| 22 || align=&quot;left&quot;|'''Stephanie Labbé ''' || 1986-10-10 || align=&quot;left&quot;| Piteå IF (Suecia)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Cynthia Leblanc || 1991-01-12 || align=&quot;left&quot;| Comètes de Laval (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Justine Bernier || 1989-03-20 || align=&quot;left&quot;|Toronto Lady Lynx (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Gurveen Clair || 1992-03-20 || align=&quot;left&quot;| Washington State University (NCAA) 
|-
| || align=&quot;left&quot;| Dayle Colpitts || 1992-04-18 || align=&quot;left&quot;| Virginia Tech (NCAA)
|- bgcolor=#D0e7FF 
! colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | Defensa
|- 
| 2 || align=&quot;left&quot;| ''' Emily Zurrer '''|| 1987-07-12 || align=&quot;left&quot;| Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
| 5 || align=&quot;left&quot;| ''' Robyn Gayle''' || 1985-10-31 || align=&quot;left&quot;|Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
| 7 || align=&quot;left&quot;| '''Rhian Wilkinson''' ||1982-05-12 || align=&quot;left&quot;| Lillestrøm SK (Noruega) 
|-
| 9 || align=&quot;left&quot;| '''Candace Chapman ''' ||1983-04-21 || align=&quot;left&quot;| FC Gold Pride (WPS)
|-
| 20 || align=&quot;left&quot;| '''Marie-Eve Nault ''' || 1982-02-16 || align=&quot;left&quot;|Ottawa Fury (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Sasha Andrews || 1983-02-14 || align=&quot;left&quot;| Linderud-Grei Toppfotball (Noruega)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Melanie Booth || 1984-08-24 || align=&quot;left&quot;| Toronto lady Lynx (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;|Myriam Bouchard || 1989-02-08 || align=&quot;left&quot;| Amiral Sc de Québec (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Vanessa Legault-Cordisco || 1992-11-05 || align=&quot;left&quot;| Comètes de Laval (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Lexi Marton ||1990-04-28 || align=&quot;left&quot;| Toronto Lady Lynx (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Sari Raber || 1986-01-01 || align=&quot;left&quot;| Ottawa Fury (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Bahar Sansar ||1990-03-03 || align=&quot;left&quot;| Ottawa Fury (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Cindy Walsh || 1979-09-13 || align=&quot;left&quot;| Comètes de Laval (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Shannon Woeller || 1990-01-31 || align=&quot;left&quot;| Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
|- bgcolor=#D0e7FF 
! colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | Mediocampista
|- 
| 4 || align=&quot;left&quot;| '''Carmelina Moscato''' || 1984-05-02 || align=&quot;left&quot;| University of Louisville (NCAA)
|-
| 5 || align=&quot;left&quot;| '''Kaylyn Kyle ''' || 1988-10-06 || align=&quot;left&quot;| Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
| 8 || align=&quot;left&quot;|'''Diana Matheson''' || 1984-04-06 || align=&quot;left&quot;| Lillestrøm SK (Noruega)
|-
| 11 || align=&quot;left&quot;| '''Desiree Scott '''|| 1987-07-31 || align=&quot;left&quot;| Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
| 13 || align=&quot;left&quot;| '''Sophie Schmidt '''|| 1988-06-28 || align=&quot;left&quot;| Portland University (NCAA)
|-
| 15 || align=&quot;left&quot;| '''Kara Lang ''' || 1986-10-22 || align=&quot;left&quot;| Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
| 16 || align=&quot;left&quot;| '''Jonelle Filigno ''' || 1990-09-24 || align=&quot;left&quot;| State University of New Jersey (NCAA)
|-
|17 || align=&quot;left&quot;| '''Chelsea Stewart ''' || 1990-04-28 || align=&quot;left&quot;| Vanderbilt University (NCAA)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Brittany Timko || 1985-09-05 || align=&quot;left&quot;| Piteå IF (Suecia)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Laura Chénard || 1991-01-23 || align=&quot;left&quot;| Amiral Sc de Québec(W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Selenia Iacchelli || 1986-06-05 || align=&quot;left&quot;| Sassari Tores (Italia)
|-
| || align=&quot;left&quot;|Alyssa Lagonia || 1989-06-30 || align=&quot;left&quot;| Ottawa Fury (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Gina Pacheco || 1990-02-28 || align=&quot;left&quot;|University of Southern Florida (NCAA)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Kelly Parker || 1981-03-08 || align=&quot;left&quot;| Sky Blue FC (WPS)
|-
|- bgcolor=#D0e7FF 
! colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | Delantera
|- 
| 3 || align=&quot;left&quot;| '''Josée Bélanger ''' || 1986-05-14 || align=&quot;left&quot;| Amiral SC de Québec (W-League)
|-
| 10 || align=&quot;left&quot;| '''Christina Julien ''' || 1988-05-06 || align=&quot;left&quot;| Ottawa Fury (W-League)
|-
| 12 || align=&quot;left&quot;| ''' Christine Sinclair''' || 1983-06-12 || align=&quot;left&quot;| FC Gold Pride (WPS)
|-
| 14 || align=&quot;left&quot;| '''Melissa Tancredi ''' || 1981-12-27 || align=&quot;left&quot;| Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
| 19 || align=&quot;left&quot;| ''' Brooke McCalla''' || 1987-07-09 || align=&quot;left&quot;| Toronto Lady Lynx (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Jodi-Ann Robinson || 1989-04-17 || align=&quot;left&quot;| Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Alysha Bonnick || 1989-04-18 || align=&quot;left&quot;| University of Missouri (NCAA)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Kendra Flock || 1985-09-05 || align=&quot;left&quot;| Vancouver Whitecaps (W-League)
|-
| || align=&quot;left&quot;| Caley Miskimmin || 1987-03-27 || align=&quot;left&quot;| University of Manitoba (CIS)
|- bgcolor=#D0e7FF 
! colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | Direutor téunicu'''
|-
| || align=&quot;left&quot;| [[Ficheru:Flag of England.svg|20px]] John Herdman ||1975-07-19 ||
|}

== Entrenador ==
* {{bandera|Inglaterra}} [[John Herdman]], 2011-presente *
{{bandera|Italia}} Carolina Morace, 2009-2011
* {{bandera|Noruega}}Even Pellerud, 2000-2008 
* {{bandera|Canadá}} Sylvie Béliveau, 1993-1995 
* {{bandera|Canadá}} Neil Turnbull, 1986-1991 y 1996-1999

== Ver tamién ==


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20101026222550/http://canadasoccer.com/tourney/FIFA_WWC/national.asp Asociación Canadá de Fútbol]
* [https://web.archive.org/web/20130524045914/http://www.es.concacaf.com/page/WGC/Indice/0,,12814,00.html Del Premundial Femenil CONCACAF 2010] 
* [http://es.fifa.com/womensolympic/teams/team=1883718/profile.html Tornéu Olímpicu de Fútbol femenín 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824232327/http://es.fifa.com/womensolympic/teams/team=1883718/profile.html |date=2012-08-24 }}


{{Tradubot|Seleición femenina de fútbol de Canadá}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fútbol en Canadá]]
[[Categoría:Seleiciones femenines de fútbol de la Concacaf|Canadá]]
[[Categoría:Seleiciones deportives de Canadá|Futbol femenín]]</text>
      <sha1>s5l11i45liwabd5z51grpwvhklgpgvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Forzudu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102632</id>
    <revision>
      <id>4493167</id>
      <parentid>4395641</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4864" sha1="mxo7pd5w7kqt141dfsrt2a73twbtth9" xml:space="preserve">[[Ficheru:The Sandow Trocadero Vaudevilles, Sandow lifting the human dumbell, 1894.jpg|thumb|200px|Promocional de ''The Sandow Trocadero Vaudevilles'' presentando a [[Eugen Sandow]] (1894).]]
Un '''forzudu'''&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wordreference.com/definicion/forzudu|títulu=forzudu - Definición - WordReference.com|fechaaccesu=30 de mayu de 201|sitiuweb=[[WordReference.com]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250427000749/https://www.wordreference.com/definicion/forzudu|fechaarchivu=2025-04-27}}&lt;/ref&gt; ye una persona que realiza demostraciones atlétiques de fuercia dientro d'un [[circu]], ''[[vodevil|vaudeville]]'' o un ''[[freak show]]''. N'[[Idioma inglés|inglés]] a los forzudos de los circos llámase-yos ''strongmen'' (en singular, ''strongman'', lliteralmente, «home fuerte»), términu que'l [[mundu anglosaxón]] caltuvo pa les disciplines deportives rellacionaes col [[atletismu de fuercia]]. N'[[Idioma español|español]], sicasí, los términos ''strongman'' y ''strongwoman'' son incorreutos: a los homes fuertes de los circos llámase-yos «forzudos» y a los prauticantes, yá sían homes o muyeres, del atletismu de fuercia llámase-yos «atletes de fuercia».

== Historia de los forzudos nel mundu anglosaxón ==

N'Inglaterra'l surdimientu de los forzudos rellacionar colos oríxenes de la [[halterofilia]]. Nel [[sieglu XVIII]] distintos circos caleyeros y ''freak shows'' percorríen [[Inglaterra]], presentando distintes rutines acrobátiques y demostraciones atlétiques, amás d'actos sorprendentes. [[Thomas Topham]] foi un actor caleyeru, y unu de los primeros forzudos rexistraos de la hestoria. Realizaba demostraciones de fuercia nes places públiques d'Inglaterra; una de les fazañes más recordaes de Topham foi'l llevantar tres barriles llenos d'agua con un pesu total de 918 kilogramos, recurriendo namái a una plataforma y un collar de piel alredor del so pescuezu.&lt;ref&gt;[http://chestofbooks.com/reference/A-Library-Of-Wonders-And-Curiosities/Thomas-Topham.html Thomas Topham] Biografía de Thomas Topham en ''Chest of Books''; consultáu 12 de mayu de 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;listverse_1&quot;&gt;[http://listverse.com/2008/11/04/10-amazing-strongman-feats-of-the-past/ 10 Amazing Strongman Feats of the Past] Llistáu en ''Listverse''; consultáu 12 de mayu de 2012&lt;/ref&gt;

Nel [[sieglu XIX]], distintos espectáculos de ''vaudeville'', ''freak shows'' y ''[[dimi museum]]s'' percorríen [[Estaos Xuníos]], presentando variedá d'espectáculos dedicaos al entretenimientu popular.&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor= Trav S.D |títulu= Non Applause--Just Throw Money: The Book That Made Vaudeville Famous |añu= 2006 |editorial= Faber &amp; Faber |idioma= inglés |isbn=1429930411}}&lt;/ref&gt; Nel sieglu XIX apaecen dellos personaxes forzudos que se presentaben en distintes llocalidaes presentando demostraciones de fuercia como llevantamientu de barriles, grupos de persones, bales de cañón, y distintes pieces d'aceru (peses o vigues). Los ''strongmen'' más conocíos fueron [[Louis Cyr]] y [[Eugen Sandow]]. 

== ''Cannonball catch'' ==
El ''cannonball catch'' (actu d'atrapar una bala de [[Cañón (artillería)|cañón]]) ye una variante d'esti tipu d'espectáculu presentáu por un forzudu que consiste en detener l'impautu d'una bala de cañón nel mesmu cuerpu, deteniéndola cola fuercia de los brazos o cola resistencia del golpe de la bala nel abdome. Esta variante apaez nel sieglu XIX con famosos representantes como [[John Holtum]] y &quot;Cannon ball&quot; Richards (&quot;The Human Target&quot;).&lt;ref name=&quot;listverse_1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;showhistory_1&quot;&gt;[http://www.showhistory.com/strong_old.html Strong People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211152608/http://showhistory.com/strong_old.html |date=2012-02-11 }} Artículu en ''showhistory.com''; consultáu 12 de mayu de 2012&lt;/ref&gt;

== ''Strongmen'' famosos ==
El periodu de la popularidá del circu tradicional y del vaudeville marcó l'entamu de la gran popularidá de los ''strongmen'' como elementu risible y artísticu nes producciones teatrales pal entretenimientu popular, principalmente aquelles que floriaron na segunda metá del sieglu XIX mientres la [[Guerra de Secesión]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor= Nick Tosches |títulu= Where dead voices gather |añu= 2001 |editorial= Little, Brown and Co |idioma= inglés |isbn=0316895075}}&lt;/ref&gt; Dellos ''strongmen'' famosos son:&lt;ref name=&quot;listverse_1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;showhistory_1&quot;/&gt;

*[[Eugen Sandow]]
*[[John Holtum]]
*[[Siegmund Breitbart]]
*[[Louis Cyr]]
*[[Alexander Zass]]
*[[Thomas Inch]]
*[[Angus MacAskill]]
*[[Bill Gillette]]
*[[Arthur Saxon]]
*[[Pierre Gasnier]]
*[[Thomas Topham]]
*[[Giovanni Battista Belzoni]]
* Hilarius Ironic Lurá

== Ver tamién ==
* [[Halterofilia]]
* [[Atletismu de fuercia]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}


{{Tradubot|Forzudo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Circu]]</text>
      <sha1>mxo7pd5w7kqt141dfsrt2a73twbtth9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Falkirk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104452</id>
    <revision>
      <id>4493126</id>
      <parentid>4250237</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7644" sha1="7eqcr4rtkpzajtzlwoic6nvu3shuhb2" xml:space="preserve">{{llocalidá}}

'''Falkirk''' ({{Audiu|AnEaglaisBhreac.ogg|/ˈfɔːlkʌrk/}}, {{Lang-gd|An Eaglais Bhreac}}) ye una [[llocalidá]] y un [[Conceyu (Escocia)|conceyu]] nel centru d'[[Escocia]] ([[Reinu Xuníu]]),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |títulu=United Kingdom: Counties and Unitary Authorities |añu=2009 |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties--non-metropolitan-districts-and-unitary-authorities/map-of-the-uk-counties-and-unitary-administrations.pdf |fechaarchivu=2016-01-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |títulu=Counties, Non-metropolitan Districts and Unitary Authorities |fechaaccesu=24 de febreru de 2013 |autor=Office for National Statistics |idioma=inglés |urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/counties/index.html |fechaarchivu=2016-01-05 }}&lt;/ref&gt; que ta asitiada ente les ciudaes d'[[Edimburgu]] y de [[Glasgow]], llixeramente al norte de dambes. Nel censu de [[2011]] la población foi de 35&amp;nbsp;398 habitantes que faen de Falkirk la ventena primer llocalidá más grande d'[[Escocia]].&lt;ref name=&quot;c2011&quot; /&gt;

La ciudá ta asitiada na interseición de la [[canal Forth y Clyde]] y la [[canal Union]], una llocalización que resultó fundamental pa la crecedera de Falkirk como centru de la industria pesao mientres la [[Revolución industrial]]. Nos [[sieglu|sieglos]] [[Sieglu XVIII|XVIII]] y [[Sieglu XIX|XIX]] foi'l centru de la más grande industria de [[fierro]] y d'[[aceru]], sosteníu pola [[Carron Company]] que se desenvolvió cerca de la ciudá. Nos postreros 50 años o más, la gran mayoría de la base industrial pesada de ''Falkirk'' sumió, cola economía de la ciudá que se convertía cada vez más en servicios empobinaos.

Na actualidá, Falkirk funciona como'l principal centru alministrativu y de ventes al per menor pa l'área de conceyu de Falkirk. Les sos atraiciones dientro y alredor de Falkirk inclúin a la [[Rueda de Falkirk]], ruines del [[Muriu de Antonino]] y la [[Callendar House]].

== Historia ==
[[Ficheru:Callendarparkfalkirk.jpg|right|250px|thumb|Parque Callendar.]]

L'área foi de gran importancia estratéxica dende la construcción del [[Muriu de Antonino]] ente los Fiordos de [[Fiordu de Forth|Forth]] y [[Fiordu de Clyde|Clyde]] na dómina del [[Imperiu romanu]]. Munchos de los meyores restos visibles de los romanos n'[[Escocia]] tán nel área de Falkirk.

El primer nome rexistráu ye ''Ecclesbrith'', del [[Idioma cúmbrico|cúmbrico]] pa ''Ilesia enllordiada''. Este foi substituido más palantre pol allegáu del [[gaélicu escocés]] ''An Eaglais Bhreac'', que sigue siendo'l nome gaélicu modernu. El nome [[Escocia|escocés]], Fawkirk, tien el mesmu significáu y ésti convirtióse nel so nome nel [[Idioma inglés|inglés modernu]]. El nome en [[llatín]] ye ''Varia Capella'' que tamién tien el mesmu significáu.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=placenamesF-J|url=http://www.scottish.parliament.uk/vli/language/gaelic/pdfs/placenamesF-J.pdf|obra=Scottish Parliament website|fechaaccesu=12 de xunetu de 2008|formatu=pdf|autor=Iain Mac an Tàilleir}}&lt;/ref&gt; 

Dos batalles importantes asocedieron en Falkirk:

* La [[Batalla de Falkirk]], apostada'l [[22 de xunetu]] de [[1298]], onde foi ganáu [[William Wallace]] pol Rei [[Eduardu I d'Inglaterra]].

* La [[Segunda Batalla de Falkirk]] tomó llugar el [[17 de xineru]] de [[1746]], ente los [[Jacobitas]], so les órdenes de [[Carlos III d'Inglaterra y Escocia]], y l'exércitu del gobiernu comandado pol [[Teniente Xeneral]] [[Henry Hawley]]. Hawley foi derrotáu.

Nel [[sieglu XVIII]], l'área foi'l trubiecu de la [[Revolución industrial]] d'[[Escocia]], convirtiéndose nel centru principal más tempranu de la industria del [[fierro fundíu]], na actualidá, los potes de cocina fechos con [[fierro fundíu]] son conocíos en [[Zimbabue]] como ''falkirks''. L'área taba a la vanguardia de la construcción de la canales cuando'l ''Canal Forth and Clyde'' abrir en [[1790]]. El ''Union Canal'' ([[1822]]) apurrió una conexón a [[Edimburgu]] y al desenvolvimientu ferroviariu tempranu siguíu nos años [[1830]]s y los [[1840]]s. Nel cursu de tiempu, los caminos y les autopistes siguieron los mesmos corredores estratéxicos nacionales al traviés del área de ''Falkirk''. Una gran fábrica de lladriyos crear nesti momentu, propiedá de la familia Howie.

Falkirk foi la primer ciudá en [[Gran Bretaña]] en tener un sistema dafechu automatizado d'allumáu públicu, diseñáu y executáu por una firma local, ''Thomas Laurie &amp; Co Ltd''.

Falkirk yera, hasta'l [[2007]], llar de la cai más curtia de [[Gran Bretaña]], la cai Tolbooth al norte de Steeple.

La ciudá tien dos lemas: ''Touch ane, touch a'' ({{Lang-en|Touch One Touch All}}; en [[Idioma español|castellán]]: ''Toques a unu, toques a toos'') y &quot;''Better meddle wi' the de'il than the bairns o' Fawkirk''&quot; ({{Lang-en|Better meddle with the devil than with the bairns of Falkirk}}; en [[Idioma español|castellán]]: ''Meyor esquérate col diañu que colos neños de Falkirk'').

== Xeografía ==

Falkirk ta asitiáu nun área de topografía ondulada ente la [[pandu Slamannan]] y los algames cimeros del [[Fiordu de Forth]]. L'área al norte de Falkirk ye parte del terrén d'ábanu del ríu Carron. Dos tributarios del [[ríu Carron]], el [[East Burn]] y el [[West Burn]] traviesen la ciudá y formen la parte del so drenaxe natural. Falkirk asitiar ente 50 y 125 [[msnm]].

== Ciudaes hermaniaes ==
Falkirk caltién llazos culturales, económicos y educativos con cuatro [[ciudaes hermanes]]:{{ensin referencies}}
* {{bandera|Francia}} [[Quimper]], [[Francia]]
* {{bandera|Francia}} [[Créteil]], [[Francia]]
* {{bandera|Alemaña}} [[Odenwald]], [[Alemaña]]
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[San Rafael (California)|San Rafael]], [[Estaos Xuníos]]

== Ver tamién ==
* [[Batalla de Falkirk]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Dowds, T (2003): &quot;The Forth and Clyde Canal - A History&quot;. Tuckwell Press. ISBN 1-86232-232-5
* Macleod, I (2004): &quot;The Illustrated Encyclopaedia of Scotland&quot;. Lomond Books, Edinburgh. ISBN 1-84204-028-6
* Milne, D; Leitch, A; Duncan, A; Bairner, J &amp; Johnston, J (1975): &quot;The Falkirk and Grangemouth Area&quot;. Paper for the Scottish Association of Geography Teachers' (SAGT) conference, October 1975. Moray House College of Education, Edinburgh.
* Nimmo W (1880): &quot;The History of Stirlingshire, Third Edition&quot; Vol II. Hamilton, Adams and Company, Glasgow.
* Smith, R (2001): &quot;The Making of Scotland&quot;. Canongate Books, Edinburgh. ISBN 1-84195-170-6

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Falkirk}}
* [http://www.falkirk.gov.uk Falkirk Council Website]
* [http://www.falkirkonline.net Falkirk Online Community Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422083422/http://www.falkirkonline.net/ |date=2016-04-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20100221012017/http://web.ukonline.co.uk/members/tom.paterson/places/stat3_falk.htm Third Statistical Account of Falkirk]


{{Tradubot|Falkirk}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes d'Escocia]]</text>
      <sha1>7eqcr4rtkpzajtzlwoic6nvu3shuhb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fitu Históricu Nacional</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106708</id>
    <revision>
      <id>4493247</id>
      <parentid>4487759</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46898" sha1="g6341ft75ipw8lf1tlu72atnca5273o" xml:space="preserve">{{Correxir}}
[[Archivu:Logo of the United States National Park Service.svg|thumb]]Un '''Fitu Históricu Nacional''' {{Etimoloxía|inglés|National Historic Landmark}}, NHL), nos [[Estaos Xuníos]], ye un edificiu, llugar, estructura, oxetu o distritu, que ye oficialmente reconocíu pol gobiernu federal pola so importancia histórica. Tolos finxos históricos nacionales son llistaos nel [[Rexistru Nacional de Llugares Históricos]] ({{lang-en|National Register of Historic Places}}. De los más de 80&amp;nbsp;000 llugares del Rexistru Nacional en 2012, solamente 2527 son afitaos históricos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.doi.gov/news/pressreleases/Interior-Designates-27-New-National-Landmarks.cfm|títulu =Landmarks Honor Nation's Cultural and Natural Heritage5|editor=doi.gov|fechaaccesu =6 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt;
Un distritu históricu nacional («National Historic Landmark District», NHLD) ye un distritu históricu que ye reconocíu como un finxu históricu y que puede incluyir propiedaes contribuidoras («contributing properties») que tengan edificios, estructures, llugares o oxetos, y puede nun incluyir propiedaes non-collaboradores («non-contributing properties»).

Los finxos históricos nacionales de los Estaos Xuníos nun son llugares realmente protexíos: la llei federal nun establez nenguna obligación específica pa los sos propietarios, pero si quier aportase a les ayudes federales dalgunes acompáñense con distintes obligaciones de desenvolvimientu. Les autoridaes llocales pueden tamién adoptar midíes pal caltenimientu d'estos llugares.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071012090738/http://www.nps.gov/nhl/QA.htm#14 Questions and Answers, National Historic Landmarks Program (NHL)] — páxina web oficial&lt;/ref&gt;

== Historia ==
El 9 d'ochobre de 1961 anuncióse que 92 propiedaes fueren designaes pol Secretariu Fred Andrew Seaton como afitaos históricos nacionales. La primera d'elles foi un nomamientu políticu, la tumba y monumentu del sarxentu Floyd, un monumentu alzáu en Sioux City, nel estáu de Iowa («Sergeant Floyd Grave and Monument»). Foi designáu oficialmente'l 30 de xunu d'esi añu, pero por diverses razones, l'anunciu públicu de los primeros finxos históricos retrasóse; onde tamién se llevó a cabu la masacre de Wounded knee qu'agora ye famosu por ello.

== Criterios de seleición de los finxos ==
Los finxos históricos nacionales son escoyíos pol [[Secretariu del Interior de los Estaos Xuníos|Secretarío del Interior]] col asesoramientu del [[Serviciu de Parques Nacionales]], que s'encarga de la xestión d'esos llugares. Son susceptibles d'eleición:

* los llugares nos que se produxeren acontecimientos d'importancia histórica nacional;
* los llugares nos que vivieren o trabayaren persones de relevancia histórica;
* los llugares nos que se materializaron los ideales que dieron forma a la nación;
* les construcciones notables;
* los llugares que caractericen una determinada manera de vida;
* los xacimientos arqueolóxicos ricos n'información.

De los 2527 finxos históricos más del 10 per cientu atópense nel estáu de Nueva York, que tien 270. Hai afitaos históricos nos 50 estaos y tamién hai 75 nel Distritu de Columbia, 15 en Puertu Ricu y otres mancomunidaes y territorios de los EE. XX., cinco nos estaos acomuñaos de los Estaos Xuníos como Micronesia, y unu nun estáu estranxeru (Marruecos).&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/listsofNHLs.htm|títulu=LISTING OF NATIONAL HISTORIC LANDMARKS BY STATE|editor=nps.gov|fechaaccesu=6 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121030121937/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/listsofNHLs.htm|fechaarchivu=30 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt;

Hai 128 buques o barcos fundíos que se designaron como afitaos históricos nacionales. 

Alredor de la metá de los finxos históricos nacionales son de propiedá privada.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080910003104/http://www.nps.gov/history/nhl/Downloads/UpdateonNHLs2004.pdf National Historic Landmarks Update], National Park Service, October 2004&lt;/ref&gt;El Programa Afitaos Históricos Nacionales («National Historic Landmarks Program»), nel que participen los ciudadanos, realiza propuestes pa nueves designaciones del [[Serviciu de Parques Nacionales]], que tamién empresta asistencia nel caltenimientu de los finxos. Un grupu d'amigos de los propietarios y alministradores, l'asociación d'Alministradores d'Afitaos Históricos Nacionales («National Historic Landmark Stewards Association»), tamién trabaya pa caltener, protexer y promover los finxos históricos nacionales.

Si nun apaez entá nel Rexistru Nacional de Llugares Históricos, un finxu históricu añader automáticamente nel Rexistru cuando ye designáu.

== Rellación de finxos históricos por estaos (payares de 2012) ==
Esta rellación nun ye refecha.

=== Alabama (36)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AL01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Alabama|editor=nps.gov|fechaaccesu=6 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023404/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AL01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:AlabamaStateCapitalBuilding.JPG|200px|thumb|[[Capitoliu d'Alabama]].]]

* [[Capitoliu d'Alabama|First Confederate Capitol]] - [[Montgomery (Alabama)|Montgomery]] 
* [[Universidá Tuskegee]] - [[Tuskegee (Alabama)|Tuskegee]]
* [[USS Alabama (BB-60)|''USS Alabama'']] - [[Mobile (Alabama)|Mobile]]

=== Alaska (49)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AK01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Alaska|editor=nps.gov|fechaaccesu=7 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023312/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AK01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Catedral de San Miguel de Sitka]] - Sitka

=== Arizona (44)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AZ01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Arinona|editor=nps.gov|fechaaccesu=7 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023836/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AZ01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Ruines de Awatovi]] - [[Condáu de Navajo]]
* [[Fort Huachuca]] - [[Condáu de Cochise]]
* [[Presa Hoover]] - [[Condáu de Mohave]]
* [[Observatoriu Lowell]] - [[Flagstaff]]
* [[Misión de San Xavier del Bac]] - [[Tucson]]

=== Arkansas (16)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AR01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Arkansas|editor=nps.gov|fechaaccesu=7 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023451/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AR01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* Fort Smith - [[Fort Smith (Arkansas)|Fort Smith]]
* [[Little Rock Central High School]] - [[Little Rock (Arkansas)|Little Rock]]

=== Atlanta ===
[[File:Herndon Home July 2021 HDR.jpg|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:HerndonHome.jpg|miniaturadeimagen|250x250px|[[Herndon Home]], [[Adrienne McNeil Herndon|Adrienne McNeil]], [[Atlanta]]]]
* [[Herndon Home]], [[Adrienne McNeil Herndon]]&lt;ref&gt;{{cita llibru|apellíos=Wesley.|nome=Chenault,|títulu=Gay and lesbian Atlanta|url=https://www.worldcat.org/oclc/212842934|fecha=2008|editorial=Arcadia Pub|isbn=0738553778|oclc=212842934|apellíos2=Center.|nome2=Atlanta History}}&lt;/ref&gt;

=== California (144)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/CA01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de California|editor=nps.gov|fechaaccesu=7 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121103174811/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/CA01.pdf|fechaarchivu=3 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:Alcatraz from the Tiburon to San Francisco ferry.jpg|200px|thumb|[[Islla d'Alcatraz]].]]
* [[Angelus Temple]] - [[Los Angeles]]
* [[Berkeley (ferry)|Ferry Berkeley]] - [[Badea de San Diego]]
* [[Bodie]] - [[Condáu de Monu]]
* [[Casa y Xardín de Luther Burbank]] - [[Santa Rosa (California)|Santa Rosa]]
* [[Castiellu Hearst]] - [[San Simeón (California)|San Simeón]] 
* [[Coloma (California)|Coloma]] - [[Condáu d'El Doráu]]
* [[Casa de Estudillo]] - [[San Diego (California)|San Diego]]
* [[Casa de Moneda de San Francisco]] - [[San Francisco (California)|San Francisco]]
* [[Catedral de San Carlos Borromeo]] - [[Monterrey (California)|Monterrey]]
* [[Edificiu Old Scripps]] - [[La Jolla]]
* [[Estadiu Rose Bowl]] - Los Angeles
* [[Fort Ross (California)|Fort Ross]] - [[Condáu de Sonoma]]
* [[Hotel del Coronado]] - [[Coronado (California)|Coronado]]
* [[Islla d'Alcatraz]] - San Francisco 
* [[Les Flores Estancia]] - [[Marine Corps Base Camp Pendleton|Camp Pendleton]]
* [[Los Angeles Memorial Coliseum]] - Los Angeles
* [[Manzanar]] - [[Condáu de Inyo]]
* [[Marin County Civic Center]] - [[San Rafael (California)|San Rafael]]
* [[Misión de San Carlos Borromeo de Carmelo]] - [[Condáu de Monterrey]]
[[Archivu:Los Angeles Memorial Coliseum.JPG|200px|thumb|[[Los Angeles Memorial Coliseum]].]]
* [[Misión de San Diego de Alcalá]] - San Diego 
* [[Misión de San Luis Rei de Francia]] - [[Oceanside (California)|Oceanside]]
* [[Misión de San Miguel Arcánxel]] - [[San Miguel (condáu de San Luis Obispo, California)|San Miguel]]
* [[Mission Beach Roller Coaster]] - San Diego 
* [[Monumentu nacional Cabrillo]] - San Diego 
* [[Oak Grove Butterfield Stage Station]] - [[Warner Springs]]
* [[Parque Balboa]] - San Diego 
* [[Presa Old Mission]] - San Diego 
* [[Presidiu de San Diego]] - San Diego 
* [[Presidiu Real de San Francisco]] - [[Península de San Francisco]]
* [[Ranchu Guajome]] - [[Vista (California)|Vista]]
* [[Ranchu de Warner]] - Warner Springs
* [[Star of India (barcu)|Star of India]] - Badea de San Diego 
* [[USS Hornet (CV-12)|''USS Hornet]] -[[Alamea (California)|Alamea]]
* [[USS Pampanito (SS-383)|''USS Pampanito'']] - [[Fisherman's Wharf (San Francisco)|Fisherman's Wharf]]
[[Archivu:USS Hornet (Alameda, CA).JPG|200px|thumb|[[USS Hornet (CV-12)|''USS Hornet'']].]]

=== Carolina del Norte (38)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NC01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Carolina del Norte|editor=nps.gov|fechaaccesu=7 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104191939/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NC01.pdf|fechaarchivu=4 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:Wright Brothers Memorial-27527-1.JPG|200px|thumb|[[Memorial nacional a los hermanos Wright]].]]
* ''[[USS Monitor]]'' - [[Cabu Hatteras]]
* [[USS North Carolina (BB-55)|''USS North Carolina'']] - [[Wilmington (Carolina del Norte)|Wilmington]]
* [[Memorial nacional a los hermanos Wright]] - [[Kill Devil Hills (Carolina del Norte)|Kill Devil Hills]]
=== Carolina del Sur (76)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/SC01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Carolina del Sur|editor=nps.gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023350/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/SC01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Fort Sumter]] - [[Charleston (Carolina del Sur)|Charleston]]
* [[USS Yorktown (CV-10)|''USS Yorktown'']] - [[Mount Pleasant (Carolina del Sur)|Mount Pleasant]]
=== Colorado (23)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/CO01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Colorado|editor=nps.gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121020121653/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/CO01.pdf|fechaarchivu=20 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Leadville (Colorado)|Barriu históricu de Leadville]] - [[Condáu de Lake (Colorado)|Condáu de Lake]]
* [[Silverton (Colorado)|Barriu históricu de Silverton]] - [[Condáu de San Xuan (Colorado)|Condáu de San Xuan]]
*[[Telluride| Barriu históricu de Telluride]] - [[Condáu de San Miguel (Colorado)|Condáu de San Miguel]]
*[[Monumentu nacional Hovenweep]] - [[Condáu de Montezuma]]
*[[Parque nacional Mesa Verde]] - Condáu de Montezuma
*[[Capiya de Cadetes de l'Academia de la Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos]] - [[Colorado Springs (Colorado)|Colorado Springs]]

=== Connecticut (60)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/CT01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Connecticut|editor=nps.gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121106023112/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/CT01.pdf|fechaarchivu=6 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Casa de Mark Twain]] - [[Hartford (Connecticut)|Hartford]]
* [[USS Nautilus (SSN-571)|USS ''Nautilus'']] - [[Groton (Connecticut)|Groton]]
* [[Yale Bowl]] - [[New Haven (Connecticut)|New Haven]]

=== Dakota del Norte (6)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/ND01.pdf|títulu=Llista de llugares históricis de Dakota del Norte|editor=nps.gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023342/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/ND01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Fort Union Trading Post]], [[Condáu de Williams (Dakota del Norte)|Condáu de Williams]]

=== Dakota del Sur (16)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/SD01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Dakota del Sur|editor=nps,gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023037/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/SD01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Monte Rushmore]] - [[Keystone (Dakota del Sur)|Keystone]]
* [[Masacre de Wounded Knee]] - [[Wounded Knee (Dakota del Sur)|Wounded Knee]]

=== Delaware (13)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/DE01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Delaware|editor=nps.gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023304/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/DE01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* Corte de xusticia de New Castle -[[New Castle (Delaware)|New Castle]]
* Fort Christina - [[Wilmington (Delaware)|Wilmington]]

=== Florida (43)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/FL01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Florida|editor=nps.gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121103213100/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/FL01.pdf|fechaarchivu=3 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:Miami Downtown Freedom Tower.jpg|thumb|[[Torre de la Llibertá (Miami)|Torre de la Llibertá]].]]
* [[Coral Gables Biltmore Hotel]] - [[Coral Gables]]
* [[Estación de la Fuercia Aérea de Cabu Cañaveral]] - [[Cabu Cañaveral]]
* [[Ferdinand Magellan Railcar]] - [[Condáu de Miami-Dade]]
* [[Fuerte Fuécares]] - [[Warrington (Florida)|Warrington]]
* [[Fuerte Gadsden]] - [[Condáu de Franklin (Florida)|Condáu de Franklin]]
* [[Torre de la Llibertá (Miami)|Torre de la Llibertá]] - [[Miami]]
* [[Fuerte Mosé]] - [[Condáu de San Xuan (Florida)|Condáu de San Xuan]]
* [[Fuerte de San Marcos de Apalache]] - [[San Marcos (Florida)|San Marcos]]
* [[Xardinos de la Torre Bok]] - [[Lake Wales]]
* [[Miami Circle]] - Miami 
* [[Villa Vizcaya]] - Miami

=== Georgia (48)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/GA01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Georgia|editor=nps.gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023529/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/GA01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Barriu Históricu de Savannah]] - [[Savannah]]
* [[F. D. Roosevelt State Park]] - [[Pine Mountain]]

=== Ḥawai (33)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/HI01.pdf|títulu=Llista de llugares Históricos de Ḥawai|editor=nps.gov|fechaaccesu=8 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121103095856/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/HI01.pdf|fechaarchivu=3 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Base de la Fuercia Aérea Hickam]] - [[Honolulu]]
* [[Ilesia de Kawaiaha'o]] - Honolulu
* [[Palaciu 'Iolani]] - Honolulu
* [[Kahanu Garden]] - [[Hana (Ḥawai)|Hana]]
* [[Wheeler Army Airfield]] - [[Wahiawa]]
* [[USS Arizona Memorial]] - [[Pearl Harbor]]

=== Idaho (10)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/DÍI01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Idaho|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023307/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/DÍI01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[EBR-I|Reactor Esperimental Reproductor Númberu Ún]] - [[Condáu de Butte (Idaho)|Condáu de Butte]]

=== Illinois (84)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/IL01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Illinois|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121021130208/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/IL01.pdf|fechaarchivu=21 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:2010-03-03 1888x2832 chicago sullivan center with heyworth building.jpg|thumb|[[Edificiu Carson]].]]
* [[Cahokia]] - [[Condáu de St. Clair (Illinois)|Condáu de St. Clair]]
* [[Casa Farnsworth]] - [[Planu (Illinois)|Planu]]
* [[Casa Robie]] - [[Chicago]]
* [[Chicago Board of Trade Building]] - Chicago 
* [[Chicago Pile-1]] - Chicago 
* [[Crown Hall]] - Chicago 
* [[Edificiu Carson]] - Chicago 
* [[Revuelta de Haymarket]] - Chicago 
* [[Soldier Field]] - Chicago 
* [[O 505 (1941)|''O 505'']] - Chicago

=== Indiana (39)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/IN01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Indiana|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121108143507/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/IN01.pdf|fechaarchivu=8 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Carrusel de Broad Ripple Park]] - [[Indianapolis]]
* [[Indianapolis Motor Speedway]] - Indianapolis

=== Iowa (25)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/IA01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Iowa|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023051/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/IA01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Amana (Iowa)|Colonia de Amana]] - [[Middle Amana (Iowa)|Middle Amana]]

=== Kansas (25)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/KS01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Kansas|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023252/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/KS01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Fort Leavenworth]], [[Condáu de Leavenworth]]
* [[Shawnee Mission]], [[Fairway (Kansas)|Fairway]]

=== Kentucky (30)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/KY01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Kentucky|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023435/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/KY01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
*[[Belle of Louisville]] - [[Louisville]]
* [[Churchill Downs]] - Louisville

=== Luisiana (53)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/LA01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Luisiana|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023536/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/LA01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:FQJan07BalconiesUpToCarnivalFlag.jpg|thumb|[[Barriu Francés de Nueva Orleans]].]]
* [[Fort Jackson (Luisiana)|Fort Jackson]] - [[Parroquia de Plaquemines]]
* [[Fort Saint Phillip (Luisiana)|Fort Saint Phillip]] - Parroquia de Plaquemines
* [[Longue Vue House and Gardens]] - [[Nueva Orleans]]
* [[Barriu Francés de Nueva Orleans]] - Nueva Orleans

=== Maine (42)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/ME01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Maine|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023438/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/ME01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Casa de veraneo Daniel Coit Gilman]] - [[Northeast Harbor (Maine)|Northeast Harbor]]

=== Maryland (72)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MD01.pdf|títulu=Llista de Llugares históricos de Maryland|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121105161837/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MD01.pdf|fechaarchivu=5 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Basílica del Santuariu Nacional de l'Asunción de la Bonaventurada Virxe María]] - [[Baltimore]]
* [[Academia Naval de los Estaos Xuníos]] - [[Annapolis]]

=== Massachusetts (186)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MA01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Massachusetts|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104225304/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MA01.pdf|fechaarchivu=4 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:Boston Symphony Hall from the south.jpg|thumb|[[Symphony Hall]].]]
* [[Arnold Arboretum]] - [[Boston]]
* [[Boston Common]] - Boston
* [[Brook Farm]] - Boston
* [[Casa del Estáu de Massachusetts]] - Boston
* [[Casa de los Siete Teyaos]] - [[Salem (Massachusetts)|Salem]]
* [[Faneuil Hall]] - Boston
* [[Harvard Stadium]] - Boston
* [[Hospital Xeneral de Massachusetts]] - Boston
* [[Springfield Armory]] - [[Springfield (Massachusetts)|Springfield]]
* [[Symphony Hall]] - Boston
* ''[[USS Constitution]]'' - Boston
* [[USS Massachusetts (BB-59)|''USS Massachusetts'']] - [[Fall River]]
* [[Vieya Casa d'Estáu (Boston)|Vieya Casa d'Estáu]] - Boston

=== Michigan (35)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/LA%20MIO01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Michigan|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023105/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/LA|fechaarchivu=2012-11-12}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:Michigan state capitol.jpg|thumb|[[Capitoliu del Estáu de Michigan]].]]
* [[Capitoliu del Estáu de Michigan]] - [[Lansing]]
* [[Grand Hotel (Islla Mackinac)|Grand Hotel]] - [[Islla Mackinac]]
* [[Islla Mackinac]] - Islla Mackinac

=== Minnesota (25)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MN01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Minnesota|editor=nps,gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023430/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MN01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Fort Snelling (Minnesota)|Fort Snelling]] - [[Condáu de Hennepin]]
* [[Casa de F. Scott Fitzgerald]] - [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]]

=== Mississippi (37)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MS01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Mississippi|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023101/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MS01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Casona del Gobernador (Mississippi)|Casona'l Gobernador]] - [[Jackson (Mississippi)|Jackson]]

=== Missouri (37)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MO01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Missouri|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104065755/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MO01.pdf|fechaarchivu=4 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:St Louis night expblend cropped.jpg|200px|thumb|[[Arcu Gateway]].]]
* [[Arcu Gateway]] - [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]]
* [[Xardín Botánicu de Missouri]] - Saint Louis
* [[Memorial Expansión Nacional de Jefferson]] - Saint Louis
* [[Tower Grove Park]] - Saint Louis

=== Montana (26)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MT01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Montana|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023325/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MT01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Lake McDonald Lodge]] - [[West Glacier (Montana)|West Glacier]]

=== Nebraska (20)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NE01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Nebraska|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023028/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NE01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Capitoliu de Nebraska]] - [[Lincoln (Nebraska)|Lincoln]]

=== Nevada (8)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NV01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Nevada|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121102212549/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NV01.pdf|fechaarchivu=2 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Presa Hoover]] - [[Condáu de Clark (Nevada)|Condáu de Clark]]

=== New Hampshire (22)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NH01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de New Hampshire|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023415/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NH01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Mount Washington Hotel]] - [[Bretton Woods (New Hampshire)|Bretton Woods]]

=== Nueva Jersey (56)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NJ01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Nueva Jersey|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121022164014/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NJ01.pdf|fechaarchivu=22 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Islla Ellis]] - [[Jersey City (Nueva Jersey)|Jersey City]]
* [[Túnel Holland]] - Jersey City

=== Nueva York (270)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NY01.pdf|títulu=Lugar históricos de Nueva York|editor=nps.gov|fechaaccesu=9 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121020193508/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NY01.pdf|fechaarchivu=20 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:Brooklyn Bridge Postdlf.jpg|200px|thumb|[[Ponte de Brooklyn]].]]
* [[55 Wall Street]] - [[Nueva York]]
* [[69th Regiment Armory]] -Nueva York
* [[280 Broadway]] - Nueva York
* [[330 West 42nd Street]] - Nueva York
* [[Academia Militar de los Estaos Xuníos]] - [[West Point (Nueva York)|West Point]]
* [[African Burial Ground National Monument]] - Nueva York
* [[Alexander Hamilton U.S. Custom House]] - Nueva York
* [[American Stock Exchange]] - Nueva York
* [[Antiguu Palaciu de Xusticia del Condáu de Nueva York]] - Nueva York
* [[Conceyu de Nueva York]] - Nueva York
[[Archivu:Nyc city hall jan06a.jpg|thumb|[[Conceyu de Nueva York]].]]
* [[Biblioteca Jefferson Market]] - Nueva York
* [[Biblioteca y Muséu Morgan]] - Nueva York
* [[Bolsa de Nueva York]] - Nueva York
* [[Buque faru Ambrose]] - Nueva York
* [[Carnegie Hall]] - Nueva York
* [[Casa Darwin D. Martin]] - [[Buffalo (Nueva York)|Buffalo]]
* [[Casa Alfred Y. Smith]] - Nueva York
* [[Casa de Chester A. Arthur]] - Nueva York
* [[Casa del Xeneral Winfield Scott]] - Nueva York
* [[Casa Hamilton Fish]] - Nueva York
* [[Casa Samuel J. Tilden]] - Nueva York
* [[Castle Clinton]] - Nueva York
* [[Catedral de San Patriciu de Nueva York]] - Nueva York
* [[Campusantu Woodlawn]] - Nueva York
* [[Central Park]] - Nueva York
[[Archivu:CentralParkFromAboveCropped.jpg|thumb|[[Central Park]].]]
* [[Club de Yates de Nueva York]] - Nueva York
* [[Cooper Union]] - Nueva York
* [[Edificiu Bayard-Condict]] - Nueva York
* [[Edificiu Brown (Manhattan)|Edificiu Brown]] - Nueva York
* [[Edificiu Dakota]] - Nueva York
* [[Edificiu de Bell Laboratories]] - Nueva York
* [[Edificiu Chrysler]] - Nueva York
* [[Edificiu de la Cámara de Comerciu (Nueva York)|Edificiu de la Cámara de Comerciu]] - Nueva York
* [[Edificiu del Daily News]] - Nueva York
* [[Edificiu Empire State]] - Nueva York
[[Archivu:Empire State Building mit Weihnachtsbeleuchtung.JPG|thumb|[[Edificiu Empire State|Empire State]].]]
* [[Edificiu Equitable (Manhattan)|Edificiu Equitable]] - Nueva York
* [[Edificiu Flatiron]] - Nueva York
* [[Edificiu New York Life Insurance]] - Nueva York
* [[Edificiu Tiffany and Company]] - Nueva York
* [[Edificiu United Charities]] - Nueva York
* [[Edificiu Woolworth]] - Nueva York
* [[Federal Hall]] - Nueva York
* [[Fuerte Stanwix]] - [[Rome (Nueva York)|Rome]]
* [[George Eastman House]] - [[Rochester (Nueva York)|Rochester]]
* [[Governors Island]] - Nueva York
* [[Grand Central Terminal]] - Nueva York
* [[Lettie G. Howard (goleta)|Goleta Lettie G. Howard]] - Nueva York
* [[Henry Street Settlement]] - Nueva York
* [[Hispanic Society of America]] - Nueva York
* [[Hotel Plaza]] - Nueva York
* [[Ilesia Episcopal de San Jorge (Manhattan)|Ilesia Episcopal de San Jorge]] - Nueva York
* [[Ilesia de l'Ascensión (Nueva York)|Ilesia de l'Ascensión]] - Nueva York
* [[Ilesia de la Trinidá (Manhattan)|Ilesia de la Trinidá]] Nueva York
* [[Ilesia de Gracia y Dependencies]] - Nueva York
* [[Xardín Botánicu de Nueva York]] - Nueva York
* [[Llugar Históricu Nacional de la Nacencia de Theodore Roosevelt]] - Nueva York
* [[Macy's Herald Square]] - Nueva York
* [[Casona King]] - Nueva York
* [[Margaret Sanger Clinic]] - Nueva York
* [[Metropolitan Life Tower]] - Nueva York
* [[Monumentu Nacional de la Estatua de la Llibertá, Islla Ellis ya Islla de la Llibertá]] - Nueva York
[[Archivu:Liberty and Ellis Island.jpg|thumb|[[Monumentu Nacional de la Estatua de la Llibertá, Islla Ellis ya Islla de la Llibertá|Estatua de la Llibertá ya Islla de Ellis]].]]
* [[Muséu Lower East Side Tenement]] - Nueva York
* [[Muséu Metropolitanu d'Arte]] - Nueva York
* [[New York Studio School of Drawing, Painting and Sculpture]] - Nueva York
* [[Old Merchant's House]] - Nueva York
* [[Ponte de Brooklyn]] - Nueva York
* [[Rockefeller Center]] - Nueva York
* [[Sede de la Biblioteca Pública de Nueva York]] - Nueva York
* [[Sinagoga Central]] - Nueva York
* [[Sinagoga de la cai Eldridge]] - Nueva York
* [[SoHo (Nueva York)|SoHo]] - Nueva York
* [[Stonewall Inn]] - Nueva York
* [[The Town Hall]] - Nueva York
* [[Tumba del Xeneral Grant]] - Nueva York
* [[Túnel Holland]] - Nueva York
* [[Union Square (Nueva York)|Union Square]] - Nueva York
* [[USS Edson (DD-946)|''USS Edson'']] - Nueva York
* [[USS Intrepid (CV-11)|''USS Intrepid'']] - Nueva York
[[Archivu:Intrepid_museum_aerial.jpg|thumb|[[USS Intrepid (CV-11)|''USS Intrepid]].]]
=== Nuevu Méxicu (46)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NM01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Nuevu Méxicu|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121105074614/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NM01.pdf|fechaarchivu=5 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Cañón del Chaco]] - [[Condáu de McKinley]] [[Condáu de San Xuan (Nuevu Méxicu)|Condáu de San Xuan]] 
* [[Cueva Sandía]] - [[Bernalillo]]
* [[Llaboratoriu Nacional de Los Álamos]] - [[Los Álamos (Nuevu Méxicu)|Los Álamos]]
* [[Les Trampes]] - [[Condáu de Taos]]
* [[Monumentu nacional de les Ruines Azteques]] - Condáu de San Juan
* [[Monumentu Nacional del Morru]] - [[Condáu de Cíbola]]
* [[Monumentu Nacional de los Petroglifos]] - [[Condáu de Bernalillo]]
* [[Palaciu de los Gobernadores]] - [[Santa Fe (Nuevu Méxicu)|Santa Fe]]
* [[Prueba Trinity]] - [[San Antonio (Nuevu Méxicu)|San Antonio]]
* [[Pueblu de Acoma]] - Condáu de Cíbola
* [[Pueblu de Taos]] - [[Taos (Nuevu Méxicu)|Taos]]
* [[Santuariu de Chimayó]] - [[Chimayó]]

=== Ohio (72)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/OH01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Ohio|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023832/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/OH01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Oberlin College]] - [[Oberlin (Ohio)|Oberlin]]
* [[Serpent Mound]] - [[Peebles (Ohio)|Peebles]]
* [[Templu de Kirtland]] - [[Kirtland (Ohio)|Kirtland]]
* [[Wright Flyer III]] - [[Dayton (Ohio)|Dayton]]

=== Oklahoma (21)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/OK01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Oklahoma|editor=nps.gov|fechaaccesu=11 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104125854/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/OK01.pdf|fechaarchivu=4 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Capitoliu de la Nación Cherokee]] - [[Tahlequah (Oklahoma)|Tahlequah]]
* [[Capitoliu de la Nación Creek]] - [[Okmulgee (Oklahoma)|Okmulgee]]

=== Oregón (17)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/OR01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Oregón|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023616/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/OR01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Fort Astoria]] - [[Astoria (Oregón)|Astoria]]
* [[Presa de Bonneville]] - [[Condáu de Multnomah]]

=== Pennsylvania (166)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/PA01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Pennsylvania|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121105114043/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/PA01.pdf|fechaarchivu=5 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:First Bank of US.jpg|thumb|[[Primer Bancu de los Estaos Xuníos]].]]
* [[Academy of Music]] - [[Filadelfia]]
* [[American Philosophical Society]] - Filadelfia
* [[Carlisle Indian Industrial School]] - [[Carlisle (Pennsylvania)|Carlisle]]
* [[Casa de la catarata]] - [[Conceyu de Springfield (condáu de Fayette, Pennsylvania)|Conceyu de Springfield]]
* [[Castiellu Grey Towers]] - [[Glenside (Pennsylvania)|Glenside]]
* [[Xardín de Bartram]] - Fliadelfia
* [[Llaboratorios Richards]] - Filadelfia
* [[Meadowcroft Rockshelter]] - [[Conceyu de Jefferson (condáu de Washington, Pennsylvania)|Conceyu de Jefferson]]
* [[New Century Guild]] - Filadelfia
* [[Primer Bancu de los Estaos Xuníos]] - Filadelfia
* [[USS Olympia (C-6)|''USS Olympia'']] - Filadelfia

=== Rhode Island (45)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/RI01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Rhode Island|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023411/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/RI01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Fort Adams]] - [[Newport (Rhode Island)|Newport]]
* [[Primer Ilesia Baptista d'Estaos Xuníos]] - [[Providence (Rhode Island)|Providence]]

=== Tennessee (30)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/TN01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Tennessee|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023808/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/TN01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Capitoliu de Tennessee]] - [[Nashville]]
* [[Estudiu Sun]]- [[Memphis]]
* [[Graceland]] - Memphis
* [[Reactor de Grafitu X-10]] - [[Oak Ridge (Tennessee)|Oak Ridge]]

=== Texas (46)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/TX01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Texas|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023824/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/TX01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:Alamo pano.jpg|thumb|[[Misión d'Álamu (Texas)|El Alamo]].]]
[[Archivu:Texas State Capitol building-close oblique view.JPG|thumb|[[Capitoliu de Texas|Capitoliu del Texas]].]]
* [[Capitoliu de Texas]] - [[Austin]]
* [[Misión d'Álamu (Texas)|Misión d'Álamu]] - [[San Antonio (Texas)|San Antonio]]
* [[Monumentu de San Xacintu]] - [[Condáu de Harris (Texas)|Condáu de Harris]]
* [[Plaza Dealey]] - [[Dallas]]
* [[USS Texas (BB-35)|''USS Texas'']] - [[El Porte (Texas)|El Porte]]

=== Utah (14)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/UT01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Utah|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023828/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/UT01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Cañón del Ablayamientu (Utah)|Cañón del Ablayamientu]] - [[Ríu Verde (Utah)|Ríu Verde]]
* [[Emigration Canyon (Utah)|Emigration Canyon]] - [[Condáu de Salt Lake]]
* [[Mazana del Templu]] - [[Salt Lake City]]
* [[Masacre de Mountain Meadows]] - [[Montes Meadows (Utah)|Montes Meadows]]
* [[Mina del cañón de Bingham]] - Condáu de Salt Lake

=== Vermont (17)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/VT01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Vermont|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023407/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/VT01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Observatoriu Stellafane]] - [[North Springfield (Vermont)|North Springfield]]
* [[Vermont State House]] - [[Montpelier (Vermont)|Montpelier]]

=== Virginia (121)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/VA01.pdf|títulu=Liata de llugares históricos de Virginia|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121108141207/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/VA01.pdf|fechaarchivu=8 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Appomattox Court House]] - [[Appomattox]] 
* [[El Pentágonu]] - [[Condáu d'Arlington]]
* [[Llunar Landing Research Facility]] - [[Hampton (Virginia)|Hampton]]
* [[Monticello (Virginia)|Monticello]] - [[Condáu de Albemarle]]

=== Virginia Occidental (16)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/WV01.pdf|títulu=Lugar históricos de Virginia Occidental|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023057/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/WV01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Ponte Colgante Wheeling]] - [[Wheeling (Virginia Occidental)|Wheeling]]
* [[The Greenbrier]] - [[Condáu de Greenbrier]]

=== Washington (24)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/WA01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Washington|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023545/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/WA01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:Mount Rainier.jpg|thumb|[[Parque nacional del Monte Rainier]].]]
* [[Parque nacional del Monte Rainier]] - [[Condáu de Pierce (Washington)|Condáu de Pierce]] y [[Condáu de Lewis (Washington)|Condáu de Lewis]]
* [[Reactor B]] - [[Hanford Site]]

=== Wisconsin (42)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/WI01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Wisconsin|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023817/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/WI01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Casa Jacobs 1]] - [[Madison (Wisconsin)|Madison]]
* [[USS Cobia (SS-245)|''USS Cobia'']] - [[Manitowoc]]

=== Wyoming (24)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/WY01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos de Wyoming|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023137/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/WY01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Fuerte Phil Kearny]] - [[Condáu de Johnson (Wyoming)|Condáu de Johnson]]
* [[South Pass]] - [[Condáu de Fremont (Wyoming)|Condáu de Fremont]]

== Otros ''National Historic Landmarks'' de los EE. XX. ==
Les zones insulares y otros llugares formen parte de los llugares del ''National Historic Landmarks'':

=== [[Samoa Americana]] (2)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AmSamoa01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos en Samoa Americana|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023751/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/AmSamoa01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Casa del Gobernador]] - [[Pagu Pagu]]

=== Distritu de Columbia (75)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/DC01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos del Distritu de Columbia|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121104183542/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/DC01.pdf|fechaarchivu=4 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt;===
[[Archivu:Capitol Building Full View.jpg|thumb|[[Capitoliu de los Estaos Xuníos]].]]
* [[Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos]] - [[Distritu de Columbia]]
* [[Blair House]]
* [[Capitoliu de los Estaos Xuníos]]
* [[Casa Blanca|La Casa Blanca]]
* [[Edificiu de la Corte Suprema d'Estaos Xuníos]]
* [[Edificiu Institucional Smithsonian]]
* [[Galería d'Arte Corcoran]] 
* [[Galería Renwick]]
* [[Llaboratoriu Volta]]
* [[Washington Navy Yard]]
[[Archivu:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|[[Edificiu de la Corte Suprema d'Estaos Xuníos]].]]
=== [[Islles Márxal]] (2)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MARIS01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos nes Islles Márxal|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023549/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MARIS01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Kwajalein]]
* [[Roi-Namur]]

=== [[Estaos Federaos de Micronesia]] (2)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MICRO01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos en Micronesia|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023419/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MICRO01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Nan Madol]]
* [[Chuuk]]

=== [[Islles Midway]] (1)&lt;ref name=&quot;Minor&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/USMinor.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos en Mydway y Wake|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023821/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/USMinor.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[World War II Facilities at Midway]]

=== [[Marruecos]] (1)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MOR01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos en Marruecos|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023400/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/MOR01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Muséu del Legáu Americanu]] - [[Tánxer]]
[[Archivu:American-legation-tangier-2.jpg|thumb|[[Muséu del Legáu Americanu]].]]
=== [[Islles Marianes del Norte]] (2)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NMARIS01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos nes Islles Marianes del Norte|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023541/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/NMARIS01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Sableres de los desembarcos na Islla de Saipan]] - [[Saipan]]
* [[Sableres de los desembarcos na Islla Tinian]] - [[Tinian]]

=== [[Paláu]] (1)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/PAL01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos en Paláu|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023422/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/PAL01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Campu de la Batalla de Peleliu]] [[Peleliu]]

=== [[Puertu Ricu]] (4)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/PR01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos en Puertu Ricu|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121105072519/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/PR01.pdf|fechaarchivu=5 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
[[Archivu:LaFortaleza SanJuan PuertoRico.jpg|thumb|[[La Fortaleza (Puertu Ricu)|La Fortaleza]].]]
* [[La Fortaleza (Puertu Ricu)|La Fortaleza]] - [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]]

=== [[Islles Vírxenes]] (5)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/VI01.pdf|títulu=Llista de llugares históricos d'Estaos Xuníos nes Islles Virgenes|editor=nps.gov|fechaaccesu=10 de payares de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121112023315/http://www.nps.gov/history/nhl/designations/Lists/VI01.pdf|fechaarchivu=12 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt; ===
* [[Castiellu de Barbanegra]] - [[Saint Thomas (Islles Vírxenes)|Saint Thomas]]

=== Islla Wake (1)&lt;ref name=&quot;Minor&quot; /&gt;===
* [[Islla Wake]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|National Historic Landmarks|National Historic Landmarks}}
* [https://web.archive.org/web/20070609130328/http://www.cr.nps.gov/nhl/ Páxina web de National Historic Landmarks Program] (n'inglés)

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Historia d'Estaos Xuníos| ]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>g6341ft75ipw8lf1tlu72atnca5273o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fudbalski Klub Crvena Zvezda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111600</id>
    <revision>
      <id>4493194</id>
      <parentid>4489646</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T02:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45298" sha1="byisvgbyprcsggbtrnhiw3i6ccf7x62" xml:space="preserve">{{Tradubot|Estrella Roja de Belgráu}}
{{equipu
| pattern_la1=_redstar1718h|pattern_b1=_redstar1718h|pattern_ra1=_redstar1718h|pattern_sh1=_redstar1718h|
| leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF
| pattern_la2_redstar1718a|pattern_b2=__redstar1718a|pattern_ra2=_redstar1718a|pattern_sh2=_levanger17h|
| leftarm2=000060|body2=000060|rightarm2=000060|shorts2=FF0000|socks2=FF0000
}}

L''''Estrella Colorada de Belgráu''' ([[Idioma serbiu|serbiu]]: ''Fudbalski klub Tsrvena Zvezda Beograd''; [[alfabetu cirílicu serbiu|serbiu cirílicu]]: ''Фудбалски клуб Црвена звезда Београд'') ye un [[club de fútbol]] [[Serbia|serbiu]] con sede na ciudá de [[Belgráu]]. Foi fundáu'l 4 de marzu de 1945 como parte de la [[Sociedad Deportiva Estrella Colorada]] y anguaño xuega na [[Superliga Serbia]]. Apuesta los sos alcuentros como llocal nel [[Estadiu Estrella Colorada]], conocíu popularmente como &quot;Pequeñu Maracaná&quot;, con capacidá pa 55.538 espectadores.

Ye'l club más gallardoniáu de [[Serbia]], con 27 títulos de Lliga y 22 de Copa. En 1991 convertir nel únicu club de la estinguida [[Yugoslavia]] en ganar la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa d'Europa]] y l'únicu d'[[Europa del Este]] en llograr la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] que ganó tamién en 1991. Na temporada siguiente, la Estrella Colorada llegó a les semifinales de la Lliga de Campeones de la UEFA, yá que yá algamó en 1957 y 1971. En 1979, llegaron a la [[Copa de la UEFA 1978-79|final de la Copa UEFA]], pero perdió contra'l [[Borussia Mönchengladbach]]. Tamién algamaron les semifinales de 1975 na [[Recopa d'Europa 1974-75|Recopa d'Europa]].

Caltién una gran rivalidá col [[FK Partizan]] con quien apuesta'l ''[[Derbi Eternu de Belgráu]]'' y que caltién una de les rivalidaes futbolístiques más grandes de tolos tiempos. Según les últimes encuestes, la Estrella Colorada de Belgráu ye'l club de fútbol más popular en Serbia, con casi'l 48,2% de la población que se considera siguidor del club.&lt;ref&gt;[http://www.b92.net/sport/fudbal/vesti.php?yyyy=2008&amp;mm=02&amp;dd=27&amp;nav_id=286765 Svaki drugi Srbin navija za Crvenu zvezdu] retrieved from www.b92.net, 18 March 2008&lt;/ref&gt; Asina mesmu ye tamién bien popular en [[Montenegru]] y la [[República Srpska]], la entidá serbia dientro de [[Bosnia y Herzegovina]].&lt;ref name=&quot;dailymail.co.uk&quot;&gt;[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1214200/THE-LIST-The-greatest-rivalries-club-football-Nos-10-1.html THE LIST: The greatest rivalries in club football, Nos 10–1]&lt;/ref&gt;
N'Ochobre del 2017, la [[FIFA]] por aciu un comunicáu dio a conocer que los campeones de la intercontinental sería reconocíos como campeones del mundu. Al conquistar esti títulu la Estrella Colorada en [[1991]] frente a [[Colo-Colo]] reconózse-yos como campeones del mundu, amás de ser l'únicu equipu [[serbiu]] y de la estinguida [[Yugoslavia]] que tien esta reconocencia.

== Historia ==
{{AP|Historia de la Estrella Colorada de Belgráu}}

En febreru de 1945, mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], los miembros de la comunidá Lliga Xuvenil Antifascista de Serbia Xunida decidieron formar una Sociedá de Moces de la Cultura Física, que se convertiría na Estrella Colorada de Belgráu el 4 de marzu d'esi mesmu añu.&lt;ref name=&quot;fifa&quot;&gt;{{Cita web|url=http://es.fifa.com/classicfootball/clubes/club=31020/index.html|títulu=FK Crvena Zvezda Beograd - El títulu llega a la península Balcánica|editor=[[FIFA]]|fechaaccesu=18 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; A la fin de la Segunda Guerra Mundial, dellos clubes anteriores a la guerra fueron eslleíos por cuenta de que xugaren partíos mientres el conflictu y fueron tachaos de collaboradores poles autoridaes comunistes del [[mariscal Tito]]. Dos d'estos clubes de Belgráu fueron el [[SK Jugoslavija]] y el [[BSK Belgráu]]. La Estrella Colorada formar a partir de los restos del Jugoslavija y tomó l'estadiu Jugoslavija, les oficines, los xugadores, ya inclusive los sos colores coloráu y blancu. El nome d'Estrella Colorada foi asignáu al club dempués d'un llargu discutiniu, y los vicepresidentes primeros de la Sociedá de Deportes, Zoran Žujović y Slobodan Ćosić, fueron quien adoptaron los colores.&lt;ref name=&quot;istorija&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.crvenazvezdafk.com/istorija.html|títulu=Историја|editor=FK Crvena Zvezda|idioma=serbiu|fechaaccesu=30 de xunetu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160414082117/http://crvenazvezdafk.com/istorija.html|fechaarchivu=2016-04-14}}&lt;/ref&gt; La Estrella Colorada xugó'l so primer partíu de fútbol na historia del club contra del Primer Batallón de la Segunda Brigada de KNOJ (Cuerpu de Defensa Popular de Yugoslavia) y ganó 3-0. Cinco díes más tarde, la seición de fútbol formóse oficialmente, dirixíu por Kosta Tomašević y Predrag Đajić.
[[Ficheru:Busby babes last match.jpg|thumb|240px|Imaxe del partíu Estrella Colorada-[[Manchester United]] en [[Belgráu]], en 1958, hores primero que l'equipu inglés (na semeya) estrellar nun [[Desastre aereu de Múnich|accidente aereu en Múnich]].]]
El club ganó'l so primer campeonatu nacional de lliga en 1953 con una plantía formada por xugadores como [[Vladimir Beara]], [[Vladimir Durković]], [[Branko Stanković]], [[Vladica Popović]], [[Rajko Mitić]], [[Bora Kostić]] y [[Dragoslav Šekularac]]. Los xugadores ganaron cuatro campeonatos de Yugoslavia y dos Copes, ensin perder la oportunidá de ganar tolos trofeos yugoslavos mientres cinco temporaes consecutives. Como campeones, la Estrella Colorada de Yugoslavia participó na [[Lliga de Campeones de la UEFA 1957-58|Copa d'Europa 1957-58]], onde fueron esaniciaos, 5-4 nel global, polos campeones ingleses del [[Manchester United]] nos cuartos de final. L'equipu británicu, dirixíu por [[Matt Busby]], venció por 2-1 a la Estrella Colorada nel partíu d'ida en [[Old Trafford]] y empató, 3-3, en [[Belgráu]] nel partíu de vuelta el 5 de febreru nel [[estadiu JNA]]. El partíu de vuelta pasó tristemente a la hestoria por ser el postreru partíu xugáu polos &quot;[[Busby Babes]]&quot;, yá que nel vuelu de regresu a Inglaterra, a otru día, l'avión s'[[Desastre aereu de Múnich|estrelló]] en [[Múnich]], [[Alemaña Occidental]], y perecieron 23 persones, ente elles ocho xugadores del Manchester United.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.topfoto.co.uk/gallery/MunichAirCrash/ppages/ppage26.html |títulu=Munich Air Crash |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120406100009/http://www.topfoto.co.uk/gallery/MunichAirCrash/ppages/ppage26.html |fechaarchivu=2012-04-06 }}&lt;/ref&gt;

En 1958, la Estrella Colorada ganó'l so primer títulu oficial européu, la [[Copa Mitropa]], que fuera xugáu mientres el branu, na posa ente temporaes. Dempués de la Copa Mitropa, una de les figures más influyentes de la hestoria de la Estrella Colorada empezó a surdir con fuercia pal cambéu del club. [[Miljan Miljanić]] foi xugador de fútbol na Estrella Colorada na década de 1950, pero foi mientres el so mandatu como primer entrenador nel branu de 1966, cuando algamó la fama. Na primer temporada, camudó por completu l'alliniación del club y el club terminó quintu na tabla, la mesma posición que nel añu anterior. Darréu, la xeneración liderada por [[Draguen Džajić]], oficialmente'l meyor xugador na historia de Serbia y unu de los meyores estremos izquierda na historia del fútbol,&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2008/feb/12/europeanfootball.sport1|títulu=Puff goes Magic Draguen's reputation|editor=''[[The Guardian]]''|idioma=inglés|fecha=12 de febreru de 2008|fechaaccesu=18 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://bleacherreport.com/articles/1043636-soccers-18-best-wingers-of-all-time/page/14|títulu=Soccer's 18 Best Wingers of All Time: Draguen Dzajic|editor=''[[Bleacher Report]]''|idioma=inglés|fecha=3 de febreru de 2012|fechaaccesu=18 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.iffhs.de/?d847y4a89bccdc474cb05fe4a40285fdcdc3bfcdc0aec70aeecf8a3c0404|títulu=Meyor Xugador Européu del Sieglu|editor=[[IFFHS]]|idioma=inglés|fechaaccesu=18 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; empezó a dexar una fonda buelga nel fútbol yugoslavo y [[Fútbol serbio|serbiu]].

Tres la era Miljanić llegó la de Gojko Zec, que'l so reináu como entrenador diba durar cuatro años y ganar pa la Estrella Colorada tres campeonatos de lliga y la primera gran final europea. La primer temporada con Gojko Zec na direición deportiva foi una verdadera demostración de fuercia, pos ganó la lliga con una ventaya de nueve puntos sobre tolos sos rivales, lo que yera, hasta esi momentu, el mayor marxe de victoria na hestoria del campeonatu yugoslava. Na temporada siguiente, la Estrella Colorada terminó segundu na lliga, pero robló una gran actuación na [[Copa de la UEFA 1978-79]]. Dempués d'esaniciar a equipos como'l [[Arsenal Football Club|Arsenal]], [[West Bromwich Albion]] y el [[Hertha BSC]], los ''Crveno-beli'' llograron per primer vegada algamar la final d'una competición europea de la UEFA, na que se midieron al [[Borussia Mönchengladbach]], equipu que xugó cinco finales europees ente 1973 y 1980. Nel partíu d'ida apostáu nel &quot;[[Marakana]]&quot; de Belgráu, los yugoslavos se adelanteron con un gol de [[Miloš Šestić]], pero [[Ivan Jurišić]], en mesma puerta, empató'l partíu pal Gladbach. El partíu de vuelta nel [[Rheinstadion]] en [[Düsseldorf]], l'equipu alemán venció por un gol a cero en concediendo l'árbitru italianu Alberto Michelotti un penalti dudosu tresformáu por [[Allan Simonsen]]. El Borussia Mönchengladbach ganó 2-1 nel global.
[[Ficheru:FK Crvena Zvezda plays soccer in Belgrade, Yugoslavia in October 1983.jpg|left|thumb|La Estrella Colorada nun partíu en &quot;[[Marakana]]&quot; en 1983.]] 
Dempués de la década de 1970, el club apostó una tirante eliminatoria ante'l [[FC Barcelona|Barcelona]] d'[[Udo Lattek]] na segunda ronda de la [[Recopa d'Europa 1982-83]]. Nel partíu d'ida, frente a unos 100.000 espectadores en &quot;Marakana&quot;, la Estrella Colorada perdió 2-4 con dos goles de Rajko Janjanin per parte serbia, ente que [[Bernd Schuster|Schuster]] y [[Maradona]], con dos goles cada unu, fixeron los goles visitantes. N'España, el Barcelona venció por dos goles a unu. Gojko Zec volvió al equipu en 1983 y namái atopó un xugador del equipu qu'entrenara en 1977, Miloš Šestić. Zec repitió un ésitu similar al del so mandatu anterior al ganar el campeonatu darréu dempués de la so llegada. Más tarde dexaría'l club tres el polémicu escándalu Scheiber, que foi la resultancia d'irregularidaes na temporada 1986.

Cola salida de Zec en 1986, hubo grandes cambeos nel club. La xestión del club, dirixíu por [[Draguen Džajić]] y [[Vladimir Cvetković]], símbolos de los equipos de fútbol y baloncestu, respeutivamente, de la Estrella Colorada, empezó a construyir un equipu que pudiera competir nel panorama internacional con ésitu. Mientres esi branu, Velibor Vasović convertir n'entrenador y fichó talentosos xugadores nuevos como [[Draguen Stojković]] y [[Borislav Cvetković]]. Na primer temporada empezó con puntos de penalización por cuenta de los escándalos d'amañu de partíos de la temporada anterior, polo que la Estrella Colorada centrar na Copa d'Europa. En 1987 instauróse un plan de cinco pol club col únicu fin de ganar la Copa d'Europa.
[[Ficheru:PeharZvezda.jpg|thumb|Miniatura de la [[Lliga de Campeones de la UEFA|Copa d'Europa]] que ganó la Estrella Colorada en 1991.]]
Nestos cinco temporaes, la Estrella Colorada ganó cuatro campeonatos nacionales, y nel postreru de los cuatro años d'apoxéu, el club ganó la [[Copa d'Europa]] en 1991. L'equipu esanició al [[Rangers FC|Rangers]], [[Dynamo Dresden]] y [[Bayern Múnich]] antes de llegar a la final.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1990/clubes/club=50069/matches/index.html|títulu=UEFA Champions League 1990/91 - History - Crvena Zvedza|editor=[[UEFA.com]]|idioma=inglés|fechaaccesu=18 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; La histórica semifinal col Bayern en Belgráu decidir con un gol nel últimu minutu anotáu por [[Klaus Augenthaler]] en mesma puerta. L'entrenador [[Ljupko Petrović]] llevó al equipu a Italia una selmana antes de la final, col fin de preparar a los xugadores ante'l partíu col [[Olympique Marsella]]. Hasta esi momentu, la trayeutoria y el xuegu de la Estrella Colorada fuera espectacular, con 18 goles en 8 partíos, ente que'l campeón francés marcó 20, polo que s'esperaba que la 100ª final europea fuera un espectáculu de goles.&lt;ref name=&quot;final&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1990/overview/index.html#199091+crvena+zvezda+spot|títulu=1990/91: Crvena Zvezda spot on|editor=UEFA.com|idioma=inglés|fechaaccesu=18 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt; Sicasí, tanto Petrović como Raymond Goethals optaron por un planteamientu defensivu y el partíu convertir nuna guerra de gastadura.&lt;ref name=&quot;final&quot; /&gt; La final dir a la tanda de penaltis, onde la Estrella Colorada ganó por 5-3 el 29 de mayu de 1991,&lt;ref name=&quot;final&quot; /&gt; ante 60.000 espectadores y 20.000 aficionaos yugoslavos nes graes del [[Stadio San Nicola]] de [[Bari (ciudá)|Bari]]. Darréu, l'equipu consiguió la [[Copa Intercontinental 1991|Copa Intercontinental]] en Tokiu el 8 d'avientu d'esi mesmu añu al vencer al [[Colo-Colo]]. El delanteru [[Darko Pančev]] consiguió la [[Bota d'Oru]] esi añu polos sos 34 goles, cerrando la meyor temporada na historia del club.

El club viose debilitáu pola marcha de gran parte de la xeneración de campeones en 1992 a Italia y España. A cambéu, la direición téunica fichó xugadores como [[Anto Drobnjak]] y [[Ilija Ivić]]. Amás, la Estrella Colorada tuvo que defender el títulu continental fora del so país por cuenta de la guerra en Yugoslavia, lo qu'amenorgó notablemente les sos posibilidaes de revalidar el campeonatu d'Europa. La UEFA camudó'l formatu de la competición esi añu y renomóla Lliga de Campeones na so edición 1991-92, na que participaron los ocho meyores equipos del continente.

Na competición doméstica, unu de los sos principales rivales, el [[Dinamo Zagreb]], abandonó la lliga al igual que tolos otros equipos de [[Croacia]], [[República de Macedonia|Macedonia]] y [[Eslovenia]], polo que'l campeonatu nuna Yugoslavia tarazada xugóse en cantu de la guerra de Bosnia. A finales de mayu, la ONX tenía yá'l país en virtú de les sanciones correspondientes y el fútbol yugoslavo quedó desallugáu de la escena internacional. La [[desintegración de Yugoslavia]], la [[Guerres Yugoslaves|guerra civil]] (1992-1995), la inflación y les sanciones de la ONX significaron un duru golpe pa la Estrella Colorada. Nel periodu entendíu ente mayu de 1992 y mayu de 2000, namái se celebró en &quot;Marakana&quot; un campeonatu de lliga, coincidiendo con un claru dominiu del so gran rival, el [[FK Partizan]]. Sicasí, consiguió ganar cinco copes, xunto con delles actuaciones meritories en competición europea, ente ellos el famosu enfrentamientu na [[Recopa d'Europa]] de 1996-97 contra'l FC Barcelona de [[Ronaldo]] y [[Hristo Stoitchkov]].
 
Darréu dempués de que terminara'l [[bombardéu de la OTAN sobre Yugoslavia]], la Estrella Colorada ganó la so 17ª [[Copa de Yugoslavia|Copa yugoslava]] na so historia al ganar 4-2 contra'l Partizan. Namái una temporada más tarde, el club volvió a los escenarios europeos na [[Lliga de Campeones de la UEFA 2001-02]], onde la Estrella Colorada foi esaniciáu pol [[Bayer Leverkusen]] (0-0 y 0-3) na fase previa, subcampeón d'Europa esi añu.

Nes rondes clasificatorias de la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2006-07]], la Estrella Colorada foi esaniciáu (por marcador 3-1 global) pol [[AC Milan]], que terminó ganando la competición. Per otra parte, la campaña nel Grupu F de la [[Copa de la UEFA 2007-08]] foi una gran decepción pal club, teniendo en cuenta que'l primer partíu contra'l Bayern Múnich namái lo perdió nel últimu minutu (2-3 en Belgráu). Los xugadores más importantes de la Estrella Colorada qu'apaecieron nesti periodu fueron [[Nikola Žigić]], [[Marko Pantelić]], [[Boško Janković]], [[Aleksandar Luković]], [[Dušan Basta]], [[Milan Biševac]], [[Nenad Milijaš]], [[Ognjen Koroman]], [[Segundu Alejandro Castillo]], [[Ibrahima Gueye]] o [[Dušan Đokić]].
 
La [[SuperLiga Serbia]] foi fundada —yá como competición independiente de los anteriores estaos frutu de la desintegración yugoslava— en 2006 y la Estrella Colorada consiguió'l títulu na temporada inaugural 2006–07 de forma brillosa. Sicasí, dende aquel campeonatu, el Partizan foi'l claru dominador de la lliga serbia venciendo en toles ediciones.

== Colores y escudu ==
A la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], dellos clubes yugoslavos d'antes de la guerra fueron eslleíos por haber xugáu partíos mientres el conflictu y fueron etiquetaos poles autoridaes comunistes del [[mariscal Tito]] de &quot;collaboradores&quot;. Unu d'estos clubes yera'l [[SK Jugoslavija]] de [[Belgráu]]. La Estrella Colorada formar a partir de los restos del Jugoslavija y adoptó los sos colores coloráu y blancu.

L'uniforme tradicional de la Estrella Colorada ye camiseta a rayes verticales coloraes y blanques y pantalones curtios y medies de color coloráu o blancu. Dacuando utilízase un uniforme totalmente colloráu o totalmente blancu. La Estrella Colorada utiliza tamién como uniforme de visitante de terceres, una camiseta totalmente azul, pero bien escasamente, polo que'l club utiliza tolos colores de la [[Bandera de Serbia|bandera serbia]].

L'escudu ye una estrella de cinco puntes de color coloráu con cantos blancos, sobre un fondu coloráu y blancu. Amás, el conxuntu del escudu enmarcar con color oro. Les dos estrelles d'oru na parte cimera del so emblema ye símbolu de venti títulos ganaos.

&lt;gallery&gt;
|1945 - 1950
|1950 - 1995
|1995 - 2010
&lt;/gallery&gt;

;Historial de fabricantes deportivos
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center&quot;
|-
!Años
!Marca deportiva !Patrocinador

|-
|1979–1991
|[[Puma AG|Puma]]
|Prvi Maj Pirot
[[Llei Cooper]]
-
Kristal Zaječar
-
[[Philip Morris International|Drina]]
-
Casucci
-
DEXIM
|-
|1991–1994
|[[Hummel International|Hummel]]
|[[Philip Morris International|Classic]]
|-
|1994–1996
|[[Diadora]]
|rowspan=2|Beobanka
|-
|1996–1998
|rowspan=2|[[Kappa (marca)|Kappa]]
|-
|1998–2001
|[[Apatinska Brewery|Pils Light]]
|-
|2001–2002
|rowspan=3|[[Adidas]]
|
|-
|2002–2005
|[[Vienna Insurance Group|Wiener Städtische]]
[[Sharp Corporation|Sharp]]
|-
|2005–2006
|rowspan=2|[[Toyota Motor Corporation|Toyota]]
|-
|2006–2008
|rowspan=4|[[Nike, Inc.|Nike]]
|-
|2008–2009
|
|-
|2010
|2344 – Za moju Zvezdu
|-
|2010–2012
|rowspan=3|[[Gazprom]]
|-
|2012–2013
|[[Legea]]
|-
|2013–
|[[Puma AG|Puma]]
|}

== Estadiu ==
{{AP|Estadiu Estrella Colorada}}
[[Ficheru:Beograd 7651.jpg|250px|thumb|[[Estadiu Estrella Colorada]].]]
[[Ficheru:Fk Red Star stadium.jpg|thumb|right|250px|L'[[Estadiu Estrella Colorada]] dende l'aire.]]
La Estrella Colorada disputa los sos partíos como llocal nel [[estadiu Estrella Colorada]]. Con una capacidá máxima d'alredor de 60.000 espectadores, de los cualos 55.538 son asientos, ye l'estadiu más grande de [[Serbia]] y de la ex [[Yugoslavia]]. L'estadiu inaugurar en 1963, pero nel intre del tiempu, y debíu al fechu de que la capacidá del estadiu aportó a de 110.000 espectadores, popularizóse'l llamatu de &quot;Marakana&quot;, pol famosu [[estadiu Maracaná]] de [[Brasil]], hasta'l puntu de convertise nel llamatu oficial del estadiu. &quot;Marakana&quot; llogró la reputación de ser un terrén bien difícil pa los equipos visitantes a mediaos de los años 1990 y, col fin de satisfaer les demandes de la [[UEFA]] pa la comodidá y la seguridá de los espectadores, los llugares de pies nel estadiu esaniciáronse dafechu ya instaláronse asientos nos cuatro tribunes. Nos últimos años, la capacidá del estadiu amenorgóse gradualmente, siguíu de distintes modernizaciones.

En 2008, el club construyó'l sistema de calefacción per debaxo del terrén de xuegu, ameyoró'l sistema de drenaxe ya instaló un nuevu verde. El campu d'entrenamientu, que s'atopa al llau del estadiu, tamién foi anováu por unu de verde sintéticu y la instalación d'equipos de llume totalmente modernizaos. En 2011, l'estadiu tamién recibió un nuevu videomarcador [[LED]]. Na tribuna central esiste una zona denomada ''Pet Zvezdinih Zvezda'' (n'español: les cinco estrelles de la Estrella Colorada), que consisten en cinco palcos, onde cada unu lleva'l nome d'unu de los xugadores llexendarios del club ([[Rajko Mitić|Mitić]], [[Dragoslav Šekularac|Šekularac]], [[Draguen Džajić|Džajić]], [[Vladimir Petrović|Petrović]], [[Draguen Stojković|Stojković]]), dos palcos VIP y otra galería VIP especial con más de 450 asientos. Tien tamién palcu pa la prensa con una capacidá de 344 asientos, incluyendo siete asientos extra-alcontradizos, un centru de medios de comunicación, la Rede Café y un restorán. Na tribuna oeste del estadiu atopa la tienda oficial de la Estrella Colorada, xunto con una tienda de Delije. Les midíes del terrén de xuegu son de 110 x 73 m, y ta allumáu por un sistema de lluz artificial de 1.400 lux. Según el conocíu portal web alemán Stadionwelt, el &quot;Marakana&quot; de Belgráu atopar nel Top 50 d'estadios de fútbol n'Europa que tienen de ser visitaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sport.blic.rs/Fudbal/Evropski-fudbal/212311/Stadion-Zvezde-medju-50-najznacajnijih-o-Evropi|títulu=Stadion Zvezde međo 50 najznačajnijih o Evropi|editor=''Blic''|idioma=serbiu|fecha=30 de marzu de 2012|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt; En 2012, el portal d'Estaos Xuníos Bleacher Report asitió al estadiu Estrella Colorada, especialmente cuando s'atopa llenu d'aficionaos, nel primer llugar ente los estadios más intimidantes del mundu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://bleacherreport.com/articles/1066879-top-10-most-hostile-football-stadiums/page/11|títulu=10 Most Hostile World Football Stadiums|editor=Bleacher Report|idioma=inglés|fecha=15 de febreru de 2012|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Nuevu estadiu ===
En 2012, el conseyu executivu de la Estrella Colorada robló un memorándum pa la reconstrucción del Estadiu Estrella Colorada.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://sport.blic.rs/Fudbal/Domaci-fudbal/213717/Zvezda-potpisala-memorandum-o-rekonstrukciji-Marakane|títulu=Zvezda potpisala memorandum o rekonstrukciji Marakane|editor=''Blic''|idioma=serbiu|fecha=26 d'abril de 2012|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt; L'estadiu actual espérase que seya rediseñáu pola empresa [[china]] NCEC (Natong Construction Engineering Constructing Co.) en sociedá cola empresa [[Portugal|portuguesa]] [[Sonae]]. Les 34,8 hectárees de tierra, llamada &quot;Zvezdani Grad&quot; (Ciudá estrellada), van acoyer l'estadiu con capacidá pa 50.000 espectadores sentaos, ximnasiu, servicios médicos, centru comercial y de Spa, torres d'oficines, un hotel de cinco estrelles, modernos bloques d'apartamentos y un aparcamientu soterrañu. L'espaciu ente l'estadiu y el centru comercial, que va dexar una visita nel branu y l'iviernu, va utilizar pa mercaos, cafés, restoranes, y ufierten un espaciu pa esposiciones temporales y presentaciones. La taquilla y la tienda oficial del club tamién se van asitiar esta zona cubierta. Na azotea del centru comercial va incluyise un xardín públicu con entrada del centru comercial, onde los visitantes pueden esfrutar de vistes panorámiques de Belgráu. L'estadiu va tar cubiertu con paneles solares que van complementar les necesidaes enerxétiques del estadiu, otros ámbitos va utilizar pa la recoyida d'agua procedente de l'agua pal riego de los campos de fútbol y zones verdes del complexu. El nuevu estadiu va ser reconocíu pol símbolu del club, la Estrella Colorada, la estructura principal del estadiu va ser en forma d'estrella de cinco puntes. El costu del proyeutu envalorar ente 450 y 600 millones d'euros. De ser, finalmente, el costu de 600 millones, convertir nel tercer estadiu —dempués del [[nuevu estadiu de Wembley]] y l'[[Estadiu Olímpicu de Montreal]]— más caru del mundu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.mondo.rs/s171574/Fudbal/Zvezdani_grad_-_cudo_na_Autokomandi.html|títulu=&quot;Zvezdani grad&quot; - čudo na Autokomandi!|editor=mondu|idioma=serbiu|fecha=31 de mayu de 2010|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130602225831/http://www.mondo.rs/s171574/Fudbal/Zvezdani_grad_-_cudo_na_Autokomandi.html|fechaarchivu=2013-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.telegraf.rs/sport/139135-zvezdin-novi-stadion-od-600-miliona-evra-bice-treci-najskuplji-na-svetu-videu|títulu=Zvezdin novi stadion od 600 miliona evra bice treci najskuplji na svetu|editor=''Telegraf''|idioma=serbiu|fecha=28 de marzu de 2012|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Rivalidá ==
{{AP|Derbi Eternu de Belgráu}}
El rival históricu de la Estrella Colorada ye'l [[FK Partizan]], que forma parte de la otra gran y popular sociedá deportiva en Serbia. Dambos apuesten el ''Večiti derbi'' o [[derbi eternu de Belgráu]].&lt;ref name=&quot;Eternal derby (Serbia)&quot;&gt;{{Cita noticies | url=http://www.fifa.com/classicfootball/clubes/rivalries/newsid=1206159/index.html | títulu=Belgrade giants after more than bragging rights | editorial=[[FIFA]].com | fechaaccesu=8 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt; Los clubes son los más populares de [[Montenegru]] y la [[República Srpska]], pero tamién tienen munchos siguidores nel restu de les antigües repúbliques yugoslaves, según na diáspora yugoslava.

La rivalidá empecipióse darréu dempués de la creación de los dos clubes en 1945. La Estrella Colorada foi fundada con estrechos venceyos col [[Ministeriu del Interior (Yugoslavia)|Ministeriu del Interior]] y el Partizan como la seición de fútbol del [[Exércitu Popular Yugoslavu]].&lt;ref name=&quot;Eternal derby (Serbia)&quot;/&gt; De magar, dambos clubes fueron dominantes nel fútbol nacional. El partíu ye particularmente conocíu pola pasión de los siguidores de la Estrella Colorada, llamaos ''[[Delije]]'', y los partidarios del Partizan, los ''[[Grobari]]'' («sepultureros»). Les tribunes de los dos enchíes preparen fueos artificiales, confeti de colores, banderes, rollos de papel, antorches, fumu, tambores, cartelos xigantes y coreografíes que s'utiliza pa crear el grandor visual y aplicar presión psicolóxica sobre los equipos visitantes, d'ende'l lema &quot;''Welcome to Hellgrade''&quot; («Bienveníos a Infiernográu», xuegu de pallabres n'inglés con ''hell'' —infiernu— y ''Belgrade'').&lt;ref&gt;{{Cita noticies | url=http://sports.yahoo.com/soccer/blog/dirty-tackle/post/the-eternal-derby-turned-into-a-fireworks-fight?urn=sow-wp6980 | títulu=The Eternal derby turned into a fireworks fight | editorial=yahoo.com | fechaaccesu=18 de marzu de 2013 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111201050149/http://sports.yahoo.com/soccer/blog/dirty-tackle/post/The-Eternal-derby-turned-into-a-fireworks-fight?urn=sow-wp6980 | fechaarchivu=1 d'avientu de 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111201050149/http://sports.yahoo.com/soccer/blog/dirty-tackle/post/The-Eternal-derby-turned-into-a-fireworks-fight?urn=sow-wp6980 | archivedate=2011-12-01 }}&lt;/ref&gt; La rivalidá tamién s'intensifica pol fechu de que dambos clubes tienen los sos estadios asitiaos a namái unos cientos de metros de distancia.&lt;ref name=&quot;Eternal derby (Serbia)&quot;/&gt;

El duelu ye consideráu como una de les [[Llista de derbis y rivalidaes de fútbol per país|rivalidaes]] más llonxeves y peligroses del fútbol mundial.&lt;ref&gt;{{Cita noticies | url=http://bleacherreport.com/articles/714215-50-greatest-rivalries-in-world-football/page/7 | títulu=50 Greatest Rivalries in World Football | editorial=The [[Bleacher Report]] | fechaaccesu=18 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita noticies | url=http://www.theoffside.com/europe/the-inferno-at-yesterdays-biggest-rivalry-game.html | títulu=The Inferno At Yesterday's Biggest Rivalry Game | editorial=theoffside.com | fechaaccesu=9 d'abril de 2009 | urlarchivu=https://archive.today/20120912071010/http://www.theoffside.com/europe/the-inferno-at-yesterdays-biggest-rivalry-game.html | fechaarchivu=12 de setiembre de 2012 | archiveurl=https://archive.today/20120912071010/http://www.theoffside.com/europe/the-inferno-at-yesterdays-biggest-rivalry-game.html | archivedate=2012-09-12 }}&lt;/ref&gt; En 2009, el diariu británicu ''[[Daily Mail]]'' clasificó'l partíu ente los dos grandes del fútbol de Belgráu como'l cuartu derbi más importante ente los diez mayores rivalidaes del fútbol de tolos tiempos.&lt;ref name=&quot;dailymail.co.uk&quot;/&gt; La mayor arribación de públicu a un derbi de Belgráu foi de 100 000 espectadores (90 142 con entraes) el 7 de payares de 1976 nel [[estadiu Estrella Colorada]].&lt;ref name=&quot;Večiti derbi&quot;&gt;{{Cita noticies| url=http://www.igrajfudbal.com/index.php/vesti/jedna/83| títulu=DA LI STE ZNALI O VEČITOM DERBIJU?| idioma=serbiu| editorial=igrajmofudbal.com| fechaaccesu=12 de marzu de 2013| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130218030503/http://www.igrajfudbal.com/index.php/vesti/jedna/83| fechaarchivu=18 de febreru de 2013| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130218030503/http://www.igrajfudbal.com/index.php/vesti/jedna/83| archivedate=2013-02-18}}&lt;/ref&gt; La victoria más amplia foi llograda pol Partizan, 7–1, el 6 d'avientu de 1953 nel estadiu Partizan.&lt;ref name=&quot;Večiti derbi&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cita noticies | url=http://www.jedan-nula.com/vesti/domaci-fudbal/naslov/crno-bela-secanja-partizan-crvena-zvezda-71-videu | títulu=Crno-bela sećanja: Partizan – Crvena Zvezda 7:1 (videu) | idioma=serbiu | editorial=jedan-nula.com | fechaaccesu=14 de setiembre de 2012 }}&lt;/ref&gt;

== Afición ==
[[Ficheru:Delije sever.jpg|thumb|250px|Afición de la Estrella Colorada nel [[Estadiu Estrella Colorada|Marakana]].]]
Diversos estudios d'opinión pública alluguen a Estrella Colorada como'l club con mayor cantidá simpatizantes en [[Serbia]]. Ente ellos, un sondéu realizáu en setiembre de 2007 pol institutu d'investigación de mercáu Mediana Adria determinó qu'Estrella Colorada ye l'equipu con más preferencies con un 43% de la muestra, siguíu pol [[FK Partizan]] con un 32,3%.&lt;ref&gt;{{cita web
|url=http://www.extra-football.com/articles/red-star-most-popular-club-serbia.html
|títulu=Red Star most popular team in Serbia :: Extra Football &lt;!--Xeneráu por Muriu Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantía--&gt;
|fechaaccesu=2009
}}&lt;/ref&gt; De la mesma, una encuesta realizada pola consultora Faktor plus en febreru de 2008 a 2.000 persones d'ente 15 y 70 años, tamién lo asitió al tope de la llista con un 48,2% d'adherencies frente a 30,5% del segundu allugáu.

El principal grupu d'aficionaos entamaos de la Estrella Colorada recibe'l nome de [[Delije]] (en [[cirílicu]] ''Делије''), que puede ser traducíu como &quot;Mozos valientes y coraxudos&quot; o a cencielles &quot;Héroes&quot;, que allúguense nel sector norte del [[Estadiu Estrella Colorada]]. Cabo mentar que, nel marcu de les primeres eleiciones multipartidistas de [[Croacia]] en 1990, los siguidores de la Estrella Colorada protagonizaron graves distubios frente a los aficionaos del [[Dinamo Zagreb]], episodiu qu'acentuó los conflictos étnicos na [[Yugoslavia|antigua Yugoslavia]] y que ye consideráu como'l puntu de partida simbólicu de la [[Guerra Croata d'Independencia]]. Nel mesmu sentíu, la cantarada [[Srbija do Tokija]], creáu por aficionaos de la Estrella Colorada tres el so trunfu na [[Copa Intercontinental 1991]] en [[Tokiu]], foi darréu adoptáu por paramilitares serbios mientres les múltiples [[Guerres yugoslaves]] de los [[años 1990]].

== Xugadores ==
=== Distinciones individuales ===

==== Goliadores en Primer División ====
* [[Kosta Tomašević]]: 16 ([[1951]]), 20 ([[1954]]-[[1955]])
* [[Todor Živanović]]: 17 ([[1952]]-[[1953]])
* [[Tihomir Ognjanov]]: 21 ([[1955]]-[[1956]])
* [[Borivoje Kostić]]: 25 ([[1958]]-[[1959]]), 19 ([[1959]]-[[1960]])
* [[Vojin Lazarević]]: 22 ([[1968]]-[[1969]]), 25 ([[1972]]-[[1973]])
* [[Dušan Savić]]: 20 ([[1974]]-[[1975]]), 24 ([[1978]]-[[1979]])
* [[Zoran Filipović]]: 21 ([[1976]]-[[1977]])
* [[Darko Pančev]]: 25 ([[1989]]-[[1990]]), 34 ([[1990]]-[[1991]]), 25 ([[1991]]-[[1992]])
* [[Anto Drobnjak]]: 22 ([[1992]]-[[1993]])
* [[Zoran Jovičić]]: 21 ([[1996]]-[[1997]])
* [[Nikola Žigić]]: 19 ([[2003]]-[[2004]])
* [[Marko Pantelić]]: 21 ([[2004]]-[[2005]])
* [[Nenad Jestrović]]: 13 ([[2007]]-[[2008]])

=== Goliadores en torneos internacionales ===
* [[Borislav Cvetkovic]]: 7 ([[Copa de Campeones d'Europa 1986-87]])
* [[Nikola Žigić]]: 6 ([[Copa de la UEFA 2003-04]])

=== [[Balón d'Oru|Balón de Plata]] ===
* [[Dexen Savićević]]: 1991
* [[Darko Pančev]]: 1991

=== [[Balón d'Oru|Balón de Bronce]] ===
* [[Draguen Džajić]] 1968

=== [[Bota d'Oru]] ===
* [[Darko Pančev]]: 1990-1991

=== [[Trofeo Bravo]] ===
* [[Robert Prosinečki]]: 1991

== Entrenadores ==
{{Columnes}}
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Svetislav Glišović]] &lt;small&gt;(1946–48)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Aleksandar Tomašević]] &lt;small&gt;(1948–50)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Ljubiša Broćić]] &lt;small&gt;(1951)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Žarko Mihajlović]] &lt;small&gt;(1952–53)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Bane Sekulić]] &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Ljubiša Broćić]] &lt;small&gt;(1953)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Boško Ralić]] &lt;small&gt;(1953–54)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Milovan Ćirić]] &lt;small&gt;(1954–57)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Milorad Pavić (footballer)|El mioša Pavić]] &lt;small&gt;(1957–64)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Ivan Toplak]] &lt;small&gt;(1964–66)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Miljan Miljanić]] &lt;small&gt;(1966–74)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Miljenko Mihić]] &lt;small&gt;(1974–75)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Milovan Ćirić]] &lt;small&gt;(1975–76)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Gojko Zec]] &lt;small&gt;(1976–78)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Branko Stanković]] &lt;small&gt;(1978–81)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Stevan Ostojić]] &lt;small&gt;(1981–83)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Gojko Zec]] &lt;small&gt;(1983–86)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Velibor Vasović]] &lt;small&gt;(1986–88)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Branko Stanković]] &lt;small&gt;(1988–89)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Dragoslav Šekularac]] &lt;small&gt;(1989–90)&lt;/small&gt;
{{Nueva columna}}
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Ljupko Petrović]] &lt;small&gt;(1990–91)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Yugoslavia}} [[Vladica Popović]] &lt;small&gt;(1991–92)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Milan Živadinović]] &lt;small&gt;(1992–94)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Ljupko Petrović]] &lt;small&gt;(1994–96)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Vladimir Petrović]] &lt;small&gt;(1996–97)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Vojin Lazarević]] &lt;small&gt;(1997)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Milorad Kosanović]] &lt;small&gt;(1997–99)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Vojin Lazarević]] &lt;small&gt;(1998–99)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} Miloljub Ostojić &lt;small&gt;(1999)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} Zvonko Radić &lt;small&gt;(1999) ''(interín)''&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Slavoljub Muslin]] &lt;small&gt;(1999–01)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Zoran Filipović]] &lt;small&gt;(2001–03)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Slavoljub Muslin]] &lt;small&gt;(2003–04)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Ljupko Petrović]] &lt;small&gt;(2004)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Milovan Rajevac]] &lt;small&gt;(2004) ''(interín)''&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Ratko Dostanić]] &lt;small&gt;(2004–05)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Italia}} [[Walter Zenga]] &lt;small&gt;(2005–06)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia}} [[Dušan Bajević]] &lt;small&gt;(2006–07)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Macedonia}} [[Boško Đurovski]] &lt;small&gt;(2007)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia}} [[Milorad Kosanović]] &lt;small&gt;(2007)&lt;/small&gt;
{{Nueva columna}}
* {{bandera|Serbia}} [[Aleksandar Janković]] &lt;small&gt;(2007–08)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Chequia}} [[Zdeněk Zeman]] &lt;small&gt;(2008)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Macedonia}} [[Čedomir Janevski]] &lt;small&gt;(2008–09)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia}} {{bandera|Chipre}} [[Siniša Gogić]] &lt;small&gt;(2009) ''(interín)''&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia}} [[Vladimir Petrović]] &lt;small&gt;(2009–10)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia}} [[Ratko Dostanić]] &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia}} [[Aleksandar Kristić]] &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Croacia}} [[Robert Prosinečki]] &lt;small&gt;(2010–2011)&lt;/small&gt; 
* {{bandera|Serbia}} [[Aleksandar Janković]] &lt;small&gt;(2011–12)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Portugal}} [[Ricardo Sá Pinto]] &lt;small&gt;(2013)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Eslovenia}} [[Slaviša Stojanović]] &lt;small&gt;(2013–2014)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia}} [[Nenad Lalatović]] &lt;small&gt;(2014)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Montenegru}} [[Miodrag Božović]] &lt;small&gt;(2015 – ''Presente'')&lt;/small&gt;
{{Final columnes}}

== Personal Alministrativo ==
[[Ficheru:Dragan Džajić.jpg|170px|thumb|right|Presidente: [[Draguen Džajić]].]] 
[[Ficheru:Nebojša Čović.jpg|170px|thumb|right|Vice-presidente: [[Nebojša Čović]].]]
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;border:#f00 solid 1px; background:#fff; font-size:88%;&quot;
|+ style=&quot;background:#f00; color:#fff; font-size:120%;&quot;| '''Xerencia Actual'''
|
* Presidente: {{bandera|SRB}} [[Svetozar Mijailović]]
* Vice-presidente: {{bandera|SRB}} [[Nebojša Čović]]
* Direutor Deportivu: {{bandera|SRB}} [[Blazo Raosavljević]]
* Direutor Xeneral: {{bandera|SRB}} [[Zvezdan Terzić]]
* Secretariu Xeneral del Departamentu: {{bandera|SRB}} [[Stefan Pantović]]
* Xefe Scout: {{bandera|SRB}} Marko Mitrović
|}

== Presidentes ==
{{Columnes}}
* {{bandera|YUG}} Mita Miljković &lt;small&gt;(1948–1951)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Isa Jovanović &lt;small&gt;(1951–1952)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Sava Radojčić &lt;small&gt;(1952–1954)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Dragoslav Marković &lt;small&gt;(1954–1955)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Milić Bugarčić &lt;small&gt;(1955–1956)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Dragoje Đurić &lt;small&gt;(1956)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Dušan Blagojević &lt;small&gt;(1956–1960)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Milić Bugarčić &lt;small&gt;(1960–1963)&lt;/small&gt;
{{Nueva columna}}
* {{bandera|YUG}} Radovan Pantović &lt;small&gt;(1963–1965)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Dušan Blagojević &lt;small&gt;(1965–1968)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Nikola Bugarčić &lt;small&gt;(1968–1977)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Radovan Pantović &lt;small&gt;(1977–1981)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Brana Dimitrijević &lt;small&gt;(1981–1982)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Vlastimir Purić &lt;small&gt;(1982)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} Miladin Šakić &lt;small&gt;(1982–87)&lt;/small&gt;
* {{bandera|YUG}} {{bandera|SCG}} Svetozar Mijailović &lt;small&gt;(1987–1993)&lt;/small&gt;
{{Nueva columna}}
* {{bandera|SCG}} [[Draguen Džajić]] &lt;small&gt;(1998–2004)&lt;/small&gt;
* commisión: El mioša Marinković y Ivan Grujin &lt;small&gt;(2004–2005)&lt;/small&gt;
* {{bandera|Serbia y Montenegru}} [[Draguen Stojković]] &lt;small&gt;(2005–2007)&lt;/small&gt;
* {{bandera|SRB}} [[Toplica Spasojević]] &lt;small&gt;(2007–2008)&lt;/small&gt;
* {{bandera|SRB}} Dobrivoje Tanasijević &lt;small&gt;(2008–2009)&lt;/small&gt;
* {{bandera|SRB}} [[Vladan Lukić]] &lt;small&gt;(2009–2012)&lt;/small&gt;
* {{bandera|SRB}} [[Draguen Džajić]] &lt;small&gt;(2012 – ''Presente'')&lt;/small&gt;
{{Final columnes}}

== Númberos Retiraos ==
* '''12''' – [[Delije]] - 12vo xugador, n'honor a los aficionaos del equipu.

== Clubes afiliaos ==
* {{bandera|RUS}} [[FC Spartak Moscú|F. C. Spartak de Moscú]]
* {{bandera|GRE}} [[Olympiacos Fútbol Club|Olympiacos F. C.]]

== Palmarés ==
[[Ficheru:City-belgrade.jpg|250px|thumb|La Estrella Colorada nun partíu clasificatorio pa la [[Lliga de Campeones de la UEFA 2006-07]], frente al [[Cork City Football Club|Cork City]].]]
=== Torneos nacionales (51) ===

{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;&quot; width=75%
|- bgcolor=C2D2Y5
! width=24%| {{Bandera|Serbia}} Competición Nacional
! width=20%| Títulos
! width=20%| Subtítulos
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Primer Lliga de Yugoslavia]] (19/9)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|1951, 1953, 1956, 1957, 1959, 1960, 1964, 1968, 1969, 1970, 1973, 1977, 1980, 1981, 1984, 1988, 1990, 1991, 1992.
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|1949, 1950, 1952, 1961, 1972, 1978, 1982, 1986, 1989.
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Superliga de Serbia]] (8/15)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|1995, 2000, 2001, 2004, 2006, 2007, 2014, 2016.
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|1993, 1994, 1996, 1997, 1998, 2002, 2003, 2005, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2015, 2017.
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Copa de Yugoslavia]] (12/7)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|1948, 1949, 1950, 1958, 1959, 1964, 1968, 1970, 1971, 1982, 1985, 1990.
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|1952, 1954, 1973, 1980, 1984, 1988, 1991.
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Copa de Serbia]] (3/1)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|2007, 2010, 2012.
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|2017.
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Copa de Serbia y Montenegru]] (9/4)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|1993, 1995, 1996, 1997, 1999, 2001, 2002, 2004, 2006.
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|1992, 2001, 2003, 2005.
|}

=== Torneos internacionales (2) ===

{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 2px #aaa solid; border-collapse: collapse; border-color: white; color:black; font-size: 95%;&quot; width=75%
|- bgcolor=C2D2Y5
! width=24%| {{Bandera|ONX}} Competición Internacional
! width=20%| Títulos
! width=20%| Subtítulos
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Lliga de Campeones de la UEFA]] (1)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|[[Copa de Campeones d'Europa 1990-91|1991]].
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] (1)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|[[Copa Intercontinental 1991|1991]].
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Copa Mitropa]] (2)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|1958, 1968. '''(Non Oficial)'''
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|
|- style=&quot;font-size: 90%;&quot;
| bgcolor=D8E2EE |'''[[Supercopa d'Europa]] (0/1)'''
| bgcolor=&quot;#ECF1F7&quot;|
| bgcolor=&quot;#F3F5F7&quot;|1991.
|}

=== Torneos amistosos (19) ===
* '''Tornéu de Belgráu (3)''': 1948,1974, 1980,&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesb/beograd80.html&lt;/ref&gt; 1982.
* '''[[Tornéu Internacional de Chile]]''': 1962.
* '''[[Tornéu de París (fútbol)]]''': 1962.
* '''[[Troféu Ibéricu]]''': 1971.
* '''[[Trofeo Teresa Herrera]]''': 1971.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131121014305/http://trofeoteresaherrera.es/ Trofeo Teresa Herrera]: &quot;[https://web.archive.org/web/20131201153257/http://trofeoteresaherrera.es/equipos-de-leyenda-ii-la estrella colorada-de-draguen-dzajic/ La Estrella Colorada de Draguen Džajić]&quot; (25 de payares de 2013). Consultáu'l 29 de payares de 2013.&lt;/ref&gt;
* '''Copa JU''': 1973.
* '''[[Trofeo Costa del Sol]]''': 1973.
* '''[[Troféu Naranxa]]''': 1973.
* '''Copa Donau''': 1976.
* '''Copa mundial de fútbol (Singapur)''': 1977.
* '''[[Trofeo Villa de Xixón]]''': 1982.
* '''Tornéu d'añu nuevu (Zurich, Suiza)''': 1984.&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/tablesz/zurich-indoor.html]&lt;/ref&gt;
* '''Tornéu Ciudá de Veron''': 1991.
* '''Tornéu Ciudá de Bastia''': 1995.
* '''Tornéu de Friburgu''': 1997.&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesf/freiburg-tourn.html&lt;/ref&gt;
* '''Tornéu Ciudá de Leipzig''': 2004.
* '''Copa Internacional Ciudá de Chicago''': 2010.

;Xuveniles
* '''Campeonatu xuvenil yugoslavu (8)''': 1953, 1969, 1977, 1979, 1980, 1982, 1983, 1988.&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesj/joegyouthchamp.html&lt;/ref&gt;
* '''Copa Yugoslavia sub-18 (5)''': 1964, 1966, 1969, 1987, 1990.&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesj/joeg-o18-cuphist.html&lt;/ref&gt;

;Torneos internacionales xuveniles
* '''Kvarnerska rivijera (4)''': 1954, 1955, 1969, 1978.&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/tablesk/kvarnerska-rivijera.html]&lt;/ref&gt;
* '''Tornéu internacional sub-19/20 de Bellinzona (2)''': 1959, 1963.&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/tablesb/bellinzona.html]&lt;/ref&gt;

==Participación en Competiciones de la UEFA==
{{AP|Estrella Colorada de Belgráu en competiciones de la UEFA}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commons category|FK Crvena zvezda}}
* [http://www.crvenazvezdafk.com/ Sitiu web oficial] {{sr}} (n'inglés)
* [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50069/domestic/index.html Estrella Colorada] en [[UEFA]]
* {{YouTube|channel=crvenazvezdafkcom|Estrella Colorada}}
* [https://www.facebook.com/crvenazvezdafk Estrella Colorada] en facebook.com {{sr}}
* [http://www.srbijafudbal.net/crvenazvezda.html Estrella Colorada] en srbijafudbal.net {{sr}}
* [http://www.transfermarkt.co.uk/en/red-star-belgrade/startseite/verein_159.html Estrella Colorada] en transfermarkt.co.uk (n'inglés)
* [http://www.utakmica.rs/klub/2-crvena-zvezda Estrella Colorada] en utakmica.rs {{sr}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Equipos de fútbol de Serbia]]
[[Categoría:Equipos de fútbol fundaos en 1945]]
[[Categoría:Clubes campeones de la Lliga de Campeones de la UEFA]]</text>
      <sha1>byisvgbyprcsggbtrnhiw3i6ccf7x62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georgia Dome</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112032</id>
    <revision>
      <id>4493322</id>
      <parentid>4280691</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4484" sha1="629exbsqz5b9jnhb80cjbi5zz3e2lwg" xml:space="preserve">{{referencies|t=20211023092546}}
{{Tradubot|Georgia Dome}}
{{edificiu}}
El '''Georgia Dome''' foi un [[estadiu]] multideportivu allugáu na ciudá d'[[Atlanta]] en [[Georgia]], [[Estaos Xuníos]]. Utilizar pa los partíos de llocal de los [[Atlanta Falcons]] de la [[National Football League|NFL]] dende 1992, lo mesmo que de los [[Georgia State Panthers]] de fútbol americano universitariu dende 2010. Foi baltáu en [[2017]], la final de la [[NFC]] ente los [[Atlanta Falcons]] y los [[Green Bay Packers]] foi'l postreru partíu apostáu polos Falcons nel que dende [[1992]] foi'l so estadiu, el ganador va apostar la [[Superbowl]] LI.

== Historia ==
El ''Domo de Georgia'' inauguróse oficialmente'l 6 de setiembre de 1992 y dende entós convirtióse nel llar de los [[Atlanta Falcons]] de la [[NFL]]. En 1994 y 2000 foi la sede de los [[Super Bowl]] [[Super Bowl XXVIII|XXVIII]] y [[Super Bowl XXXIV|XXXIV]] 

Amás, el [[Peach Bowl]] y la final de la [[Southeastern Conference]] de fútbol americano universitariu xugáronse nel Georgia Dome dende 1992 y 1994 respeutivamente. Per otra parte, foi sede de los partíos como llocal de los [[Atlanta Hawks]] de la [[NBA]] ente 1997 y 1999, mientres la construcción del [[Philips Arena]]. Tamién se xugó ellí la Final Four del [[Campeonatu de la División I de Baloncestu Masculino de la NCAA]] de 2002, 2007 y 2013.

Nos [[Xuegos Olímpicos de 1996]], el Georgia Dome allugó competiciones de ximnasia artística, baloncestu y balonmano.

El [[2 de xineru]] de [[2006]], poles consecuencies del [[Furacán Katrina]] sobre'l [[Luisiana Superdome]], el Georgia Dome recibió al [[Sugar Bowl]] de fútbol americano universitariu.

El 27 de marzu de 1998, los Atlanta Hawks recibieron a los [[Chicago Bulls]] nel Georgia Dome ante 62.046 espectadores, récor históricu na NBA.

Nel Georgia Dome xugáronse partíos de fútbol dende 2009. En dichu añu enfrentáronse les seleiciones de Méxicu y Venezuela, y los clubes América y AC Milan. En 2010 enfrentáronse América y el Manchester City. En 2011 xugó Méxicu contra Bosnia. En 2013 realizáronse dos partíos de la Copa d'Oru de la Concacaf: Panamá-Cuba y Méxicu-Trinidá y Tobagu. En 2014 xugaron ellí Méxicu y Nixeria ante 68.212 espectadores.

L'estadiu acoyó ''[[WrestleMania XXVII]]'' el [[3 d'abril]] de [[2011]] con un total de 71,617 espectadores.

&lt;br /&gt;
[[Ficheru:Georgia Dome 2008-08-30.jpg|700px|thumb|center|Panorámica del estadiu.]]

== Resultaos n'eventos d'importancia ==
=== Super Bowls ===
{{AP|Super Bowl}}
{| {{tablaguapa}} style=font-size:100% style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Fecha !Super
Bowl
!Equipu !Puntos

!Equipu !Puntos

!Asistencia
|- 
| [[30 de xineru]] [[1994]] || [[Super Bowl XXVIII|XXVIII]] || '''[[Dallas Cowboys]]''' || 30 || [[Buffalo Bills]] || 13 || 72,817
|-
| [[30 de xineru]] [[2000]] || [[Super Bowl XXXIV|XXXIV]] || '''[[St. Louis Rams]]''' || 23 || [[Tennesse Titans]] || 16 || 72,625
|-
|}

=== Copa d'Oru de la Concacaf 2015 ===
{{AP|Copa d'Oru de la Concacaf 2015}}
{| {{tablaguapa}}
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
! Fecha
!Fase
!Equipu
!
! Resultáu
!
! Equipu
!Espectadores
|-bgcolor=&quot;BlanchedAlmond&quot;
| [[22 de xunetu]]
| Semifinales
| '''{{sel|Estaos Xuníos}}'''
|{{bandera|USA}}
|&lt;center&gt;'''1 - 2'''&lt;/center&gt;
|{{bandera|JAM}}
| '''{{sel|Xamaica}}'''
| '''40.000'''
|-bgcolor=&quot;BlanchedAlmond&quot;
| [[22 de xunetu]]
| Semifinales
| '''{{sel|Panamá}}'''
|{{bandera|PAN}}
|&lt;center&gt;'''1 - 2'''&lt;/center&gt;
|{{bandera|MEX}}
| '''{{sel|Méxicu}}'''
| '''40.000'''
|}

== Ver tamién ==
* [[Estadios d'Estaos Xuníos]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
*[http://www.gadome.com/ Sitiu oficial del estadiu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124023312/http://www.gadome.com/ |date=2005-11-24 }}

{{Socesión
| predecesor = [[Rose Bowl Stadium|Rose Bowl]]
[[Super Bowl XXVII]]
| títulu = [[Ganadores_d'el_Super_Bowl#Campeonatos_ente_la_AFL_y_la_NFL_1967_a el_presente|Estadiu de la Super Bowl]]
| periodu = [[Super Bowl XXVIII]]
| socesor = [[Joe Robbie Stadium]] 
[[Super Bowl XXIX]]

| predecesor2 = [[Pro Player Stadium]]
[[Super Bowl XXXIII]]
| títulu2 = [[Ganadores_d'el_Super_Bowl#Campeonatos_ente_la_AFL_y_la_NFL_1967_a el_presente|Estadiu de la Super Bowl]]
| periodu2 = [[Super Bowl XXXIV]]
| socesor2 = [[Raymond James Stadium]] 
[[Super Bowl XXXV]]
}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estadios de fútbol americanu de Georgia]]
[[Categoría:Estadios de la Super Bowl]]</text>
      <sha1>629exbsqz5b9jnhb80cjbi5zz3e2lwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Federación Internacional de Lacrosse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112516</id>
    <revision>
      <id>4493137</id>
      <parentid>4484685</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10445" sha1="djwvum2rqxg8c1va8f8hxmpjjpkhlmu" xml:space="preserve">{{organización
|nome = Federation of International Lacrosse
|logo =
|logosize = 225px
|acrónimu = FIL
|tipo = Federación d'asociaciones nacionales
|deporte = [[Lacrosse]]
|xurisdicción = International
|fundación = Agostu de 2008
|sede = [[Toronto]], [[Ontario]]
|presidente = Stan Cockerton
|sitiu_web = http://www.filacrosse.com
|predecesor = International Lacrosse Federation &lt;br /&gt; International Federation of Women's Lacrosse Associations
}}
La '''Federación Internacional''' '''de Lacrosse''' (n'[[Idioma inglés|inglés]]: Federation of International Lacrosse ), tamién conocida poles sos sigles n'inglés '''FIL''', ye l'organismu que se dedica a regular les normes del [[lacrosse]] mundialmente, ta encargada d'entamar los campeonatos mundiales de la especialidá en toles categoríes. Foi establecida n'agostu de 2008 cola fusión de les asociaciones internacionales d'homes y muyeres de lacrosse.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://laxmagazine.cstv.com/sports/s-inter/spec-rel/081308aae.html|títulu=ILF, IFWLA Merge to Form FIL|last= Logue|first=Brian|date=13 d'agostu de 2008|work=US Lacrosse|publisher=Lacrosse Magacín|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt; La FIL en [[2014]] cuntó con 50 miembros completos y acomuñaos alredor del mundu.
== Miembros ==
La FIL cuntó con 50 miembros estremaos en nueve rexones, siendo Europa la rexón con mayor cantidá de miembros con 27.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=FIL|títulu=Miembro por tipu|url=http://filacrosse.com/members-by-type/|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130214020527/http://filacrosse.com/members-by-type/|fechaarchivu=14 de febreru de 2013}}&lt;/ref&gt; 
===Miembros completos===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Nación
! Asociación/Confederación
|-
| {{AUS}}
| [http://lacrosse.com.au/ Australian Lacrosse Association]
|-
| {{AUT}}
| [http://www.oelaxv.com/ Austrian Lacrosse Association]
|-
| {{BER}}
| [http://www.bermudalax.com/ Bermuda Lacrosse Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180112180826/http://www.bermudalax.com/ |date=2018-01-12 }}
|-
| {{CAN}}
| [http://www.lacrosse.ca/ Canadian Lacrosse Association]
|-
| {{CHN}}
| [http://chinalacrosse.com/ China Lacrosse Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920051933/http://chinalacrosse.com/ |date=2016-09-20 }}
|-
| {{CZE}}
| [http://www.lacrosse.cz/ Czech Lacrosse Union]
|-
| {{DAN}}
| [http://www.danishlacrosse.com/ Dansk Lacrosse Forbund] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201104195253/http://www.danishlacrosse.com/ |date=2020-11-04 }}
|-
| {{ENG}}
| [http://www.englishlacrosse.co.uk/ English Lacrosse Association]
|-
| {{FIN}}
| [http://www.lacrosse.fi/ Finnish Lacrosse Association]
|-
| {{FRA}}
| [http://www.france-lacrosse.fr/ France Lacrosse]
|-
| {{GER}}
| [http://www.dlaxv.de/ German Lacrosse Association]
|-
| {{HKG}}
| [http://www.hklax.org/ Hong Kong Lacrosse Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315060937/http://www.hklax.org/ |date=2017-03-15 }}
|-
| {{IRL}}
| [http://main.irelandlacrosse.ie/ Ireland Lacrosse]
|-
| {{Bandera|Confederación Iroquesa}} [[Confederación Iroquesa|Iroqués]]
| [http://iroquoisnationals.org/ First Nations Lacrosse Association]
|-
| {{ISR}}
| [http://lacrosse.co.il/ Israel Lacrosse]
|-
| {{ITA}}
| [http://www.lacrosseitalia.it/ Italian Lacrosse Federation]
|-
| {{JPN}}
| [http://www.lacrosse.gr.jp/ Japan Lacrosse Association]
|-
| {{KOR}}
| [http://www.lacrosse.or.kr/ Korea Lacrosse Association]
|-
| {{LAT}}
| [http://www.llf.lv/ Latvia Lacrosse Federation]
|-
| {{NED}}
| [http://www.nederlandlacrosse.nl/ Netherlands Lacrosse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018033706/http://www.nederlandlacrosse.nl/ |date=2016-10-18 }}
|-
| {{NZL}}
| [http://www.nzlacrosse.com/ New Zealand Amateur Lacrosse Union]
|-
| {{NOR}}
| [http://amerikanskeidretter.no/lacrosse/ Norwegian Lacrosse Federation]
|-
| {{SCO}}
| [http://www.lacrossescotland.com/ Lacrosse Scotland]
|-
| {{SVK}}
| [http://www.lacrosse.sk/ Slovak Lacrosse Federation]
|-
| {{ESP}}
| [http://www.spainlacrosse.org/ Asociación Española de Lacrosse]
|-
| {{SWE}}
| [http://www.lacrosse.se/ Sweden Lacrosse Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180312091712/http://www.lacrosse.se/ |date=2018-03-12 }}
|-
| {{SUI}}
| [http://www.swisslax.ch/ Swiss Lacrosse Federation]
|-
| {{THA}}
| [http://thailand.laxallstars.com/ Thailand Lacrosse Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330210226/http://thailand.laxallstars.com/ |date=2016-03-30 }}
|-
| {{TUR}}
| [http://www.turkeylacrosse.com/ Turkish Lacrosse Association]
|-
| {{USA}}
| [http://www.uslacrosse.org/ US Lacrosse]
|-
| {{WAL}}
| [http://welshlacrosse.co.uk/ Welsh Lacrosse Association]
|}

===Miembros afiliaos===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Nación
! Asociación/Federación
|-
| {{ARG}}
| [http://www.argentina-lacrosse.com.ar/ Asociación Arxentina de Lacrosse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819215902/http://www.argentina-lacrosse.com.ar/ |date=2016-08-19 }}
|-
| {{BEL}}
| [http://belgiumlacrosse.com/ Belgian Lacrosse Federation]
|-
| {{BUL}}
| [http://www.bulgarianlacrosse.org/ Bulgarian Lacrosse Federation]
|-
| {{COL}}
| [https://www.facebook.com/Colombia.Lacrosse Colombia Lacrosse]
|-
| {{CRC}}
| [https://twitter.com/LaxCostaRica Costa Rica Lacrosse Sporting Federation]
|-
| {{CRO}}
| [http://hrvatski-lacrosse.com/ Croatian Lacrosse Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428093006/http://hrvatski-lacrosse.com/ |date=2016-04-28 }}
|-
| {{EST}}
| [https://www.facebook.com/LAXEstonia/ Eesti Lacrossiliit]
|-
| {{GUA}}
| Lacrosse Guatemala
|-
| {{HAI}}
| {{Enllaz rotu|1=Fédération Haïtienne de Lacrosse |2=http://haitilacrosse.org/ |date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
|-
| {{HUN}}
| [http://lacrosse.uw.hu/index.html Hungarian Lacrosse Federation]
|-
| {{JAM}}
| [http://jamaicalacrosse.org/ Xamaica Lacrosse Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308010955/http://jamaicalacrosse.org/ |date=2018-03-08 }}
|-
| {{KEN}}
| [https://www.facebook.com/kenyalax/ Kenia Lacrosse Association]
|-
| {{MAS}}
| [http://malaysialacrosse.weebly.com/ Malaysia Lacrosse Association]
|-
| {{MEX}}
| [http://www.mexicolacrosse.mx/ Federación Mexicana de Lacrosse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716014516/http://www.mexicolacrosse.mx/ |date=2015-07-16 }}
|-
| {{PER}}
| [http://www.lacrosseperu.com/ Asociación Peruana de Lacrosse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309000248/http://lacrosseperu.com/ |date=2018-03-09 }}
|-
| {{PHI}}
| [http://www.philippineslacrosse.org/ Philippines Lacrosse Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911004145/http://www.philippineslacrosse.org/ |date=2016-09-11 }}
|-
| {{POL}}
| [http://lacrossepolska.com/en Polish Lacrosse Federation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904162445/http://lacrossepolska.com/en |date=2016-09-04 }}
|-
| {{POR}}
| [http://portugal-lacrosse.wixsite.com/portugal-lacrosse Portuguese Lacrosse Association]
|-
| {{RUS}}
| [http://russialacrosse.com/ Russia Lacrosse]
|-
| {{SRB}}
| [http://slf.rs/ Serbian Lacrosse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222145650/http://slf.rs/ |date=2018-02-22 }}
|-
| {{SIN}}
| [http://singaporelacrosse.com/ Lacrosse Association of Singapore]
|-
| {{SLO}}
| [http://www.lacrosse.si/ Slovenia Lacrosse]
|-
| {{TWN}}
| [http://www.taiwanlax.org/ Taiwan Lacrosse Association]
|-
| {{UGA}}
| [http://www.ugandalacrosse.net/ Uganda Lacrosse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831062616/http://www.ugandalacrosse.net/ |date=2016-08-31 }}
|}

===Naciones Emerxentes===
*{{Armenia}}
*{{BLZ}}
*{{Brasil}}
*{{CAM}}
*{{Chile}}
*{{ETH}}
*{{Grecia}}
*{{India}}
*{{Indonesia}}
*{{Irán}}
*{{NIR}}
*{{Islandia}}
*{{CYM}}
*{{LTU}}
*{{Luxemburgu}}
*{{NAM}}
*{{Paquistán}}
*{{Puertu Ricu}}
*{{Qatar}}
*{{Rumanía}}
*{{Sudáfrica}}
*{{UKR}}

==Torneos==
Unu de los oxetivos de la FIL ye entamar y coordinar les competiciones de lacrosse a nivel internacional en toles categoríes.
=== Competiciones masculines ===
&lt;center&gt;
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=80%
|- bgcolor=#006699 style=&quot;color:white;&quot;
!width=50%|'''Tornéu'''
!width=32%|Últimu tornéu !width=47%|Campeón
vixente
|- 
|[[Campeonatu Mundial de Lacrosse]] 
|{{bandera|EUA}} [[Campeonatu Mundial de Lacrosse de 2014|Estaos Xuníos 2014]]
|{{CAN}}
|-
|[[Campeonatu Mundial de Lacrosse Sub-19]] 
|{{bandera|Finlandia}} [[Campeonatu Mundial de Lacrosse Sub-19 de 2012|Finlandia 2012]]
|{{EUA}}
|-
|[[Campeonatu Mundial de Lacrosse Indoor]] 
|{{bandera|CZE}} [[Campeonatu Mundial de Lacrosse Indoor 2011|República Checa 2011]]
|{{CAN}}
|}
&lt;/center&gt;

=== Competiciones femenines ===
&lt;center&gt;
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=80%
|- bgcolor=pink style=&quot;color:black;&quot;
!width=50%|'''Tornéu'''
!width=32%|Últimu tornéu !width=47%|Campeón
vixente
|- 
|[[Campeonatu Mundial de Lacrosse femenín]] 
|{{bandera|CAN}} [[Campeonatu Mundial de Lacrosse Femenín de 2013|Canadá 2013]]
|{{EUA}}
|-
|[[Campeonatu Mundial de Lacrosse Sub-19]] femenín
|{{bandera|GER}} [[Campeonatu Mundial de lacrosse sub-19 femenín de 2011|Alemaña 2011]]
|{{EUA}}
|}
&lt;/center&gt;

==Ranking FIL==
La FIL tien un ranking mundial qu'actualiza dempués de cada competencia internacional.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=FIL|títulu=Ranking Mundial|url=http://filacrosse.com/world-rankings/|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130214044409/http://filacrosse.com/world-rankings/|fechaarchivu=2013-02-14}}&lt;/ref&gt; 
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|-
! Masculín !! Femenín !! Masculín Indoor !! Masculín Sub-19 !! Femenín Sub-19
|-
| Canadá || Estaos Xuníos || Canadá || Estaos Xuníos || Estaos Xuníos
|-
| Estaos Xuníos || Canadá || Confederación Iroquesa|| Canadá || Australia
|- 
| Confederación Iroquesa || Australia || Estaos Xuníos || Confederación Iroquesa || Canadá
|- 
| Australia || Inglaterra || República Checa || Inglaterra || Inglaterra
|- 
| Inglaterra || Gales || Inglaterra || Australia || Gales
|}
&lt;/center&gt;
== Referencies ==
{{llistaref}}


{{Tradubot|Federación Internacional de Lacrosse}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Entes rectores de lacrosse]]</text>
      <sha1>djwvum2rqxg8c1va8f8hxmpjjpkhlmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mellivora capensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113244</id>
    <revision>
      <id>4493333</id>
      <parentid>4301169</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6242" sha1="t0489xouwb3dfi310tq6v23533him2g" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| Ratel
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref =&lt;ref name = iucn&gt;{{IUCN |autor = Begg, K., Begg, C. &amp; Abramov, A. |añu = 2008 |versión = 2010.3 |títulu = Mellivora capensis |id = 41629 |consultáu = 17 de setiembre de 2010 }}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| subphylum = [[Vertebrata]]
| classis = [[Mammalia]]
| ordo = [[Carnivora]]
| familia = [[Mustelidae]]
| genus = '''Mellivora'''
| genus_authority = [[Gottlieb Conrad Christian Storr|Storr]], 1780
| species = '''M. capensis'''
| binomial = ''Mellivora capensis''
| binomial_authority = ([[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], [[1776]])
| subdivision_ranks = [[Subespecie|Subespecies]]
| subdivision = &lt;center&gt; Ver el testu |
range_map = Honey Badger area.png
| range_map_caption = Distribución del ratel
}}
El {{iniTaxon}} ye una [[especie]] de [[Mammalia|mamíferu]] [[Carnivora|carnívoru]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Mustelidae]] propiu d'[[África]], [[Oriente Mediu]] y el [[subcontinente Indiu]]. Ye la única especie de la so [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]].

== Carauterístiques ==
Ye de cuerpu allargáu y robezu. Suel midir unos 85&amp;nbsp;[[centímetru|centímetros]] de llargor y 30&amp;nbsp;centímetros d'altor. Un machu adultu llega a pesar 14&amp;nbsp;[[kg]]; les femes, pela so parte, nun algamar los 9&amp;nbsp;kg. Tien cabeza llarga, pates curties y fuertes, con deos provistos d'uñes sólides bien aptes pa escavar, y una curtia cola. La so pelame ye gris na cabeza, pescuezu, envés y cola. Les partes inferiores son casi negres, y ente dambes zones esiste una llinia bien clara, casi blanca.

== Distribución ==
Ta llargamente distribuyíu n'[[África]], atopándose na mayor parte del [[África subsaḥariana]] dende'l sur de [[Marruecos]] y [[Arxelia]] hasta [[Sudáfrica]].&lt;ref name = iucn/&gt; N'[[Asia]] atópase na [[Arabia|península arábiga]], [[Xordania]], [[Israel]], sur d'[[El Líbanu]], [[Iraq]], [[Irán]] occidental, [[Azerbaixán]], [[Turkmenistán]], [[Paquistán]], [[India]] y [[Nepal]].&lt;ref name = iucn/&gt;

== Dieta ==
La so dieta pasa dende grandes preses a, n'ocasiones, [[carnuezu]], anque'l so platu preferíu atopar estrozando [[truébanu|truébanos]]. La so costume d'escalar truébanos p'alimentase de [[miel]] llevó-yos a enfrentase colos [[Apicultura|apicultor]], que dacuando-yos disparen, pónen-yos trampes o los envelenen. Magar el so gustu pol miel ye principalmente [[carnívoru]] y taramia cualesquier animal, incluyendo [[royedores]], [[aves]], pequeños [[antílopes]], [[llagartos]], [[tortúes]], [[xaronques]], [[culiebres]] y [[invertebraos]]. Comen tamién alimentos [[vexetales]] como les bagues, raigaños y bulbos.&lt;ref name=DRR&gt;Rosevear, Donovan Reginald (1974). [http://ia341037.us.archive.org/1/items/carnivoresofwest00rose/carnivoresofwest00rose.pdf The Carnivores of West Africa]. London: Trustees of the British Museum (Natural History). ISBN 056500723x&lt;/ref&gt;

Pa cazar royedores como los [[Dipodinae|jerbos]] y esguiles de tierra, escaven les sos llurigues. Son capaces d'alimentase de [[Testudines|tortúes]], ensin dificultá, por cuenta de los sos poderosos quexales. Puede matar a les culiebres venenoses, como les [[cobra|cobres]], o les más grandes; rexistróse, por casu, como un ratel mató y comióse una [[Pythonidae|pitón]] de 3 [[Metru|m]] de llargor.&lt;ref name=DRR/&gt; Taramien toles partes de les sos preses, incluyendo la piel, pelo, plumes, carne y güesos, sosteniendo la so comida coles sos pates delanteres. Cuando busquen alimentos vexetales, llevanten piedres o ruempen la corteza de los árboles.&lt;ref name=DRR/&gt;

== Comportamientu ==
[[Ficheru:Prague ZOO - Mellivora capensis 1.jpg|thumb|left|Ratel nel [[Xardín zoolóxicu de Praga]].]]
Son famosos pola so durez, pero nun son indestruyibles, yá que [[Panthera leo|lleones]] y [[Panthera pardus|lleopardos]] cazar davezu. 

Los rateles son consideraos el &quot;paradigma de la ferocidá&quot;, yá que faen reflexu d'ella en cada actu, son aportunantes y resistentes una y bones nunca dexen escapar una presa.

En [[2002]] foi incluyíu nel [[Llibru Guinness de los récores]] como: ''&quot;most fearless animal in the world&quot;'' (l'animal más valiente del mundu).

{{clear}}
== Subespecies ==
Conócense 12 [[subespecie|subespecies]] de ratel:&lt;ref&gt;{{MSW3|id=14001293|heading={{Versalita|Species}} ''Mellivora capensis''}}&lt;/ref&gt;
{{llista de columnes|2|
* ''[[Mellivora capensis capensis]]''
* ''[[Mellivora capensis abyssinica]]''
* ''[[Mellivora capensis buechneri]]''
* ''[[Mellivora capensis concisa]]''
* ''[[Mellivora capensis cottoni]]''
* ''[[Mellivora capensis inaurita]]''
* ''[[Mellivora capensis indica]]''
* ''[[Mellivora capensis leuconota]]''
* ''[[Mellivora capensis maxwelli]]''
* ''[[Mellivora capensis pumilio]]''
* ''[[Mellivora capensis signata]]''
* ''[[Mellivora capensis wilsoni]]''
}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
{{Wikispecies}}
* [https://web.archive.org/web/20061103163612/http://mnmn.essortment.com/weaselfamily_rqsd.htm Información de rateles]
* [http://www.honeybadger.com Información y Semeyes]
* [https://web.archive.org/web/20060925073701/http://www.badgers.org.uk/badgerpages/honey-badger.html El melandru meleru]
* [http://www.archive.org/stream/mammalsofsov212001gept#page/1206/mode/2up ''Mellivora''] en &lt;small&gt;HEPTNER, V. G.; SLUDSKII, A. A.:&lt;/small&gt; ''&quot;[[Mammalia|Mammals]] of the [[Xunión Soviética|Soviet Union]]&quot;''. Vol. II, parte 1b:''&quot;[[Carnivora|Carnivores]] ([[Mustelidae]] and [[Procyonidae]])&quot;''. Vysshaya Shkola. [[Moscú]]. [[Añu 1967|1967]]. Ed. d'Estaos Xuníos de Robert S. Hoffmann; [[Añu 2001|2001]]. [[Smithsonian Institution]] Libraries y [[National Science Foundation]]. [[Washington D.C.]]. [[Facsímil]] electrónicu.
** [http://www.archive.org/stream/mammalsofsov212001gept#page/1210/mode/2up ''Mellivora capensis''] nel mesmu sitiu.


{{Tradubot|Mellivora capensis}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Mustelinae]]
[[Categoría:Carnívoros d'África]]
[[Categoría:Carnívoros d'Asia]]
[[Categoría:Animales descritos en 1776]]
[[Categoría:Xéneros monotípicos de mamíferos]]
[[Categoría:Especies descrites por Schreber]]
[[Categoría:Mamíferos de Qatar]]</text>
      <sha1>t0489xouwb3dfi310tq6v23533him2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Viverridae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113252</id>
    <revision>
      <id>4493327</id>
      <parentid>4431993</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Ortografía, enllaz internu.</comment>
      <origin>4493327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6570" sha1="b3xm9d0eo29sgts61s5mx4d8o70mn2j" xml:space="preserve">{{Ficha de taxón
| Viverridae
| image = Large Indian Civet, Viverra zibetha in Kaeng Krachan national park.jpg
| image_caption = Civeta india (''[[Viverra zibetha]]'')
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| subphylum = [[Vertebrata]]
| classis = [[Mammalia]]
| subclassis = [[Theria]]
| infraclassis = [[Placentalia]]
| ordo = [[Carnivora]]
| subordo = [[Feliformia]]
| familia = '''Viverridae'''
| familia_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1821
| subdivision_ranks = [[Subfamilia (bioloxía)|Subfamilies]]
| subdivision =&lt;center&gt;Ver el testu&lt;ref name=msw3/&gt;
}}

[[Imaxe:Palmenroller-drawing.jpg|thumb|200px]]
[[Imaxe:Genette-drawing.jpg|thumb|200px]]
[[Imaxe:AfricanCivet.jpg|thumb|200px]]

Los '''vivérridos''' ('''Viverridae''') son una [[familia (bioloxía)|familia]] de [[Mammalia|mamíferos]] [[Carnivora|carnívoros]] qu'inclúi a les '''civetas''', [[xineta|xinetes]] y especies allegaes.&lt;ref name=msw3&gt;''&quot;[[Mammal Species of the World]]&quot;'': [http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000270 Viverridae] en &lt;small&gt;'''WILSON, Don Y.; REEDER, Dee Ann M. (eds.):'''&lt;/small&gt; ''&quot;[[Mammalia|Mammal]] [[Especie|Species]] of the World: A [[Taxonomía|Taxonomic]] and [[Área bioxeográfica|Geographic]] Reference&quot;''. 3ª ed. [[Johns Hopkins University Press]]. [[Baltimore]]. [[Añu 2005|2005]]. ISBN 978-0-8018-8221-0. http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000270.&lt;/ref&gt; Son de cuerpu pequeñu y, na so mayoría, de vezos arbóreos. Paecer a los [[Felidae|gatos]], pero tienen el focicu más paecíu a les [[Herpestidae|mangosta]]s. El so llargor, escluyendo la so llarga cola, va de 40 &amp;nbsp;cm a 70&amp;nbsp;cm, y el so pesu permediu bazcuya ente 1&amp;nbsp;kg y 5&amp;nbsp;kg, anque los [[manturon]]es algamen los 13&amp;nbsp;kg.
 
'''Gatu civeta''' ye un términu imprecisu que s'usa pa munches criatures asemeyaes al gatu, como'l rintel o gatu civeta de Norteamérica (''[[Bassariscus astutus]]''), un [[Procyonidae|mapache]]; la civeta africana (''[[Civettictis civetta]]''); el gatu lleopardu asiáticu (''[[Prionailurus bengalensis]]'' — un auténticu gatu) y el gatu selvaxe africanu (''[[Felis silvestris lybica]]'' — otru gatu auténticu). El términu evitar pa nun confundise ente vivérridos y gatos.

En [[Sri Lanka]], les especies conócense como ''kalawedda'' pola comunidá de fala [[sinhala]]. Munchos usen los términos ''uguduwa'' y ''kalawedda'' indistintamente, anque aquel refier a la civeta de les palmeres más que al gatu civeta.

== Allugamientu ==
 
Los vivérridos son orixinarios de les rexones tropicales del Vieyu Mundu, toa [[África]], el sur del [[Mediterraneu]], [[Madagascar]], y la [[península Ibérica]]. Los sos hábitats preferíos: tierres inundables, sabanes, montes y, sobremanera, selves tropicales. Cola perda del so hábitat, vien considerar especies vulnerables d'estinción.

== Reproducción ==

Los apareyamientos asoceden mientres tol añu con xestaciones de 60 a 81 díes. Delles especies tienen dos críes per añu; polo xeneral, cada camada puede tener ente unu y seis cachorros. 

== Alimentación ==
Les civetas son [[omnívoru|omnívores]], y suplementan la so dieta carnívora (tamién [[carnuezu]]) con frutes, güevos y posiblemente raigaños.

== Carauterístiques ==
Alredor del anu, tienen unes bolses llenes de algalia, una sustancia untuosa, de golor fuerte pero prestosu, que s'utiliza como base en perfumería (arume de algalia).

== Clasificación ==
*'''Subfamilia''' ''[[Paradoxurinae]]''
**'''Xéneru''' ''[[Arctictis]]''
***''[[Arctictis binturong]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Arctogalidia]]''
***''[[Arctogalidia trivirgata]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Macrogalidia]]''
***''[[Macrogalidia musschenbroekii]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Paguma]]''
***''[[Paguma larvata]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Paradoxurus]]''
***''[[Paradoxurus hermaphroditus]]''
***''[[Paradoxurus jerdoni]]''
***''[[Paradoxurus zeylonensis]]'' 
*'''Subfamilia''' ''[[Hemigalinae]]''
**'''Xéneru''' ''[[Chrotogale]]''
***''[[Chrotogale owstoni]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Cynogale]]''
***''[[Cynogale bennettii]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Diplogale]]'' 
***''[[Diplogale hosei]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Hemigalus]]''
***''[[Hemigalus derbyanus]]'' 
*'''Subfamilia''' ''[[Prionodontinae]]''
**'''Xéneru''' ''[[Prionodon]]''
***''[[Prionodon linsang]]'' 
***''[[Prionodon pardicolor]]'' 
*'''Subfamilia''' ''[[Viverrinae]]''
**'''Xéneru''' ''[[Civettictis]]''
***''[[Civettictis civetta]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Genetta]]''
***''[[Genetta abyssinica]]'' 
***''[[Genetta angolensis]]'' 
***''[[Genetta bourloni]]''
***''[[Genetta cristata]]'' 
***''[[Genetta genetta]]'' 
***''[[Genetta johnstoni]]'' 
***''[[Genetta maculata]]''
***''[[Genetta pardina]]''
***''[[Genetta piscivora]]''
***''[[Genetta poensis]]''
***''[[Genetta servalina]]'' 
***''[[Genetta thierryi]]'' 
***''[[Genetta tigrina]]'' 
***''[[Genetta victoriae]]''
**'''Xéneru''' ''[[Poiana]]''
***''[[Poiana leightoni]]'' 
***''[[Poiana richardsonii]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Viverra]]''
***''[[Viverra civettina]]'' 
***''[[Viverra megaspila]]'' 
***''[[Viverra tangalunga]]'' 
***''[[Viverra zibetha]]'' 
**'''Xéneru''' ''[[Viverricula]]''
***''[[Viverricula indica]]''

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Viverridae}}

* [http://www.archive.org/stream/faunaibricamam00cabr#page/186/mode/2up Viverridae] (incluyendo [[Herpestidae]] como la [[subfamilia]] [http://www.archive.org/stream/faunaibricamam00cabr#page/196/mode/2up ''Mungosinae'']) en [http://www.archive.org/details/faunaibricamam00cabr &quot;Fauna ibérica; mamíferos&quot;]. [[Ángel Cabrera Latorre]]. [[Añu 1914|1914]]. [[Facsímil]] electrónicu.

;Inglés

{{wikispecies}}

* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4501152.stm Artículu] nel [http://news.bbc.co.uk/ sitio] de la ''[[British Broadcasting Corporation|BBC]]'': ''&quot;New [[Mammalia|mammal]] seen in [[Borneo]]&quot;''.

* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Viverridae.html ''Animal Diversity Web''.] [[Universidá de Michigan]].

* [http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=621757 ''ITIS''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828150403/http://www.itis.usda.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=621757 |date=2006-08-28 }} ([[Sistema Integráu d'Información Taxonómica]]).

* [http://www.straightdope.com/columns/010525.html Sobre les civetas] na [[Columna (prensa)|columna]] de prensa ''&quot;[[The Straight Dope]]&quot;''. 


{{Tradubot|Viverridae}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Viverridae| ]]</text>
      <sha1>b3xm9d0eo29sgts61s5mx4d8o70mn2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Farmacocinética</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113496</id>
    <revision>
      <id>4493132</id>
      <parentid>4465993</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55903" sha1="ecn2nxkdlsmix86hvhgy25a2p83pxww" xml:space="preserve">{{ficha xenérica}}
La '''farmacocinética''' ye la caña de la [[farmacoloxía]] qu'estudia los procesos a los qu'un [[fármacu]] ye sometíu al traviés del so pasu pol organismu. Trata de resolver qué asocede con un fármacu dende'l momentu nel que ye alministráu hasta la so total eliminación del cuerpu.

Pa ello, desenvolviéronse distintos modelos que simplifiquen los numberosos procesos que tienen llugar ente l'organismu y el fármacu. Entá cuando dientro de los mesmos el '''modelu policompartimental''' ye'l más próximu a la realidá, l'entueyu que trai fizo que sían los '''modelos monocompartimental''' y seya que non el '''bicompartimental''' los más usaos. Dende esos prismes, l'estudiu detalláu de los socesivos pasos que traviesa'l fármacu nel organismu, arrexuntar col acrónimu [[ADME|LADME]]:
* ''Lliberación'' del productu activu, 
* ''Absorción'' del mesmu, 
* ''Distribución'' pol organismu, 
* ''Metabolismu'' o inactivación, al ser reconocíu pol organismu como una sustancia estraño al mesmu, y 
* ''Escreción'' del fármacu o los residuos que queden del mesmu.

Estes distintes fases, impliquen l'usu y manexu de conceutos básicos pa entender la dinámica instaurada. Asina, les propiedaes de les sustancies qu'actúen como [[excipiente]]s, les carauterístiques de les [[membrana celular|membranes biolóxiques]] y la forma en que les sustancies pueden travesales, o les carauterístiques de les [[cinética enzimática|reaiciones enzimáticas]] que inactivan al fármacu, son de necesaria conocencia pa la correuta comprensión de la ''[[cinética]]'' del fármacu.

Toos estos conceutos pueden representase por aciu [[espresión matemática|fórmules matemátiques]] que tienen el so correspondiente [[representación gráfica d'una función|representación gráfica]]. D'esta manera puede conocese tantu les carauterístiques d'una [[molécula]], como la manera en que se va portar determináu fármacu conociendo dalgunes de les sos carauterístiques básiques. Asina, la conocencia del [[pKa]], el so [[biodisponibilidad]] o [[hidrosolubilidad]], empobina sobre la so capacidá d'absorción o distribución nel organismu.

Les gráfiques resultantes del estudiu d'un fármacu tienen valor trascendente n'aplicaciones na industria (cálculos de [[bioequivalencia]] nel diseñu de fármacos xenéricos, por casu) o na aplicación clínica de los conceutos farmacocinéticos. N'efeutu, la '''farmacocinética clínica''' aprove abondoses pautes d'actuación pal correutu manexu de los fármacos, buscando'l máximu d'efeutividá y utilidá pa los profesionales de la medicina humana y [[veterinaria]].

== Modelos farmacocinéticos ==
La resultancia final de los tresformamientos que sufre un fármacu nel organismu y les regles que les rixen, depende de la suma de múltiples factores davezu rellacionaos ente sigo. Coles mires de simplificar l'estudiu diseñaron modelos de funcionamientu basaos fundamentalmente na considerancia del organismu como compartimientos rellacionaos ente sigo. Conceptualmente, la propuesta más simple ye la considerancia homoxénea del organismu, cola esistencia d'un solu compartimientu. Esti '''modelu monocompartimental''' presupon que les concentraciones [[plasma sanguineu|plasmátiques]] del fármacu son fiel reflexu de les concentraciones n'otros fluyíos o texíos, y que la eliminación del fármacu ye direutamente proporcional a los niveles nel organismu del fármacu ([[cinética de primer grau]]).
[[Ficheru:Farmacocinética lineal.svg|thumb|250px|Hipótesis del trescurrir monocompartimental.]]

Sicasí, non siempres estos presupuestos recueyen con una fidelidá averada lo qu'asocede realmente nel organismu. Por casu, non tolos texíos presenten la mesma riqueza n'[[sangre|apurra sanguineu]], polo que nunos la distribución del fármacu va ser más lenta que n'otros. Amás, esisten dalgunos [[Texíu (bioloxía)|texíos]] (como por casu el texíu del [[celebru]]) que presenten una verdadera barrera a la llegada de los fármacos, que va ser saltada con mayor o menor facilidá dependiendo de les carauterístiques del fármacu. De cuenta que, calteniendo los otros condicionantes de proporcionalidad ente los distintos texíos y de la velocidá d'eliminación, l'organismu podría portase como dos compartimientos: unu al que podemos llamar '''compartimientu central''' que presenta una velocidá de distribución más elevada y constituyíu polos órganos y sistemes más intensamente irrigados y un '''compartimientu periféricu''' constituyíu polos órganos menos irrigados, quedando dellos texíos como'l celebru nuna posición variable según la facilidá que presente'l fármacu pa travesar la barrera que la dixebra del sangre.

Esti '''modelu bicompartimental''' va ser distintu considerando en cual compartimientu producir la eliminación. Lo más frecuente ye que la mesma prodúzase nel compartimientu central, yá que [[fégadu]] y [[reñón|reñones]] son órganos perbién irrigados. Sicasí, puede dase la situación de que la eliminación realizar dende'l compartimientu periféricu o inclusive dende dambos. Llogramos asina siquier tres variedaes de modelu bicompartimental, que sicasí sigue ensin esplicanos toles posibilidaes.&lt;ref name=&quot;Reverte&quot;&gt;Milo Gibaldi, Donald Perrier. ''Farmacocinética''Reverté 1982 pg 1-10. ISBN 84-291-5535-X, 9788429155358&lt;/ref&gt;

La realidá de que dalgunes de les enzimes responsables del metabolismu pueden enchese, o de la presencia d'un mecanismu d'eliminación activu independiente de la concentración del fármacu nel plasma, son factores que torguen l'aplicación del anterior modelu. Amás, la situación real ye que cada texíu presenta les sos propies carauterístiques de distribución y que nenguna d'elles ye puramente llinial. Si llamamos '''Vd&lt;sub&gt;F&lt;/sub&gt;''' al [[volume de distribución]] del fármacu nel organismu y '''Vd&lt;sub&gt;T&lt;/sub&gt;''' al volume de distribución del fármacu nun texíu dao, el primeru va venir dau pola ecuación que tenga en cuenta a tolos texíos qu'actúen de forma distinta, esto ye:
&lt;center&gt;&lt;math&gt;Vd_F = Vd_{T1} + Vd_{T2} + Vd_{T3} + ... + Vd_{Tn}\,&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

Preséntase asina un '''modelu policomportamental''', de numberoses curves que precisaría complicaes ecuaciones pal llogru d'una curva global. Ello ye que esisten complicaos [[Programa (computación)|programes informáticos]] pa dar respuesta a la mesma.&lt;ref name=&quot;Reverte&quot; /&gt; Respuesta que de toes formes nun ye entá la realidá por cuenta de la dificultá previa d'atopar los verdaderos valores de distribución del fármacu, yá que, como se va ver más palantre, inclusive'l mesmu conceutu de volume de distribución ye un conceutu relativu qu'ufierta namái un reflexu de la realidá. Poro, la eleición del modelu va depender de cuál sía'l qu'ufierta'l menor rangu d'error en función del tipu de fármacu implicáu.

=== Modelu monocompartimental ===
{{AP| Farmacocinética llinial}}
Conózse-y como ''farmacocinética llinial'' porque al graficar la rellación los distintos factores implicaos ([[dosis]], concentraciones nel [[plasma sanguineu]], eliminación, etcétera) la representación gráfica ye una [[recta]] o un aproximamientu a ella. Ye bien útil pa fármacos que se distribúin con rapidez dende'l plasma a otros fluyíos y texíos.

El cambéu de concentración respeuto al tiempu vien dau por C=Cinicial*Y^(-kelt) que si se representa lnC frente tiempu da llugar a una recta.

=== Modelos policompartimentales ===
{{AP|Farmacocinética non llinial}}
[[Ficheru:Farmacocinética no lineal.svg|thumb|200px| Gráfiques d'absorción y eliminación so un modelu de farmacocinética non llinial.]]
Al graficar la rellación ente los distintos factores, la imaxe resultante ye una [[curva]], siendo entós necesariu'l cálculu de determinaes árees so esa curva pa topar los resultaos a les interrellaciones presentaes. Por ello, estos modelos reciben tamién el nome de '''farmacocinética non llinial''', y básase de forma bien importante na [[cinética de Michaelis-Menten]].
Los '''factores de non linealidad''' d'una reaición, seríen, ente otros, los siguientes:
* Absorción polifásica: L'absorción del fármacu sigue siquier dos picos de máxima intensidá, colo que mediatiza la linealidad de la so llegada al plasma.
* La naturaleza del fármacu fai clara distinción ente texíos d'alta y baxa regación.
* [[Saturación]] enzimática: En fármacos nos que la so eliminación ye dependiente de la so biotransformación, al aumentar la dosis, les [[enzima|enzimes]] responsables de la so [[metabolismu]] encher y la concentración plasmática del fármacu aumenta desproporcionalmente, polo que la so depuración dexa de ser constante.
* Inducción o [[inhibidor enzimáticu|inhibición enzimática]]: Dellos fármacos tienen la capacidá de tornar o aguiyar el so propiu metabolismu, nuna reaición de retroalimentación. Tal ye'l casu de [[fluvoxamina]], [[fluoxetina]] y [[fenitoína]]. Al alministrar mayores dosis d'estes melecines, les concentraciones plasmátiques de fármacu ensin metabolizar aumenta y el [[Periodu de semidesintegración|tiempu mediu d'eliminación]] aumenta col tiempu. Por esa razón, pa fármacos con farmacocinética non llinial, ye necesariu afaer la [[posoloxía]] o réxime en casos d'amontar la dosis.
* El [[reñón]] establez mecanismos activos d'eliminación pa dellos fármacos, independientes de los niveles de concentración plasmática.

Como puede apreciase, la non linealidad puede venir determinada por razones qu'afecten a tola secuencia farmacocinética: absorción, distribución, metabolismu y eliminación.

== Biodisponibilidad ==
{{AP|Biodisponibilidad}}
A efeutos práuticos, defínese la biodisponibilidad d'un fármacu como la fraición del mesmu qu'algama la [[circulación sistémica]] del paciente. O dicho otra manera, el porcentaxe de fármacu qu'apaez en [[Plasma sanguineu|plasma]]. Dende esti prisma, l'alministración d'un fármacu por [[terapia intravenosa|vía intravenosa]] presentaría la mayor biodisponibilidad posible, polo que se considera la unidá (o'l 100%). A partir d'equí, la biodisponibilidad calcúlase comparando la vía a estudiar con al respeutive de la vía intravenosa («biodisponibilidad absoluta») o a un valor estándar d'otres presentaciones del fármacu n'estudiu («biodisponibilidad relativa»).

&lt;center&gt;&lt;math&gt;B_A = \frac{[ABC]_P . D_{IV}}{[ABC]_{IV} . D_P}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

&lt;br /&gt;

&lt;center&gt;&lt;math&gt;\mathit B_R = \frac{[ABC]_{A} . dosis_{B}}{[ABC]_{B} . dosis_{A}}&lt;/math&gt; &lt;/center&gt;

Conocida la biodisponibilidad d'un fármacu, vamos poder calcular qué cambeos hai que realizar nel so [[posoloxía]] p'algamar los niveles sanguíneos deseyaos. La biodisponibilidad ye pos una razón matemática individual pa cada fármacu qu'actúa sobre la dosis alministrada. Por aciu la fórmula &lt;math&gt;De = B . Da\,&lt;/math&gt; (onde ''De'' ye la [[Dosis efeutiva (Farmacoloxía)|dosis eficaz]], ''B'' la biodisponibilidad y ''Da'' la dosis alministrada) podemos calcular la cantidá de fármacu en plasma que realmente tien capacidá pa realizar el so efeutu.

Asina, si tenemos un fármacu que la so biodisponibilidad ye de 0,8 (o del 80%) y alminístrase una dosis de 100 mg, la ecuación resolveríase:

&lt;center&gt; ''De = 0,8 x 100 mg = 80 mg'' &lt;/center&gt;

Esto ye, de los 100 mg alministraos, son realmente 80 mg los que tienen la capacidá pa realizar el so efeutu farmacolóxicu.

[[Ficheru:Pill box with pills.JPG|thumb|200px|Distintes formes d'estruyíos, que traen distintos comportamientos farmacocinéticos dempués de la so alministración.]]
Esti conceutu depende d'otra serie de factores inherentes a cada fármacu, como son:&lt;ref name=&quot;Winter&quot;&gt;Michael Y. Winter, Mary Anne Koda-Kimple, Lloyd Y. Young, Emilio Pol Yanguas ''Farmacocinética clínica básica'' Edición Díaz de Santos, 1994 pg 8-14 ISBN 84-7978-147-5, 9788479781477&lt;/ref&gt;
* [[Forma galénica]]
* Forma química 
* [[Vía d'alministración]]
* Estabilidá 
* [[Metabolismu|Metabolización]]

Estos conceutos, que pueden trate refechamente nel artículu principal del epígrafe, pueden cuantificarse matemáticamente y de la mesma ser integraos pa llograr una ecuación matemática de los mesmos:

&lt;center&gt; &lt;math&gt;De = Q.Da.B\,&lt;/math&gt; &lt;/center&gt;,

onde '''Q''' sería la constante de pureza del fármacu.&lt;ref name=&quot;Winter&quot; /&gt;

&lt;center&gt;&lt;math&gt;Va = \frac{Da . B . Q}{\tau} &lt;/math&gt; &lt;/center&gt;

siendo &lt;math&gt;Va&lt;/math&gt; la velocidá d'alministración del fármacu y &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; la constante que representa la velocidá a la que'l fármacu absorbíu algama la circulación sistémica.

Finalmente, pola [[ecuación de Henderson-Hasselbalch]], y sabiendo el &lt;math&gt;pKa\,&lt;/math&gt; del fármacu ([[pH]] al cual presenta equilibriu ente les sos molécules ionizadas y non ionizadas), podemos calcular la cantidá de fármacu non ionizado, y, poro, la cantidá de fármacu oxetu de l'absorción:

&lt;center&gt;&lt;math&gt;pH = pKa + log \frac {B} {A}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

Cuando dos fármacos tienen la mesma biodisponibilidad dizse que son equivalentes biolóxicos o '''bioequivalentes'''. Esti conceutu de [[bioequivalencia]] ye importante porque na actualidá ye varar de midir pa l'autorización de los [[melecina xenérica|melecines xenériques]] en numberosos países.

== El acrónimu LADME ==
{{AP|ADME}}
Una vegada que'l fármacu entra en contautu col organismu, asoceden delles fases que se reconocen col acrónimu '''LADME''':
* [[Lliberación (farmacoloxía)|Lliberación]] de la sustancia activo, 
* [[Absorción (farmacoloxía)|Absorción]] de la mesma per parte del organismu 
* [[Distribución (farmacoloxía)|Distribución]] pol plasma y los distintos texíos, 
* [[Metabolismu|Metabolización]], ye dicir inactivación d'una sustancia xenobiótica y, finalmente, 
* [[Eliminación (farmacoloxía)|Escreción]] o eliminación de la sustancia o de los productos del so metabolismu.

Sicasí, munchos manuales engloban la primer fase dientro de la segunda, yá qu'en numberoses ocasiones alminístrase'l fármacu en forma de principiu activu, colo qu'ésta fase nun esiste. Otros falen d'una fase que engloba la distribución, metabolización y escreción que sería la fase de disposición». Finalmente tamién hai autores qu'inclúin l'aspeutu toxicológicu de cada fármacu no que se conocería como '''ADME-Tox''' o '''ADMET'''.

Caúna de les fases ta suxeta a les interaiciones físicu-químiques ente fármacu y organismu, que pueden espresase de forma matemática. La farmacocinética, pos, sofitar n'ecuaciones matemátiques que dexen predicir el comportamientu del [[fármacu]], y que dan cuenta, d'una forma preferente, de la rellación qu'esiste ente les concentraciones plasmátiques y el tiempu trescurríu dende l'alministración.

=== Lliberación ===
{{AP|Lliberación (farmacoloxía)}}
La '''lliberación''' ye'l primer pasu del procesu nel que la melecina entra nel cuerpu y llibera el conteníu del [[principiu activu]] alministráu. El fármacu tien de dixebrase del [[Vehículu (farmacéuticu)|vehículu]] o del [[excipiente]] col que foi fabricáu, y pa dellos autores entiende tres pasos: desintegración, disgregación y disolución. Faise una especial referencia a la ionización de les molécules del fármacu como factor limitante de l'absorción, por cuenta de les propiedaes de les membranes celulares qu'enzanquen el pasu al so traviés de molécules ionizadas. L'encamientu de mazcar los estruyíos o tabletas realizada por munchos profesionales anicia, precisamente, en facilitar esta fase, en concretu la disgregación.

Sía que non, ye necesariu recordar que les carauterístiques de los excipientes tienen un papel fundamental, yá que tienen como una de les sos funciones el crear l'ambiente fayadizo por que'l fármacu absuérbase correutamente. Ye por ello que melecines cola mesma dosis, pero de distintes marques comerciales pueden tener distinta [[bioequivalencia]], esto ye, algamen concentraciones plasmátiques distintes, y, por tanto, efeutos terapéuticos distintos.

==== Disolución ====
Nuna situación típica, al inxerir una tableta pasa pol [[esófagu]] al [[estómagu]]. Por razón de que l'estómagu tien un ambiente aguaciento, ye'l primer llugar onde la tableta va eslleise. La velocidá de disolución ye un elementu clave nel control de la duración del efeutu del [[fármacu]], y por ello, distintes formes del mesma melecina pueden tener los mesmos ingredientes activos, pero difieren na velocidá de disolución. Si alministra un fármacu so una forma galénica que nun ye rápido disuelta, el fármacu va absorbese más gradualmente nel tiempu, algamando una más llarga duración na so aición. La consecuencia ye una meyora na so [[complianza]], llogrando a última hora, que la melecina nun tenga que ser tomáu tan de cutiu. Amás, una forma de lliberación lenta va caltener concentraciones en rangos terapéuticos aceptables por un periodu más duraderu a diferencia de les presentaciones de lliberación rápida, que tienen picos de concentraciones plasmátiques más pronunciaos.

La velocidá de disolución describir pola [[ecuación de Noyes-Whitney]]:

&lt;center&gt;&lt;math&gt;\frac{dW}{dt} = \frac{DA(C_{s}-C)}{L}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

Onde:
* &lt;math&gt;\frac{dW}{dt}&lt;/math&gt; ye la velocidá de disolución.
* A ye l'[[área superficial]] del sólidu.
* C ye la concentración del sólidu nel mediu de disolución principal.
* &lt;math&gt;C_{s}&lt;/math&gt; ye la concentración del sólidu na capa d'espardimientu qu'arrodia al sólidu.
* D ye'l coeficiente d'espardimientu.
* L ye la grosez de la capa d'espardimientu.

Por cuenta de que les soluciones yá tán nun estáu disueltu, nun tienen necesidá de pasar por una etapa de disolución primero que s'empiece la so absorción.

==== Ionización ====
{{AP|Ionización}}
Les membranes celulares presenten una resistencia al pasu de molécules ionizadas cimera a la que presenta a les sustancies non ionizadas y liposolubles. Esti fechu ye d'importancia sobremanera con sustancies que son [[Anfótero|anfotéricamente]] débiles. El [[pH]] ácidu del [[estómagu]] y la posterior alcalinización del mesmu nel [[intestín]], modifiquen los graos d'ionización d'ácidos y bases débiles, dependiendo del [[pKa]] de cada sustancia.&lt;ref name=&quot;anestesia&quot;&gt;Simonetta Baroncini, Antonio Villani, Gianpaolo Serafini [https://books.google.com/books?id=PlWHnc1bU7IC Anestesia neonatal y pediátrica] (n'español). Publicáu por [[Elsevier]] España, 2006; páx.19. ISBN 84-458-1569-5&lt;/ref&gt; El pKa ye'l pH nel qu'una sustancia presenta un equilibriu ente les molécules ionizadas y les non ionizadas, y pal so cálculu ye importante considerar la [[ecuación de Henderson-Hasselbalch]].

=== Absorción ===
{{AP|Absorción (farmacoloxía)}}
L'absorción significa travesar dalgún tipu de barrera, distinta según la vía d'alministración usada, pero que n'últimu términu puede amenorgase al pasu de barreres celulares. O dichu d'otra forma, la interaición de la [[molécula]] con una [[membrana celular|membrana]] biolóxica, onde les carauterístiques fisicoquímiques, tantu del fármacu como de la membrana, van determinar la resultancia del procesu.

==== Membranes biolóxiques ====
{{AP|Membrana citoplasmática}}
[[Ficheru:Cell membrane drawing-es.svg|thumb|upright=1.2|Esquema d'una membrana celular.]]
Ye indispensable conocer la estructura de la [[membrana citoplasmática]] por cuenta de la so estrecha ya importante rellación cola farmacocinética, qu'implica'l pasaxe de les drogues al traviés de les membranes. La membrana citoplasmática consiste nuna capa bimolecular de lípidos, con molécules de proteínes entrepolaes, qu'adquier una espesura de 75 a 80 Å ([[angstrom]], [[Unidaes de llargor|unidá de llargor]]).&lt;ref name=&quot;Malgor&quot;&gt;Malgor - Valsecia ''Farmacoloxía xeneral: Farmacocinética.'' Disponible en [https://web.archive.org/web/20120907035648/http://med.unne.edu.ar/catedras/farmacologia/temes_farma/volume1/cap2_farmacocinet.pdf] Última visita'l 10 de xineru de 2009.&lt;/ref&gt;

Los [[fosfolípidos]] son responsables de les carauterístiques de [[permeabilidá]] de la membrana según eslabón importante na [[anabolismo|cadena anabólica]] de numberoses sustancies de defensa ([[prostaglandina|prostaglandines]], [[leucotrienos]],...). Suponen aproximao un 40% a 45% de los componentes de la membrana.

Pela so parte, les [[proteína|proteínes]] constitúin alredor del 50% de los constituyentes de les membranes, y dan-y la rixidez estructural necesaria a la mesma. Amás, pórtense como'l puntu d'entamu de les reaiciones a les molécules que lleguen hasta la membrana ([[Receptor celular|receptores]]), les metabolizan ([[enzima|enzimes]]), tresporten molécules en contra del [[gradiente de concentración]] a entrambos llaos de la membrana ([[Bomba (tresporte celular)|bomba]]s), o crean canales por onde puedan pasar éstes molécules ([[proteínes canal]]).

Finalmente, podemos atopar ente un 7% y un 10% de [[hidratos de carbonu]] ([[glucolípidos]] y [[glucoproteína|glucoproteínes]]) qu'actúen como modulador de les proteínes receptores.

El [[receptor celular]] ye'l puntu últimu del viaxe del fármacu destináu a llograr un efeutu sobre l'organismu humanu. De les complexes interrellaciones ente dambos encarga otra disciplina de la farmacoloxía: la [[farmacodinámica]].

==== Víes d'alministración ====
{{AP|Víes d'alministración de fármacos}}
Les barreres qu'hai de travesar y les carauterístiques de l'absorción de cada sustancia vienen determinaes por cual fuera la vía pola que llegó la mesma a entrar en contautu col organismu, o dichu otra manera, de cual seya la vía d'alministración. Equí va vese namái una curtia tabla de les distintes víes d'alministración, coles carauterístiques especiales en cada casu de cara a l'absorción.

La [[vía oral]] ye la vía encamentada pa humanos. Desafortunadamente, non tolos productos pueden afaese pal so usu per esta vía. Na vía oral el fármacu llega al organismu davezu dempués de la [[deglución]]. Una vegada nel estómagu, someter a les carauterístiques de los [[zusmiu gástrico|zusmios del mesmu]], que pola so acidez favorez enforma la ionización del fármacu, lo que fai que l'absorción seya difícil. Con too y con eso, nun son escasos los fármacos que s'absuerben a nivel de la mucosa gástrica: los bien liposolubles, como'l [[alcohol]] o ácidos débiles como los [[salicilatos]] o los [[barbitúricu|barbitúricos]] que presenten menores niveles d'ionización a [[pH]] baxu. Cuando llega'l fármacu al intestín delgáu camuda'l pH luminal y favorezse abondo l'absorción pasiva. Ello ye que práuticamente tolos fármacos, menos los [[ácidu|ácidos]] y [[Base (química)|bases]] fuertes, absorber a esti nivel. Amás, na mucosa intestinal hai numberosos mecanismos pa realizar procesos d'absorción en contra de [[gradiente]], anque difícilmente llógrense niveles plasmáticos abondos por que sían efeutivos. Esta falta d'absorción pa dellos fármacos aprovechar pa utilizalos a nivel llocal (como la [[neomicina]] o los [[llaxante]]s). Igualmente, pola so semeyanza estructural, utilízase esti efeutu p'alministrar fármacos que nun traviesen la piel y qu'actúen a nivel llocal, constituyendo lo que se conoz como vía dérmica o [[vía tópica]].

La [[vía parenteral]] ufierta induldables ventayes sobre la vía oral: dexa'l so usu en pacientes que nun pueden o nun deben [[deglución|deglutir]], dexa l'usu de sustancies [[polipéptido|polipeptídicas]] y otres que se inactivan polos zusmios gastrointestinales y eviten el primer pasu hepáticu. Sicasí precisa de presea pa la so realización y presenta inconvenientes como la [[infeición]] local, [[tromboflebitis]], [[neuralxa|neuralxes]], [[necrosis]] dérmiques, etc. Dende'l puntu de vista farmacodinámico, la principal ventaya ye la facilidá p'afaer la [[Dosis efeutiva (Farmacoloxía)|dosis eficaz]], una y bones la biodisponibilidad considerar del 100% na mayoría de los casos.

Al respeutive de la vía respiratoria'l so interés fundamental ye que brinda la posibilidá del usu de sustancies n'estáu gaseosu (cuasi puramente [[osíxenu]] o anestésicos xenerales). L'absorción sigue les lleis del intercambiu de gases a nivel alveolar y tien la ventaya de poner en disposición una gran superficie d'absorción.&lt;ref name=anestesia /&gt;

==== Carauterístiques de l'absorción ====
Hai que tener presente la esistencia d'una serie de factores que modifiquen l'absorción:
# ''Solubilidá'': l'absorción del fármacu ye más rápida cuando ta en solución aguacienta con al respeutive de si ta en solución oleosa, y, de la mesma, dambes son más rápides que la que presentaría en forma sólida.
# ''Cinética de disolución'' de la forma farmacéutica de la melecina. De la mesma depende la velocidá y la magnitú de l'absorción del principiu activu.
# ''Concentración del fármacu'': a mayor concentración, mayor absorción.
# ''Circulación nel sitiu d'absorción'': a mayor circulación, mayor absorción.
# ''Superficie d'absorción'': a mayor superficie, mayor absorción.

Teniendo en cuenta estos factores, los mecanismos polos cualos, independientemente de la vía usada, produzse l'absorción son los siguientes:

===== Absorción pasiva o espardimientu pasivu =====
[[Ficheru:Transporte de membrana.svg|thumb|350px| Mecanismos d'absorción.]]
El pasu de la sustancia implicada producir ensin gastu d'enerxía, a favor de [[gradiente]]s de concentración. Puede producise al traviés de la membrana puramente dicha o al traviés de ciertes proteínes que formen poros.
* '''Espardimientu simple''': depende del tamañu de les molécules, y puede realizase al traviés de la bicapa lipídica de la membrana o al traviés de los poros aguacientos constituyíos poles proteínes ensertes na mesma. Les sustancies non ionizadas tienen mayor facilidá pa la mesma, siguiendo la [[llei de Fick]], pola cual

&lt;center&gt;&lt;math&gt;Fluxu = \frac {(C_M - C_m) . S . P}{Y}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

Onde '''C''' representa les concentraciones a entrambos llaos de la membrana, '''S''' ye l'área d'interaición, '''P''' el coeficiente de permeabilidá y '''Y''' la espesura de la membrana. Ecuación d'onde se deduz que les sustancies tienden a ionizarse cuando'l mediu amuesa un pH contrariu a la so naturaleza.

* '''Espardimientu facilitáu''': deber a la presencia d'un gradiente a entrambos llaos de la membrana pa otres molécules que tienen la propiedá de xunise al fármacu y abasnar na so migración. Son les '''molécules facilitadoras''', ya inclúyense dientro del espardimientu pasivu por cuenta de que nun peracaben enerxía nel so trasiegu. Sicasí, a diferencia del espardimientu simple, esti mecanismu ye saturable, al depender del númberu de molécules facilitadoras.

===== Absorción activa o tresporte activu =====
El pasu de la sustancia implica un gastu enerxéticu en forma de molécules d'[[Adenosín trifosfato|ATP]]. Dexa l'absorción contra gradiente y depende tamién de les molécules facilitadoras, que nesta ocasión nun migren en función d'un gradiente, sinón gracies al gastu enerxéticu. Por tanto ye un mecanismu tamién saturable. Realizar por aciu les ''proteínes bomba'' de la membrana (ATP Binding Cassete), teniendo especial transcendencia la '''MDR1''' (del inglés MultiDrug Resistence tipu 1) qu'esporta un gran númberu de fármacos y ye factor clave de la resistencia de les célules canceroses a los [[quimioterápicos]].&lt;ref name=&quot;Raisman&quot;&gt;Raisman JS, Gonzalez, AM. ''Célula eucariota. Tresporte activu y pasivu''. Disponible en [https://web.archive.org/web/20090126015304/http://fai.unne.edu.ar/biologia/cel_euca/tresporte.htm#Tvesículas]. Última visita 10 xineru de 2009&lt;/ref&gt;

La [[endocitosis]] ye un mecanismu propiu de delles célules pol que por aciu la formación de visícules aniciaes a partir de la membrana citoplásmica, introducen na so interior sustancies esternes a elles. Ye un mecanismu que consume gran cantidá d'enerxía, pero tien la ventaya d'introducir grandes cantidaes de material al interior celular.

=== Distribución ===
{{AP|Distribución (farmacoloxía)}}
La distribución de los fármacos puede definise, ente otres formes, como la llegada y disposición d'un fármacu nos distintos texíos del organismu. Ye un procesu bien importante, por culpa de que, según la so naturaleza, cada texíu puede recibir cantidaes distintes del fármacu, que, amás, va pasar ellí tiempos variables.&lt;ref name=&quot;Carmine&quot;&gt;Carmine Pascuzzo Lima. ''Farmacocinética III:Distribución'' Disponible en [https://web.archive.org/web/20090306202042/http://www.geocities.com/carminepascuzzolima/FC_Distrib.PDF] Visitáu'l 10 de xineru de 2009&lt;/ref&gt;

A la de falar de la distribución, va haber que tener en cuenta los conceutos sobre compartimentación del organismu vistos nel apartáu de '''Modelos farmacocinéticos'''.

==== Factores qu'afecten la distribución ====
Son múltiples, pero siguiendo a Pascuzzo, los más importantes son los trés siguientes: los volúmenes físicos del organismu, la tasa d'estraición y la xunión a proteínes plasmátiques y, o, tisulares.

===== Volúmenes físicos del organismu =====
Esti conceutu ta rellacionáu cola multicompartimentalización. Considerando los fármacos como [[solutos]], los distintos texíos con especificidá del organismu van actuar como los [[solventes]] que van dar pie a les distintes concentraciones del fármacu. Asina, dependiendo de la naturaleza química d'ésti, va haber una especial predisposición de les sustancies liposolubles pola grasa corporal o de les hidrosolubles pol líquidu estracelular. Esti ''' [[volume de distribución]] ''' (Vd) d'un fármacu nel organismu ye tan solo aparente, pos conceptualmente tratar del volume necesario pa contener de forma homoxénea en tol organismu una cantidá determinada de fármacu, que vien dada pol nivel de la concentración del mesmu nel plasma. Dende'l puntu de vista físicu'l Vd vien determináu pola siguiente fórmula:
&lt;math&gt;Vd = \frac {Ab}{Cp}\,&lt;/math&gt;
onde &lt;math&gt;Ab&lt;/math&gt; ye la cantidá total de fármacu nel cuerpu y &lt;math&gt;Cp&lt;/math&gt; la concentración plasmática del mesmu.

Siendo la &lt;math&gt;Ab&lt;/math&gt; conocida, pos ye equivalente a la dosis de fármacu alministrada, la fórmula indícanos que la rellación esistente ente &lt;math&gt;Vd&lt;/math&gt; y la &lt;math&gt;Cp&lt;/math&gt; ye una rellación de proporcionalidad inversa. Esto ye, qu'a mayor &lt;math&gt;Cp&lt;/math&gt; menor &lt;math&gt;Vd&lt;/math&gt; y viceversa. O lo que ye lo mesmo, que los factores qu'aumenten la &lt;math&gt;Cp&lt;/math&gt; van menguar el valor del &lt;math&gt;Vd&lt;/math&gt;. Esto ponnos sobre la pista de la importancia de la conocencia de les concentraciones plasmátiques del fármacu y de los factores que lu modifiquen.

Aplicando a esta fórmula los conceutos aprendíos nel apartáu de la biodisponibilidad, podemos calcular la cantidá de fármacu a alministrar pa consiguir una determinada concentración de fármacu nel organismu ('''dosis de carga'''):

&lt;math&gt;Dc = \frac {Vd . Cp}{Da . B}&lt;/math&gt;

Esti conceutu tien interés clínicu, pos dacuando precisamos algamar una determinada concentración de fármacu que sabemos ye la óptima por que realice los sos efeutos nel organismu (casu de la dixitalización d'un paciente).

===== Tasa d'estraición =====
Referir a la proporción del fármacu que ye retiráu de la circulación per cada órganu, una vegada que'l fluxu sanguíneo haber fechu pasar al traviés de dichu órganu.&lt;ref name=&quot;Carmine&quot; /&gt;
Esti nuevu conceutu integra otros anteriores, una y bones la tasa d'estraición va depender de distintos factores:
* Carauterístiques del fármacu, ente elles el so pKa.
* Redistribución tisular: En dellos fármacos produz una distribución rápida ya intensa en determinaos texíos, hasta llegar al equilibriu cola concentración plasmática. Sicasí otros texíos más lentos siguen retirando fármacu del plasma, colo que la concentración nel primer texíu queda percima de la plasmática y por tanto sale fármacu del texíu escontra'l plasma. Esti fenómenu sigue asocediéndose mientres un tiempu hasta algamar l'equilibriu definitivu. Llograr por tanto dos concentraciones del fármacu nel texíu más sensible: una inicial más elevada y otra posterior consecuencia de la redistribución tisular.
* Diferencial de concentración colos texíos.
* Superficie d'intercambiu.
* Presencia de barreres naturales. Son torgues al espardimientu similares a les atopaes na absorción. Les más interesantes son:
** Permeabilidá de los llechos capilares, que nun ye igual en tolos texíos.
** Barrera hematoencefálica: ta alcontrada ente'l plasma sanguineu de los vasos cerebrales y l'espaciu estracelular del encéfalu. Enzanca la llegada de fármacos al mesmu.
** Barrera placentaria: na muyer embarazada, evita la llegada de gran cantidá de fármacos al fetu, que pudieren ser tóxicos pal mesmu.

===== Unión a proteínes plasmátiques =====
{{AP|Unión a proteínes plasmátiques}}
Dellos fármacos tienen la capacidá de xunise a distintos tipos de proteínes vehiculizadas nel plasma sanguineu. Esto ye de gran importancia yá que, como sabemos, namái'l fármacu que s'atopa esleíu nel plasma va ser capaz de pasar a los texíos. D'esta manera la unión del fármacu a les proteínes plasmátiques actúa como un reservorio del mesmu dientro del organismu y mengua les concentraciones finales nos texíos. La unión de fármacos y proteínes ye pocu específica y usualmente lábil y reversible, xeneralmente al traviés d'enllaces iónicos, pontes d'hidróxenu, [[fuercies de Van der Waals]] y, con menos frecuencia, [[enllaz covalente|enllaces covalentes]]. Esto implica qu'un fármacu puede ser movíu de la so unión a la proteína por otra sustancia (o otru fármacu) y que seya que non, la unión ta suxeta a [[saturación]]. Tamién, esiste un equilibriu ente'l fármacu llibre nel plasma y el xuníu a proteínes, polo que la proporción de fármacu xunío a les mesmes ye estable, independientemente de la so cantidá total nel plasma.

Por estudios realizaos in vitro en condiciones ideales, l'equilibriu ente la concentración plasmática y tisular del fármacu namái se ve alteriáu de forma significativa con índices de fixación a proteínes plasmátiques cimeres al 90%. A partir d'estos niveles produz un &quot;secuestru&quot; del fármacu que mengua la so presencia nos texíos per debaxo del 50% del total. Esto ye importante a la de considerar les interaiciones farmacolóxiques: un fármacu con un índiz de fixación a proteínes plasmátiques inferior al 90%, si ye movíu de la so unión a les proteínes por otru fármacu nun va aumentar significativamente la so presencia nos texíos. Otra manera, con índices d'unión a proteínes plasmátiques cimeres al 95%, pequeños desplazamientos pueden aniciar importantes cambeos de la concentración tisular y, por tanto, mayor riesgu de toxicidá por escesu del so efeutu nos texíos.

De les proteínes plasmátiques quiciabes les de más interés sían les [[albúmina|albúmines]], pola so cantidá y la so capacidá pa xunise a otres sustancies. Otres proteínes d'interés son les [[glicoproteína|glicoproteínes]], les [[lipoproteína|lipoproteínes]] y en menor midida les [[globulina|globulines]].

Como va poder entendese, situaciones clíniques que supongan cambéu de los niveles de proteínes plasmátiques (por casu [[hipoalbuminemia|hipoalbuminemies]] secundaries a procesos renales) pueden tener transcendencia nel efeutu y toxicidá d'un fármacu que presente índices d'unión a proteínes plasmátiques cimeres al 90% (ó 0,9).

=== Metabolismu o biotransformación ===
{{AP|Metabolismu|Citocromo P450|CYP3A4}}
Munchos fármacos son tresformaos nel organismu por cuenta de la aición d'[[enzima|enzimes]]. Esti tresformamientu, destinada a compensar el posible efeutu perxudicial d'una sustancia estraño al organismu, ye'l conceutu básicu del [[metabolismu xenobiótico]], siendo los fármacos les sustancies [[xenobiótica|xenobiótiques]] por excelencia.
[[Ficheru:Diagrama Metabolismo hepático.PNG|thumb|400px|Diagrama del metabolismu hepáticu de fase I y II.]]

El tresformamientu puede consistir na degradación ([[Amenorgamientu-oxidación|oxidación, amenorgamientu]] o [[hidrólisis]]), onde'l fármacu pierde parte de la so estructura, o na [[Síntesis química|síntesis]] de nueves sustancies col fármacu como parte de la nueva molécula ([[Conxugación (desambiguación)|conxugación]]). La oxidación realízase fundamentalmente poles [[isoenzima|isoenzimes]] del [[citocromo P450]] no que se conoz como [[metabolismu de fase I]]. La conxugación ye la fase fundamental del [[metabolismu de fase II]], pudiendo esistir una tercer fase o [[metabolismu de fase III]], carauterística de los organismos pluricelulares.

Nel humanu y na mayoría de los [[mamíferu|mamíferos]], el metabolismu de los fármacos realízase fundamentalmente a nivel del fégadu.
Como resultáu de la biotransformación llógrense nueves sustancies que reciben el nome de [[metabolitos]]. Los metabolitos pueden caltener la capacidá del fármacu orixinal pa exercer los sos efeutos, o bien vela menguada, aumentada o inclusive camudar los sos efeutos por otros distintos. Por ello fala de metabolitos activos, o inactivos. Inclusive, n'ocasiones el fármacu nun presenta actividá farmacolóxica dalguna, siendo dalgunu de los sos metabolitos los que realmente exercen la so actividá. Falar nesti casu de [[profármacos]], y un exemplu claro son dalgunes [[estatina|estatines]] ([[simvastatina]] y [[lovastatina]]). Evidentemente, los profármacos dependen del bon funcionamientu del metabolismu pa poder exercer de forma fayadiza los sos efeutos.

N'ocasiones los mesmos fármacos o dalgunos de los sos metabolitos son capaces de modificar la capacidá metabólica de les enzimes, aumentando o menguando la so actividá. Esta [[inducción enzimática|inducción]] o [[inhibición enzimática]] trai un ameyoramientu o empeoramientu de la depuración de los fármacos, y subsecuentemente un posible aumentu de la so toxicidá o bien un amenorgamientu del so efeutu. Esti fenómenu ye de gran trescendencia pa delles isoenzimes del [[citocromo p450]], siendo oxetu de continua investigación la determinación de los sustratos y de los inductores o inhibidores de les mesmes.

La dotación enzimática vien determinada de forma xenética, esistiendo distintos niveles d'actividá en función del [[xenotipu]]. Un exemplu son los '''acetiladores lentos''': suxetos que tienen una carga enzimática con menor capacidá pa la metilación, polo que nellos son más frecuentes les interaiciones y los casos de reaición adversa al fármacu. Estos son cuasi'l 90% de la población xaponesa, ente que ente los europeos o los africanos tán permediaos colos '''acetiladores rápidos'''. Otros exemplos pueden ser los '''metiladores rápidos''', '''entemedios''' o '''lentos'''.

La farmacocinética estudia los mecanismos por aciu los cualos prodúcense estos tresformamientos, los texíos en qu'asocede, la velocidá d'estos procesos y los efeutos de les mesmes drogues y les sos metabolitos sobre los mesmos procesos enzimáticos. A manera d'exemplu, vease la diagrama del metabolismu hepáticu de los fármacos.

=== Escreción ===
[[Ficheru:Nefron-ES.png|thumb|350px|Identificación del fluxu renal a lo llargo de la nefrona.]]
{{AP|Escreción}}
Los fármacos son esaniciaos del organismu inalteraos (molécules de la fraición llibre) o modificaos como metabolitos al traviés de distintes víes. El reñón ye'l principal órganu excretor, anque esisten otros, como'l [[fégadu]], la [[piel]], los [[pulmones]] o estructures [[glándula|glandulares]], como les [[glándula salival|glándules salivales]] y [[glándula llagrimal|llagrimales]]. Estos órganos o estructures utilicen víes determinaes pa espulsar el fármacu del cuerpu, que reciben el nome de '''víes d'eliminación''':
* [[Orina]], 
* [[Llárima|Llárimes]], 
* [[Sudu]]
* [[Cuspia (líquidu)|Cuspia]]
* [[Respiración]]
* [[Lleche materno]]
* [[Desfechu fecal|Fieces]]
* [[fiel]]

No que respecta al reñón, los fármacos son escretaos por [[filtración glomerular]] y por [[secreción tubular]] activa siguiendo los mesmos pasos y mecanismos de los productos del metabolismu entemediu. Asina, los fármacos que peneren pol [[Glomérulo renal|glomérulo]] sufren tamién los procesos de la [[reabsorción tubular]] pasiva. Por filtración glomerular solo esaníciense los fármacos o los metabolitos non amestaos a les proteiques plasmátiques (fraición llibre), y munchos otros (como los ácidos orgánicos) son secretados viviegamente. Nos túbulos [[Túbulo contorneado proximal|proximal]] y [[Túbulo contorneado distal|distal]] les formes non ionizadas d'ácidos o bases débiles son reabsorbidas pasiva y viviegamente. Cuando'l fluyíu tubular faise más alcalín, los ácidos débiles escrétense más fácilmente y esto mengua la reabsorción pasiva. Lo inverso asocede coles bases débiles. Por eso en delles intoxicaciones puede amontase la eliminación del fármacu tóxico, alcalinizando la orina y forzando la [[diuresis]].

N'otres ocasiones los fármacos son esaniciaos na fiel cola que lleguen hasta l'intestín. Ellí xúnense a la fraición ensin absorber del fármacu y esaníciense coles fieces o bien pueden sufrir un nuevu procesu d'absorción y ser esaniciaos finalmente pol reñón.

Les otres víes tienen poca transcendencia, salvu pa fármacos bien concretos, como la vía respiratoria pal alcohol o los gases anestésicos, anque nel casu de la lleche materno ye d'especial trescendencia. El [[Neonatu|naciellu]] presenta inda cierta inmadurez de fégadu o reñones y ye más sensible a los [[Reaición adversa a medicamentos|efeuto tóxicos del fármacu]]. Por ello hai que conocer qué fármacos pueden esaniciase al traviés de la [[lleche materno]] pa evitalos.

==== Parámetros farmacocinéticos de la escreción ====
La farmacocinética estudia la forma y velocidá de depuración de los fármacos y los sos metabolitos polos distintos órganos excretores, en rellación coles concentraciones plasmátiques del fármacu. Pa ello precisa de la definición operativa de dellos conceutos relativos a la escreción.

===== Semivida =====
{{AP|Semivida d'eliminación}}

La semivida plasmática o ''semivida d'eliminación'' ye'l tiempu necesariu pa esaniciar el 50% del fármacu del organismu. O bien, el tiempu que tarda la concentración plasmática del fármacu n'amenorgase a la metá de los sos niveles máximos.

===== Aclaramiento =====
{{AP|Depuración (medicina)}}
Al midir la concentración plasmática d'un fármacu antes de pasar por un órganu (sangre arterial) y dempués de pasar por él (sangre venoso) si atopa una diferencia de concentraciones puede deducise que l'órganu esanició una parte del fármacu, ''esclariando'' la concentración del mesmu. Dende esta óptica, considérase'l aclaramiento como'l volume plasmático llibre totalmente de fármacu per unidá de tiempu, polo que se mide n'unidaes de volume por unidaes de tiempu.
El aclaramiento, puede determinase d'una forma global («aclaramiento sistémico») o de forma individualizada pa cada vía (aclaramiento hepáticu, renal, etc.). La ecuación que recueye esti conceutu sería:

&lt;center&gt;&lt;math&gt;CL_o = Q \cdot \frac{(C_A - C_V)}{C_A}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

Onde &lt;math&gt;CL_o&lt;/math&gt; ye'l aclaramiento del órganu, &lt;math&gt;C_A&lt;/math&gt; la concentración plasmática en sangre arterial, &lt;math&gt;C_V&lt;/math&gt; la concentración plasmática en sangre venoso y &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; el fluxu sanguíneo del órganu.

Ye fácil entender que cada órganu va tener los sos condicionantes del aclaramiento, en función del so mecanismu d'aición pa realizar la depuración. No que respecta al «aclaramiento renal», vien determináu por factores como'l grau d'[[Unión a proteína plasmática|unión a proteínes plasmátiques]] del fármacu (namái se penerar el fármacu llibre), [[Enchíu|saturación]] de los tresportadores (la secreción activa depende de proteínes tresportadores, que son saturables), o'l númberu de [[nefrona|nefrones]] funcionantes (d'onde la importancia de situaciones como la [[insuficiencia renal]]).

Nel casu del [[fégadu]], el «aclaramiento hepáticu» ye frutu del metabolismu y por tanto ta determináu polos factores qu'alterien el mesmu según pola cantidá de [[hepatocitos]] funcionantes, lo que xustifica la importancia clínica de la [[insuficiencia hepática]].

===== Estáu d'equilibriu =====
L'estáu d'equilibriu o ''concentración estable'' ye aquél nel que los apurras plasmáticos de fármacu permediar cola eliminación del mesmu. Ye fundamental el so cálculu pa decidir el periodu ente dosis y la cantidá de fármacu en caúna d'elles, en tratamientos enllargaos.

===== Otros parámetros Otros parámetros d'interés y yá vistos son la biodisponibilidad o'l ''volume aparente de distribución''.

== Farmacocinética Clínica ==
[[Ficheru:Implicaciones terapéuticas farmacocinética lineal.svg|thumb|400px|Gráfica básica pa valorar les implicaciones terapéutiques de la farmacocinética.]]
La Farmacocinética Clínica resulta de l'aplicación direuta nos pacientes de les conocencies farmacocinéticos del fármacu en cuestión y de les carauterístiques de la población a la que pertenez (o puede adscribirse) el paciente en concretu.

Gracies a la Farmacocinética Clínica, por casu, rellanzóse l'empléu de [[ciclosporina]] como tratamientu [[inmunosupresor]] pa faer posible el tresplante d'órganos sólidos (como'l reñón), yá qu'en demostrándose primeramente les sos propiedaes terapéutiques refugóse práuticamente'l so usu pola [[nefrotoxicidad]] que provocaba en numberosos pacientes.&lt;ref&gt;R. García del Moral, M. Andújar y F. O'Valle {{enllace rotu|1=[http://www.revistanefrologia.com/mostrarfile.asp?ID=1566 Mecanismos de nefrotoxicidad por ciclosporina A a nivel celular] |2=http://www.revistanefrologia.com/mostrarfile.asp?ID=1566 |bot=InternetArchiveBot }} (artículu completu disponible n'español). NEFROLOGIA. Vol. XV. Suplementu 1, 1995. Consultáu 23 de febreru de 2008.&lt;/ref&gt; Una vegada que se comprobó que podía individualizase la [[posoloxía]] de la ciclosporina analizando les concentraciones plasmátiques de cada paciente ('''monitorización farmacocinética'''), la seguridá d'esti fármacu fixo posible gran cantidá d'abordaxes de tresplantes.

Clínicamente, la monitorización suel realizase por aciu la determinación de les concentraciones plasmátiques, yá que suel ser la determinación más accesible y fiable de les disponibles. Los principales criterios pa determinar les concentraciones plasmátiques d'un fármacu son:&lt;ref&gt;Joaquín Herrera Carranza [https://books.google.es/books?id=7Vw7a4wBzRgC Manual de farmacia clínica y Atención Farmacéutica] (n'español). Publicáu por Elsevier España, 2003; páx.159. ISBN 84-8174-658-4&lt;/ref&gt;
* Estrechu intervalu terapéuticu (intervalu ente les concentraciones tóxico y terapéutico)
* Alta toxicidá 
* Eleváu riesgu vital.

Dellos fármacos nos que s'encamienta la monitorización farmacocinética son:
{| {{tablaguapa}} width=100%

|colspan=4|&lt;center&gt;'''Fármacos con indicación de monitorización.'''
&lt;/center&gt;
|-
|
* [[Antiepilépticos]]
:+ [[Fenitoína]]
:+ [[Carbamazepina]]
:+ [[Acedu valproico]]
:+ [[Lamotrigina]]
:+ [[Etosuximida]]
:+ [[Fenobarbital]]
:+ [[Primidona]]
|
* Melecines cardioactivos
:+ [[Digoxina]]
:+ [[Lidocaína]]
|
* Melecines [[inmunosupresor]]es :+
[[Ciclosporina]]
:+ [[Tacrolimus]]
:+ [[Sirolimus]]
:+ [[Everolimus]]
:+ [[Micofenolato]]
|
* Melecines [[antibióticu|antibióticos]]
:+ [[Gentamicina]]
:+ [[Tobramicina]]
:+ [[Amikacina]]
:+ [[Vancomicina]]
|-
|
* Melecines [[broncodilatador]]es :+
[[Teofilina]]
|
* Melecines [[citostáticos]]
:+ [[Metotrexato]]
:+ [[5-Fluoruracilo]]
:+ [[Irinotecan]]

|* Melecines [[antiviral]]es (VIH)
:+ [[Efavirenz]]
:+ [[Tenofovir]]
:+ [[Ritonavir]]
|
* [[Factor de coagulación|Factores del cuayamientu]]
:+ [[Factor VIII de coagulación|Factor VIII]], :+
[[Factor IX]], :+
[[Factor VII]]a, :+
[[Factor XI]]
|-
|}

Unu de los grupos farmacolóxicos que más se desenvolvieron en rellación a les aplicaciones clíniques de la farmacocinética ye'l de los antibióticos, especialmente los aminoglucósidos y los glicopéptidos.
Dientro del primer grupu, munchos trabayos con fármacos como amikacina, gentamicina y tobramicina demostraron una clara rellación farmacocinético / farmacodinámica, llogrando optimizar los rexímenes de dosificación. Esto foi particularmente notable en pacientes críticos o nes llamaes poblaciones especiales (pacientes con insuficiencia renal, con carauterístiques fisiopatológicas qu'alterien parámetros farmacocinéticos d'estes drogues, vieyos, neños, neonatos, etc...).
Dientro del segundu grupu, la vancomicina continua siendo oxetu d'axustes d'esquemes de dosificación sobre la base de les concentraciones séricas que se cuantifican, especialmente en tiempu previu a una próxima alministración (valle), anque n'ocasiones tamién suel ser útil la concentración que se llogra una hora dempués de rematada'l fervinchu intravenosu d'una hora de duración (picu).&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Caceres Guido P.|títulu=POPULATION PHARMACOKINETICS OF GENTAMICIN IN FULL TERM NEONATES IN A INTENSIVE CARE UNIT: STANDARD VS ONCE-DAILY DOSING REGIMEN.|url=http://www.nature.com/pr/journal/v55/n3/full/pr200482a.html|fechaaccesu=18 de mayu de 2013|obra=Pediatric Research (Journal)|fecha=2004|idioma=inglés|cita=Pediatric Research (2004) 55, 528–535; doi:10.1203/00006450-200403000-00028}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Caceres Guido P et al títulu=Amikacin Once Daily Dose in Pediatric Cystic Fibrosis Patients ?|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/114/1/y111/reply|fechaaccesu=18 de mayu de 2013|obra=Pediatrics (Journal) - letter|fecha=2004|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
{{columnes}}
* [[Cinética enzimática]]
* [[Farmacodinámica]]
* [[Farmacometría]]
{{nueva columna}}
* [[Idiosincrasia (farmacoloxía)|Idiosincrasia farmacolóxica]]
* [[Interaición farmacolóxica]]
* [[Farmacia]]
{{nueva columna}}
* [[Bioequivalencia]]
* [[Melecines similares]]
* [[Modeláu PBPK]]
{{final columnes}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Referencies ==
# Alberts et al, ''Introducción a la Bioloxía Celular'', páx. 375-376, 2ª edición, Ed. Médica Panamericana #
Alberts et al, ''Bioloxía Molecular de la célula'', páx. 595, 4ª edición, Ed. Omega #
Armijo JA. 2003. ''Farmacocinética: Absorción, Distribución y Eliminación de los Fármacos''. En: Flórez J, Armijo JA, Mediavilla A, ''Farmacoloxía Humana'', 4ª edición. Masson. Barcelona. pp: 51-79.
# Balani SK, Miwa GT, Gan LS, Wu JT, Lee FW., ''Strategy of utilizing in vitro and in vivo ADME tools for lead optimization and drug candidate selection'', Curr Top Med Chem. 2005;5(11):1033-8.
# Beal, S.; Sheiner L.B. &quot;The NONMEM System&quot;. The American Statistician 34: 118–9. (1980). doi:10.2307/2684123.
# Cooper, ''La célula'', páx.470-471, 2ª edición, Ed. Marbán
# Covey TR, Lee ED, Henion JD &quot;High-speed liquid chromatography/tandem mass spectrometry for the determination of drugs in biological samples&quot;. Añal. Chem. 58: 2453–60. (October 1986). doi:10.1021/ac00125a022. PMID 3789400.
# Covey TR, JB Crowther, EA Dewey, JD Henion &quot;Thermospray liquid chromatography/mass spectrometry determination of drugs and their metabolites in biological fluids&quot;. Añal. Chem. 57 (2): 474–81. (February 1985). doi:10.1021/ac50001a036. PMID 3977076.
# Danielson P (2002). &quot;The cytochrome P450 superfamily: biochemistry, evolution and drug metabolism in humans&quot;. Curr Drug Metab 3 (6): 561-97. PMID 12369887.
# Davies K (1995). &quot;Oxidative stress: the paradox of aerobic life&quot;. Biochem Soc Symp 61: 1-31. PMID 8660387.
# Devlin, T. M. 2004. ''Bioquímica'', 4ª edición. Reverté, Barcelona. ISBN 84-291-7208-4
# Galvão T, Mohn W, de Lorenzo V (2005). &quot;Exploring the microbial biodegradation and biotransformation gene pool&quot;. Trends Biotechnol 23 (10): 497-506. PMID 16125262.
# Hsieh Y, Korfmacher WA &quot;Increasing speed and throughput when using HPLC-MS/MS systems for drug metabolism and pharmacokinetic screening&quot;. Current Drug Metabolism 7 (5): 479–89.(June 2006). PMID 16787157. Disponible en {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.bentham-direct.org/pages/content.php?CDM/2006/00000007/00000005/0004F.SGM. |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
# Janssen D, Dinkla I, Poelarends G, Terpstra P (2005). &quot;Bacterial degradation of xenobiotic compounds: evolution and distribution of novel enzyme activities&quot;. Environ Microbiol 7 (12): 1868-82. PMID 16309386.
# Kathleen Knights; Bronwen Bryant (2002). ''Pharmacology for Health Professionals''. Amsterdam: Elsevier. ISBN 0-7295-3664-5.
# King C, Rios G, Green M, Tephly T (2000). &quot;UDP-glucuronosyltransferases&quot;. Curr Drug Metab 1 (2): 143-61. PMID 11465080.
# Malcolm Rowland, Thomas N. Tozer. &quot;Farmacocinética clínica: Conceutos y Aplicaciones&quot;
# Pharmacokinetics. (2006). En ''Mosby's Dictionary of Medicine, Nursing, &amp; Health Professions''. Philadelphia, PA: Elsevier Health Sciences. Disponible en [http://www.credoreference.com/entry/6686418] Última visita 11, avientu de 2008, #
Sheehan D, Meade G, Foley V, Dowd C (2001). &quot;Structure, function and evolution of glutathione transferases: implications for classification of non-mammalian members of an ancient enzyme superfamily&quot;. Biochem J 360 (Pt 1): 1-16. PMID 11695986.
# Sheiner, L.B.; Beal, S.L., Rosenberg, B. Marathe, V.V. &quot;Forecasting Individual Pharmacokinetics&quot;. Clin. Pharmacol. Ther. 26: 294–305. (1979). PMID 466923.
# Sheiner, L.B.; Rosenberg, B., Marathe, V.V. &quot;Estimation of Population Characteristics of Pharmacokinetic Parameters from Routine Clinical Data&quot;. J. Pharmacokin. Biopharm. 5: 445–79. 1.997 doi:10.1007/BF01061728.
# Sies H (1997). &quot;Oxidative stress: oxidants and antioxidants&quot;. Exp Physiol 82 (2): 291-5. PMID 9129943.
# Singh SS., ''Preclinical pharmacokinetics: an approach towards safer and efficacious drugs'', Curr Drug Metab. 2006 Feb;7(2):165-82.
# Testa B, Krämer S (2006). &quot;The biochemistry of drug metabolism--an introduction: part 1. Principles and overview&quot;. Chem Biodivers 3 (10): 1053-101. PMID 17193224.
# Tetko IV, Bruneau P, Mewes HW, Rohrer DC, Fradadura GI., ''Can we estimate the accuracy of ADME-Tox predictions?,'' [http://dx.doi.org/10.1016/j.drudis.2006.06.013 Drug Discov Today]. 2006 Aug;11(15-16):700-7, [http://www.vcclab.org/~itetko/DDT.pdf pre-print].
# El to B, Weissman J (2004). &quot;Oxidative protein folding in eukaryotes: mechanisms and consequences&quot;. J Cell Biol 164 (3): 341-6. PMID 14757749.
# Vertuani S, Angusti A, Manfredini S (2004). &quot;The antioxidants and pro-antioxidants network: an overview&quot;. Curr Pharm Des 10 (14): 1677-94. PMID 15134565.

== Enllaces esternos ==
* http://www.pharmer.com Pharmaceutical
* http://www.pkwiki.com
* {{Enllaz rotu|1= |2=http://vam.anest.ufl.edu/deamos/onecompbolus.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* http://www.thermo.com/pkpd {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724022516/http://www.thermo.com/pkpd |date=2008-07-24 }}
* http://www.biokinetica.pl {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915211750/http://biokinetica.pl/ |date=2017-09-15 }}
* http://www.biokinetica.pl/farmakokinetyka.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713040747/http://www.biokinetica.pl/farmakokinetyka.pdf |date=2017-07-13 }}
* {{enllaz rotu|1=http://cti.itc.virginia.edu/~cmg/Demo/scriptFrame.html |2=http://cti.itc.virginia.edu/~cmg/Demo/scriptFrame.html |bot=InternetArchiveBot }}

{{Tradubot|Farmacocinética}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Farmacocinética|Farmacocinética]]
[[Categoría:Farmacoloxía]]</text>
      <sha1>ecn2nxkdlsmix86hvhgy25a2p83pxww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fenol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113762</id>
    <revision>
      <id>4493144</id>
      <parentid>4441997</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7806" sha1="haticygmfzdbblmzd6wnl8iftb1r6l5" xml:space="preserve">{{Ficha de compuestu químicu |nome=
Fenol
|imaxe=Phenol chemical structure ye.svg
|tamañu d'imaxe = 200px
|pie d'imaxe = Estructura química del fenol.
|estáu=Sólidu|apariencia=Blanco-incoloru |fórmula1=[[Grupu fenilo|C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]][[Grupu hidroxilo|OH]]
o [[Grupu fenilo|φ]][[Grupu hidroxilo|OH]]
|fórmula2=Ver imaxe.
|fórmula3=[[Carbonu|C]]&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;[[Hidróxenu|H]]&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;[[Osíxenu|O]]
|CAS=108-95-2
|RTECS=SJ3325000
|masa=94.11
|dens2=1.07
|PFC=40.5|PEC=181.7
|pKa=9.95
|sol=8.3 g/100 ml (20&amp;nbsp;°C)
|mdipolar=1.7
|SGA = [[Ficheru:GHS-pictogram-acid.svg|70px|GHS05 - Corroyente|alt=GHS-pictogram-acid.svg]] [[Ficheru:GHS-pictogram-skull.svg|70px|GHS06 - Toxicidá aguda (categoríes 1ª, 2ª y 3ª)|alt=GHS-pictogram-skull.svg]] [[Ficheru:GHS-pictogram-silhouette.svg|70px|GHS08 - Peligrosu pal cuerpu, sensibilizante respiratoriu, mutágeno, carcinóxenu, reprotóxico|alt=GHS-pictogram-silhouette.svg]]
}}

El '''fenol''' (tamién llamáu acedu carbólico, acedu fénico, alcohol fenílico, acedu fenílico, fenilhidróxido, hidratu de fenilo, oxibenceno o hidroxibenceno) na so forma pura ye un sólidu cristalín de color blancu-incoloru a temperatura ambiente. El so [[fórmula química]] ye C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;O, y tien un [[puntu de fusión]] de 43&amp;nbsp;[[Grau Celsius|°C]] y un [[puntu de bullidura]] de 182&amp;nbsp;°C. El fenol ye conocíu tamién como acedu fénico, que la so [[Constante de disociación aceda|Ka]] ye de 1,3×10&lt;sup&gt;−10&lt;/sup&gt;. Puede sintetizase por aciu la [[oxidación]] parcial del [[bencenu]].

== Historia ==
El fenol foi afayáu en 1834 por [[Friedrich Ferdinand Runge]], que lo estraxo (en forma impura) a partir del [[alquitrán de hulla]].&lt;ref&gt;[http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=wu.89048351654;view=1up;seq=81 &quot;Ueber einige Produkte der Steinkohlendestillation&quot; (On some products of coal distillation), ''Annalen der Physik und Chemie'', '''31''' : 65-78. On page 69 of volume 31, Runge names phenol &quot;Karbolsäure&quot; (coal-oil-acid, carbolic acid). Runge characterizes phenol in: F. F. Runge (1834)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=wu.89048351654#page/308/mode/1up &quot;Ueber einige Produkte der Steinkohlendestillation,&quot; ''Annalen der Physik und Chemie'', '''31''' : 308-328. F. F. Runge (1834)]&lt;/ref&gt; Runge llamó al fenol &quot;Karbolsäure&quot; (carbón-aceite-acedu, l'ácidu carbólico). L'alquitrán de hulla caltúvose como fonte primaria hasta'l desenvolvimientu de la industria petroquímica. En 1841, el químicu francés [[Auguste Laurent]] llogró fenol en forma pura.&lt;ref&gt;[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k347443/f194.image &quot;Mémoire sur le phényle et ses dérivés&quot; (Memoir on benzene and its derivatives), ''Annales de Chimie et de Physique'', series 3, '''3''' : 195-228. On page 198, Laurent names phenol &quot;hydrate de phényle&quot; and &quot;l'acide phénique&quot;, Auguste Laurent (1841)]&lt;/ref&gt;

En 1836, Auguste Laurent acuñó'l nome de &quot;phène&quot; pal bencenu;&lt;ref&gt;Auguste Laurent (1836) &quot;Sur la chlorophénise et les acides chlorophénisique et chlorophénèsique,&quot; ''Annales de Chemie et de Physique'', vol. 63, páxs. 27–45, see [https://books.google.com/books?id=Lx0AAAAAMAAJ&amp;pg=PA44 p. 44]: Je donne le nom de phène au radical fondamental des acides précédens (φαινω, j'éclaire), puisque la benzine se trouve dans le gaz de l'éclairage. (I give the name of &quot;phène&quot; (φαινω, I illuminate) to the fundamental radical of the preceding acid, because benzene is found in illuminating gas.)&lt;/ref&gt; esta ye'l raigañu de la pallabra &quot;fenol&quot; y &quot;[[fenilo]]&quot;. En 1843, el químicu francés [[Charles Frédéric Gerhardt|Charles Gerhardt]] acuñó'l nome de &quot;phénol&quot;.&lt;ref&gt;Gerhardt, Charles (1843) [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uva.x002489028;view=1up#page/215/mode/1up &quot;Recherches sur la salicine,&quot;] ''Annales de Chimie et de Physique'', series 3, '''7''' : 215-229. Gerhardt coins the name &quot;phénol&quot; on page 221.&lt;/ref&gt;

== Llogru ==
Industrialmente llograr por aciu oxidación (con aire) de [[cumeno]] (isopropilbenceno) a [[hidroperóxido de cumeno]], que darréu, en presencia d'un ácidu, biforcar en fenol y [[acetona]], que se dixebren por [[destilación]].

== Usos ==
El fenol úsase principalmente na producción de resines fenólicas. Tamién s'usa na manufactura de [[nylon]] y otres fibres sintétiques. El fenol ye bien utilizáu na industria químico, farmacéutica y clínica como un potente [[fungicida]], [[bactericida]], [[sanitizante]], [[antiséptico]] y [[desinfestante]], tamién pa producir agroquímicos, bisfenol A (materia primo pa producir resines epoxi y policarbonatos), nel procesu de fabricación d'[[acedu acetilsalicílico]] (aspirina) y en preparaciones médiques como enxagües bucales y pastillas pal dolor de gargüelu.

=== Na medicina ===
L'ácidu fénico foi utilizáu como [[antiséptico]] pol médicu ciruxanu [[Joseph Lister]], creador del métodu antiséptico, sicasí esta sustancia agafaba la piel del enfermu y del ciruxanu, y foi sustituyíu más tarde por aceite fénico. Anguaño ta en desusu.&lt;ref&gt;DR. CLAUDE D'ALLAINES. Historia de la ciruxía|Prensa Universitaria de Francia 1967 |Trad. Felipe Cid&lt;/ref&gt; Na actualidá sigue utilizándose como [[cauterizador]] en ciertos procedimientos como la matriceptomía por onicocriptosis.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=Sardi B.|nome=José R.|títulu=Onicocriptosis: (Uña encarnada)|publicación=Revista Dermatoloxía Venezolana|añu=1996|volume=34|númberu=2|páxines=57-60|url=http://svdcd.org.ve/revista/1996//02/DV-2-1996%20-Onicocriptosis.pdf|fechaaccesu=31 de mayu de 2012.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127164521/http://svdcd.org.ve/revista/1996/02/DV-2-1996%20-Onicocriptosis.pdf|archivedate=2022-01-27}}&lt;/ref&gt;

Otros usos de los fenoles son: [[desinfestante]]s (fenoles y [[cresol]]es), preparación de [[resina|resines]] y [[polímeru|polímeros]], preparación del [[acedu pícrico]], usáu na preparación d'[[esplosivu|esplosivos]], síntesis de l'[[aspirina]] y d'otros [[melecina|melecines]].

== Riesgos ==
El fenol se evapora más amodo que l'[[agua]] y una pequeña cantidá puede formar una solución con agua. Puede detectase el sabor y el golor del fenol a niveles más baxos que los asociaos con efeutos nocivos. El fenol engáfase fácilmente, ye corroyente y los sos gases son esplosivos en contautu con fueu.

De ser inxeríu n'altes concentraciones, puede causar envelenamientu, vultures, decoloración de la piel ya irritación respiratoria. Yera la sustancia utilizada nos campos de concentración nazis dende agostu de 1941 pa disponer de les llamaes &quot;inyeiciones letales&quot; (inyeición de fenol de 10&amp;nbsp;cm³). Desafortunadamente ye unu de les principales refugayes d'industries carboníferes y petroquímiques; de resultes el fenol entra en contautu con cloru en fontes d'agua trataes pa consumu humanu, y forma compuestos fenilclorados, bien solubles y citotóxicos pola so facilidá pa travesar membranes celulares.

== Ver tamién ==
* [[Fenoles (metabolitos secundarios de les plantes)]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Phenol}}
* {{Enllaz rotu|1=ATSDR n'Español - ToxFAQs™ pa fenol. |2=http://www.atsdr.cdc.gov/es/toxfaqs/ye_tfacts115.html |date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Enllaz rotu|1=ATSDR n'Español - Resume de Salú Pública pa fenol. |2=http://www.atsdr.cdc.gov/es/phs/ye_phs115.html |date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.insht.es/InshtWeb/Conteníos/Documentacion/FichasTecnicas/FISQ/Ficheros/0a100/nspn0070.pdf Institutu Nacional de Seguridá ya Hixene nel Trabayu d'España - Ficha internacional de seguridá química del fenol]


{{Tradubot|Fenol}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fenoles| ]]
[[Categoría:Ciencia y teunoloxía d'Alemaña]]</text>
      <sha1>haticygmfzdbblmzd6wnl8iftb1r6l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fatiga de materiales</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114063</id>
    <revision>
      <id>4493134</id>
      <parentid>4465996</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18114" sha1="2xkegn6rtxzpjz9io151nsxy16xhlee" xml:space="preserve">{{ficha xenérica}}
[[Ficheru:Comet 1 G-ALYP - wreckage recovered png.png|thumb|400px|Reconstrucción de los fragmentos del avión [[de Havilland DH.106 Comet]], desintegráu nel aire con fatales consecuencies en 1954 mientres el [[Vuelu 781 de BOAC]], por cuenta de un problema de fatiga de materiales. En color gris, les pieces recuperaes. La flecha indica'l puntu onde s'empecipió'l frayatu que causó'l desastre.]]

N'[[inxeniería]] y, cuantimás, en [[ciencia de los materiales]], la '''fatiga de materiales''' referir a un fenómenu pol cual el frayatu de los materiales so cargues dinámiques cícliques produzse más fácilmente que con cargues estátiques. Anque ye un fenómenu que, ensin definición formal, yera reconocíu dende l'antigüedá, esti comportamientu nun foi d'interés real hasta la [[revolución industrial]], cuando, a mediaos del [[sieglu XIX]] empezar a producir les fuercies necesaries pa provocar el frayatu de los materiales con cargues dinámiques bien inferiores a les necesaries nel casu estáticu; y a desenvolver métodos de cálculu pal diseñu de pieces confiables. Esti nun ye'l casu de materiales d'apaición recién, pa los que ye necesaria la fabricación y l'ensayu de prototipos.
# Denomináu '''ciclu de carga repitida''', los máximos y mínimos son asimétricos con respectu al nivel cero de carga.
# Aleatoriu: el nivel de tensión puede variar al azar n'amplitú y frecuencia.

L'amplitú de la tensión varia alredor d'un valor mediu, el permediu de les tensiones máxima y mínima en cada ciclu:

::&lt;math&gt;\sigma_{m} = \frac {\sigma_{\max} + \sigma_{\min}}{2}&lt;/math&gt;

L'intervalu de tensiones ye la diferencia ente tensión máximo y mínima

::&lt;math&gt;\sigma_{r} = \sigma_{\max} - \sigma_{\min} \ &lt;/math&gt;

L'amplitú de tensión ye la metá del intervalu de tensiones

::&lt;math&gt;\sigma_{a} = \frac {\sigma_{\max} - \sigma_{\min}}{2} = \frac {\sigma_{r}} {2}&lt;/math&gt;

El cociente de tensiones '''R''' ye'l cociente ente les amplitúes mínima y máxima

::&lt;math&gt;R = \frac {\sigma_{\min}}{\sigma_{\max}}&lt;/math&gt;

Por convención, los esfuercios a traición son positivos y los de compresión son negativos. Pal casu d'un ciclu con inversión completa de carga, el valor de '''R''' ye igual a -1.

== Curva S-N ==
[[Ficheru:Curva wohler.jpg|thumb|Curva '''S-N''' representativa.]]

La curva s-n, tamién llamada curva de '''[[Friedrich Wöhler|Wöhler]],''' llógrense al traviés d'una serie d'ensayos onde una [[probeta (mecánica)|probeta]] del material someter a tensiones cícliques con una amplitú máxima relativamente grande (aproximao 2/3 de la resistencia estática a [[traición]]). Cúntense los ciclos hasta frayatu. Esti procedimientu repitir n'otres probetas a amplitúes máximes decrecientes.

Los resultaos representar nuna diagrama de tensión, '''S''', frente al llogaritmu del númberu '''N''' de ciclos hasta'l frayatu pa caúna de les probetas. Los valores de '''S''' tómense de normal como amplitúes de la [[Tensión mecánico|tensión]] &lt;math&gt;\sigma_{a} \ &lt;/math&gt;.

Pueden llograse dos tipos de curves '''S-N'''. A mayor tensión, menor númberu de ciclos hasta frayatu. En delles aleaciones ferriales y n'aleaciones de titaniu, la curva '''S-N''' faise horizontal pa valores grandes de '''N''', esto ye, esiste una [[Tensión mecánico|tensión]] llende, denomada [[llende de fatiga]], per debaxo del cual el frayatu por fatiga nun va asoceder.
[[Ficheru:BrittleAluminium320MPa S-N Curve.svg|thumb|left|Curva '''S-N''' d'un [[Aluminiu]] fráxil, puede reparase cómo la curva escai y tiende a escayer hasta llegar a frayatu.]]

Suel dicise, de manera bien superficial, que munches de les aleaciones non ferriales ([[aluminiu]], [[cobre]], [[magnesiu]], etc.) nun tienen un [[llende de fatiga]], yá que la curva S-N sigue escayendo al aumentar '''N'''. Según esto, el frayatu por fatiga va asoceder independientemente de la magnitú de la tensión máximo aplicada, y por tanto, pa estos materiales, la respuesta a fatiga especificar por aciu la resistencia a la fatiga que se define como'l nivel de tensión que produz el frayatu dempués d'un determináu númberu de ciclos. Sicasí, esto nun ye exactu: ye inocente creer qu'un material va romper al cabu de tantos ciclos, nun importa cúan ridículamente pequeña seya la tensión presente.

En cierto, tou material cristalino (metales,...) presenta una llende de fatiga. Asocede que pa materiales como la mayoría de los férricos, dichu llende suel asitiase na redolada del millón de ciclos (pa ensayos de probeta rotatoria), pa tensiones internes que ronden 0,7-0,45 vegaes la llende elástica del material; ente que para aquellos que se dicen ensin llende de fatiga, como l'aluminiu, dase inclusive pa tensiones bien baxes (nel alumnio, de 0,1-0,2 vegaes dichu llende), y apaez a ciclos bien elevaos (nel aluminiu puede algamar los mil millones de ciclos; nel titaniu pueden ser, según aleaciones, cien millones de ciclos o inclusive, escepcionalmente'l billón de ciclos). Como polo xeneral nun se diseñen máquines nin elementos de manera que les máximes tensiones sían de 0,1-0,2 vegaes la llende elástica del material, pos nesi casu taríen esbardiándose bona parte de les capacidaes mecániques del material, y como tampoco se suel diseñar asumiendo valores de vida percima del millón de ciclos, na práutica esti tipu de materiales nun van poder presentar la so llende de fatiga, anque sí lo tienen. 

Esti tracamundiu surde de la mesma naturaleza de les curves S-N de Wöhler, que fueron concebíes nel sieglu XIX pa los [[aceru|aceros]]. Al ampliase'l tipu de materiales metálicos avezaos n'inxeniería, los mesmos conceutos y les mesmes curves treslladar a otros metales que'l so comportamientu a fatiga ye esencialmente distinta (ello ye que ye una carauterística propia de la fatiga la gran variabilidá de comportamientos que presenta nos distintos tipos de materiales). Y como quiera que l'aceru foi y ye la piedra angular de la inxeniería, interesaba comparar les propiedaes de los demás metales con respectu al mesmu: ye y yera común que, al ensayar materiales, los ensayos suspendiérense una vegada superáu'l millón de ciclos, considerando que nun interesaba carauterizar materiales percima d'esa llende temporal.

[[Ficheru:Fatiga.jpg|thumb|Resistencia a la fatiga pa diversos materiales.]]
Otru parámetru importante que caracteriza'l comportamientu a fatiga d'un material ye la '''vida a fatiga''' N&lt;sub&gt;f&lt;/sub&gt;. Ye'l númberu de ciclos pa producir un frayatu a un nivel especificáu de tensiones.

Amás, la conocencia del comportamientu a fatiga nun ye igual en tolos materiales: el material meyor conocíu, más ensayáu y más fiable tocantes a predicciones a fatiga ye la familia de los aceros. D'otros materiales metálicos d'usu común como l'aluminiu, el titaniu, aleaciones de cobre, níquel, magnesiu o cromu, dispónse de menos información (decreciente esta cola novedá de l'aleación), anque la forma de los criterios de cálculu a fatiga y de les curves S-N paez regular, y ye paecida a la de los de los aceros, y considérase que la so fiabilidá ye alta. Pa materiales cerámicos, otra manera, dispónse de bien poca información, y ello ye que l'estudiu de la fatiga nellos y en [[polímeru|polímeros]] y [[materiales compuestos]] ye una tema d'ingriente investigación actual. 

Sía que non, esiste una diferencia notable ente la teoría y la realidá. Esto conduz a incertidumes significatives nel diseñu cuando la vida a fatiga o la llende de fatiga son consideraos. La dispersión nes resultaos ye una consecuencia de la sensibilidá de la fatiga a dellos parámetros del ensayu y del material que son imposibles de controlar de forma precisa. Estos parámetros inclúin la fabricación de les probetas y la preparación de les superficies, variables metalúrxiques, alliniadura de la probeta nel equipu d'ensayos, tensión medio y frecuencia de carga del ensayu.

Aproximao la metá de les probetas ensayaes romper a niveles de tensión que tán cerca del 25% per debaxo de la curva. Esto suel acomuñar a la presencia de fontes de concentración de tensiones internes, tales como defectos, impureces, entallas, arrayadures,..., que permanecieron indetectadas.

Desenvolviéronse téuniques estadístiques y utilizáronse pa remanar esti fallu en términos de probabilidaes. Una manera fayadiza de presentar los resultaos trataes d'esta manera ye con una serie de curves de probabilidá constante.
 
Fatiga de baxu númberu de ciclos (oligofatiga) '''&lt;''' &lt;math&gt;10^3 - 10^5 &lt;/math&gt; ciclos. 

Fatiga d'altu númberu de ciclos '''&gt;''' &lt;math&gt;10^3 - 10^5 &lt;/math&gt; ciclos.

== Entamu y espardimientu del resquiebru ==
El procesu de frayatu per fatiga desenvolver a partir del entamu del resquiebru y síguese col so espardimientu y el frayatu final.

=== Empecipio ===
Los resquiebros qu'anicien el frayatu o quebra cuasi siempres nuclean sobre la superficie nun puntu onde esisten concentraciones de tensión (aniciaes por diseñu o acabaos, ver Factores).

Les cargues cícliques pueden producir discontinuidaes superficiales microscópiques a partir de pasos producíos por deslizamiento de [[dislocación (defectu cristalín)|dislocaciones]], que van actuar como concentradores de la tensión y, por tanto, como llugares de nucleación de resquiebros.

=== Espardimientu ===
* Etapa I: una vegada nucleada un resquiebru, entós arrobínase bien amodo y, en metales policristalinos, a lo llargo de planos cristalográficos de [[tensión de cizalladura]] alta; los resquiebros de normal estiéndense en pocos granos nesta fase.

* Etapa II: la velocidá d'estensión del resquiebru aumenta de manera vertixinosa y nesti puntu'l resquiebru dexa de crecer na exa del esfuerciu aplicáu pa empezar a crecer en direición perpendicular al esfuerciu aplicáu. El resquiebru crez por un procesu de enrolamiento y agudizamiento de la punta por causa de los ciclos de tensión.

=== Frayatu ===
Coles mesmes que'l resquiebru aumenta n'anchor, l'estremu avanza por continua deformación por cizalladura hasta qu'algama una configuración enromada. Algámase una dimensión crítica del resquiebru y produzse el frayatu.

La rexón d'una superficie de quebra que se formó mientres la etapa II d'espardimientu puede caracterizase por dos tipos de marques, denominaes marques de sablera y estríes. Dambes indiquen la posición del estremu del resquiebru en distintos intres y tienen l'aspeutu de crestes concéntriques que s'espanden dende los puntos de iniciación. Les marques de sablera son macroscópiques y pueden trate a güeyu.

Les marques de sablera y estríes nun apaecen en frayatos rápidos.

== Velocidá d'espardimientu ==
Los resultaos de los estudios de fatiga amosaron que la vida d'un componente estructural puede rellacionase cola velocidá de crecedera del resquiebru. La velocidá d'espardimientu del resquiebru ye una función del nivel de tensión y de l'amplitú de la mesma.

::&lt;math&gt;\frac{\mathrm{d}a}{\mathrm{d}N} = C (\Delta K)^m&lt;/math&gt;

Ónde:
* '''C''' y '''m''' son constantes pa un determináu material
* '''K''' Factor d'intensidá de tensiones
* &lt;math&gt;\frac{\mathrm{d}a}{\mathrm{d}N}&lt;/math&gt; rimada de la curva de velocidá de crecedera

El valor de '''m''' de normal ta entendíu ente 1 y 6.

::&lt;math&gt;\Delta K = K_{\max} - K_{\min} &lt;/math&gt;

o bien

::&lt;math&gt;\Delta K = Y \Delta\sigma \sqrt{\pi a} &lt;/math&gt;

Desenvolviendo estes espresiones a partir de gráfiques xeneraes por elles mesmes, puede llegase a la siguiente ecuación:

::&lt;math&gt; N_f = \frac{1}{ C \pi^{\frac {m}{2}} (\Delta \sigma)^m} \int_{a_0}^{a_c} \frac {1} {Y^m a^{\frac {m}{2}}}\, \mathrm{d}a&lt;/math&gt;

Ónde:
* &lt;math&gt;N_f \ &lt;/math&gt; Númberu de ciclos hasta frayatu 
* '''Y''' Parámetru independiente del llargor del resquiebru 
* '''m''' y '''C''' Siguen siendo parámetros definíos pol material
* &lt;math&gt;a_c \ &lt;/math&gt; Ye'l llargor críticu del resquiebru 
* &lt;math&gt;a_0 \ &lt;/math&gt; Llargor de resquiebru inicial

&lt;math&gt;a_c \ &lt;/math&gt; puede calculase por:

::&lt;math&gt;a_c = \left(\frac {K_Ic}{\sigma\ Y \sqrt{ \pi\ } }\right)^2 &lt;/math&gt;

Ónde:
* &lt;math&gt;K_Ic \ &lt;/math&gt; Ye la tenacidá de quebra de deformaciones planes. 

Estes fórmules fueron xeneraes por Paul C. Paris en 1961 realizando una gráfica logarítmica log-log de la velocidá de crecedera de resquiebru contra'l factor d'intensidá de tensiones amosando una rellación llinial na gráfica. Utilizando esta gráfica pueden realizase predicciones cuantitatives sobre la vida residual d'una probeta dau un tamañu de resquiebru particular. Atópase asina l'empiezu de la iniciación o iniciación rápida de resquiebru.

== Factores qu'intervienen ==
Son diversos los factores qu'intervienen nun procesu de frayatu per fatiga amás de les tensiones aplicaes. Con éses el '''diseñu''', '''tratamientu superficial''' y '''endurecimientu superficial''' pueden tener una importancia relativa.

=== Diseñu ===
El diseñu tien una influencia grande nel frayatu de fatiga. Cualquier discontinuidá xeométrica actúa como concentradora de tensiones y ye por onde puede nuclear el resquiebru de fatiga. Cuanto más aguda ye la discontinuidá, más severa ye la concentración de tensiones. 

La probabilidá de frayatu per fatiga puede ser amenorgada evitando estes irregularidaes estructurales, esto ye, realizando cambeos nel diseñu, esaniciando cambeos sópitos na contorna que conduzan a cantares vivos, por casu, esixendo superficies arrondaes con radios de combadura grandes.

Les dimensiones de la pieza tamién inflúin, aumentando'l tamañu de la mesma llogramos un amenorgamientu na llende de fatiga.

=== Tratamientos superficiales ===
Nes operaciones de mecanizado, prodúcense pequeñes rayes y riegos na superficie de la pieza por aición de la corte. Estes marques llinden la vida a fatiga pos son pequeños resquiebros les cualos son muncho más fáciles d'aumentar. Ameyorando l'acabáu superficial por aciu apolazadura aumenta la vida a fatiga.

Unu de los métodos más efectivos d'aumentar el rendimientu ye por aciu esfuercios residuales de compresión dientro d'una capa delgada superficial. Cualquier tensión esterno de traición ye parcialmente compensada y amenorgada en magnitú pol esfuerciu residual de compresión. L'efectu netu ye que la probabilidá de nucleación del resquiebru, y por tanto de frayatu per fatiga amenórgase. 

Esti procesu llámase «granallado» o «perdigonado». Partícules pequeñes y dures con diámetros del intervalu de 0,1 a 1,0 mm son proyeutaes a altes velocidaes sobre la superficie a tratar. Esta deformación induz tensiones residuales de compresión.

=== Endurecimientu superficial ===
Ye una téunica pola cual auméntase tantu la [[durez]] superficial como la vida a fatiga de los [[aceros aleados]]. Esto llévase a cabu por aciu procesos de carburación y nitruración, nos cualos un componente ye espuestu a una atmósfera rica en carbonu o en nitróxenu a temperatures elevaes. Una capa superficial rica en carbonu en nitróxenu ye introducida por [[espardimientu (física)|espardimientu]] atómica a partir de la fase gaseosa. Esta capa ye de normal de 1mm de fondura y ye más dura que'l material del nucleu. La meyora nes propiedaes de fatiga provién del aumentu de durez dientro de la capa, lo mesmo que de les tensiones residuales de compresión que s'anicien nel procesu de cementación y nitruración.

== Influencia del mediu ==
El mediu puede afectar el comportamientu a fatiga de los materiales. Hai dos tipos de fatiga pol mediu: '''fatiga térmica''' y '''fatiga con escomiu'''.

=== Fatiga térmica ===
La fatiga térmica induzse de normal a temperatures elevaes por cuenta de tensiones térmiques fluctuantes; nun ye necesariu que tean presentes tensiones mecániques d'orixe esternu. La causa d'estes tensiones térmiques ye la restricción a la dilatación y o contraición que de normal asoceden en pieces estructurales sometíes a variaciones de temperatura. La magnitú de la tensión térmico resultante por cuenta de un cambéu de temperatura depende del coeficiente de dilatación térmica y del módulu d'elasticidá. Rexir pola siguiente espresión:

=== Fatiga estática (escomiu-aballa) ===
La fatiga con escomiu asocede por aición d'una tensión cíclico y ataque químicu simultáneu. Lóxicamente los medios corroyentes tienen una influencia negativa y amenorguen la vida a fatiga, inclusive l'atmósfera normal afecta a dellos materiales. A consecuencia pueden producise pequeñes fisuras o picadures que se van portar como concentradoras de tensiones aniciando resquiebros. La d'espardimientu tamién aumenta nel mediu corroyente yá que el mediu corroyente tamién va escomer l'interior del resquiebru produciendo nuevos concentradores de tensión.

== Ver tamién ==
* [[Endurecimientu (metalurxa)]]
* [[Heladicidad]]

== Referencies ==
*&quot;Introducción a la Ciencia ya Inxeniería de los Materiales&quot; William D. Callister

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=RESPUESTA_A_LA FATIGA.pdf Carauterización de la respuesta a la fatiga de les fundiciones grafíticas esferoidales con aplicación al sector automoción |2=http://www.bizkaia.net/Home2/Archivos/DPTO8/Tarrezas/Semeyes/CARACTERIZACION_DE_LA |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Enllaz rotu|1=Evidencia esperimental sobre'l comportamientu en fatiga d'un material granallado |2=http://www.materiales-sam.org.ar/sitio/biblioteca/neuquen/Trabayos/1009.PDF |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

* [http://www.cymmateriales.com.ar//intranet/frm_productosarchivos/Shot_Peening_introduccion_Peen_cym_stress_peening.pdf Introducción al Procesu de Shot Peening] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923212212/http://www.cymmateriales.com.ar//intranet/frm_productosarchivos/Shot_Peening_introduccion_Peen_cym_stress_peening.pdf |date=2015-09-23 }}


{{Tradubot|Fatiga de materiales}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Propiedaes de los materiales]]
[[Categoría:Resistencia de materiales]]</text>
      <sha1>2xkegn6rtxzpjz9io151nsxy16xhlee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Función de densidá de probabilidá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114541</id>
    <revision>
      <id>4493199</id>
      <parentid>4380488</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T03:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8539" sha1="2pfb958jvos4e9oh81l5ew2mudrpqcj" xml:space="preserve">{{problemes artículu|referencies|wikificar|sinest|matemátiques|t=20171003}}
[[Image:Boxplot vs PDF.svg|thumb|350px|[[Diagrama de caxa|Diagrama de Caxa]] y función de densidá de probabilidá d'una [[distribución normal]] {{nowrap|''N''(0,&amp;thinsp;''σ''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)}}.]]
Na [[probabilidá|teoría de la probabilidá]], la '''función de densidá de probabilidá''', '''función de densidá''', o, a cencielles, '''densidá''' d'una [[variable aleatoria]] [[Distribución de probabilidá continua|continua]] describe la probabilidá relativa según la cual dicha [[variable aleatoria]] va tomar determináu valor.&lt;br /&gt;La probabilidá de que la [[variable aleatoria]] ''caya'' nuna rexón específica del espaciu de posibilidaes va tar dada pola [[integración|integral]] de la densidá d'esta variable ente unu y otra llende de dicha rexón.&lt;br /&gt;La función de densidá de probabilidá ('''''FDP''''' o PDF n'inglés) ye positiva a lo llargo de tol so dominiu y el so [[Integración|integral]] sobremanera l'espaciu ye de valor unitariu.
[[Ficheru:Normal distribution pdf.png|thumb|250px|Función de densidá de probabilidá pa la [[distribución normal]].]]

== Definición ==
Una función de densidá de probabilidá caracteriza'l comportamientu probable d'una población en tantu especifica la posibilidá relativa de qu'una [[variable aleatoria]] continua ''X'' tome un valor cercanu a x.&lt;br /&gt;

Una [[variable aleatoria]] &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; tien densidá ''f'', siendo ''f'' una función non-negativa [[Integral de Lebesgue|integrable de Lebesgue]], si:

:&lt;math&gt; \operatorname{P}[a\leq X\leq b]=\int_a^bf_X(x)\,dx&lt;/math&gt;

Poro, si &lt;math&gt;F_X&lt;/math&gt; ye la [[Función de distribución|función de distribución acumulativa]] de ''X'', entós:

:&lt;math&gt;F_X(x)=\int_{-\infty}^x f_X(u)\,du&lt;/math&gt;

y (si &lt;math&gt;f_X&lt;/math&gt; ye continua en &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;)

:&lt;math&gt; f_X(x)=\frac{d}{dx}F_X(x)&lt;/math&gt;

&lt;br /&gt;Intuitivamente, puede considerase ''f''(&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;)&amp;nbsp;d&lt;math&gt;x&lt;/math&gt; como la probabilidá de ''X'' de ''cayer'' nel [[Intervalu (matemática)|intervalu]] [[infinitesimal]] [&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;,&amp;nbsp;&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;&amp;nbsp;+&amp;nbsp;d&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;].&lt;hr&gt;Defínese como'l cociente ente la probabilidá de X de tomar un valor nel [[Intervalu (matemática)|intervalu]] [&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;,&amp;nbsp;&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;&amp;nbsp;+&amp;nbsp;d&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;] y '''''dx''''', siendo '''''dx''''' un [[Infinitesimal|infinitésimu]].&lt;br /&gt;La mayoría de les funciones de densidá de probabilidá riquen unu o más parámetros pa especificales totalmente.&lt;br /&gt;Recíprocamente respectu de la definición yá desenvuelta, pueden faese les siguientes considerancies.&lt;br /&gt;La probabilidá de qu'una variable aleatoria continua &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; quede allugada ente los valores ''a'' y ''b'' ta dada pol desendolque nel intervalu de la FDP; de los valores entendíos nel rangu ente ''a'' y ''b''.&lt;br /&gt;
:&lt;math&gt; \operatorname P [a \leq X \leq b] = \int_a^b f(x) \, \mathrm{d}x .&lt;/math&gt;
La FDP ye la derivada (cuando esiste) de la función de distribución:&lt;br /&gt;
:&lt;math&gt; f(x) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x} F(x) .&lt;/math&gt;

Asina, si ''F'' ye la [[Función de distribución|función de distribución acumulativa]] de ''X'', entós:

:&lt;math&gt;F_X(x)=\int_{-\infty}^x f_X(u)\,du&lt;/math&gt;

y (si ''f'' ye continua en &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;)

:&lt;math&gt; f_X(x)=\frac{d}{dx}F_X(x)&lt;/math&gt;

=== Descripción Intuitiva-Práutica===
En situaciones práutiques, la FDP utilizada escoyer ente un númberu relativamente pequeñu de FDP comunes, y el llabor estadísticu principal consiste n'envalorar los sos parámetros.&lt;br /&gt;Poro, a los efeutos del rexistru, ye necesariu saber qué FDP utilizóse ya indicalo na documentación d'evaluación de la incertidume.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;La definición formal de la función de densidá rique de conceutos de la [[teoría de la midida]].&lt;br /&gt;Si una variable aleatoria ''X'' sigue una [[función de probabilidá]] ''X''&lt;sub&gt;*&lt;/sub&gt;P el so '''densidá''' con al respective de una midida de referencia ''μ'' ye la [[derivada de Radon–Nikodym]]&lt;br /&gt;
:&lt;math&gt;f = \frac{\mathrm d X_*\operatorname{P}}{\mathrm d \mu} .&lt;/math&gt;&lt;br /&gt;
;
Una [[variable aleatoria]] continua ''X'' con valores nun [[espaciu de midida]] &lt;math&gt;(\mathcal{X}, \mathcal{A})&lt;/math&gt; 
(davezu '''R'''&lt;sup&gt;n&lt;/sup&gt; con conxuntos Borel como subconxuntos mesurables), tien como [[Distribución de probabilidá#Definición de función de distribución|distribución de probabilidá]], la midida ''X''&lt;sub&gt;∗&lt;/sub&gt;''P'' en &lt;math&gt;(\mathcal{X}, \mathcal{A})&lt;/math&gt;: la '''densidá''' de ''X'' con al respective de la midida de referencia ''μ'' sobre &lt;math&gt;(\mathcal{X}, \mathcal{A})&lt;/math&gt; ye la [[Teorema de Radon–Nikodym#Derivada de Radon–Nikodym|derivada de Radon–Nikodym]].&lt;br /&gt;

:&lt;math&gt;f = \frac{\mathrm d X_*P}{\mathrm d \mu} .&lt;/math&gt;

Siendo ''f''/; toa función medible cola siguiente propiedá:

:&lt;math&gt;\Pr [X \in A ] = \int_{X^{-1}A} \, \mathrm d P = \int_A f \, \mathrm d \mu&lt;/math&gt; 

pa tou conxuntu medible &lt;math&gt;A \in \mathcal{A}&lt;/math&gt;.&lt;br /&gt;

Esto ye, ''ƒ'' ye una función cola propiedá de que...&lt;br /&gt; 
:&lt;math&gt;\mathrm P [X \in A ] = \int_{X^{-1}A} \, \mathrm d \operatorname{P} = \int_A f \, \mathrm d \mu &lt;/math&gt;&lt;br /&gt; 
:...pa cada conxuntu medible ''A''. &lt;br /&gt;
;

===Funciones de Distribución de Probabilidá===
A diferencia de la probabilidá, una ''fdp'' puede tomar valores mayores qu'unu. Por casu, la [[distribución uniforme continua]] nel intervalu [0,&amp;nbsp;½] tien una densidá de probabilidá ''f''(&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;)&amp;nbsp;=&amp;nbsp;2 pa 0&amp;nbsp;≤&amp;nbsp;&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;&amp;nbsp;≤&amp;nbsp;½ y ''f''(&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;)&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0 fora de tal intervalu. 

Hai qu'alvertir que la función de densidá nun ye puramente única: dos funciones distintes pueden representar la mesma distribución de probabilidad si namái difieren nun conxuntu de midida nulu.

Amás, puede haber distribuciones de probabilidá qu'escarezan de función de densidá.&lt;br /&gt;Esto asocede cuando, ensin ser [[Distribución de probabilidad#Distribuciones de variable discreta|discretes]], nun-y asignen probabilidá positiva a dellos puntos individuales presenten conxuntos de midida nula.&lt;br /&gt;Esto asocede cola [[:en:Cantor distribution|distribución de Cantor]] cuando se toma la de Lebesgue como midida de referencia.

Cuando, como asocede de normal nes aplicaciones, ''X'' ye una variable aleatoria real y ''μ'' ye la [[midida de Lebesgue]], la función de densidá ye una función tal que 

:&lt;math&gt; \operatorname P [a \leq X \leq b] = \int_a^b f(x) \, \mathrm{d}x .&lt;/math&gt;

De cuenta que si ''F'' ye la [[función de distribución]] de ''X'', entós

:&lt;math&gt;F(x) = \int_{-\infty}^x f(o) \, \mathrm{d}o ,&lt;/math&gt;

y

:&lt;math&gt; f(x) = \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}x} F(x) .&lt;/math&gt;

Intuitivamente, puede pensase que ''ƒ''(&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;)&amp;nbsp;d&lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ye la probabilidá de que ''X'' asuma valores nel [[Intervalu (matemática)|intervalu]] ''infinitesimal'' [&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;,&amp;nbsp;&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;&amp;nbsp;+&amp;nbsp;d&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;].

== Propiedaes ==

De les [[Función de densidad#Propiedad|propiedaes de la función de densidá]] síguense les siguientes propiedaes de la ''fdp'' (dacuando vistu como [[:en:Probability_density_function|pdf]] del inglés):
*&lt;math&gt;f(x)\ge 0\;&lt;/math&gt; pa toa &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;.
*L'área total zarrada so la curva ye igual a 1:
{{ecuación|&lt;math&gt; \int_{-\infty}^\infty \,f(x)\,dx = 1&lt;/math&gt;||left}}

*La probabilidá de que &lt;math&gt; X &lt;/math&gt; tome un valor nel intervalu &lt;math&gt;[a,b]&lt;/math&gt; ye l'área so la curva de la función de densidá nesi intervalu o lo que ye lo mesmo, la integral definida en dichu intervalu. La gráfica ''f''(&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;) conozse dacuando como ''curva de densidá''.
{{ecuación|
&lt;math&gt;\Pr(a \leq X \leq b) = \int_{a}^{b} f(x)\,dx=F(b)-F(a)&lt;/math&gt;
||left}}
Delles FDP tán declaraes en rangos de &lt;math&gt;-\infty \;&lt;/math&gt; a &lt;math&gt;+\infty \;&lt;/math&gt;, como la de la [[distribución normal]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://cajael.com/mestadisticos/T3VAleatorias/node2.php |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} Simulación del llogru de la probabilidá nun intervalu a partir de la función de densidá d'una variable continua con [[R (llinguaxe de programación)]]

== Ver tamién ==
* [[Polinomiu de Bernstein]]
* [[Frecuencia estadística]]


{{Tradubot|Función de densidad de probabilidad}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Distribuciones de probabilidá]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>2pfb958jvos4e9oh81l5ew2mudrpqcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universidá de Pennsylvania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114608</id>
    <revision>
      <id>4493241</id>
      <parentid>4331987</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4891" sha1="9fqv33vdw518bh4lt4m1uo1jdt3r32q" xml:space="preserve">:''Nun se debe confundir esta universidá cola [[Universidá Estatal de Pennsylvania]], allugada en [[State College]]''
{{universidá}}
[[Ficheru:Penn campus 2.jpg|thumb|right|Imaxe del campus]]
La '''Universidá de Pennsylvania''' (''University of Pennsylvania'' n'[[Inglés (idioma)|inglés]]), conocida tamién como '''Penn''' o '''UPenn''', ye una [[universidá privada]] allugada en [[Filadelfia (Pennsylvania)|Filadelfia]], [[Pennsylvania]], [[Estaos Xuníos]]. Ye una de les ocho universidaes pertenecientes a la [[Ivy League]] y tamién forma parte de les [[Enseñanza universitaria n'Estaos Xuníos|Universidaes Coloniales d'Estaos Xuníos]]. 

Foi fundada en [[1740]] por [[Benjamin Franklin]] como ''Ilesia y Colexu Caritativu de Filadelfia (Church and Charity School of Philadelphia)''. Ente los sos [[Escuela universitaria|escueles]] y [[Facultá universitaria|facultaes]] atópense la prestixosa [[Wharton Business School]] y la [[Escuela de Medicina Perelman]], escuela de medicina más antigua de los Estaos Xuníos. Por ser la primer institución americana en tener más d'una facultá, y por ser la primera en llograr reconocencia oficial como universidá, ye considerada téunicamente la primer universidá de los [[Estaos Xuníos]].

Dende la so fundación, la universidá formó a munches personalidaes distinguíes. Ente elles son destacables: 14 [[xefe d'Estáu|xefes d'Estáu]] (de los cualos dos fueron [[presidente d'Estaos Xuníos|presidentes d'Estaos Xuníos]], 25 [[milmillonarios]], trés xueces del [[Tribunal Supremu de los Estaos Xuníos]], 33 senadores d'Estaos Xuníos, 42 gobernadores de dellos estaos d'Estaos Xuníos, 158 miembros de la [[Cámara de Representantes de los Estaos Xuníos]], 8 firmantes de la [[Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos]] y 12 firmantes de la [[Constitución d'Estaos Xuníos]]. Amás, la universidá tamién formó a 30 premiu Nobel, 169 recibidores de la [[beca Guggenheim]] y 80 miembros de l'[[Academia de les Artes y les Ciencies d'Estaos Xuníos]].{{ensin referencies}}

== Almisiones ==
UPenn ye bien selectiva nes almisiones de caúna de les sos facultaes. Anguaño, ta asitiada como la quinta meyor universidá de [[pregrado]] de los [[Estaos Xuníos]], siendo solu superada pola [[Universidá Harvard]], la [[Universidá de Princeton]], y la [[Universidá Yale]], y empatada cola [[Universidá de Chicago]], el [[MIT]] y la [[Universidá Stanford]], según l'influyente ''[[U.S. News and World Report]]''. 

Per otra parte, la [[Wharton Business School|escuela de negocios Wharton]] ocupa tercer plaza na clasificación de [[Maestría n'Alministración de Negocios|MBAs]] del ''US News'' por detrás de [[Harvard Business School]] y [[Escuela de Graduaos de Negocios de Stanford|Stanford Graduate School of Business]]. Nel ranking de [[Business Week]], ocupa la tercer plaza por detrás de la [[University of Chicago Booth School of Business]] y de [[Harvard Business School]], ente qu'en ranking Forbes, Wharton ocupa la cuarta plaza por detrás de Harvard, Stanford y Chicago Booth. Nos rankings europeos, Wharton ocupa la tercer plaza nel ranking del periódicu británicu ''Financial Times'', y la 15 nel de ''The Economist''.

La Universidá de Pennsylvania destaca tamién n'otres árees. El programa de [[psicoloxía clínica]] ocupa'l sestu llugar nos Estaos Xuníos según ''U.S. News and World Report'', y el primer llugar según el ranking de Social Psychology Network. 

La facultá de medicina de la Universidá de Pennsylvania ye la segunda meyor del país n'empate cola [[Universidá Johns Hopkins]], ente que la facultá de derechu ye la séptima meyor del país según ''U.S. News and World Report''.

== Arqueoloxía ==
La Universidá cunta con un importante muséu d'arqueoloxía y antropoloxía, famosu poles sos coleición d'[[América precolombina]] y [[Arte prehistórico|arte prehistórico americanu]]. Ente los conservadores reconocíos d'esti muséu atopa'l fináu [[William R. Coe]], [[mayista]], quien condució les escavaciones nel xacimientu arqueolóxicu de [[Tikal]], mientres la década de 1960.&lt;ref&gt;[http://www.upenn.edu/almanac/volumes/v56/n17/obit.html Obituariu de la muerte del arqueólogu de la Universidá de Pennsylvania, William R. Coe]&lt;/ref&gt;

== Deportes ==
{{AP|Penn Quakers}}
La Universidá de Pennsylvania participa nes competiciones de la [[NCAA]], y a los sos atletes denominar ''Quakers''.

== Ver tamién ==
* [[Wharton Business School]]
* [[Llaboratorios Richards]]
* [[Graduaos honorarios de la Universidá de Pennsylvania]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
*(n'inglés) [http://www.upenn.edu Sitiu oficial]

{{Tradubot|Universidad de Pennsylvania}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Universidaes d'Estaos Xuníos|Pennsylvania]]
[[Categoría:Universidaes privaes|Pennsylvania]]
[[Categoría:Pennsylvania]]</text>
      <sha1>9fqv33vdw518bh4lt4m1uo1jdt3r32q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Federación Internacional de Voleibol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114695</id>
    <revision>
      <id>4493138</id>
      <parentid>4466006</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15724" sha1="bswy7ekgt7o8b03s2mlszuqoo9bucso" xml:space="preserve">{{referencies|t=20211029141124}}
{{Organización}}

La '''Federación Internacional de Voleibol''' (en [[idioma francés|francés]], y de forma oficial, '''Fédération Internationale de Volleyball''', '''FIVB''') ye l'organismu mundial que se dedica a regular les normes del [[voleibol]] a nivel competitivu, lo mesmo que de celebrar dacuando competiciones y eventos nos sos dos disciplines. Foi fundada'l [[18 d'abril]] de [[1947]] en [[París]] por 14 países y tien dende [[1984]] la so sede en [[Lausana]], [[Suiza]].

== Cronoloxía ==

* En [[1947]] fundóse la Federación Internacional de Voleibol (FIVB) en París ente'l [[18 d'abril|18]] y el [[20 d'abril]] nel intre d'un congresu sobre voleibol realizáu por [[Bélxica]], [[Brasil]], [[Checoslovaquia]], [[Exiptu]], los [[Estaos Xuníos]], [[Francia]], [[Hungría]], [[Italia]], los [[Países Baxos]], [[Polonia]], [[Portugal]], [[Rumanía]], [[Uruguái]] y [[Yugoslavia]]. El primer presidente ye'l francés [[Paul Libaud]].
* En [[1949]] realizóse'l primer [[Campeonatu Mundial de Voleibol|Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín]] celebráu en [[Praga]].
* En [[1951]] realizóse'l primer [[Campeonatu Suramericanu de Voleibol]] (masculín y [[Campeonatu Suramericanu Femenín de Voleibol|femenín]]) en [[Rio de Janeiro]].
* En [[1952]] realizóse'l [[Campeonatu Mundial de Voleibol|Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín]] celebráu en [[Moscú]].
* En [[1952]] fundóse la [[Confederación Asiática de Voleibol]] (AVC) en Beixín.
* En [[1957]], el voleibol ye reconocíu como [[deporte olímpicu]] pol [[COI]]. 
* En [[1963]] fundóse la [[Confederación Europea de Voleibol]] (CEV) en Luxemburgu.
* En [[1964]] realizóse'l primer tornéu (masculín y femenín) de voleibol nunos [[Xuegos Olímpicos de Tokiu 1964|Xuegos Olímpicos]].
* En [[1965]] tuvo llugar la primer [[Copa Mundial de Voleibol|Copa Mundial de Voleibol Masculina]].
* En [[1966]] fundóse la [[Confederación de Norteamérica, Centroamérica y el Caribe de Voleibol]] (NORCECA) en Puertu Ricu.
* En [[1967]] tuvo llugar el primer [[Campeonatu Africanu de Voleibol]] en [[Túnez (ciudá)|Túnez]].
* En [[1969]] tuvo llugar el primer [[Campeonatu NORCECA de Voleibol|Campeonatu de la NORCECA de Voleibol]] na [[Ciudá de Méxicu]].
* En [[1972]] fundóse la [[Confederación Africana de Voleibol]] (CAVB) n'El Cairo.
* En [[1973]] tuvo llugar la primer [[Copa Mundial de Voleibol|Copa Mundial de Voleibol Femenina]].
* En [[1975]] tuvo llugar el primer [[Campeonatu Asiáticu de Voleibol]] en [[Melbourne]].
* En [[1977]] tuvo llugar el primer [[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín Sub-21]] en [[Rio de Janeiro]].
* En [[1977]] tuvo llugar el primer [[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-20]] en [[Rio de Janeiro]].
* En [[1984]] escoyóse'l segundu presidente de la FIVB [[Rubén Acosta Hernández]] ([[Méxicu]]). Cambéu de la sede a [[Lausana]].
* En [[1987]] foi la celebración d'un primer Tornéu internacional de vóley sablera en [[Rio de Janeiro]].
* En [[1989]] tuvo llugar el primer [[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín Sub-19]] en [[Dubái]].
* En [[1989]] tuvo llugar el primer [[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-18]] en [[Curitiba]].
* En [[1996]] realizóse'l primer tornéu de vóley sablera nunos [[Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996|Xuegos Olímpicos]].
* En [[1997]] tuvo llugar el primer [[Campeonatu Mundial de Vóley Sablera]] oficial en [[Los Angeles]].
* En [[1998]] impleméntase'l rally point nel [[Campeonatu Mundial]] en [[Xapón]].
* En [[2008]] escoyóse'l tercer presidente de la FIVB [[Jizhong Wei]] ([[China]]).
* En [[2010]] realizóse'l primer tornéu (masculín y femenín) de voleibol nunos [[Voleibol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá Singapur 2010|Xuegos Olímpicos de la Mocedá]]. 
* En [[2012]] escoyóse'l cuartu presidente de la FIVB [[Ary Graça]] ([[Brasil]])

== Disciplines ==

Anguaño la FIVB realiza competiciones en dos disciplines:

# [[Voleibol]]
# [[Voleibol de sablera]]

== Torneos ==
Dende la so creación la FIVB tien como misión entamar y coordinar numberoses competiciones de voleibol a nivel internacional.
===Voleibol===
====Torneos masculinos====
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
!width=350|Tornéu !width=200|Últimu tornéu !width=200|Campeón

vixente
|- align=center
|-
|align=left| [[Voleibol nos Xuegos Olímpicos|Tornéu masculín de voleibol nos Xuegos Olímpicos]]
||[[Ficheru:Flag of Brazil.svg|border|20px]][[ Voleibol nos Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016 – Tornéu masculín|Rio de Janeiro 2016]]||{{selv-i|BRA}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Voleibol|Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín]]
||[[Ficheru:Flag of Poland.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín de 2014 |Polonia 2014]]||{{selv-i|POL}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín Sub-23]]
||[[Ficheru:Flag of Egypt.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín Sub-23 de 2017|Exiptu 2017]]||{{selv-i|ARG}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín Sub-21]]
||[[Ficheru:Flag of Czech Republic.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín Sub-21 de 2017|República Checa 2017]]||{{selv-i|POL}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín Sub-19]]
||[[Ficheru:Flag of Bahrain.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Voleibol Masculín Sub-19 de 2017|Baḥréin 2017]]||{{selv-i|IRN}}
|-
|align=left| [[Copa Mundial de Voleibol|Copa Mundial de Voleibol Masculín]]
||[[Ficheru:Flag of Japan.svg|border|20px]][[Copa Mundial de Voleibol Masculín de 2015 |Xapón 2015]]||{{selv-i|USA}}
|-
|align=left| [[Grand Champions Cup de voleibol masculín]]
||[[Ficheru:Flag of Japan.svg|border|20px]][[Grand Champions Cup de voleibol masculín de 2017|Xapón 2017]]||{{selv-i|BRA}}
|-
|align=left| [[Lliga Mundial de Voleibol]]
||[[Ficheru:Flag of Brazil.svg|border|20px]][[Lliga Mundial de Voleibol de 2017|Curitiba 2017]]||{{selv-i|FRA}}
|-
|align=left| [[Voleibol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá]]
||[[Ficheru:Flag of Singapore.svg|border|20px]][[Voleibol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá Singapur 2010|Singapur 2010]]||{{selv-i|CUB}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIVB]]
||[[Ficheru:Flag of Brazil.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIVB de 2016|Brasil 2016]]||{{Bandera|BRA}} [[Sada Cruzeiro]]
|-
|}
&lt;/center&gt;
====Torneos femeninos====
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
!width=350|Tornéu !width=200|Últimu tornéu !width=200|Campeón

vixente
|- align=center
|-
|align=left| [[Voleibol nos Xuegos Olímpicos|Tornéu femenín de voleibol nos Xuegos Olímpicos]]
||[[Ficheru:Flag of Brazil.svg|border|20px]][[ Voleibol nos Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro 2016 – Tornéu femenín|Rio de Janeiro 2016]]||{{selv-i|CHN|f=f}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Voleibol|Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín]]
||[[Ficheru:Flag of Italy.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín de 2014 |Italia 2014]]||{{selv-i|USA|f=f}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-23]]
||[[Ficheru:Flag of Slovenia.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-23 de 2017|Eslovenia 2017]]||{{selv-i|TUR|f=f}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-20]]
||[[Ficheru:Flag of México.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-20 de 2017|Méxicu 2017]]||{{selv-i|CHN|f=f}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-18]]
||[[Ficheru:Flag of Argentina.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-18 de 2017|Arxentina 2017]]||{{selv-i|ITA|f=f}}
|-
|align=left| [[Copa Mundial de Voleibol|Copa Mundial de Voleibol Femenín]]
||[[Ficheru:Flag of Japan.svg|border|20px]][[Copa Mundial de Voleibol Masculín de 2015 |Xapón 2015]]||{{selv-i|CHN|f=f}}
|-
|align=left| [[Grand Champions Cup de voleibol femenín]]
||[[Ficheru:Flag of Japan.svg|border|20px]][[Grand Champions Cup de voleibol masculín de 2017|Xapón 2017]]||{{selv-i|CHN|f=f}}
|-
|align=left| [[Grand Prix de Voleibol]]
||[[Ficheru:Flag of China.svg|border|20px]][[Lliga Mundial de Voleibol de 2017|Nanjing 2017]]||{{selv-i|BRA|f=f}}
|-
|align=left| [[Voleibol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá]]
||[[Ficheru:Flag of Singapore.svg|border|20px]][[Voleibol nos Xuegos Olímpicos de la Mocedá Singapur 2010|Singapur 2010]]||{{selv-i|BEL|f=f}}
|-
|align=left| [[Campeonatu Mundial de Clubes de la FIVB]]
||[[Ficheru:Flag of Japan.svg|border|20px]][[Campeonatu Mundial de Clubes de voleibol femenín de la FIVB de 2017|Xapón 2017]]||{{Bandera|TUR}} Vakıfbank İstanbul
|-
|}
&lt;/center&gt;

== Organización ==

La estructura xerárquica de la federación ta conformada pol Presidente, el Comité Executivu, el Conseyu d'Alministración y diez Comisiones Téuniques.

=== Presidentes ===

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}} width=80%
!Non.
!Periodu !Nome !País


|-valign=top
| 1 || [[1947]] - [[1984]] || [[Paul Libaud]] || {{FRA}} 
|-valign=top bgcolor=&quot;efefef&quot;
| 2 || [[1984]] - [[2008]] || [[Rubén Acosta Hernández]] || {{MEX}}
|-valign=top 
| 3 || [[2008]] - [[2012]] || [[Jizhong Wei]] || {{CHN}} 
|-valign=top bgcolor=&quot;efefef&quot;
| 4 || [[2012]] - 2018 || [[Ary Graça]] || {{BRA}} 
|}
&lt;/center&gt;

=== Federaciones continentales ===
La FIVB cuenta en [[2020]] cola afiliación de 222 federaciones nacionales partíes en cinco organismos continentales:

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
! align=center|Nome
!align=center|Sigles
! align=center|Sede
!align=center|Añu de&lt;br /&gt;fundación
! align=center|Non. fed.
! align=center|Páx. web
|-valign=top
| [[Confederación Africana de Voleibol]] || (CAVB) || [[El Cairu]], {{EGY}} || [[1972]] ||align=center| 54 || [http://www.cavb.org/]
|-valign=top
| [[Confederación Asiática de Voleibol]] || (AVC) || [[Beixín]], {{CHN}} || [[1952]] || align=center| 65 || [https://web.archive.org/web/20090912193438/http://www.asianvolleyball.org/]
|-valign=top
| [[Confederación Europea de Voleibol]] || (CEV) || [[Ciudá de Luxemburgu|Luxemburgu]], {{LUX}} || [[1963]] ||align=center| 56 || [http://www.cev.lu/]
|-valign=top
| [[Confederación Suramericana de Voleibol]] || (CSV) || [[Rio de Janeiro]], {{BRA}} || [[1946]] || align=center| 12 || [http://www.voleysur.org/] 
|-valign=top
| [[Confederación de Norteamérica, Centroamérica y el Caribe de Voleibol]] || (NORCECA) || [[Santu Domingu]], {{DOM}} || [[1968]] || align=center| 35 || [http://www.norceca.net/]
&lt;/center&gt;
|}
&lt;/center&gt;

=== Federaciones Prenacionales ===

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|----- bgcolor=&quot;#CDC9C9&quot;
! width=&quot;16%&quot; | [[África]]&lt;br /&gt;([[Confederación Africana de Voleibol|CAVB]])
&lt;th width=16%&gt; [[Asia]]&lt;br /&gt;([[Confederación Asiática de Voleibol|AVC]])
! width=&quot;16%&quot; | [[Europa]]&lt;br /&gt;([[Confederación Europea de Voleibol|CEV]])
&lt;th width=16%&gt;[[Norteamérica]]&lt;br /&gt;([[Confederación de Norteamérica, Centroamérica y el Caribe de Voleibol|NORCECA]])
! width=&quot;16%&quot; | [[Suramérica]]&lt;br /&gt;([[Confederación Suramericana de Voleibol|CSV]])
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
{{bandera2|Arxelia}}&lt;br /&gt;
{{AGO}}&lt;br /&gt;
{{BEN}}&lt;br /&gt;
{{BOT}}&lt;br /&gt;
{{BFA}}&lt;br /&gt;
{{BDI}}&lt;br /&gt;
{{CPV}}&lt;br /&gt;
{{CMR}}&lt;br /&gt;
{{CAF}}&lt;br /&gt;
{{CHA}}&lt;br /&gt;
{{COM}}&lt;br /&gt;
{{CGO}}&lt;br /&gt;
{{COD}}&lt;br /&gt;
{{CIV}}&lt;br /&gt;
{{EGY}}&lt;br /&gt;
{{ERI}}&lt;br /&gt;
{{ETH}}&lt;br /&gt;
{{GAB}}&lt;br /&gt;
{{GMB}}&lt;br /&gt;
{{GHA}}&lt;br /&gt;
{{GUI}}&lt;br /&gt;
{{GNB}}&lt;br /&gt;
{{GEQ}}&lt;br /&gt;
{{KEN}}&lt;br /&gt;
{{LES}}&lt;br /&gt;
{{LBR}}&lt;br /&gt;
{{LBY}}&lt;br /&gt;
{{MAD}}&lt;br /&gt;
{{MLI}}&lt;br /&gt;
{{MWI}}&lt;br /&gt;
{{bandera2|Marruecos}}&lt;br /&gt;
{{MTN}}&lt;br /&gt;
{{MRI}}&lt;br /&gt;
{{MOZ}}&lt;br /&gt;
{{NAM}}&lt;br /&gt;
{{NIG}}&lt;br /&gt;
{{NGR}}&lt;br /&gt;
{{RWA}}&lt;br /&gt;
{{STP}}&lt;br /&gt;
{{SEN}}&lt;br /&gt;
{{SEY}}&lt;br /&gt;
{{SLE}}&lt;br /&gt;
{{SOM}}&lt;br /&gt;
{{SWZ}}&lt;br /&gt;
{{ZAF}}&lt;br /&gt;
{{SUD}}&lt;br /&gt;
{{TAN}}&lt;br /&gt;
{{TGO}}&lt;br /&gt;
{{TUN}}&lt;br /&gt;
{{UGA}}&lt;br /&gt;
{{DJI}}&lt;br /&gt;
{{ZAM}}&lt;br /&gt;
{{ZIM}} 
| valign=&quot;top&quot; |
{{AFG}}&lt;br /&gt;
{{KSA}}&lt;br /&gt;
{{AUS}}&lt;br /&gt;
{{BHR}}&lt;br /&gt;
{{BGD}}&lt;br /&gt;
{{BRN}}&lt;br /&gt;
{{BHU}}&lt;br /&gt;
{{KHM}}&lt;br /&gt;
{{CHN}}&lt;br /&gt;
{{KOR}}&lt;br /&gt;
{{PRK}}&lt;br /&gt;
{{COK}}&lt;br /&gt;
{{ARE}}&lt;br /&gt;
{{PHL}}&lt;br /&gt;
{{FJI}}&lt;br /&gt;
{{GUM}}&lt;br /&gt;
{{HKG}}&lt;br /&gt;
{{IND}}&lt;br /&gt;
{{INA}}&lt;br /&gt;
{{IRN}}&lt;br /&gt;
{{IRQ}}&lt;br /&gt;
{{JAP}}&lt;br /&gt;
{{JOR}}&lt;br /&gt;
{{KAZ}}&lt;br /&gt;
{{KIR}}&lt;br /&gt;
{{KUW}}&lt;br /&gt;
{{KGZ}}&lt;br /&gt;
{{LAO}}&lt;br /&gt;
{{LBN}}&lt;br /&gt;
{{MAC}}&lt;br /&gt;
{{MYS}}&lt;br /&gt;
{{MDV}}&lt;br /&gt;
{{MNP}}&lt;br /&gt;
{{MHL}}&lt;br /&gt;
{{FSM}}&lt;br /&gt;
{{MNG}}&lt;br /&gt;
{{MMR}}&lt;br /&gt;
{{NRU}}&lt;br /&gt;
{{NPL}}&lt;br /&gt;
{{NIU}}&lt;br /&gt;
{{NZL}}&lt;br /&gt;
{{OMN}}&lt;br /&gt;
{{PAK}}&lt;br /&gt;
{{PLW}}&lt;br /&gt;
{{PSE}}&lt;br /&gt;
{{PNG}}&lt;br /&gt;
{{PYF}}&lt;br /&gt;
{{QAT}}&lt;br /&gt;
{{SOL}}&lt;br /&gt;
{{ASA}}&lt;br /&gt;
{{WSM}}&lt;br /&gt;
{{SIN}}&lt;br /&gt;
{{SYR}}&lt;br /&gt;
{{SRI}}&lt;br /&gt;
{{THA}}&lt;br /&gt;
{{ROC|TPE}}&lt;br /&gt;
{{TJK}}&lt;br /&gt;
{{TLS}}&lt;br /&gt;
{{TON}}&lt;br /&gt;
{{TKM}}&lt;br /&gt;
{{TUV}}&lt;br /&gt;
{{UZB}}&lt;br /&gt;
{{VUT}}&lt;br /&gt;
{{VNM}}&lt;br /&gt;
{{YEM}}
| valign=&quot;top&quot; |
{{ALB}}&lt;br /&gt;
{{DEU}}&lt;br /&gt;
{{AND}}&lt;br /&gt;
{{ARM}}&lt;br /&gt;
{{AUT}}&lt;br /&gt;
{{AZE}}&lt;br /&gt;
{{BEL}}&lt;br /&gt;
{{BLR}}&lt;br /&gt;
{{BIH}}&lt;br /&gt;
{{BUL}}&lt;br /&gt;
{{CYP}}&lt;br /&gt;
{{CRO}}&lt;br /&gt;
{{DAN}}&lt;br /&gt;
{{SCO}}&lt;br /&gt;
{{SVK}}&lt;br /&gt;
{{SLO}}&lt;br /&gt;
{{ESP}} &lt;sup&gt;([http://www.rfevb.com/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{EST}}&lt;br /&gt;
{{FRO}}&lt;br /&gt;
{{FIN}}&lt;br /&gt;
{{FRA}}&lt;br /&gt;
{{GAL}}&lt;br /&gt;
{{GEO}}&lt;br /&gt;
{{GIB}}&lt;br /&gt;
{{GRE}}&lt;br /&gt;
{{GRL}}&lt;br /&gt;
{{HUN}}&lt;br /&gt;
{{IRL}}&lt;br /&gt;
{{NIR}}&lt;br /&gt;
{{ENG}}&lt;br /&gt;
{{ISL}}&lt;br /&gt;
{{ISR}}&lt;br /&gt;
{{ITA}}&lt;br /&gt;
{{LAT}}&lt;br /&gt;
{{LIE}}&lt;br /&gt;
{{LTU}}&lt;br /&gt;
{{LUX}}&lt;br /&gt;
{{MKD}}&lt;br /&gt;
{{MLT}}&lt;br /&gt;
{{MDA}}&lt;br /&gt;
{{MCO}}&lt;br /&gt;
{{MNE}}&lt;br /&gt;
{{NOR}}&lt;br /&gt;
{{NLD}}&lt;br /&gt;
{{POL}}&lt;br /&gt;
{{POR}}&lt;br /&gt;
{{CZE}}&lt;br /&gt;
{{bandera2|Rumanía}}&lt;br /&gt;
{{bandera2|Rusia}}&lt;br /&gt;
{{SMR}}&lt;br /&gt;
{{SER}}&lt;br /&gt;
{{SWE}}&lt;br /&gt;
{{SUI}}&lt;br /&gt;
{{TUR}}&lt;br /&gt;
{{UKR}}
| valign=&quot;top&quot; |
{{AIA}}&lt;br /&gt;
{{ATG}}&lt;br /&gt;
{{ANT}}&lt;br /&gt;
{{bandera2|Aruba}}&lt;br /&gt;
{{BAH}}&lt;br /&gt;
{{BRB}}&lt;br /&gt;
{{BLZ}}&lt;br /&gt;
{{BER}}&lt;br /&gt;
{{CYM}}&lt;br /&gt;
{{CAN}}&lt;br /&gt;
{{CRC}}&lt;br /&gt;
{{CUB}}&lt;br /&gt;
{{DMA}}&lt;br /&gt;
{{SLV}} &lt;sup&gt;({{Enllaz rotu|1= |2=http://fesavol.org/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }})&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{USA}} &lt;sup&gt;([http://www.usavolleyball.org/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{GRN}}&lt;br /&gt;
{{GLP}}&lt;br /&gt;
{{GUA}}&lt;br /&gt;
{{HTI}}&lt;br /&gt;
{{HON}}&lt;br /&gt;
{{ISV}}&lt;br /&gt;
{{IVB}}&lt;br /&gt;
{{JAM}}&lt;br /&gt;
{{MTQ}}&lt;br /&gt;
{{MEX}} &lt;sup&gt;([http://www.femexvoleibol.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220201244/http://www.femexvoleibol.net/ |date=2007-12-20 }})&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{MSR}}&lt;br /&gt;
{{NIC}}&lt;br /&gt;
{{PAN}}&lt;br /&gt;
{{PUR}} &lt;sup&gt;([http://www.fpvoleibol.com/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{DOM}}&lt;br /&gt;
{{KNA}}&lt;br /&gt;
{{VCT}}&lt;br /&gt;
{{LCA}}&lt;br /&gt;
{{SUR}}&lt;br /&gt;
{{TTO}} 
| valign=&quot;top&quot; |
{{ARG}} &lt;sup&gt;([http://www.feva.org.ar/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{BOL}} &lt;sup&gt;([https://web.archive.org/web/20080605002450/http://www.boliviavolei.com/fbv.php])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{BRA}} &lt;sup&gt;([http://www.cbv.com.br/v1/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416044619/http://www.cbv.com.br/v1/ |date=2014-04-16 }})&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt; 
{{CHL}} &lt;sup&gt;([http://www.fevochi.cl/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{COL}} &lt;sup&gt;([https://web.archive.org/web/20071219022924/http://www.fedevolei.com/federacion.htm])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{ECU}} &lt;sup&gt;([https://web.archive.org/web/20110719225555/http://www.voleibolecuador.org/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{GUY}}&lt;br /&gt;
{{GUF}}&lt;br /&gt;
{{PAR}}&lt;br /&gt; 
{{bandera|PER}} [[Federación Peruana de Voleibol|Perú]] &lt;sup&gt;([http://www.fpv.com.pe/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt; 
{{URY}} &lt;sup&gt;([https://web.archive.org/web/20080616194608/http://www.uruvoley.com.uy/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;
{{VEN}} &lt;sup&gt;([https://web.archive.org/web/20130802061805/http://www.fvvb.com.ve/])&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt; 
|}
&lt;/center&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.fivb.com/ Páxina oficial] {{en}}

{{Tradubot|Federación Internacional de Voleibol}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Organizaciones deportives internacionales|Volei]]
[[Categoría:Federaciones]]</text>
      <sha1>bswy7ekgt7o8b03s2mlszuqoo9bucso</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Derechu anglosaxón</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114715</id>
    <revision>
      <id>4493295</id>
      <parentid>4369099</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12929" sha1="lxz3uera2xkcagg4xtaj4ic5fw3zapj" xml:space="preserve">{{referencies|t=20111212}}
{{Ficha xenérica}}
[[Image:Map of the Legal systems of the world (en).png|thumb|right|350px|Mapa de los países con sistemes de Derechu anglosaxón (en rosa).]]

El '''derechu anglosaxón''' (n'inglés ''common law''), deriváu del sistema aplicáu na [[Inglaterra]] [[Edá Media|medieval]], ye aquel utilizáu en gran parte de los territorios que tienen influencia [[Gran Bretaña|británica]].

Ye'l derechu creáu por decisiones de los tribunales; n'[[Inglaterra]] surdieron dos cuerpos de normes distintes: el ''common law'', y más tarde, el &quot;equity&quot;; y dambos fueron adoptaos como base del derechu de los estaos d'Estaos Xuníos y caracterícense pol fechu de que se basen más na [[xurisprudencia]] que nes [[lleis]].&lt;ref&gt;Gutiérrez Sirvent, ''Sistemes xurídicos contemporáneos''. Méxicu: Porrúa.&lt;/ref&gt;

== Distribución xeográfica ==
Sistemes basaos nel anglosaxón o provenientes de la corriente d'ésti aplíquense n'[[Inglaterra]], [[Gales]], [[Irlanda]]&lt;ref group=n&gt;Esiste la idea equivocada de que'l sistema de Derechu anglosaxón tamién s'utiliza n'[[Escocia]], pero eso nun ye ciertu,una y bones esi país cunta con un sistema xurídicu especial (mistu), frutu del amiestu ente'l derechu anglosaxón y el continental.&lt;/ref&gt; y gran parte de les antigües colonies del [[Reinu Xuníu]], incluyendo [[Estaos Xuníos]], [[Australia]], [[Nueva Zelanda]] y [[Canadá]] (cola esceición de [[Quebec]], provincia na cual emplégase'l sistema de [[derechu continental]] nel [[derechu civil]] y el derechu anglosaxón nel [[derechu penal]]). Nos [[Estaos Xuníos]] ta la esceición del estáu de [[Louisiana]], que, por cuenta del so heriedu francés, usa un sistema de derechu continental.&lt;ref group=n&gt;Louisiana foi la primer posesión d'[[Estaos Xuníos]] na que se dictó un [[códigu civil]], basáu nel ''[[Códigu Napoleónicu]]'' de [[1804]]&lt;/ref&gt; N'[[Asia]], [[Ḥong Kong]] (como antigua posesión británica) tamién utiliza un sistema de derechu anglosaxón, lo cual ta garantizáu por [[constitución de Hong Kong|la so constitución]], qu'asegura qu'ésti se caltendrá vixente (magar que la soberanía retornó a [[China]]), al igual que na [[India]], [[Malasia]] y [[Singapur]]. N'[[África]], [[Sudáfrica]] emplega igualmente'l sistema de derechu anglosaxón. N'[[Derechu escocés|Escocia]] tamién s'usa un derechu mistu ente continental y anglosaxón, anque nesti casu, a diferencia del de Quebec, la diferenciación nun s'efectúa sobre la base de la caña del derechu que s'aplique (penal o civil), sinón que práuticamente se trata d'un sistema integral y estremao, pero desenvueltu sobre la base de les influencies d'otros sistemes.

== Discutiniu sobre la denominación ==
Dellos académicos consideren que'l nome de ''derechu anglosaxón'' ye desaparente, una y bones ésti indicaría escontra un derechu utilizáu polos antiguos [[anglos]] y [[saxones]] ([[anglosaxones]]) na [[Inglaterra]] [[Edá Media|medieval]] temprana. Sicasí, el nome ''derechu común'', traducción lliteral del términu ''Common Law'' (la so denominación n'[[idioma inglés|inglés]]) lleva a más entueyos, yá que se confundiría col conceutu de [[derechu común]] usáu nel derechu continental, que correspuende a un sistema de derechu emplegáu como base pa otros (y xeneralmente, sinónimu de ''[[derechu civil]]'', asina conocíu nel sistema del Civil Law). Coles mesmes, el derechu anglosaxón &quot;antiguu&quot; nun ye bien citáu n'[[idioma español|español]], polo que de normal s'utiliza ''derechu anglosaxón'' o dalgunos dicen direutamente ''Common Law''.

Tien De tomase nota de que nel idioma [[idioma inglés|inglés]] esiste un discutiniu similar sobre'l términu ''Civil Law'', que ye la traducción inglesa del ''[[derechu continental]]''.

== Principios básicos ==
El sistema de Derechu anglosaxón básase, sobremanera, nel analís de les [[sentencia xudicial|sentencies xudiciales]] dictaes pol mesmu [[tribunal]] o dalgunu de los sos tribunales cimeros (aquellos a los que se pueden [[apelación|apelar]] les decisiones tomaes por dichu tribunal) y nes interpretaciones que nestes sentencies dar de les [[lleis]]. Por esto les lleis pueden ser ambigues en munchos aspeutos, yá que s'espera que los tribunales les clarifiquen (o estos yá lo fixeron sobre lleis anteriores, pero similares). Este ye'l motivu pol cual n'[[Estaos Xuníos]] entá s'enseñen [[norma xurídica|normes]] de la dómina colonial inglesa.

Per otru llau, esisten interpretaciones xudiciales que crean figures xurídiques nueves, lo que nun principiu yera la norma, pero güei ye la esceición. Sicasí caltiénse la nomenclatura que reconoz como ''delitu estatutariu'', por casu, al [[delitu]] creáu pola [[llei]]. Na actualidá, ye muncho más común que les lleis creen figures dafechu nueves o que estandaricen y afiten les regles enantes establecíes poles [[sentencia xudicial|sentencies xudiciales]].

Un detalle bien importante ye que, en casos posteriores, la [[ratio decidendi]] que significa lliteralmente n'español &quot;razón pa decidir&quot; o &quot;razón abonda&quot; de les [[sentencia xudicial|sentencies]] primeramente dictaes obliguen a un [[tribunal]] (y tolos tribunales inferiores a ésti) a fallar de la mesma manera o de forma similar. Por esto l'estudiu del sistema basar nel analís detalláu de les sentencies de les cualos s'[[Razonamientu inductivu|induz]] la [[norma xurídica|norma]], estudiu que termina na ellaboración d'un &quot;casu típicu&quot;, que compárase cola situación n'estudiu pa ver si ye similar o non. En munches ocasiones analícense diverses [[sentencia xudicial|sentencies]] que contienen el mesmu principiu, vistu dende diverses óptiques, pa estrayer finalmente la [[norma xurídica|norma]] que se va aplicar al casu n'estudiu.

== Comparanza col sistema continental ==
{{Artículu principal|Derechu Continental|l1=Derechu Continental}}
La principal diferencia ente'l sistema de derechu continental européu y el sistema anglosaxón anicia na distinta xerarquía esistente ente les diverses &quot;fontes&quot; d'esos derechos. El Derechu anglosaxón ye un sistema &quot;jurisprudencial&quot;, en tantu la principal fonte del mesmu son les sentencies xudiciales (el conxuntu de les mesmes denominar &quot;xurisprudencia&quot;), que tienen un calter &quot;venceyante&quot;, esto ye, son obligatories pa tolos xueces, quien nun pueden estremase de les decisiones tomaes primeramente por otros maxistraos. Sicasí, el derechu continental, por cuenta de la influencia del derechu romanu (que, dende los sos empiezos, esmolecióse porque les normes xurídiques fueren escrites, con cuenta de que toos pudieren conoceles), ye un derechu eminentemente &quot;llegal&quot;, en tantu la principal fonte del mesmu ye la llei. Nel sistema continental, les sentencies emitíes enantes por otros xueces nun tienen calter &quot;venceyante&quot; pal restu de los maxistraos. Nin siquier les sentencies emitíes por tribunales de les últimes instancies, como les Cortes Supremes, son obligatories pa los xueces de les instancies inferiores.

Vistu dende'l puntu de vista de la xurisprudencia (y non de les fontes del derechu), puede dicise que, mientres nel sistema anglosaxón cada fallu de cada xuez sienta una base jurisprudencial firme y con rangu de norma llegal, esto nun asocede nel sistema continental, nel cual poco importa qu'esistan numberoses sentencies concordantes respectu de determináu asuntu: ello nun implica una obligación pa nengún xuez de fallar conforme a esa &quot;enclín&quot; y tan solo complementa a la llexislación al respective de la corriente doctrinal sobre determináu asuntu, que va poder ser citáu nel xuiciu pero nun va venceyar al xuez. Nel sistema continental solo les sentencies del Tribunal Supremu sientan precedente jurisprudencial y pueden ser citaes, ente que les demás sentencies tan solo sientan xurisprudencia. N'otres pallabres, nel sistema continental, cada xuez puede resolver el casu que se-y presenta de la forma que considere más conveniente o xusta, ya inclusive puede estremase de la xurisprudencia mayoritaria (anque seya siguida por xueces que s'atopen percima d'él y que, eventualmente, tendrán de conocer nuna revisión de les sos decisiones), siempres y cuando pueda producir un fallu afechu a derechu, y con fundamentos que xustifiquen esa decisión (de lo contrario, lo más probable ye que la so sentencia seya dexada ensin efeutu pol tribunal cimeru). La única esceición que, dientro del sistema continental, esiste pa esti principiu xeneral son los llamaos &quot;fallos plenarios&quot;, según esplícase de siguío. Na mayoría de los países xuntaos al sistema continental, esisten tribunales qu'actúen estremaos en &quot;cámares&quot;, les que, de la mesma, suelen tar compuestes de delles &quot;sales&quot;, caúna de les cuales entiende en casos distintos. Puede asoceder que les distintes sales d'una mesma cámara emitan soluciones desemeyaes respectu d'una mesma cuestión: por casu, que dalgunes reconozan un derechu y otres non, a pesar d'esistir una relativa homoxeneidá nes situaciones fácticas plantegaes ante elles. Estes interpretaciones discordantes de les lleis xeneren una situación d'inestabilidá nel sistema, que se conoz como &quot;inseguridá xurídica&quot;. Con cuenta de evitar esa situación indeseable, axúntense toles sales de la cámara (por ello dizse que la Cámara axúntase &quot;en plenu&quot;) y pónense d'alcuerdu respectu d'una única interpretación pa determinada norma. Esta decisión denominar &quot;fallu plenariu&quot;, y tien calter venceyante, polo cual, ten de ser siguida por tolos xueces d'esa cámara, según polos xueces inferiores qu'actúen dientro de la so órbita. Los fallos plenarios (coles distintes variantes que puedan presentar nos distintos Estaos) son l'únicu casu, dientro del ámbitu del sistema continental européu, en que los precedentes xudiciales resulten obligatorios pa los xueces, esixéndose como únicu requisitu pa tal condición el que la sentencia o alcuerdu plenariu asina lo disponga espresamente, casu contrariu namái va tener calidá de &quot;doctrina llegal&quot; non venceyante.

== Situación actual del Derechu anglosaxón ==
Na actualidá, la diferencia señalada ente dambos sistemes ye cada vez menor, pos se verifica nel Derechu anglosaxón un fuerte enclín escontra la &quot;codificación&quot; de les regles xurídiques, esto ye, una creciente producción de normes escrites, que van moviendo pasu ente pasu los antiguos precedentes xudiciales y dir reemplazando por normes escrites. Esti fenómenu ye posible gracies a la enorme flexibilidá que caracteriza a dereches anglosaxón, a diferencia de lo qu'asocede col sistema continental, nel que la esistencia de códigos y normes escrites hai-y impresu un calter más &quot;ríxidu&quot;. La mentada flexibilidá del Derechu anglosaxón puede comprobase na circunstancia de que'l mesmu empezó siendo un sistema de derechu consuetudinario o costumista, nel que la principal fonte de derechu yeren les costumes, que se conocíen como &quot;derechu común&quot; (&quot;common law&quot;). Darréu, y por cuenta de l'actuación de los tribunales xudiciales, evolucionó hasta que los precedentes empericotiáronse como la principal fonte de derechu, y el sistema pasó a convertise n'unu de &quot;derechu jurisprudencial&quot;. Queda por ver, agora, si'l mentáu enclín escontra la codificación que modernamente verificar nos Estaos enrolados nel sistema anglosaxón, nun termina por convertilo, tamién, nun sistema &quot;llegalista&quot;, como ye'l continental.

== Ver tamién ==
* 
* [[Sistemes xurídicos]]
* [[Stare decisis]]

== Notes ==
{{llistaref|grupu=n}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://biotech.law.lsu.edu/Books/Holmes/claw_c.htm The Common Law] por Oliver Wendell Holmes Jr (n'[[idioma inglés|inglés]]).
* [http://www.gutenberg.org/etext/2449 The Common Law (Free eBook)] por Oliver Wendell Holmes Jr., en [[Proyeutu Gutenberg]] (n'[[idioma inglés|inglés]]).
* [https://web.archive.org/web/20050812223936/http://usinfo.state.gov/journals/itdhr/0999/ijdf/frmessit.htm Exame comparativu del derechu consuetudinario y del sistema xurídicu romanu-xermánicu] por Peter Messitte, revista electrónica del Departamentu d'Estáu d'[[Estaos Xuníos d'América]] (en [[idioma francés|francés]]).
* [https://web.archive.org/web/20060419000636/http://www.droitcivil.uottawa.ca/world-legal-systems/fra-monde.html Los sistemes xurídicos nel mundu], sitiu web de la Facultá de Derechu de la Universidá d'[[Ottawa]] (en [[idioma francés|francés]]).
* [http://www.ali.org The American Law Institute] (n'[[idioma inglés|inglés]]).
* [http://ausicl.com The Australian Institute of Comparative Legal Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128190050/http://ausicl.com/ |date=2011-01-28 }} (n'[[idioma inglés|inglés]]).


{{Tradubot|Derecho anglosajón}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Sistemes xurídicos]]
[[Categoría:Historia del derechu]]
[[Categoría:Derechu consuetudinario]]</text>
      <sha1>lxz3uera2xkcagg4xtaj4ic5fw3zapj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ford Crown Victoria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115350</id>
    <revision>
      <id>4493165</id>
      <parentid>4478484</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T21:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3700" sha1="i9ae42zsmafughwpfd5orl1ex6pg7f0" xml:space="preserve">{{vehículu}}
El '''Ford Crown Victoria''' foi un [[automóvil]] [[tamañu completu de Ford]], fabricáu pola [[Ford Motor Company]] n'[[Estaos Xuníos]] y en [[Canadá]]. El primeru d'estos coches en salir al mercáu foi producíu nel añu 1955 n'Estaos Xuníos, y a partir del añu 1992 fabricar na planta automotriz de Ford en Canadá hasta 2011.

Ye un vehículu bien utilizáu n'Estaos Xuníos como taxi (el famosu de [[Nueva York]]) y como [[Vehículu policial|coche de policía]].

== Historia ==
Los primeros Ford Crown Victoria producir a mediaos del añu 1955 y hasta l'añu 1956, n'Estaos Xuníos. Darréu, volvió fabricase un vehículu con esti nome nel añu 1992 na fábrica de Ford en Canadá, llamada [[St. Thomas Assembly]], na actualidá de la década del añu 2010, siguen desenvolviéndose estos modelos de Ford.
A partir del añu 2008, solo fabríquense como coches de flota, pa la policía, pa taxis y pa coches d'arriendu, los que son incorporaos a los mercaos d'Estaos Xuníos y Canadá principalmente. Esti modelu de Ford ye bien apreciáu pol so motor V8, pol so [[tracción trasera]] y por tar montáu sobre un [[xasis]], lo que dexa face-y arreglos económicos. Na actualidá de la década del añu 2010 comparte la so plataforma y componentes col [[Lincoln Town Car]], fabricáu n'Estaos Xuníos pola Ford Motor Company, enantes nel añu 1979-1980 sobre la plataforma del Ford Crown Victoria de Canadá, fabricar n'Estaos Xuníos un modelu que se llamó [[Ford Panther]], depués pasu a llamase [[Ford LTD Landau]]. Ente los años 1983 y 1991 fabricóse sobre la mesma plataforma'l [[Ford Granada]].

En 2011 dexar de fabricar,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://money.cnn.com/2011/09/15/autos/last_crown_victoria/ |títulu=Last Ford Crown Victoria rolls off a line |3= |fecha=15 de setiembre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171210232504/http://money.cnn.com/2011/09/15/autos/last_crown_victoria/ |fechaarchivu=2017-12-10 }}&lt;/ref&gt; la llexislación el los Estaos Xuníos fixo mandatorio l'usu d'un sistema de control d'estabilidá electrónicu; Ford nun amestó esti equipamientu, razón pola cual túvose que dexar de vender nos Estaos Xuníos y Canada.

=== Xeneraciones ===
* “Antiguu” Crown Victoria (1955-1956)
* LTD Landau (1979-1980)
* LTD Crown Victoria (1982-1991)
* Primer Xeneración del Crown Victoria (1991-1997)
* Segunda Xeneración del Crown Victoria (1997-2011)

== Galería d'imáxenes ==
&lt;gallery perrow=4&gt;
Image:1955 Ford Crown Victoria 2.jpg|Ford Crown Victoria 1955
Image:Ford Crown Victoria .jpg|Ford Crown Victoria arriendu 
Image:Ford Crown Victoria USA 2008-10-29.jpg|Ford Crown Victoria
Image:Ford Crown Victoria police.jpg|Ford Crown Victoria ambulancia
Image:Ford Crown Victoria 1.JPG|Ford Crown Victoria policía
Image:Ford Crown Victoria Taxi.jpg|Ford Crown Victoria taxi
Image:Ford Crown Victoria police.jpg|Ford Crown Victoria policía
Image:Ford Crown Victoria Police Cars (Sûreté du Québec).JPG|Ford Crown Victoria policía
&lt;/gallery&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
== Bibliografía ==
*David L. Lewis (2005). 100 Years of Ford. Publications International. ISBN 0-7853-7988-6.

== Enllaces esternos ==
* http://www.insideline.com/search/?q=Ford+Crown+Victoria 
* {{Enllaz rotu|1=Ford Crown Victoria taxi de New York Company |2=http://www.curvasenlazadas.com/verContenido.php?id=187&amp;titulo=Call_311 |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (Curves Enllazaes amuesa la hestoria del taxi Ford Crown Victoria hasta'l 2011).


{{Tradubot|Ford Crown Victoria}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Modelos de Ford|Crown Victoria]]
[[Categoría:Vehículos policiales]]
[[Categoría:Páxines con errores de ficheru]]</text>
      <sha1>i9ae42zsmafughwpfd5orl1ex6pg7f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grandes Llanures</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115499</id>
    <revision>
      <id>4493248</id>
      <parentid>4473654</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3641" sha1="a09cmrn02fx2f6pzjrsgffp52txuqqd" xml:space="preserve">{{Tradubot|Grandes Llanuras}}
{{referencies|t=20200814074830}}
{{xeografía}}

Les '''Grandes Llanures''' (n'[[idioma inglés|inglés]]: ''the Great Plains'') ye una alta y amplia [[pandu]] que s'estiende al este de los [[Montes Rocosos]], nel continente [[América|americanu]], y cubre l'estáu mexicanu de [[Coahuila de Zaragoza|Coahuila]], los d'[[Estaos Xuníos]] de [[Nuevu Méxicu]], [[Texas]], [[Oklahoma]], [[Colorado]], [[Kansas]], [[Nebraska]], [[Wyoming]], [[Montana]], [[Dakota del Sur]] y [[Dakota del Norte]]. En [[Canadá]], estender poles provincies [[Praderíes canadienses|canadienses]] d'[[Alberta]], [[Saskatchewan]] y [[Manitoba]].

Por tola rexón esisten munches [[granxa|granxes]] dedicaes a l'[[agricultura]] y la [[ganadería]]. Cuenta amás con grandes depósitos de [[petroleu]] y [[carbón]]. Cada 25 años aproximao, la rexón sufre [[seca|seques]] y devastadoras [[nube de polvo|tormenta de sable]].

Les Grandes Llanures son les más occidentales d'América del Norte, y estiéndense escontra l'este hasta'l pandu de los Apalaches. El Serviciu Xeolóxicu d'Estaos Xuníos estrema les Grandes Llanures d'Estaos Xuníos en nueve subdivisiones fisiográficas: 
* [[Pandu de Missouri]] (''Missouri Plateau''), glaciares: esti centru de Dakota del Sur, el norte y este de Dakota del Norte y el nordeste de Montana 
* [[Black Hills]] (''Black Hills''): oeste de Dakota del Sur 
* [[Altes Llanures]] (''High Plains''): l'este de Nueva Méxicu, el noroeste de Texas, l'oeste d'Oklahoma, l'este de Colorado, l'oeste de Kansas, la mayoría de Nebraska (incluyida la de sable Hills) y nel sureste de Wyoming 
* [[Llanures de la Frontera]] (''Plains Border''): central de Kansas y el norte d'Oklahoma (incluyida la Flint, Colloráu y Smoky Hills) 
* [[Piedemonte de Colorado]] (''Colorado Piedmont''): Colorado oriental 
* [[Seición Ratón]] (''Raton section''): el nordeste de Nuevu Méxicu 
* [[Valle del Pecos]] (''Pecos Valley''): oriental de Nuevu Méxicu 
* [[Pandu Edwards]] (''Edwards Plateau ''): el centru-sur de Texas 
* [[Seición Texas Central]] (''Central Texas section''): centru de Texas

L'altiplanu utilizar en rellación con, contestu más xeneral pa describir la elevación de les rexones de les Grandes Llanures, que son principalmente al oeste del meridianu 100º. El 100º correspuende aproximao col meridianu de la llinia qu'estrema a les Grandes Llanures nuna zona que recibe 500 mm o más d'agua al añu y un área que recibe menos de 500 mm. Nesi contestu, l'altiplanu ye semi-greba la tierra y caracterízase polo xeneral polos pacionales o tierres de cultivu marxinales. La rexón ta dacuando sometida a llargos periodos de seca, fuertes vientos na rexón pueden xenerar devastadoras nubes de polvu. 

Mientres el periodu [[Cretácicu]] (145-65 millones d'años), les Grandes Llanures taba cubiertu per un mar interior llamáu someres Occidental Interior Seaway. Sicasí, mientres el Cretácicu Tardíu al [[Paleocenu]] (65-55 millones d'años), el mar empezó a recular, dexando detrás depósitos marinos d'espesura y un terrén relativamente planu que'l mar había una vegada ocupáu.

== Ver tamién ==
* [[Tratáu del fuerte Laramie (1851)]]
* [[Territoriu del ríu Powder]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20090305001133/http://lib.ndsu.nodak.edu/govdocs/text/greatplains/text.html Historia xeolóxica de les Grandes Llanures.]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llanures de Canadá|Grandes]]
[[Categoría:Llanures d'Estaos Xuníos|Grandes]]
[[Categoría:Llanures de Méxicu|Grandes]]
[[Categoría:Rexones d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>a09cmrn02fx2f6pzjrsgffp52txuqqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Garbiñe Muguruza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115530</id>
    <revision>
      <id>4493301</id>
      <parentid>4451282</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69164" sha1="qaw6atlj00tjiduhk378ss7szjeoqbn" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Garbiñe Muguruza Blanco''' {{nym}}&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=sobre garbiñe|url=http://www.xn--garbiemuguruza-unb.com/|obra=Páxina web oficial|fechaaccesu=20 de marzu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190331154804/http://www.xn--garbiemuguruza-unb.com/|fechaarchivu=2019-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíos=DPA|títulu=Muguruza: Una nueva historia que va de Guatire hasta'l Roland Garros|url=http://www.eluniversal.com/noticias/deportes/muguruza-una-nueva-hestoria-que-guatire-hasta-roland-garros_313386|fecha=4 de xunu de 2016|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017|periódicu=El Universal|idioma=es}}&lt;/ref&gt; ye una xugadora de [[tenis]] [[España|hispano]]-[[Venezuela|venezolana]]. Puesto que tien la doble nacionalidá ([[Nacionalidá española|española]] por parte paterna y [[Nacionalidá venezolana|venezolana]] por nacencia) escoyó representar a [[España]] p'apostar los torneos de la [[WTA]] y formar parte del [[Equipu de Fed Cup d'España|Equipu español]] de la [[Copa Federación de Tenis]] de la [[Federación Internacional de Tenis|ITF]].&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Garbiñe Muguruza decide xugar con España|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/tenis/garbine-muguruza-decide-adoptar-nacionalidad-espanola-3610188|fecha=17 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; Ente'l 11 de setiembre y el 9 d'ochobre de 2017 foi la tenista nᵘ 1 del [[ranking WTA|''ranking'' WTA]].

El 4 de xunu de 2016 proclamóse campeona de [[Tornéu de Roland Garros|Roland Garros]], primer [[Grand Slam (tenis)|Grand Slam]] de la so carrera, en venciendo na final a [[Serena Williams]], númberu unu del mundu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mundodeportivo.com/tenis/roland-garros/20160604/402278517345/garbine-muguruza-nueva-y-espectacular-reina-de-paris.html|títulu=Garbiñe Muguruza, nueva y espectacular reina de París }}&lt;/ref&gt; asitiándose segunda nel ranking mundial de la WTA. La so meyor clasificación hasta esi momentu n'individuales yera'l puestu númberu 3, algamáu n'ochobre de 2015, añu nel que llogró algamar la final del [[Campeonatu de Wimbledon 2015|Campeonatu de Wimbledon]]. Dos años dempués, en 2017, llograría faese col títulu, ganando na final a [[Venus Williams]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tennisbetsite.com/players/wta/garbine-muguruza-blancu.html|títulu=Estadístiques: Garbiñe Muguruza Blanco }}&lt;/ref&gt; Na clasificación de dobles llegó hasta'l puestu númberu 10, algamáu'l [[23 de febreru]] de [[2015]]. Na so carrera ganó cuatro títulos [[WTA]] n'individuales, unu d'ellos categoría [[WTA Premier Mandatory|Premier Mandatory]] y trés en dobles, a nivel [[Federación Internacional de Tenis|ITF]] ganó siete torneos individuales y unu en dobles. En 2015 recibió la medaya de bronce de la [[Real Orde del Méritu Deportivu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://deportes.elpais.com/deportes/2015/11/26/actualidad/1448538640_574000.html|títulu=Muguruza: &quot;Antes yera la que podía ganar; agora soi la que tien de ganar&quot; }}&lt;/ref&gt; Tres un añu bien efectivu, ganando'l tornéu de [[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]] y el Premier 5 de Cincinnati, Garbiñe Muguruza foi nomada Xugadora del Añu polos [[Premios WTA]].

== Biografía ==
Garbiñe Muguruza Blanco ye fía del vascu José Antonio Muguruza, nacíu en [[Azcoitia]] ([[Guipúzcoa]]),&lt;ref&gt;[https://www.elespanol.com/corazon/20160604/129987323_0.html Garbiñe, la campeona que conduz un Porsche y ama la repostería. Los padres de Garbiñe Muguruza], elespañol.com, 5 de xunu de 2016.&lt;/ref&gt; y de la [[Venezuela|venezolana]] Scarlet Blanco.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Sam Sumyk: &quot;Garbiñe Muguruza ameyora acaldía nel so tenis&quot;|url=http://tenis.as.com/tenis/2016/05/29/roland_garros/1464524689_357807.html|fecha=29 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt;

N'emigrando'l so padre a Venezuela en 1978, Garbiñe nació en [[Caraques]] el [[8 d'ochobre]] de [[1993]], pero llueu se treslladó a [[Guatire]] ([[Miranda (Venezuela)|Miranda]]), onde empezó a xugar al tenis a los cuatro años en compañía de los sos hermanos Asier ya Igor nel &quot;Club de Tenis Mampote&quot;, allugáu en [[Guarenas]].&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Garbiñe Muguruza, de la nada al Olimpo en cuatro años |url=http://www.20minutos.es/deportes/noticia/garbine-muguruza-perfil-roland-garros-2764402/0/|fecha=4 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt; Cuando cumplió seis años treslladar a [[Barcelona]] ([[España]]), onde se formó na &quot;Bruguera Tennis Academy&quot;, del tenista [[Sergi Bruguera]], baxu tutelar d'Alejo Mancisidor, ente otros.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.puntodebreak.com/2012/03/05/garbine-muguruza-el nuesu-diamante-en-brutu|títulu=Garbiñe Muguruza: el nuesu diamante en brutu}}&lt;/ref&gt; Dende payares de 2015 el so entrenador ye'l francés [[Sam Sumyk]].

Anguaño ta representada pola axencia [[IMG]] y los sos principales patrocinadores son [[Adidas]], [[Babolat]], [[Rolex]], [[BBVA]] y Caser, convirtiéndose na primer muyer embaxadora d'esti bancu a nivel mundial. Dende mayu del 2016 la so residencia oficial ta en [[Xinebra]] ([[Suiza]]).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/roland-garros-2016/garbine-muguruza-tresllada-residencia-suiza-5162284|títulu=Garbiñe Muguruza tresllada la so residencia a Suiza }}&lt;/ref&gt;

== Carrera tenística ==
[[Ficheru:Garbine Muguruza 2016.jpg|thumb|200px|Garbiñe Muguruza en 2016, mientres el Open d'Australia]]
=== 2012 ===
Na so primer apaición nun tornéu WTA ganó a la entós campeona col númberu 2, [[Vera Zvonariova]], pa dempués ganar a [[Flavia Pennetta]] antes de perder cola que sería finalista, [[Agnieszka Radwańska]] ensin ganar nengún set. El 22 de xunetu de 2012 pierde la final del tornéu ITF de Bucarest frente a la tenista española [[María Teresa Torró Flor]].

Mientres el restu de la temporada ganó un tornéu de la [[Federación Internacional de Tenis|ITF]] n'[[Estaos Xuníos]] a la local [[Grace Min]] por 6-0 y 6-1.

=== 2013 ===
Empecipia la temporada de 2013 ganando'l so primer títulu WTA en dobles con [[Tita Torró]] nel [[Tornéu de Hobart]] ante [[Timea Babos]] y [[Mandy Minella]] por 6-3 y 7-6(5).

Nel [[Masters d'Indian Wells 2013 (individual femenín)|2013 BNP Paribas Open]], Muguruza pasó dos rondes de clasificación y llegó a la cuarta ronda del cuadru principal, onde cayó contra [[Angelique Kerber]]. Dempués, foi gallardoniada con una invitación (wildcard) al cuadru principal del Premier Mandatory para [[Miami]] per segundu añu consecutivu, nel qu'avanzó a la cuarta ronda, rexistrando victories sobre [[Kateřina Siniaková]], cabeza de serie 23, [[Anastasia Pavliuchénkova]], y la cabeza de serie N° 9, [[Caroline Wozniacki]] nel camín antes de perder contra la cabeza de serie N° 5, la china [[Li Na]].

La so gran temporada suspendióse pel branu, al sufrir una mancadura nel todíu que-y fixo pasar por quirófanu y tar de baxa seis meses, pa yá remanecer la temporada siguiente.

=== 2014 ===
El 11 de xineru de [[2014]] llogró'l so primer títulu del circuitu WTA al ganar a la checa [[Klara Zakopalová]] na final d'[[Tornéu de Hobart|Hobart]] por un claru 6-4 y 6-0. D'esta forma, la torna de Muguruza al circuitu tres seis meses de baxa por una mancadura n'unu de los sos todíos vieno acompañáu d'un títulu. Enantes, nel so remanecimientu n'[[Tornéu de Auckland|Auckland]] namái pudo frenala [[Venus Williams]] en cuartos de final. La tenista declaró entós que nun esperaba ganar tantos partíos. Cola victoria, Garbiñe Muguruza asitiar ente les 50 meyores de la clasificación mundial.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.marca.com/2014/01/11/tenis/1389434066.html|títulu=Garbiñe Muguruza consigue'l so primer títulu }}&lt;/ref&gt; Más tarde diría: “Esto ye increíble. Un premiu por tol esfuerciu que fixi”, dixo en Hobart.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://blogs.elpais.com//güeyu-de-halcon/2014/01/garbi%C3%B1y-.html|títulu=Garbiñe abre la vitrina}}&lt;/ref&gt; Nel [[Abiertu d'Australia 2014 (individual femenín)|Abiertu d'Australia]], Muguruza superó un set en contra pa ganar a la décima cabeza de serie [[Caroline Wozniacki]] en trés mangues, llegando per primer vegada a la cuarta ronda na que perdió en dos sets ante la quinta cabeza de serie, [[Agnieszka Radwanska]]. En dobles, xunto con [[Arantxa Parra Santonja]] llegó a la segunda ronda del tornéu, na que perdieron ante [[Raquel Kops-Jones]] y [[Abigail Spears]].

Tres una derrota en dos sets ante [[Kimiko Date-Krumm]] na primer ronda del [[Tornéu de Pattaya City|2014 PTT Pattaya Open]], Muguruza algamó la so segunda final del añu n'individuales na [[Tornéu de Florianópolis|Copa de Tenis de Brasil 2014]], en [[Florianópolis]], perdiendo en dos sets ante [[Klara Zakopalova]] (quien se tomó la revancha), a pesar de ganar el primer set y dir 5-2 nel segundu parcial. Muguruza perdió depués na segunda ronda del [[Masters d'Indian Wells 2014]] y [[Masters de Miami 2014 (individual femenín)|2014 Sony Open Tennis]], pero llegó a los cuartos de final en dobles, onde ella y la so pareya, [[Carla Suárez]] perdieron en trés sets ante les octaves cabeces de serie, Raquel Kops-Jones y Abigail Spears.

Muguruza recuperar de la so primer derrota en primer ronda nel [[Tornéu de Monterrey|Abiertu de Monterrey 2014]] al algamar les semifinales del [[Tornéu de Marruecos|2014 Gran Premiu SAR La Princesse Lalla Meryem]], onde perdió en dos sets ante la futura ganadora del títulu, el so compatriota [[María Teresa Torró Flor]]. Sicasí, ella y [[Romina Oprandi]] llograron ganar el dobles en trés sets al ganar a [[Katarzyna Piter]] y [[Maryna Zanevska]] na final. Nel [[Masters de Madrid 2014 (individual femenín)|2014 Mutua Madrid Open]], nel so propiu país, Muguruza perdió en segunda ronda ante la excampeona del [[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|US Open]], [[Samantha Stosur]], pero llegó a la final de dobles xunto a Carla Suárez, onde perdieron en dos sets ante les segundes cabeces de serie, les italianes [[Sara Errani]] y [[Roberta Vinci]]. Depués sufrió una derrota en segunda ronda ante [[Francesca Schiavone]] nel [[Masters de Roma 2014 (individual femenín)|2014 Internazionali BNL d'Italia]]. 

[[Ficheru:Muguruza MA14 (8) (14239532067).jpg|thumb|left|Muguruza nel [[Masters de Madrid 2014]], onde xunto con [[Carla Suárez]] consiguió llegar a la final del cuadru de dobles.]]
Nel tornéu de [[Tornéu de Roland Garros 2014|Roland Garros]] venció en segunda ronda al númberu unu del mundu y defensora del títulu [[Serena Williams]] por un claru 6-2 y 6-2&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://deportes.elpais.com/deportes/2014/05/28/actualidad/1401279532_091104.html|títulu=Garbiñe dexa estelada a Serena }}&lt;/ref&gt; nuna hora y cuatro minutos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.efe.com/efe/noticias/espana/deportes/muguruza-esanicia-serena-williams-numbero-unu-del mundu/1/28/2329956|títulu=Muguruza esanicia a Serena Williams, númberu unu del mundu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.marca.com/2014/05/28/tenis/roland_garros/1401280772.html|títulu=Muguruza da'l golpe y esanicia a Serena Williams }}&lt;/ref&gt;consiguiendo aportar per primer vegada a la tercer ronda del tornéu parisín. Depués ganó a la francesa [[Pauline Parmentier]] y llegó a cuartos de final pa enfrentase a la rusa y posterior campeona [[María Sharápova]], cola que perdió por 1-6, 7-5 y 6-1. Muguruza tamién algamó les semifinales del dobles con Carla Suárez, onde la pareya perdió en trés sets ante les primeres cabeces de serie y futures campeones [[Peng Shuai]] y [[La so-Wei Hsieh]]. Como resultáu de les sos bones actuaciones nel tornéu, Muguruza llogró xubir considerablemente en dambes clasificaciones, asitiándose la n° 27 n'individuales y la n° 36 del mundu en dobles.

Muguruza empezó la so temporada de yerba nel [[Tornéu de 's-Hertogenbosch 2014]], onde algamó los cuartos de final antes de cayer ante l'americana [[Coco Vandeweghe]] en dos sets, en llevando un 5-2 a favor nel primeru. Nel [[Campeonatu de Wimbledon]], Muguruza foi la vigesimoséptima cabeza de serie, pero foi ganada de nuevu por Vandeweghe en primer ronda en trés sets. Nel cuadru de dobles, con Carla Suárez, Muguruza y la so pareya ganaron a [[Ajla Tomljanović]] y [[Christina McHale]]y a [[Monica Niculescu]] y [[Klara Koukalová]] pa llegar a la tercer ronda, na que perdieron en dos sets ante [[Andrea Petkovic]] y [[Madalena Rybarikova]]. 

Muguruza empezó la temporada de pista dura d'[[América del Norte]] nel [[Tornéu de Stanford 2014]], nel que ganó en trés sets a la sesta cabeza de serie y campeona defensora [[Dominika Cibulkova]] y a la eslovaca [[Daniela Hantuchova]] pa llegar a los cuartos de final, onde perdió en dos sets ante la tercer cabeza de serie, [[Angelique Kerber]]. Xugó'l dobles de nuevu con Suárez, y la pareya ganó a [[Eva Hrdinová]] y [[Andreja Klepac]]; [[Caroline Garcia]] y [[Zhang Shuai]] y les segundes cabeces de serie, [[Anastasia Rodiónova]] y [[Alla Kudryavtseva]] pa llegar a la final, na que ganaron a [[Paula Kania]] y [[Katerina Siniaková]] en trés sets. Na [[Masters de Canadá 2014 (individual femenín)|2014 Rogers Cup]], a la selmana siguiente, Muguruza superó en primer ronda a la canadiense [[Stéphanie Dubois]], procedente de la fase previa, antes de cayer en trés sets ante la cuarta cabeza de serie, la rusa [[María Sharápova]]. En dobles, Muguruza y Carla Suárez algamaron la segunda ronda, na que perdieron ante les segundes cabeces de serie, La so-Wei Hsieh y Peng Shuai. Nel [[Masters de Cincinnati 2014 (individual femenín)|Western &amp; Southern Open]], Muguruza perdió en primer ronda ante la promesa [[Annika Beck]], pero algamó los cuartos de final en dobles, onde ella y [[Carla Suárez]] perdieron frente a [[Kimiko Date-Krumm]] y [[Andrea Hlavackova]] en dos sets.

Nel [[Tornéu de New Haven 2014|Connecticut Open 2014]], Muguruza ganó a la italiana [[Sara Errani]] y a la china [[Peng Shuai]] pa llegar a los cuartos de final, onde perdió en trés sets ante la cabeza de serie italiana, [[Camila Giorgi]]. Ella y Suárez tamién perdieron ante [[Marina Erakovic]] y [[Arantxa Parra Santonja]] na primer ronda del dobles. El so siguiente tornéu foi'l [[Abiertu d'Estaos Xuníos 2014 (individual femenín)|Abiertu d'Estaos Xuníos]], nel que compitió como ventena quinta favorita. Sicasí, foi ganada sorprendentemente en primer ronda ante [[Mirjana Lucic-Baroni]], procedente de la fase previa, en dos sets. Con Carla Suárez llegó a la tercer ronda del dobles, ganando a [[Alizé Cornet]] y [[Kirsten Flipkens]] y dempués a Marina Erakovic y Arantxa Parra Santonja antes de cayer ante les hermanes Williams.
[[Ficheru:Garbiñe Muguruza (15338611192).jpg|thumb|derecha|Muguruza mientres un entrenamientu en [[2014]].]]

Garbiñe empezó la xira asiática al competir nel [[Premier de Tokiu 2014|Toray Pan Pacific 2014]], onde ganó a [[Anastasia Pavliuchénkova]], a la cuarta cabeza de serie [[Jelena Janković]] y a [[Casey Dellacqua]] nel camín a les semifinales, onde cayó en trés sets ante la segunda cabeza de serie y futura subcampeona, [[Caroline Wozniacki]]. Muguruza tamién llegó a la final de dobles xunto a Carla Suárez, ganando a Pavliuchénkova y [[Lucie Šafářová]], a [[Jarmila Gajdošová]] y [[Arina Rodiónova]] y a [[Raquel Kops-Jones]] y [[Abigail Spears]] nel camín antes de perder ante les cabeces de serie [[Cara Negru]] y [[Sania Mirza]] en dos sets. La so siguiente participación foi na edición inaugural de la Wuhan Open, onde llegó a la tercer ronda d'individuales ganando a María Teresa Torró Flor y a la nᵘ 2 del mundu [[Simona Halep]], y a la segunda ronda de los dobles con Carla Suárez en ganando a Torró Flor y [[Silvia Soler Espinosa]] en primer ronda, pero foi finalmente obligada a retirase del tornéu por cuenta d'una [[gastroenteritis]]. Na siguiente selmana, nel [[Tornéu de Beixín|Abiertu de China]], Muguruza sufrió una derrota en trés sets en primer ronda ante [[Yekaterina Makárova]], pero algamó los cuartos de final del dobles con Carla Suárez.

L'últimu tornéu del añu de Muguruza foi'l [[WTA Tournament of Champions]] de [[Sofia]], [[Bulgaria]]. A pesar de quedar invicta na fase de toos contra toos con victories sobre la cabeza de serie [[Yekaterina Makárova]], la tercera preclasificada [[Flavia Pennetta]] y la sesta favorita [[Alizé Cornet]], Muguruza cayó en dos sets ante la futura campeona, Andrea Petkovic nes semifinales, terminando l'añu nel meyor puestu de la so carrera hasta entós, el nᵘ 21 n'individuales y el nᵘ 16 en dobles.

El [[17 d'ochobre]] de [[2014]] antes d'acabar la so temporada, escoyó competir con nacionalidá española.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://deportes.elpais.com/deportes/2014/10/17/actualidad/1413540847_456486.html|títulu=Muguruza escueye a España }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.marca.com/2014/10/17/tenis/1413564190.html|títulu=&quot;Decidir por España y hai que respetalo&quot; }}&lt;/ref&gt; Esta necesidá vieno determinada pol requisitu esixíu pola Federación Internacional de decidise con anterioridá al 7 de payares per unu de los países pa la [[Fed Cup|Copa Federación]] como pasu previu pa participar nos [[Rio 2016|Xuegos Olímpicos de Rio de Janeiro de 2016]].

=== 2015 ===
El primer eventu del añu de Garbiñe Muguruza diba ser el [[Tornéu de Brisbane 2015|Brisbane International 2015]], pero viose obligada a retirase del eventu por cuenta de una mancadura de todíu. A la selmana siguiente, Muguruza decidió nun defender el so títulu nel [[Tornéu de Hobart]] y compitió nel [[Tornéu de Sydney 2015|Apia International]] de [[Sydney]] sicasí, onde algamó los cuartos de final, ganando a [[Agnieszka Radwańska]] per primer vegada na so carrera nel camín a dicha ronda. Nel [[Abiertu d'Australia 2015 (individual femenín)|Abiertu d'Australia]], avanzó de nuevu a la cuarta ronda per segundu añu consecutivu, con trunfos sobre [[Marina Erakovic]], [[Daniela Hantuchova]] y [[Timea Bacsinszky]] antes de cayer ante la eventual campeona, [[Serena Williams]], que tomó revancha de Roland Garros 2014.
[[Ficheru:Muguruza RG15 (24) (19311051291).jpg|thumb|left|Muguruza mientres el [[Tornéu de Roland Garros 2015]].]]

Muguruza ganó los sos dos individuales nel so estrenu na [[Fed Cup 2015|Fed Cup]] col [[Equipu de Fed Cup d'España]], ganando a [[Irina-Camelia Begu]] y a la Nᵘ 3 del mundu [[Simona Halep]]. Sicasí, España perdió l'empate 3-2 dempués de que Muguruza y el so compatriota, [[Anabel Medina Garrigues]] perdieren el partíu de dobles decisivu ante [[Monica Niculescu]] y Irina Begu. Nel [[Tornéu de Dubái 2015|Campeonatu de Tenis de Dubái]], Muguruza algamó la so primer semifinal nun tornéu WTA Premier 5 en singles, ganando a la calificada [[Jarmila Gajdošová]], a la docenu cabeza de serie [[Jelena Janković]], a la quinta preclasificada [[Agnieszka Radwańska]] y a la decimotercer semada y compañera de dobles [[Carla Suárez]], antes de cayer ante la séptima favorito y eventual subcampeona, [[Karolina Pliskova]] en trés sets. Tamién llegó a la final de los dobles con Carla Suárez. A la selmana siguiente, Muguruza retirar del so partíu de primer ronda contra Carla Suárez nel [[Tornéu de Doha 2015]], mientres perdía por 6-5 nel primer set.

En marzu, Muguruza perdió ante Pliskova na tercer ronda del [[Masters d'Indian Wells 2014 (individual femenín)|BNP Paribas Open]] dempués d'una victoria redonda (doble 6-0) sobre la wild card (comodín) d'Estaos Xuníos [[Irina Falconi]]. A pesar d'esto, ella llevantóse pa bater la so meyor marca del mundu n'individuales, al ser la Nᵘ&amp;nbsp;19 dempués del eventu. Depués compitió nel [[Masters de Miami 2015 (individual femenín)|Sonny Ericsson Open]] que tantes bones alcordances tráilu. Llegó a la tercer ronda del Abiertu de Miami dempués de ganar a [[Sesil Karatantcheva]], pero perdió ante la oncena cabeza de serie [[Sara Errani]] dempués de ganar el primer set.

Muguruza empezó la temporada de tierra batida al llegar a la segunda ronda del [[Tornéu WTA de Stuttgart 2015|Porsche Tennis Grand Prix]], onde cayó en trés sets ante la segunda xugadora del mundu, la rumana [[Simona Halep]]. Ella aceptó una wild-card nel [[Tornéu de Marruecos]], onde llegaba como primer cabeza de serie y máxima favorita al títulu. En ganando en primer ronda a la rusa [[Daria Kasatkina]], tamién un comodín, cayó na segunda ante la francesa [[Kristina Mladenovic]] en dos tie-breaks. Depués xugó'l tornéu de la so casa, el [[Masters de Madrid 2015 (individual femenín)|Mutua Madrid Open]]. Barrió en primer ronda al so compatriota Tita Torró por un doble 6-1, anque como l'añu anterior, nun pudo pasar de la segunda ronda del únicu tornéu español en perdiendo ante la rusa [[Svetlana Kuznetsova]] por 3-6, 7-5 y 5-7. Nel cuadru de dobles de nuevu con Carla Suárez (onde defendíen la final), ganaron en segunda ronda a [[Anna-Lena Grönefeld]] y [[Aleksandra Panova]] por un doble 6-2. Yá en cuartos de final vencieron a la pareya formada pola española [[Lara Arruabarrena]] y la rumana [[Irina-Camelia Begu]] por un doble 6-2. En semifinales vencieron nun gran partíu a [[Kristina Mladenovic]] y [[Karolina Pliskova]] por 6-1, 3-6 y 10-7, volviendo asina a la final de dobles del únicu tornéu español, como l'añu pasáu. Na final de nuevu quedar a les puertes del títulu en cayendo ante la pareya formada por [[Casey Dellacqua]] y [[Yaroslava Shvédova]] por parciales de 6-3, 6-7(4) y 10-5 tres más de dos hores. Dos díes depués, Garbiñe baxóse tantu del cuadru d'individuales como del de dobles del tornéu de [[Masters de Roma 2015 (individual femenín)|Roma]] por cuenta de unos problemes físicos na so zanca esquierda. 

El 9 de xunetu, llegó a la final de [[Campeonatu de Wimbledon 2015 (individual femenín)|Wimbledon]] ganando en semifinales a Agnieszka Radwańska, cabeza de serie Nᵘ&amp;nbsp;13. Primeramente, Garbiñe ganó a [[Varvara Lepchenko]], [[Mirjana Lucic]], [[Angelique Kerber]], cabeza de serie Nᵘ&amp;nbsp;10, [[Caroline Wozniacki]], cabeza de serie Nᵘ&amp;nbsp;5 y [[Timea Bacsinszky]], cabeza de serie Nᵘ 15. Na final, enfrentar al númberu 1 mundial, [[Serena Williams]], contra quien, a pesar de ponese per delantre nel primer set y remontar nel segundu set un 5-1 adversu hasta 5-4, perdió la final con un resultáu de 6-4, 6-4.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tenis.as.com/tenis/2015/07/11/wimbledon/1436604775_427804.html|títulu=Serena acaba col suañu de Muguruza en Wimbledon}}&lt;/ref&gt;

=== 2016 ===

[[Ficheru:Garbiñe Muguruza Roland Garros 2016.jpg|thumb|Muguruza col troféu de Roland Garros 2016.]]
[[Ficheru:Muguruza US16 (6) (29827653006).jpg|thumb|Garbiñe Muguruza nel [[Abiertu d'Estaos Xuníos 2016|US Open de 2016]].]]

Nel [[Abiertu d'Australia]], Garbiñe ganó a [[Anett Kontaveit]] en primer ronda por 6-4, 6-0 y a la belxicana [[Kirsten Flipkens]] en segunda ronda por 6-4, 6-2. Finalmente, perdió en tercera ronda ante la checa [[Barbora Strycova]] por 3-6, 2-6.

El 4 de xunu, la tenista española llogró la victoria na final de [[Tornéu de Roland Garros|Roland Garros]] en batiendo a [[Serena Williams]] na final del tornéu con un 7-5 y 6-4, siendo asina la primer española en llogralo en 18 años, desque lo fixera [[Arantxa Sánchez Vicario]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://deportes.elpais.com/deportes/2016/06/04/actualidad/1465043634_064694.html|títulu=Garbiñe Muguruza desbanca a Serena Williams y conquista el so primer gran títulu en Roland Garros}}&lt;/ref&gt;

En [[Wimbledon]] Muguruza cai en segunda ronda frente a [[Jana Cepelova]] por 2-6, 3-6.

Nel [[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|Abiertu de los Estaos Xuníos]], la española cai en segunda ronda frente a [[Anastasija Sevastova]] por 5-7, 4-6.

=== 2017 ===
La temporada de Muguruza empezó nel [[Tornéu de Brisbane 2017|Tornéu de Brisbane]], siendo la cabeza de serie número 4. Avanzó hasta les semifinales d'aquel campeonatu dempués de vencer en trés sets a [[Samantha Stosur]] y a [[Daria Kasátkina]] en primer y segunda ronda, respeutivamente, y en dos sets a [[Svetlana Kuznetsova]] en cuartos de final. Nel so postreru partíu en [[Brisbane]], en semifinales, retirar nel primer set ante [[Alizé Cornet]] por causa de una mancadura. Nel [[Abiertu d'Australia 2017|Abiertu d'Australia]], Garbiñe superó a [[Marina Erakovic]], [[Samantha Crawford]], [[Anastasija Sevastova]] y [[Sorana Cîrstea]] nel camín que lu condució per vegada primera a los cuartos de final del [[Abiertu d'Australia|tornéu australianu]], foi entós cuando perdió por dos sets ante [[Coco Vandeweghe]].

Tratando de priorizar [[Campeonatu de Wimbledon 2017|Wimbledon]], Muguruza echó andar la so temporada sobre yerba en [[Tornéu de Birmingham 2017|Birmingham]] onde batió a [[Yelizaveta Kulichkova]], [[Alison Riske]] y [[Coco Vandeweghe]] antes de perder en semifinales frente a [[Ashleigh Barty]], tenista que, a lo postrero, foi subcampeona del certame. Nel so segundu tornéu preparatorio n'[[Tornéu de Eastbourne 2017|Eastbourne]] cayó a les primeres de cambiu a manes de [[Barbora Strýcová]].

Como 14ª cabeza de serie, Garbiñe llegó a [[Campeonatu de Wimbledon 2017|Wimbledon]]. Venció ante [[Yekaterina Aleksándrova]], [[Yanina Wickmayer]] y [[Sorana Cîrstea]] en dos sets. En cuarta ronda viose les cares ante la subcampeona de la [[Campeonatu de Wimbledon 2016|edición pasada]], [[Angelique Kerber]] xugadora a la que Muguruza ganó en trés sets. Nin la séptima cabeza de serie, [[Svetlana Kuznetsova]], nin la 87ª nel ranking [[WTA]], [[Magdaléna Rybáriková]], torgaron que Garbiñe apostara la so segunda final en [[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]] en trés años. El cinco vegaes ganadora de tornéu [[Venus Williams]] venció al xuegu de Garbiñe en dos sets (7-5, 6-0).

Tres Wimbledon, llega la xira americana onde Garbiñe xuega a un pergrande nivel. Consigue faer semifinales en Stanford cayendo ante [[Madison Keys]], cuartos en Toronto onde ye batida por [[Elina Svitolina]] y gana nun partidazu na final del [[Masters de Cincinnati 2017]] a [[Simona Halep]], que se xugaba'l númberu 1 del ranking [[WTA]], ganando nes semifinales al númberu 1, [[Karolina Pliskova]], y na final, a la finalista de Roland Garros por 6-1, 6-0. En coronándose nel [[Western &amp; Southern Open]], supera nel ranking a Elina Svitolina y algama el númberu 3 tres [[Karolína Plíšková|Pliskova]] y [[Simona Halep|Halep]].

Nel [[Abiertu d'Estaos Xuníos 2017]], magar perder en cuarta ronda con [[Petra Kvitova]] por 7-6 y 6-4, llogra atropar 6.030 puntos asegurándose'l primer puestu del [[ranking WTA]], al qu'apuerta'l llunes 11 de setiembre simultáneamente xunto a [[Rafael Nadal]] nel [[ranking ATP]]. Un finxu históricu pal deporte español que namái tenistes d'Estaos Xuníos y Alemaña consiguir antes.

Garbiñe convertir nel quintu tenista español en liderar los rankings y la segunda muyer detrás d'[[Arantxa Sánchez Vicario]], que xubió lo más alto del circuitu per primer vegada'l 6 de febreru de 1995.

== Torneos de Grand Slam ==
=== Individual ===
==== Campeona (2) ====
{| 
|-
|width=&quot;50&quot;|'''Añu |width=&quot;175&quot;|'''Campeonatu |width=&quot;175&quot;|'''Oponente na final


|width=&quot;130&quot;|'''Resultáu
|- bgcolor=&quot;#EBC2AF&quot;
|[[2016]] ||'''{{bandera|FRA}} [[Tornéu de Roland Garros|Roland Garros]]''' ||{{bandera|USA}} [[Serena Williams]] || 7-5, 6-4
|- bgcolor=&quot;#CCFFCC&quot;
|[[2017]] ||'''{{bandera|GBR}} [[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]]''' ||{{bandera|USA}} [[Venus Williams]] || 7-5, 6-0
|}

==== Finalista (1) ====
{| 
|-
|width=&quot;50&quot;|'''Añu |width=&quot;175&quot;|'''Campeonatu |width=&quot;175&quot;|'''Oponente na final


|width=&quot;130&quot;|'''Resultáu
|- bgcolor=&quot;#CCFFCC&quot;
|[[2015]] ||'''{{bandera|GBR}} [[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]]''' ||{{bandera|USA}} [[Serena Williams]] || 4-6, 4-6
|}

== Títulos WTA (10; 5+5) ==
=== Individuales (5) ===
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; 
|'''Lleenda'''
|- bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;
| Grand Slam (2)
|- bgcolor=&quot;gold&quot;
| Xuegos Olímpicos (0)
|- bgcolor=&quot;#FF6666&quot;
| WTA Tour Championships (0)
|- bgcolor=&quot;#0099CC&quot;
| Premier Mandatory (1)
|- bgcolor=&quot;#c0d077&quot;
| Premier 5 (1)
|- bgcolor=&quot;#BF94e4&quot;
| Premier (0)
|- bgcolor=&quot;#50C878&quot; 
| International (1)
|}

{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
! Nᵘ
! Fecha
!Tornéu
!Superficie
!Oponente na final
! Resultáu
|- bgcolor=&quot;#50C878&quot;
| 1.
| [[11 de xineru]] de [[2014]]
| {{bandera|AUS}} [[Tornéu de Hobart|Hobart]]
| Dura |
{{bandera|CZE}} [[Klára Zakopalová]]
| 6-4, 6-0
|- bgcolor=&quot;#0099CC&quot;
| 2.
| [[11 d'ochobre]] de [[2015]]
| {{bandera|CHN}} [[Tornéu de Beixín 2015|Beixín]]
| Dura |
{{bandera|SUI}} [[Timea Bacsinszky]]
| 7-5, 6-4
|- bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;
| 3. 
| [[4 de xunu]] de [[2016]]
| '''{{bandera|FRA}} [[Tornéu de Roland Garros 2016|Roland Garros]]
| Tierra batida |
{{bandera|USA}} [[Serena Williams]]
| 7-5, 6-4
|- bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;
| 4. 
| [[15 de xunetu]] de [[2017]]
| '''{{bandera|GBR}} [[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]]
| Yerba |
{{bandera|USA}} [[Venus Williams]]
| 7-5, 6-0
|- bgcolor=&quot;#c0d077&quot;
| 5.
| [[20 d'agostu]] de [[2017]]
| {{bandera|USA}} [[Masters de Cincinnati 2017|Cincinnati]]
| Dura |
{{bandera|ROU}} [[Simona Halep]]
| 6-1, 6-0
|}

==== Finalista (4) ====
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
! Nᵘ
! Fecha
!Tornéu
!Superficie
!Oponente na final
! Resultáu
|- bgcolor=&quot;50C878&quot;
| 1.
| [[1 de marzu]] de [[2014]]
| {{bandera|BRA}} [[Tornéu de Florianópolis|Florianópolis]]
| Dura |
{{bandera|CZE}} [[Klára Zakopalová]]
| 6-4, 5-7, 0-6
|- bgcolor=&quot;FFFF99&quot;
| 2.
| [[11 de xunetu]] de [[2015]]
| '''{{bandera|GBR}} [[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]]
| Yerba |
{{bandera|USA}} [[Serena Williams]]
| 4-6, 4-6
|- bgcolor=&quot;#c0d077&quot;
| 3.
| [[3 d'ochobre]] de [[2015]]
| {{bandera|CHN}} [[Premier de Wuhan 2015|Wuhan]]
| Dura |
{{bandera|USA}} [[Venus Williams]]
| 3-6, 0-3, ret.
|- bgcolor=&quot;#c0d077&quot;
| 4. 
| [[18 de febreru]] de [[2018]]
| {{bandera|QAT}} [[Tornéu de Qatar 2018|Doha]]
| Dura |
{{bandera|CZE}} [[Petra Kvitová]]
| 6-3, 3-6, 4-6
|}

=== Dobles (5) ===
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; 
|'''Lleenda'''
|- bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;
| Grand Slam (0)
|- bgcolor=&quot;gold&quot;
| Xuegos Olímpicos (0)
|- bgcolor=&quot;#FF6666&quot;
| WTA Tour Championships (0)
|- bgcolor=&quot;#0099CC&quot;
| Premier Mandatory (0)
|- bgcolor=&quot;#c0d077&quot;
| Premier 5 (0)
|- bgcolor=&quot;#BF94e4&quot;
| Premier (3)
|- bgcolor=&quot;#50C878&quot; 
| International (2)
|}

{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
! Nᵘ
! Fecha
!Tornéu
!Superficie
!Pareya
!Oponentes na final
! Resultáu
|- bgcolor=&quot;#50C878&quot; 
| 1.
| [[12 de xineru]] de [[2013]]
| {{bandera|AUS}} [[Tornéu de Hobart|Hobart]]
| Dura |
{{bandera|ESP}} [[María Teresa Torró]]
| {{bandera|HUN}} [[Tímea Babos]]&lt;br /&gt;{{bandera|LUX}} [[Mandy Minella]]
| 6-3, 7-6(5) 
|- bgcolor=&quot;#50C878&quot;
| 2.
| [[27 d'abril]] de [[2014]]
| {{bandera|MAR}} [[Tornéu de Marruecos 2014|Marrakech]]
| Tierra batida |
{{bandera|SUI}} [[Romina Oprandi]]
| {{bandera|POL}} [[Katarzyna Piter]]&lt;br /&gt;{{bandera|UKR}} [[Maryna Zanevska]]
| 4-6, 6-2, [11-9]
|- bgcolor=&quot;#BF94e4&quot;
| 3.
| [[3 d'agostu]] de [[2014]]
| {{bandera|USA}} [[Tornéu de Stanford 2014|Stanford]]
| Dura |
{{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]
| {{bandera|POL}} [[Paula Kania]]&lt;br /&gt;{{bandera|CZE}} [[Kateřina Siniaková]]
| 6-2, 4-6, [10-5]
|- bgcolor=&quot;#BF94e4&quot;
| 4.
| [[21 de xunu]] de [[2015]]
| {{bandera|GBR}} [[Tornéu de Birmingham 2015|Birmingham]]
| Yerba |
{{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]
| {{bandera|CZE}} [[Andrea Hlaváčková]]&lt;br /&gt;{{bandera|CZE}} [[Lucie Hradecká]]
| 6-4, 6-4
|- bgcolor=#BF94e4
| 5.
| [[26 de setiembre]] de [[2015]]
| {{bandera|JPN}} [[Premier de Tokiu 2015|Tokiu (Pacíficu)]]
| Dura |
{{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]
| {{bandera|TPE}} [[Hao-Ching Chan]]&lt;br /&gt;{{bandera|TPE}} [[Yung-Jan Chan]]
| 7-5, 6-1
|}

==== Finalista (5) ====
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
! Nᵘ
! Fecha
!Tornéu
!Superficie
!Pareya
!Oponentes na final
! Resultáu
|- bgcolor=&quot;#0099CC&quot; 
| 1.
| [[10 de mayu]] de [[2014]]
| {{bandera|ESP}} [[Masters de Madrid 2014|Madrid]]
| Tierra batida |
{{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]
| {{bandera|ITA}} [[Sara Errani]]&lt;br /&gt;{{bandera|ITA}} [[Roberta Vinci]]
| 4-6, 3-6 
|- bgcolor=#BF94e4
| 2.
| [[21 de setiembre]] de [[2014]]
| {{bandera|JPN}} [[Premier de Tokiu 2014|Tokiu (Pacíficu)]]
| Dura |
{{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]
| {{bandera|ZIM}} [[Cara Black]]&lt;br /&gt;{{bandera|IND}} [[Sania Mirza]]
| 2-6, 5-7
|- bgcolor=&quot;#c0d077&quot;
| 3.
| [[21 de febreru]] de [[2015]]
| {{bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} [[Tornéu de Dubái 2015|Dubái]]
| Dura |
{{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]
| {{bandera|HUN}} [[Tímea Babos]]&lt;br /&gt;{{bandera|FRA}} [[Kristina Mladenovic]]
| 3-6, 2-6
|- bgcolor=&quot;#0099CC&quot; 
| 4.
| [[9 de mayu]] de [[2015]]
| {{bandera|ESP}} [[Masters de Madrid 2015|Madrid]]
| Tierra batida |
{{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]
| {{bandera|AUS}} [[Casey Dellacqua]]&lt;br /&gt;{{bandera|KAZ}} [[Yaroslava Shvédova]]
| 3-6, 7-6(4), [5-10]
|-bgcolor=#FF6666
| 5.
| [[1 de payares]] de [[2015]]
| '''{{bandera|SIN}} [[WTA Finals 2015|Tour Championships]]
| Dura (i)
| {{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]
| {{bandera|SUI}} [[Martina Hingis]]&lt;br /&gt;{{bandera|IND}} [[Sania Mirza]]
| 0-6, 3-6
|}

== Clasificación histórica ==
{| bgcolor=&quot;#f7f8ff&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Tornéu !! [[2012]] !! [[2013]] !! [[2014]] !! [[2015]] !! [[2016]] !! [[2017]] !! G-P !! Títulos 
|- 
| colspan=&quot;9&quot; | '''Torneos Grand Slam'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''{{bandera|AUS}} [[Abiertu d'Australia|Australian Open]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot;|13-5
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''{{bandera|FRA}} [[Abiertu de Francia|Roland Garros]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#F0F8FF;&quot;|C3
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''G'''
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot;|19-4
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''{{bandera|GBR}} [[Campeonatu de Wimbledon|Wimbledon]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#F0F8FF;&quot;|C2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:thistle;&quot;|F
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''G'''
|align=&quot;center&quot;|15-4
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''{{bandera|USA}} [[Abiertu d'Estaos Xuníos de tenis|US Open]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot;|5-5
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
| colspan=&quot;9&quot; | '''Xuegos Olímpicos'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''[[Ficheru:Olympic rings.svg|30px]] [[Xuegos Olímpicos]]'''
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| Non Celebráu |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3R
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;1&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| NC
|align=&quot;center&quot;|2-1
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
| colspan=&quot;9&quot; | '''Torneos Finales d'Añu'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|[[WTA Finals]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;


style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|RR
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|RR
|align=&quot;center&quot;|5-5
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|[[WTA Elite Trophy]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;

style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|


|align=&quot;center&quot;|3-1
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
| colspan=&quot;9&quot; | '''Torneos WTA Premier Mandatory'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|USA}} [[Masters d'Indian Wells|Indian Wells]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot;|7-5
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|USA}} [[Masters de Miami|Miami]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|4R
|align=&quot;center&quot;|11-6
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|ESP}} [[Masters de Madrid|Madrid]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#F0F8FF;&quot;|C2
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot;|3-5
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|CHN}} [[Tornéu de Beixín|Beixín]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#F0F8FF;&quot;|C1
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Lime;&quot;|'''G
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot;|8-3
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|-
| colspan=&quot;9&quot; | '''WTA Premier 5'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} [[Tornéu de Dubái|Dubái]] / {{bandera|Qatar}} [[Tornéu de Qatar|Doha]]&lt;ref group=&quot;n&quot; name=&quot;N00&quot;&gt; El primer eventu Premier 5 del añu foise turnando ente Dubái y Doha dende 2009. Dubái tuvo clasificáu como Premier 5 de 2009 a 2011 y depués tar Doha de 2012 a 2014. Dende 2015 dambos torneos empezaron alternar dicha categoría añalmente, intercambiando ente Premier 5 y Premier, empezando por Dubái esi añu.&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;


style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot;|6-3
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|ITA}} [[Masters de Roma|Roma]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|8-4
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|CAN}} [[Masters de Canadá|Canadá]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;

style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|USA}} [[Masters de Cincinnati|Cincinnati]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#F0F8FF;&quot;|C1
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#00ff00;&quot;|'''G'''
|align=&quot;center&quot;|8-3
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|CHN}} [[Premier de Wuhan|Wuhan]] / {{bandera|Xapón}}[[Premier de Tokiu|Tokiu]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#F0F8FF;&quot;|C2
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|3R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:thistle;&quot;|F
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot;|8-4
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
| colspan=&quot;9&quot; | '''WTA Premier'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Australia}} [[Tornéu de Brisbane|Brisbane]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;


style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|4-2
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Australia}} [[Tornéu de Sydney|Sydney]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;


style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|2-1


|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Bélxica}} [[Tornéu d'Amberes|Amberes]]
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| Non Celebráu |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;

colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| Non Cele
|align=&quot;center&quot;|3-1
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Rusia}} [[Tornéu WTA de San Petersburgu|San Petersburgu]]
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;| Non Celebráu |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|0-0


|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} [[Tornéu de Dubái|Dubái]] / {{bandera|QAT}} [[Tornéu de Doha|Doha]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;

style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot;|3-4
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tornéu de Charleston|Charleston]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|0-0


|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Alemaña}} [[Tornéu WTA de Stuttgart|Stuttgart]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;


style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Tornéu de Birmingham|Birmingham]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;


style=&quot;background:#afeeee;&quot;|1R
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|3-2
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Reinu Xuníu}} [[Tornéu de Eastbourne|Eastbourne]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;


style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:#afeeee;&quot;|2R
|align=&quot;center&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Estaos Xuníos}} [[Tornéu de Stanford|Stanford]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;

style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;

style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|4-3
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Xapón}} [[Premier de Tokiu|Tokiu]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;

style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#ffebcd;&quot;|CF
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|SF
|align=&quot;center&quot;|9-4
|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
|align=left style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|{{bandera|Rusia}} [[Tornéu de Moscú|Moscú]]
|align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|A |align=&quot;center&quot;|0-0


|align=&quot;center&quot;|'''0'''
|-
| colspan=&quot;9&quot; | '''Estadístiques'''
|-bgcolor=#EFEFEF
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|Torneos Xugaos
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|20
!align=&quot;center&quot; colspan=2|91
|-bgcolor=#EFEFEF
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''Finales alcanzaes'''
!0
!0
!2
!3
!1
!2
!align=&quot;center&quot; colspan=2|8
|-bgcolor=#EFEFEF
!style=text-align:left|'''Torneos Ganaos'''
!0
!0
!1
!1
!1
!2
!align=&quot;center&quot; colspan=2|5
|-bgcolor=#CCCCFF
|style=&quot;background:#CCCCFF;&quot;|Dura Ganaos-Perdíos
|align=&quot;center&quot;|21-14
|align=&quot;center&quot;|13-8
|align=&quot;center&quot;|32-15
|align=&quot;center&quot;|27-12
|align=&quot;center&quot;|14-13
|align=&quot;center&quot;|30-14
!align=&quot;center&quot; colspan=2|131–70
|-bgcolor=#EBC2AF
|style=&quot;background:#EBC2AF;&quot;|Tierra Batida Ganaos-Perdíos
|align=&quot;center&quot;|3-3
|align=&quot;center&quot;|2-4
|align=&quot;center&quot;|9-4
|align=&quot;center&quot;|7-4
|align=&quot;center&quot;|12-4
|align=&quot;center&quot;|6-4
!align=&quot;center&quot; colspan=2|39–22
|-bgcolor=#CCFFCC
|style=&quot;background:#CCFFCC;&quot;|Yerba Ganaos-Perdíos
|align=&quot;center&quot;|0-1
|align=&quot;center&quot;|4-2
|align=&quot;center&quot;|2-2
|align=&quot;center&quot;|7-3
|align=&quot;center&quot;|1-2
|align=&quot;center&quot;|10-2
!align=&quot;center&quot; colspan=2|24–13
|-bgcolor=#EFEFEF
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''Ganaos-Perdíos'''
!36-25
!26-15
!41-21
!42-19
!33-19
!47-21
!align=&quot;center&quot; colspan=2|177–99
|-bgcolor=#EFEFEF
|style=&quot;background:#EFEFEF;&quot;|'''Ranking'''
|align=&quot;center&quot;|104
|align=&quot;center&quot;|64
|align=&quot;center&quot;|20
|align=&quot;center&quot; bgcolor=99ccff|'''3'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=eee8AA|'''7'''
|align=&quot;center&quot; bgcolor=thistle|'''2'''
!align=&quot;center&quot; colspan=2|N/A
|-

;Notes
{{llistaref|group=n}}

== Títulos ITF ==
=== Individuales: 13 (7-6) ===
{|class=wikitable style=font-size:85%
|-bgcolor=#F88379
|tornéu $100&amp;nbsp;000 
|-bgcolor=#F7e98e |tornéu $75&amp;nbsp;000
 
|-bgcolor=#ADDFAD
|tornéu $50&amp;nbsp;000 
|-bgcolor=lightblue 
|tornéu $25&amp;nbsp;000 
|-bgcolor=#f0f8ff
|tornéu $10&amp;nbsp;000 
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=font-size:97%
!Posición
!Nᵘ
!width=120|Fecha
!width=220|Tornéu
!Superficie
!width=200|Oponente
!width=150|Resultáu
|-bgcolor=#f0f8ff


|bgcolor=FFA07A|Finalista |1.

|17 de mayu de 2009
|{{Bandera|TUR}} [[Antalya]], Turquía |Tierra |{{Bandera|GBR}}

[[Amanda Carreras]]
|5-7, 5-7
|-bgcolor=#f0f8ff
|bgcolor=98FB98|Ganadora |2.

|20 d'avientu de 2009
|{{Bandera|ESP}} [[Vinaròs]], España |Tierra |{{Bandera|BIH}}

[[Ema Burgić]]
|6-2, 3-0, ret.
|-bgcolor=#f0f8ff
|bgcolor=FFA07A|Finalista |3.

|7 de febreru de 2010
|{{Bandera|ESP}} [[Mallorca]], España |Tierra |{{Bandera|RUS}}

[[Viktoria Kamenskaya]]
|6-7(4), 6-3, 2-6
|-bgcolor=#f0f8ff
|bgcolor=98FB98|Ganadora |4.

|14 de febreru de 2010
|{{Bandera|ESP}} [[Mallorca]], España |Tierra |{{Bandera|POL}}

[[Katarzyna Kawa]]
|3-6, 6-2, 6-0
|-bgcolor=#f0f8ff
|bgcolor=FFA07A|Finalista |5.

|27 de marzu de 2011
|{{Bandera|TUR}} [[Antalya]], Turquía |Tierra |{{Bandera|HUN}}

[[Réka-Luca Jani]]
|2-6, 1-6
|-bgcolor=#f0f8ff
|bgcolor=98FB98|Ganadora |6.

|24 d'abril de 2011
|{{Bandera|ESP}} [[Torrent (Valencia)|Torrent]], España |Tierra |{{Bandera|VEN}}

[[Marina Giral Lores]]
|6-1, 6-3
|-bgcolor=#f0f8ff
|bgcolor=98FB98|Ganadora |7.

|19 de xunu de 2011
|{{Bandera|POR}} [[Montemor-o-Novo]], Portugal
|Tierra |{{Bandera|VEN}}
[[Andrea Gamiz]]
|6-4, 6-4
|-bgcolor=#f0f8ff
|bgcolor=FFA07A|Finalista |8.

|25 de xunu de 2011
|{{Bandera|POR}} [[Alcobaca]], Portugal
|Tierra |{{Bandera|FRA}}
[[Victoria Larrière]]
|3-6, 6-3, 3-6
|-bgcolor=lightblue 
|bgcolor=98FB98|Ganadora |9.

|17 de xunetu de 2011
|{{Bandera|ESP}} [[Cáceres]], España |Dura |{{Bandera|TUR}}

[[Çağla Büyükakçay]]
|6-4, 6-3
|-bgcolor=#ADDFAD
|bgcolor=FFA07A|Finalista |10.

|18 de setiembre de 2011
|{{Bandera|ITA}} [[Mestre]], Italia |Tierra |{{Bandera|GER}}

[[Mona Barthel]]
|5-7, 2-6
|-bgcolor=lightblue 
|bgcolor=98FB98|Ganadora |11.

|13 de payares de 2011
|{{Bandera|ESP}} [[Benicarló]], España |Tierra |{{Bandera|BUL}}

[[Elitsa Kostova]]
|7-6(3), 6-7(4), 6-3
|-bgcolor=lightblue 
|bgcolor=98FB98|Ganadora |12.

|18 de marzu de 2012
|{{Bandera|USA}} [[Clearwater, Florida]], EEXX
|Dura |{{Bandera|USA}}
[[Grace Min]]
|6-0, 6-1
|-bgcolor=#F88379
|bgcolor=FFA07A|Finalista |13.

|22 de xunetu de 2012
|{{Bandera|RUM}} [[Bucarest]], Rumanía |Tierra |{{Bandera|ESP}}

[[María Teresa Torró]]
|3-6, 6-4, 4-6
|}

=== Finales en Dobles (2) ===
{|class=wikitable style=font-size:85%
|-bgcolor=#F88379
|tornéu $100&amp;nbsp;000 
|-bgcolor=#F7e98e |tornéu $75&amp;nbsp;000
 
|-bgcolor=#ADDFAD
|tornéu $50&amp;nbsp;000 
|-bgcolor=lightblue 
|tornéu $25&amp;nbsp;000 
|-bgcolor=#f0f8ff
|tornéu $10&amp;nbsp;000 
|}
{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=font-size:97%
!Posición
!Nᵘ
!width=100|Fecha
!width=240|Tornéu
!Superficie
!width=200|Pareya
!width=200|Oponente
!width=150|Resultáu
|-bgcolor=#f0f8ff


|bgcolor=FFA07A|Finalista |1.

|20 de setiembre de 2009
|{{Bandera|ESP}} [[Lleida]], España |Tierra |{{Bandera|MEX}}

[[Ximena Formosu]]
|{{Bandera|GEO}} [[Sofia Kvatsabaia]] &lt;br /&gt; {{Bandera|RUS}} [[Avgusta Tsybysheva]]
|3-6, 2-6
|-bgcolor=#f0f8ff 
|bgcolor=98FB98|Ganadora |2.

|11 d'ochobre de 2009
|{{Bandera|ESP}} [[Les Franqueses del Vallès]], España |Tierra |{{Bandera|MEX}}

[[Ximena Formosu]]
|{{Bandera|ISR}} [[Efrat Mishor]] &lt;br /&gt; {{Bandera|GER}} [[Anna Zaja]]
|6-2, 6-2
|}

== Estadístiques ante otros xugadores ==
=== De frente contra otros xugadores ===
El récor de victories y derrotes de Muguruza contra ciertu xugadores que fueron clasificaes nel Top 10 o superior en dalgún momentu ye'l siguiente:
{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=text-align:center;font-size:80%
|width=180 bgcolor=ffffcc|'''Xugadora |width=80
bgcolor=ffffcc|'''Meyor Ranking
|width=80 bgcolor=ffffcc|'''Récor
|width=60 bgcolor=ffffcc|'''Ganaos%
|width=80 bgcolor=CCCCFF|'''[[Dura]]
|width=80 bgcolor=EBC2AF|'''[[Tierra batida|Magre]]
|width=80 bgcolor=CCFFCC|'''[[Yerba]]
|width=340 bgcolor=ffffcc|'''Postreru partíu
|-bgcolor=DFCCEF

|-
|align=left|{{bandera|ITA}} [[Flavia Pennetta]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/6578|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Flavia Pennetta|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|6
|3–0
|bgcolor=lime|100%
|2–0
|1–0
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–3, 6–4) nel '''[[Tornéu de Roland Garros 2015]]
|-
|align=left|{{bandera|SVK}} [[Dominika Cibulková]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/12135/player2/15292|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Dominikma Cibulkova|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|10
|3–0
|bgcolor=lime|100%
|2–0
|0–0
|1–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–7, 6–3, 7–5) nel '''[[Masters de Miami 2016]]
|-
|align=left|{{bandera|SVK}} [[Daniela Hantuchová]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/3589/player2/15292|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Daniela Hantuchova|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|5
|2–0
|bgcolor=lime|100%
|2–0
|0–0
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–1, 1–6, 6–0) nel '''[[Abiertu d'Australia 2015]]
|-
|align=left|{{bandera|RUS}} [[Vera Zvonariova]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/9376/player2/15292|títulu=WTA Vera Zvonareva vs. Garbine Muguruza|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=thistle|2
|1–0
|bgcolor=lime|100%
|1–0
|0–0
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–4, 6–3) nel '''[[Masters de Miami 2012]]
|-
|align=left|{{bandera|SRB}} [[Ana Ivanović]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.es.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/10999|títulu=WTA Ana Ivanović vs. Garbine Muguruza|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151004130205/http://www.es.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/10999|fechaarchivu=2015-10-04}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''1'''
|1–0
|bgcolor=lime|100%
|1–0
|0–0
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (4-6, 6–1, 6–0) nel '''[[Premier de Wuhan 2015]]
|-
|align=left|{{bandera|ITA}} [[Roberta Vinci]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/8754|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Roberta Vinci|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|8
|1–0
|bgcolor=lime|100%
|0–0
|1–0
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–2, 6–2) nel '''[[Fed Cup 2016]]
|-
|align=left|{{bandera|RUS}} [[Svetlana Kuznetsova]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/4467|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Svetlana Kuznetsova|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=thistle|2
|5–1
|bgcolor=98fb98|83%
|3–0
|1–1
|1–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–3, 6–4) nel '''[[Masters de Cincinnati 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|SUI}} [[Timea Bacsinszky]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/10874|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Timea Bacsinszky|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|10
|4–1
|bgcolor=#98fb98|80%
|2–0
|2–1
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (1–6, 3–6) nel '''[[Masters de Madrid 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|ROU}} [[Simona Halep]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/13516|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Simona Halep|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=8 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=thistle|2
|3–1
|bgcolor=#98fb98|75%
|3–0
|0–1
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–1, 6–0) nel '''[[Masters de Cincinnati 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|AUS}} [[Samantha Stosur]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/7941/player2/15292|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Samantha Stosur|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|4
|2–1
|bgcolor=98fb98|67%
|1–0
|1–1
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (7–5, 6-7&lt;sup&gt;2-7&lt;/sup&gt;, 7–5) nel '''[[Tornéu de Brisbane 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|ITA}} [[Francesca Schiavone]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/7820/player2/15292|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Francesca Schiavone|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|4
|2–1
|bgcolor=98fb98|66%
|0–0
|2–1
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–2, 6–4) nel '''[[Tornéu de Roland Garros 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|SRB}} [[Jelena Janković]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/3932|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Jelena Janković|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=23 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''1'''
|3–2
|bgcolor=#98fb98|60%
|3–1
|0–1
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (4–6, 6–7&lt;sup&gt;2–7&lt;/sup&gt;) nel '''[[Premier de Wuhan 2016]]
|-
|align=left|{{bandera|RUS}} [[Ekaterina Makarova]]&lt;ref name=&quot;wtatennis_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/10895|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Ekaterina Makarova|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|9
|3–2
|bgcolor=98fb98|60%
|2–1
|1–0
|0–1
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (7–6&lt;sup&gt;(7–5)&lt;/sup&gt;, 1–6, 6–0) nel '''[[Masters de Roma 2016]]
|-
|align=left|{{bandera|GER}} [[Angelique Kerber]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/10768|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Angelique Kerber|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=22 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''1'''
|4–3
|bgcolor=99ccff|57%
|2–3
|0–0
|2–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (4–6, 6–4, 6–4) nel '''[[Campeonatu de Wimbledon 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|DAN}} [[Caroline Wozniacki]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/12631|títulu=WTA Caroline Wozniacki vs. Garbine Muguruza|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''[[Ranking WTA|1]]'''
|3–3
|bgcolor=#99ccff|50%
|2–3
|0–0
|1–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (2–6, 0–6) nel '''[[Premier de Tokiu 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|POL}} [[Agnieszka Radwańska]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/11530|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Agnieszka Radwanska|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=thistle|2
|4–4
|bgcolor=#99ccff|50%
|3–4
|0–0
|1–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (6-7&lt;sup&gt;1-7&lt;/sup&gt;, 3-6) nel '''[[WTA Finals 2016]]
|-
|align=left|{{bandera|ITA}} [[Sara Errani]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/10077|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Sara Errani|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|5
|2–2
|bgcolor=99ccff|50%
|2–2
|0–0
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (6–4, 4–6, 1-6) nel '''[[Masters de Miami 2015]]
|-
|align=left|{{bandera|ESP}} [[Carla Suárez]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/10661/player2/15292|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Carla Suárez|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=27 d'abril de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|6
|1–1
|bgcolor=99ccff|50%
|1–1
|0–0
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (5–6, ret.) nel '''[[Tornéu de Doha 2015]]
|-
|align=left|{{bandera|CZE}} [[Lucie Šafářová]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/9869|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Lucie Šafářová|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=22 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|6
|1–1
|bgcolor=99ccff|50%
|1–0
|0–1
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6-3, 7-6&lt;sup&gt;7-4&lt;/sup&gt;) nel '''[[WTA Finals 2015]]
|-
|align=left|{{bandera|UKR}} [[Elina Svitolina]]&lt;ref name=&quot;wtatennis_1&quot;/&gt;
|bgcolor=eee8AA|4
|3–4
|bgcolor=eee8AA|42%
|1–3
|1–1
|1–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (6–4, 4–6, 3–6) nel '''[[Masters de Canadá 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|USA}} [[Serena Williams]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/9044/player2/15292|títulu=WTA Serena Williams vs. Garbine Muguruza|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=31 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''1'''
|2–3
|bgcolor=eee8AA|40%
|0–2
|2–0
|0–1
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (7–5, 6–4) nel '''[[Tornéu de Roland Garros 2016]]
|-
|align=left|{{bandera|USA}} [[Venus Williams]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/9027|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Venus Williams|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=23 de setiembre de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''1'''
|2–4
|bgcolor=eee8AA|33%
|0–4
|1–0
|1–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (5–7, 4–6) nel '''[[WTA Finals 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|CZE}} [[Petra Kvitová]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.es.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/13403|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Petra Kvitová|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=30 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=thistle|2
|1–2
|bgcolor=eee8AA|33%
|1–1
|0–1
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (1-6, 4-6) nel '''[[Tornéu de Beixín 2016]]
|-
|align=left|{{bandera|CZE}} [[Karolína Plíšková]]&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/13184|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Karolína Plíšková|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=22 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''1'''
|2–5
|bgcolor=eee8AA|28%
|1–5
|1–0
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6-3, 6-2) nel '''[[Masters de Cincinnati 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|USA}} [[Madison Keys]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/16049|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Madison Keys|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|9
|1–3
|bgcolor=eee8AA|25%
|1–2
|0–1
|0–0
|bgcolor=ccffcc align=left|Victoria (6–4, 3–6, 7–6&lt;sup&gt;7-3&lt;/sup&gt;) nel '''[[Masters de Cincinnati 2017]]
|-
|align=left|{{bandera|JPN}} [[Kimiko Date-Krumm]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/1860/player2/15292|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Kimiko Date-Krumm|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=18 de febreru de 2015}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|4
|0–1
|bgcolor=FFA07A|0%
|0–1
|0–0
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (7-6&lt;sup&gt;9–7&lt;/sup&gt;, 5–7, 6–7&lt;sup&gt;6–8&lt;/sup&gt;) nel '''[[Tornéu de Pattaya City 2014]]
|-
|align=left|{{bandera|CHN}} [[Na Li]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/4846|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Li Na|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=thistle|2
|0–2
|bgcolor=FFA07A|0%
|0–1
|0–1
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (6–7, 2–6&lt;sup&gt;6–8&lt;/sup&gt;) nel '''[[Masters de Miami 2013]]
|-
|align=left|{{bandera|GER}} [[Andrea Petković]]&lt;ref&gt;{{cita web|url =http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/10087|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Andrea Petković|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=eee8AA|9
|0–3
|bgcolor=FFA07A|0%
|0–3
|0–0
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (1-6, 7-5, 2-6) nel '''[[Tornéu de Qatar 2016]]
|-
|align=left|{{bandera|RUS}} [[María Sharápova]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/9499|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Maria Sharapova|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''1'''
|0–3
|bgcolor=FFA07A|0%
|0–1
|0–2
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (6–4, 3–6, 1–6) nel '''[[Masters de Canadá 2014]]
|-
|align=left|{{bandera|BLR}} [[Victoria Azarenka]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.wtatennis.com/head2head/player1/15292/player2/11289|títulu=WTA Garbine Muguruza vs. Maria Sharapova|publisher=''Women's Tennis Association''|fechaaccesu=31 de xunetu de 2014}}&lt;/ref&gt;
|bgcolor=lime|'''1'''
|0–1
|bgcolor=FFA07A|0%
|0–1
|0–0
|0–0
|bgcolor=ebc2af align=left|Gana (6–7&lt;sup&gt;6–8&lt;/sup&gt;, 6–7&lt;sup&gt;4–7&lt;/sup&gt;) nel '''[[Masters de Miami 2016]]
|}

=== Victories sobres númberos 1 ===
{|class=&quot;sortable wikitable&quot;
!Resultáu!!#!!Xugadora!!Eventu!!Superficie!!Ronda!!Resultáu
|-bgcolor=y5d1cb

|bgcolor=ffebcd|Cuartos de final||1||{{bandera|USA}} [[Serena Williams]]||[[Roland Garros 2014]]|| bgcolor=EBC2AF|Tierra batida|| bgcolor=afeeee|2R||6-2, 6-2
|-bgcolor=y5d1cb
|bgcolor=lime|Campeona||1||{{bandera|USA}} [[Serena Williams]]||[[Tornéu de Roland Garros 2016|Roland Garros 2016]]|| bgcolor=EBC2AF|Tierra batida|| bgcolor=thistle|F||7-5, 6-4
|-bgcolor=Y2FEE2
|bgcolor=lime|Campeona||1||{{bandera|GER}} [[Angelique Kerber]]||[[Campeonatu de Wimbledon 2017|Wimbledon 2017]]|| bgcolor=CCFFCC|Yerba|| bgcolor=afeeee|4R||4-6, 6-4, 6-4
|-bgcolor=DFDFFF
|bgcolor=lime|Campeona||1||{{bandera|CZE}} [[Karolína Plíšková]]||[[Masters de Cincinnati 2017|Cincinnati 2017]]|| bgcolor=CCCCFF|Dura|| bgcolor=yellow|SF||6-3, 6-2
|}

=== Victories sobre Top 10 por temporada ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=text-align:center;font-size:90%
|-
!width=15|#
!width=170|Xugadora
!width=30|Ranking

!width=300|Eventu
!width=50|Superficie
!width=60|Ronda
!width=100|Resultáu
|- 


| bgcolor=ffffcc colspan=7 style=text-align:center|'''[[2012]]
|-
| 1.
| {{bandera|RUS}} [[Vera Zvonareva]]
| bgcolor=EEE8AA|nᵘ&amp;nbsp;9
| bgcolor=dfe2y9|[[Masters de Miami]], Miami, Estaos Xuníos
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|{{Nowrap|Segunda ronda}}
| 6-4, 6-3
|-
| bgcolor=ffffcc colspan=7 style=text-align:center|'''[[2013]]
|-
| 2.
| {{bandera|DAN}} [[Caroline Wozniacki]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;9
| bgcolor=dfe2y9|[[Masters de Miami]], Miami, Estaos Xuníos
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Tercer ronda |
6-2, 6-4
|-
| bgcolor=ffffcc colspan=7 style=text-align:center|'''[[2014]]
|-
| 3.
| {{bandera|DAN}} [[Caroline Wozniacki]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;10
| bgcolor=y5d1cb|[[Abiertu d'Australia]], Melbourne, Australia |
bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Tercer ronda |
4-6, 7-5, 6-3
|-
| 4.
| {{bandera|USA}} [[Serena Williams]]
| bgcolor=lime|Nᵘ&amp;nbsp;1
| bgcolor=y5d1cb|[[Tornéu de Roland Garros|Roland Garros]], París, Francia
| bgcolor=ebc2af|Magre
| bgcolor=afeee|Segunda ronda
| 6-2, 6-2
|-
| 5.
| {{bandera|ROM}} [[Simona Halep]]
| bgcolor=thistle|Nᵘ&amp;nbsp;2
| bgcolor=dfe2y9|[[Premier de Wuhan]], Wuhan, China |
bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Segunda ronda |
2-6, 6-2, 6-3
|-
| bgcolor=ffffcc colspan=7 style=text-align:center|'''[[2015]]
|-
| 6.
| {{bandera|POL}} [[Agnieszka Radwańska]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;6
| bgcolor=d0f0c0|[[Tornéu de Sydney]], Sydney, Australia |
bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Segunda ronda |
3-6, 7-6(4), 6-2
|-
| 7.
| {{bandera|ROM}} [[Simona Halep]]
| bgcolor=99ccff|Nᵘ&amp;nbsp;3
| bgcolor=99badd|[[Fed Cup 2015|Fed Cup]], Galați, Rumanía |
bgcolor=CCCCFF|Dura (i)
| bgcolor=afeeee|RR (WG II)
| 6-4, 6-3
|-
| 8.
| {{bandera|POL}} [[Agnieszka Radwańska]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;8
| bgcolor=dfe2y9|[[Tornéu de Dubái]], Dubái, UAE
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Tercer ronda |
6-4, 6-2
|-
| 9.
| {{bandera|GER}} [[Angelique Kerber]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;10
| bgcolor=y5d1cb|[[Campeonatu de Wimbledon]], Londres, Reinu Xuníu
| bgcolor=CCFFCC|Yerba |
bgcolor=afeeee|Tercer ronda |
7-6(12), 1-6, 6-2
|-
| 10.
| {{bandera|DAN}} [[Caroline Wozniacki]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;5
| bgcolor=y5d1cb|[[Campeonatu de Wimbledon]], Londres, Reinu Xuníu
| bgcolor=CCFFCC|Yerba |
bgcolor=afeeee|Cuarta ronda |
6-4, 6-4
|-
| 11.
| {{bandera|POL}} [[Agnieszka Radwańska]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;8
| bgcolor=dfe2y9|[[Tornéu de Beixín]], Beixín, China |
bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=yellow|Semifinales
| 4-6, 6-3, 6-4
|-
| 12.
| {{bandera|CZE}} [[Lucie Šafářová]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;9
| bgcolor=FF6666|[[WTA Finals 2015|WTA Finals]], Singapur
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Round robin
| 6-3, 7-6(4)
|-
| 13.
| {{bandera|GER}} [[Angelique Kerber]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;7
| bgcolor=FF6666|[[WTA Finals 2015|WTA Finals]], Singapur
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Round robin
| 6-4, 6-4
|-
| 14.
| {{bandera|CZE}} [[Petra Kvitová]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;5
| bgcolor=FF6666|[[WTA Finals 2015|WTA Finals]], Singapur
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Round robin
| 6-4, 4-6, 7-5
|-
| bgcolor=ffffcc colspan=7 style=text-align:center|'''[[2016]]
|-
| 15.
| {{bandera|USA}} [[Serena Williams]]
| bgcolor=lime|Nᵘ&amp;nbsp;1
| bgcolor=y5d1cb|[[Tornéu de Roland Garros|Roland Garros]], París, Francia
| bgcolor=ebc2af|Magre
| bgcolor=thistle|Final
| 7-5, 6-4
|-
| 16.
| {{bandera|RUS}} [[Svetlana Kuznetsova]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;8
| bgcolor=FF6666|[[WTA Finals 2016|WTA Finals]], Singapur
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Round robin
| 3-6, 6-0, 6-1
|-
| bgcolor=ffffcc colspan=7 style=text-align:center|'''[[2017]]
|-
| 17.
| {{bandera|RUS}} [[Svetlana Kuznetsova]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;8
| bgcolor=y5d1cb|[[Tornéu de Brisbane]], Brisbane, Australia |
bgcolor=CCFFCC|Dura |
bgcolor=ffebcd|{{Nowrap|Cuartos de final}}
| 6-4, 7-5
|-
| 18.
| {{bandera|UKR}} [[Elina Svitolina]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;10
| bgcolor=dfe2y9|[[Masters d'Indian Wells 2017|Masters d'Indian Wells]], Indian Wells, Estaos Xuníos
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=afeeee|Cuarta ronda |
7-6(5), 1-6, 6-0
|-
| 19.
| {{bandera|GER}} [[Angelique Kerber]]
| bgcolor=lime|Nᵘ&amp;nbsp;1
| bgcolor=y5d1cb|[[Campeonatu de Wimbledon]], Londres, Reinu Xuníu
| bgcolor=CCFFCC|Yerba |
bgcolor=afeeee|Cuarta ronda |
4-6, 6-4, 6-4
|-
| 20.
| {{bandera|RUS}} [[Svetlana Kuznetsova]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;8
| bgcolor=y5d1cb|[[Campeonatu de Wimbledon]], Londres, Reinu Xuníu
| bgcolor=CCFFCC|Yerba |
bgcolor=ffebcd|{{Nowrap|Cuartos de final}}
| 6-3, 6-4
|-
| 21.
| {{bandera|RUS}} [[Svetlana Kuznetsova]]
| bgcolor=EEE8AA|Nᵘ&amp;nbsp;8
| bgcolor=dfe2y9|[[Masters de Cincinnati]], Cincinnati, Estaos Xuníos
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=ffebcd|{{Nowrap|Cuartos de final}}
| 6-2, 5-7, 7-5
|-
| 22.
| {{bandera|CZE}} [[Karolína Plíšková]]
| bgcolor=lime|Nᵘ&amp;nbsp;1
| bgcolor=dfe2y9|[[Masters de Cincinnati]], Cincinnati, Estaos Xuníos
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=yellow|Semifinales
| 6-3, 6-2
|-
| 23.
| {{bandera|ROU}} [[Simona Halep]]
| bgcolor=thistle|Nᵘ&amp;nbsp;2
| bgcolor=dfe2y9|[[Masters de Cincinnati]], Cincinnati, Estaos Xuníos
| bgcolor=CCCCFF|Dura |
bgcolor=thistle|Final
| 6-1, 6-0
|}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* {{commonscat|Garbiñe Muguruza}}
*[http://www.garbiñemuguruza.com Sitiu web oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331154804/http://www.xn--garbiemuguruza-unb.com/ |date=2019-03-31 }}
* {{Wta|id=15292|name=Garbiñe Muguruza}}
* {{Perfil ITF|100103866}}
* {{Perfil Fed Cup|id=100103866|Garbiñe Muguruza}}

{{Tradubot|Garbiñe Muguruza}}

{{NF|1993||Muguruza Blanco, Garbinzze}}

[[Categoría:Tenistes d'España]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]]</text>
      <sha1>qaw6atlj00tjiduhk378ss7szjeoqbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Falla Agua Caliente</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116960</id>
    <revision>
      <id>4493127</id>
      <parentid>4250238</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2374" sha1="35v29h5e49h5oauglztdv03k4bjylup" xml:space="preserve">La '''falla Agua Caliente''' ye una [[falla]] xeolóxica en [[Costa Rica]] allugada principalmente na llocalidá del mesmu nome na provincia de Cartago de diámetru aproximao. Tien una extension de 23 [[Kilometros]]. La falla traviesa les provincies de [[provincia de San José|San José]] y [[Cartago (provincia)|Cartago]].&lt;ref name=&quot;Falla Agua Caliente&quot;&gt;{{cita web |url=http://lis.ucr.ac.cr/index.php?id=255 |títulu=Falla Agua Caliente |fechaaccesu=3 d'abril de 2012 |fecha=1 de setiembre de 2011 |editorial=Llaboratoriu d'Inxeniería Sísmica de la Universidá de Costa Rica |allugamientu=Costa Rica |idioma=castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190823133954/http://www.lis.ucr.ac.cr/index.php?id=255 |fechaarchivu=2019-08-23 }}&lt;/ref&gt;

== Mecanismu ==
La falla ye de tipu desplazamientu Aldu Dextral, Sistema Oblicuu que xenera falles de desplazamientu d'aldu sinistral de calter inversu.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu= Montero y Alvarado|títulu=El Terremotu de Patillos del 30 d'avientu de 1952 (Ms=5,9) y el contestu Neotectonico de la Rexón del Volcán Irazú, Costa Rica |fechaaccesu=4 d'abril de 2012 |idioma=castellanu |añu=1995 |capítulu=18 |páxines=40}} &lt;/ref&gt;

== Historia ==
La falla provocó dos [[terremotos]] cimeros a los 6 graos aproximao. Unu d'ellos, de magnitú 6,4 nel añu de [[1910]], esbarrumbó la [[Cartago (ciudá)|Ciudá de Cartago]] y causó la muerte de 700 persones. L'otru en [[1951]] causó serios daños na ciudá d'[[Orosi]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nacion.com/2010-05-04/ElPais/UltimaHora/ElPais2359497.aspx |títulu=Güei hai 100 años un terremotu destruyó Cartago |fechaaccesu=3 d'abril de 2012 |apellíu=Fernández |nome=Víctor |fecha=4 de mayu de 2010 |editorial=La Nación |allugamientu=Costa Rica |idioma=castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100618114001/http://www.nacion.com/2010-05-04/ElPais/UltimaHora/ElPais2359497.aspx |fechaarchivu=2010-06-18 }}&lt;/ref&gt;

== Potencial ==
La falla tien un potencial de xenerar seísmos de magnitúes cimeres a los 6 graos na [[escala de Richter]] en permediu cada 40 años. L'últimu seísmu de gran intensidá asocedió en [[1951]].&lt;ref name=&quot;Falla Agua Caliente&quot; /&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Tradubot|Falla Agua Caliente}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Falles xeolóxiques|Agua caliente]]
[[Categoría:Xeografía de Costa Rica]]</text>
      <sha1>35v29h5e49h5oauglztdv03k4bjylup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Falla Río Blanco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116971</id>
    <revision>
      <id>4493128</id>
      <parentid>3843329</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1135" sha1="7sod8j0340iazasfzix4n265vzb64x8" xml:space="preserve">La '''falla Río Blanco''' o '''falla de Río Blanco''' ye una [[falla]] xeolóxica que traviesa la [[provincia de Limón]] en [[Costa Rica]]. Tien una estensión de 13 quilómetros y ye una falla de poco potencial sísmicu.&lt;ref name=&quot;Falla Río Blanco&quot;&gt;{{cita web |url=http://lis.ucr.ac.cr/index.php?id=257 |títulu=Falla Agua Caliente |fechaaccesu=4 d'abril de 2012 |fecha=18 d'ochobre de 2011 |editorial=Llaboratoriu d'Inxeniería Sísmica de la Universidá de Costa Rica |allugamientu=Costa Rica |idioma=castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170930020834/http://www.lis.ucr.ac.cr/index.php?id=257 |fechaarchivu=2017-09-30 }}&lt;/ref&gt; 

La falla crucia'l [[Río Blanco]], el mesmu que-y da'l so nome.&lt;ref name=&quot;Falla Río Blanco&quot;/&gt;

== Potencial ==

El seísmu tien un pocu potencial sísmicu, esto determináu al únicu eventu que se tien rexistráu nesa falla de magnitú 3,9 graos Richter el [[26 de mayu]] de [[1996]].&lt;ref name=&quot;Falla Río Blanco&quot;/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}


{{Tradubot|Falla Río Blanco}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Falles xeolóxiques]]
[[Categoría:Xeoloxía de Costa Rica]]</text>
      <sha1>7sod8j0340iazasfzix4n265vzb64x8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fuercia terrestre de Rusia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117044</id>
    <revision>
      <id>4493195</id>
      <parentid>4473603</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T02:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54608" sha1="3ya7974yc8vsbbba7hjxwyfrcchl575" xml:space="preserve">{{organización}}
[[Ficheru:Flag of the Russian Ground Forces.svg|thumb|Bandera de les Fuercies Terrestres Ruses.]]
La '''fuercia terrestre de Rusia''' ({{lang-ru|Сухопутные силы России, [[Romanización del rusu|tr.]]: Sujoputniye sili Rossii}}) son les [[exércitu|fuercies terrestres]] de la [[Federación Rusa]], formaes con partes de la disolución del [[Exércitu Soviéticu]] en 1992. Anque les Fuercies Terrestres Ruses na so forma actual namái tienen quince años d'antigüedá, los oficiales rusos esponen la hestoria de los sos antecedentes al traviés de la dómina de la Rusia Imperial hasta los tiempos del [[Rus de Kiev]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060828114908/http://www.mil.ru/848/1045/1272/1356/index.shtml История, структура, задачи и перспектиы развития&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt; Dende 1992 les Fuercies Terrestres tuvieron que llevar al estranxeru varios miles d'efectivos de les antigües guarniciones soviétiques, mientres taben estensamente destinaes nes guerres de Chechenia, y calteniendo la paz y otres operaciones nos [[ex repúbliques soviétiques|estaos socesores soviéticos]] (lo que se conoz en Rusia como la &quot;periferia inmediata&quot;). 

Anguaño, l'exércitu ta metanes una importante modernización del material, col gobiernu en procesu de gastar unos 200{{esd}}000 millones de dólares (lo qu'equival a unos 400{{esd}}000 millones en dólares PPA) nel desenvolvimientu y la producción de material militar, sol Programa Estatal d'Armamentos 2007-2015.&lt;ref name=autogenerated6&gt;[http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2009339,00.html «Big rise in Russian military spending raises fears of new challenge to west.»] ''The Guardian''.&lt;/ref&gt; El programa, en vixencia hasta'l 2015, pretende reemplazar el 45{{esd}}% del equipamientu militar del exércitu y l'armada.&lt;ref&gt;[http://en.rian.ru/analysis/20071005/82619436.html RIA Novosti - Opinion &amp; analysis - Unmanned aerial vehicles increase in numbers&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt; Con esti importante influxu de fondos, el (antiguu) ministru de defensa [[Serguéi Ivánov (políticu)|Serguéi Ivánov]] declaró que quería devasar al Exércitu Soviéticu en &quot;tar preparáu pal combate&quot;.&lt;ref name=autogenerated6 /&gt; Un informe del ''Conflict Studies Research Centre'' del Reinu Xuníu, fecháu en mayu de 2007, sorrayó que, mientres apuntaba la medría de fondos, comparaba la velocidá de cambéu nes Fuercies Armaes Ruses a les reformes de la [[Marina Real Británica]] a principios del sieglu XIX, y predixo que nun habría nenguna medría na preparación pal combate mientres años.&lt;ref&gt;Keir Giles, Military Service in Russia: Non New Model Army, CSRC, mayu de 2007&lt;/ref&gt; L'informe menta que'l sueldu y les condiciones pa los militares rusos ameyorara significativamente, especialmente pa los militares contrataos. L'informe tamién suxer qu'anque'l cambéu a un añu del serviciu de reclutamiento va atayar la ''[[dedovshchina]]'', paez pocu probable que la intimidación suma dafechu ensin un importante cambéu social.&lt;ref&gt;Giles, CSRC 2007&lt;/ref&gt; Otres valoraciones dende la mesma fonte apunten a que les Fuercies Terrestres Ruses enfrentar a una importante interrupción en 2008 una y bones el cambéu demográficu enzanca los planes d'amenorgar el periodu de serviciu militar obligatoriu de dos años a unu.&lt;ref&gt;Keir Giles, Where Have All The Soldiers Gone? Russian Military Manpower Plans versus Demographic Reality, CSRC, ochobre de 2006&lt;/ref&gt; esta integráu por 350.000 homes&lt;ref&gt;https://info.publicintelligence.net/DIA-RussiaMilitaryPower2017.pdf&lt;/ref&gt; n'activu y 750.000 en reserva.

== Misión ==

Les principales responsabilidaes de les Fuercies Terrestres son la proteición de la frontera del país, el combate en tierra, la seguridá de los territorios ocupaos, y la derrota de les tropes enemigues. Les Fuercies Terrestres tienen de poder consiguir estos oxetivos tantu en guerra nuclear como en guerra non nuclear, especialmente ensin l'usu d'[[armes de destrucción masiva]]. Amás, tienen de ser capaces de protexer los intereses nacionales de Rusia dientro del marcu de los sos compromisos internacionales.

El Principal Comandu de les Fuercies Terrestres tien encamentaes oficialmente les xeres colos siguientes oxetivos:&lt;ref&gt;Sitiu web oficial del Ministeriu de Defensa de Rusia, {{cita web |url=http://www.mil.ru/848/1045/1272/1357/index.shtml |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070109163631/http://www.mil.ru/848/1045/1272/1357/index.shtml |fechaarchivu=9 de xineru de 2007 }}, consultáu'l 28 d'ochobre de 2006, traducíu con Babelfish y correxida la legibilidad.&lt;/ref&gt; 
* L'entrenamientu de tropes pal [[combate]], en función de les xeres determinaes pol [[Estáu Mayor]] de les Fuercies Armaes. 
* La meyora de la estructura y composición de les tropes, y la optimización de los sos númberos, incluyendo les [[spetsnaz|tropes especiales]].
* El desenvolvimientu de la teoría y la práutica militar.
* El desenvolvimientu ya introducción de manuales de campu d'entrenamientu, manuales y metodoloxía.
* La meyora del entrenamientu operativu y en combate de les Fuercies Terrestres.

== Historia ==

{{AP|Historia militar de la Xunión Soviética}}
Dempués de la disolución de la Xunión Soviética fixéronse dellos esfuercios pa caltener les Fuercies Armaes Soviétiques xuntes como un únicu exércitu pa la nueva [[Comunidá d'Estaos Independientes]]. El postreru [[ministru de Defensa de la Xunión Soviética]], mariscal [[Yevgeny Shaposhnikov]], foi designáu comandante supremu de les Fuercies Armaes de la CEI n'avientu de 1991.&lt;ref&gt;International Institute for Strategic Studies, The Military Balance 1992–3, Brassey's, 1992, p.89&lt;/ref&gt; Ente los numberosos trataos roblaos por repúbliques cambiantes con cuenta de que dirixir el periodu de transición hubo un alcuerdu provisional sobre les fuercies de propósitu xeneral, robláu en [[Minsk]] el 14 de febreru de 1992. Sicasí, una vegada tuvo claro qu'Ucraína y, potencialmente, les otres repúbliques taben decidíes a socavar el conceutu de fuercies compartíes de propósitu xeneral y establecer les sos propies fuercies armaes, el nuevu gobiernu rusu fixo'l so movimientu.&lt;ref&gt;IISS, 1992, p.89&lt;/ref&gt; [[Borís Yeltsin]] robló un decretu sobre la formación d'un Ministeriu Rusu de Defensa'l [[7 de mayu]] de [[1992]], faciendo apaecer a les Fuercies Terrestres Ruses xunto coles otres partes de les [[Fuercies Armaes de la Federación Rusa]]. Nesi tiempu l'Estáu Mayor xeneral taba en procesu de retirar decenes de miles de personal del [[Grupu de Fuercies Soviétiques n'Alemaña]], el [[Grupu de Fuercies del Norte]] en Polonia, el [[Grupu de Fuercies Central]] en Checoslovaquia, el [[Grupu de Fuercies del Sur]] n'Hungría, y de Mongolia.

Trenta y siete divisiones tuvieron que ser retiraes de los cuatro grupos de fuercies y los países bálticos, y cuatro distritos militares totalizando cincuenta y siete divisiones fueron tresferíos a Bielorrusia y Ucraína.&lt;ref&gt;IISS, The Military Balance 1995–96, p. 102.&lt;/ref&gt; Pa la disolución de les Fuercies Terrestres Soviétiques, la retirada de los antiguos estaos del [[pactu de Varsovia]] y los países bálticos foi un procesu desaxeradamente esixente, costosu y debilitante.&lt;ref name=autogenerated7&gt;Muraviev, Alexey D. y Greg Austin, ''The Armed Forces of Russia in Asia'', Tauris, 2001, p. 257.&lt;/ref&gt; Como los distritos militares que permanecieron en Rusia dempués de la cayida de la URSS taben na so mayor parte compuestos poles formaciones de cuadros movilizables, les Fuercies Terrestres Ruses fueron creaes en mayor grau treslladando les antigües formaciones d'Europa del Este a esos distritos con recursos insuficientes. Sicasí, les instalaciones nesos distritos yeren bastante desaparentes p'agospiar al ábanu de personal y material que volvía del estranxeru, y munches unidaes &quot;fueron descargaes de los vagones del ferrocarril en campos vacíos.&quot;&lt;ref&gt;M.J. Orr, The Russian Armed Forces as a factor in Rexonal Stabiliy, CSRC, xunu de 1998, p. 2.&lt;/ref&gt;

La necesidá de destrucción y treslláu de grandes cantidaes d'armamentu sol tratáu [[Tratáu de les Fuercies Armaes Convencionales n'Europa|Fuercies Convencionales n'Europa]] tamién esixó grandes cambeos.

=== Planes de reforma tres la cayida del réxime socialista ===

Un plan de reforma foi publicáu'l [[21 de xunetu]] de [[1992]] en ''Krasnaya Zvezda'',&lt;ref&gt;Otechestvennye zapiski, 2002, Nᵘ 8 http://magazines.russ.ru/oz/2002/8/2002_08_21.html&lt;/ref&gt; el periódicu del Ministeriu de Defensa. Más tarde una comentarista dixo que foi montáu &quot;apresuradamente&quot; pol Estáu mayor &quot;pa satisfaer la demanda pública de cambeos radicales.&quot;&lt;ref&gt;Baev, Pavel. ''The Russian Army in a Time of Troubles'', [[International Peace Research Institute]], Oslo, 1996, p. 67.&lt;/ref&gt; El [[Estáu Mayor]], dende esti momentu, convertir nun bastión de caltenimientu, causando una acumuladura de problemes que más tarde resultaron críticos. El plan de reforma abogaba por un cambéu dende una estructura Ejército-División-Reximientu a una organización Cuerpo-Brigada. Les nueves estructures tendríen de ser más capaces de trepar con una situación ensin frentes y ser más hábiles na aición independiente a tolos niveles. Esaniciando un nivel completu de mandu, dexando dos gradies superiores en cuenta de trés ente los cuarteles xenerales del teatru y los batallones combatientes produciría aforros, aumentu de flexibilidá, y simplificaría les órdenes de comandu y control.&lt;ref&gt;Charles Dick, Russian Views on Future War—Part 3, Jane's Intelligence Review, payares de 1993, p.488&lt;/ref&gt; La esperada conversión total a esta nueva estructura realmente resultó ser pocu frecuente, incompleta, y dacuando invertida. Apaecieron más brigaes, pero na so mayor parte como divisiones qu'amenorgaren a les sos nueves fuercies, y divisiones, como la nueva tercer división de rifles motorizada nel [[Distritu Militar de Moscú]], fueron formaes cola cuenta d'eslleir formaciones de tanques, en cuenta de brigaes. Rematáronse poques de les reformes entamaes a principios de la década de 1990, por trés razones. De primeres, hubo una falta d'una firme orientación política escontra los civiles, con [[Borís Yeltsin]] más comenenciudu n'asegurar que les Fuercies Armaes fueren controlables y lleales, primero que reformaes.&lt;ref&gt;Alexei Arbatov, Military Reform in Russia: Dilemmas, Obstacles, and Prospects, International Security, Vol. 22, Nᵘ 4, primavera de 1998, p. 112, y Baev, 1996, p. 67.&lt;/ref&gt; De segundes, el presupuestu decreciente nun ayudar na coxuntura, y de terceres, nun había un firme consensu dientro del exércitu sobre que reformes teníen d'implementase. El xeneral [[Pável Grachov]], el primer ministru rusu de Defensa (1992–96), por toles sos conversaciones de reforma, quería caltener l'antiguu estilu soviéticu del Exércitu, con grandes númberos de formaciones de poca fuercia y un serviciu militar obligatoriu masivu y duraderu. L'Estáu Mayor y los servicios armaos intentaron caltener les doctrines, esplegues, armes y misiones de la era soviética, na ausencia d'una nueva y sólida orientación.&lt;ref&gt;Arbatov, 1998, p. 113.&lt;/ref&gt; Un espertu británicu en temes militares, Michael Orr, espón el convincente argumentu de que la xerarquía tenía gran dificultá d'entender dafechu la nueva situación porque, como graduaos de les [[Academies Militares Soviétiques]], la so educación diéralos gran entrenamientu operativu y formación del personal, pero en términos políticos aprendieren una ideoloxía en cuenta de tener unes amplies conocencies de los asuntos internacionales. Asina los xenerales namái podíen ver a la OTAN espandiéndose escontra l'este, en contraste cola debilidá rusa, y nun pudieron reorientase ellos mesmu, y muncho menos les Fuercies Armaes na so totalidá, a les nueves oportunidaes y los nuevos desafíos a qu'ellos s'enfrentaben.&lt;ref&gt;Michael Orr, The Russian Ground Forces and Reform 1992–2002, CSRC Paper D67, xineru de 2003, páxs. 2-3.&lt;/ref&gt;

=== Crisis interna de 1993 ===

Les Fuercies Terrestres a remolera arreyáronse na [[crisis constitucional rusa de 1993]] dempués de que l'entós presidente Yeltsin fixo públicu un decretu (illegal) qu'eslleía'l Parllamentu dempués de la so resistencia al so afitamientu de poder y a les reformes neolliberales. Un grupu de diputaos, incluyendo'l vicepresidente [[Alexander Rutskoi]], atrincherárense dientro. Anque les Fuercies Armaes lideraes pol xeneral Grachov sofitaben públicamente al presidente, intentaron caltenese neutrales, siguiendo los deseos de los cuerpos oficiales.&lt;ref&gt;McNair Paper 34, The Russian Military's Role in Politics, xineru de 1995, {{cita web |url=http://www.ndu.edu/inss/McNair/mcnair34/34fal.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=12 d'ochobre de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080114032038/http://www.ndu.edu/inss/McNair/mcnair34/34fal.html |fechaarchivu=14 de xineru de 2008 }}&lt;/ref&gt; Yeltsin tuvo que declarar mientres hores pa convencer a la cúpula militar, que taben inseguros de la derechura de la so causa y de la fiabilidá de les sos fuercies, pa destinalos nel ataque del Parllamentu.

Cuando finalmente montóse l'ataque, les fuercies usaes vinieron de cinco divisiones distintes alredor de Moscú, y el personal arreyáu foi na so mayor parte oficiales y [[suboficial]]es d'altu rangu.&lt;ref name=autogenerated7 /&gt; Tamién hubo indicaciones de que delles formaciones esplegar en Moscú namái como protesta.&lt;ref&gt;McNair Paper 34, 1995.&lt;/ref&gt; Sicasí, una vegada que'l Parllamentu foi asaltáu, los líderes parllamentarios arrestaos, y la censura provisional impuesta, Yeltsin consiguió caltener el poder.

=== Guerres Chechenas ===

Los chechenos nunca aceptaron de bona gana'l gobiernu rusu, y cola disolución de la Xunión Soviética, declararon la independencia en payares de 1991 so un antiguu oficial de les Fuercies Aérees, el xeneral [[Dzyojar Dudáyev]].&lt;ref&gt;Finch, Raymond C. [http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/yrusfail/yrusfail.htm ''Why the Russian Military Failed in Chechnya'', Foreign Military Studies Office, Fort Leavenworth, KS.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061015123847/http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/yrusfail/yrusfail.htm |date=2006-10-15 }}&lt;/ref&gt; Cola continuación de la &quot;independencia&quot; chechena vista como un amenorgamientu de l'autoridá de Moscú, una perceición xeneralizada de Chechenia convertida nun abellugu pa criminales, y l'apaición d'un grupu intransixente dientro del Kremlin defendiendo la guerra, Yeltsin decidió en payares de 1994 de que se debía actuar. Nuna xunta del Conseyu de Seguridá del 29 de payares, ordenó a los chechenos desarmase o sinón Moscú restauraría l'orde. El ministru de Defensa [[Pável Grachov]] aseguró a Yeltsin que &quot;tomaría Grozni con un reximientu d'asaltu aerotresportáu en dos hores.&quot;&lt;ref&gt;Blandy, C. W. “Chechnya: Two Federal Interventions. An Interim Comparison and Assessment” (Conflict Studies Research Centre, P29, xineru de 2000), p. 13, citáu en Dale Herspring, Undermining Combat Readiness in the Russian Military, Armed Forces &amp; Society, Vol 32, Nᵘ 4, xunetu de 2006.&lt;/ref&gt; La operación empezó'l 11 d'avientu de 1994 y pal 31 d'avientu les fuercies ruses taben entrando en [[Grozni]], la capital chechena. La 131ª Brigada Motorizada de Rifles recibió la orde de faer una rápida ofensiva pel centru de la ciudá pero foi virtualmente desarmada n'emboscaes chechenas. Dempués de tomar Grozni definitivamente, ente la feroz resistencia, les tropes siguieron alantre escontra otres places fuertes de los independentistes chechenos. Cuando los militantes chechenos fueron tomaos como rehenes na [[crisis de rehenes del hospital de Budionnovsk]] nel Krai de Stávropol en xunu de 1995, la paz paeció posible mientres un tiempu pero finalmente los enfrentamientos siguieron. Dzyojar Dudáyev foi asesináu n'abril de 1996, y esi branu, un ataque checheno retomó Grozni. [[Alexander Lebed]], entós Secretariu del Conseyu de Seguridá, empezó les conversaciones col líder rebalbu checheno [[Aslan Maskhadov]] n'agostu de 1996, robló un alcuerdu'l 22/23 d'agostu, y pa final de mes, los enfrentamientos acabaron.&lt;ref&gt;Scott y Scott, Russian Military Directory 2002, p.328&lt;/ref&gt; L'altu'l fueu formal foi robláu nel pueblu [[Daguestán|daguestaní]] de Khasavyurt el [[31 d'agostu]] de [[1996]], axustando qu'un alcuerdu formal sobre les rellaciones ente la República Chechena de Ichkeria y el gobiernu federal rusu nun tendría de ser robláu hasta finales de 2001.

L'actuación de les Fuercies Terrestres Ruses na [[Primer Guerra Chechena]] foi valorada como ''horriblemente pésima''.&lt;ref&gt;Michael Orr, Better or Just Not So Bad? An Evaluation of Russian Combat Performance in the Second Chechen War, CSRC paper P31, 2000, p.82&lt;/ref&gt; Escribiendo seis años más tarde, Michael Orr dixo &quot;una de les principales causes del fracasu rusu de 1994–96 foi la so incapacidá de raise y esplegar una fuercia militar entrenada afechiscamente.&quot;&lt;ref&gt;Orr, 2000, p.87&lt;/ref&gt; N'avientu de 1996, el ministru de Defensa [[Igor Rodionov]] inclusive ordenó la destitución del comandante de les Fuercies Terrestres, Vladimir Semyanov, por actividaes incompatibles cola so posición —según infórmase les actividaes de negocios de la so muyer.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070319042913/http://www.nupi.no/cgi-win/Russland/krono.exe?314 Chronology of events - NUPI&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:9P140 Uragan.jpg|thumb|250px|Llanzacohetes 9P140 Uragan fueron usaos mientres la [[Segunda Guerra Chechena]].]]

La [[Segunda Guerra Chechena]] empezó n'agostu de 1999 dempués de que milicies chechenas enfusar en [[Daguestán]], siguíu rápido a principios de setiembre por una serie de cuatro bombardeos en Rusia, que provocaron l'aición del exércitu rusu contra los presuntos culpables chechenos. Primeramente la principal téunica rusa usada foi estrozar un área con ataques d'artillería y aéreos antes de la meyora de les fuercies terrestres. Fixéronse meyores nes Fuercies Terrestres ente 1996 y 1999, y cuando la Segunda Guerra Chechena empezó, en llugar de &quot;reximientos compuestos&quot; aconceyaos apresuradamente que los sos miembros nunca sirvieren xuntos, unviaos con pocu o nengún entrenamientu, les formaciones fueron plantegaes con solidez con dellos reemplazos, puestes al traviés d'entrenamientu preparatorio, y entós unviaes. El rendimientu nel combate ameyoró como fuera previstu.&lt;ref&gt;Michael Orr, 2000, páxs. 88-90.&lt;/ref&gt; Sicasí, la guerra allargar por años y ta anguaño estendiéndose al restu del [[Cáucasu Norte|Cáucasu rusu]]. Foi una llucha bien divisiva, con siquier un oficial militar d'altu rangu despidíu por ser menos que receptivu a les órdenes del gobiernu. El coronel xeneral [[Gennady Troshev]] foi despidíu en 2002 por negase a treslladase de comandar el [[Distritu Militar del Cáucasu Norte]] a comandar el menos importante Distritu Militar de Siberia.

=== Reformes de Serguéiev ===

Cuando [[Igor Sergeyev|Ígor Serguéiev]] llegó al Ministeriu de Defensa en 1997, empecipió lo que foi vistu como una reforma real so condiciones bien difíciles.&lt;ref&gt;Walter Parchomenko, The State of Russia's Armed Forces and Military Reform, Parameters (Journal of the US Army War College), iviernu de 1999–2000&lt;/ref&gt; El númberu d'establecimientos educativos militares —práuticamente ensin cambeos dende 1991— foi amenorgáu, y ordenóse la fusión del Distritu Militar Siberianu y el Distritu Militar Transbaikal. A un mayor númberu de divisiones del exércitu dióse-yos un estáu de &quot;preparación constante&quot;, lo que supunxo alzar la participación hasta un 80% del personal y un 100% del material. Serguéiev anunció n'agostu de 1998 qu'habría seis divisiones y cuatro brigaes n'alerta 24 hores pal final d'esi añu. Sicasí, la calidá del personal—inclusive nestes unidaes privilexaes—siguieron siendo un problema. La falta de combustible pa entrenar y una escasez d'oficiales subalternos bien entrenaos enzancaron la efectividá nel combate.&lt;ref&gt;Krasnaya Zvezda 28 de xineru y 9 de febreru de 1999, n'Austin y Muraviev, 2000, p.268, y M.J. Orr, 1998, p.3&lt;/ref&gt; Sicasí, concentrándose nos intereses del so antiguu serviciu, les [[Fuercies Estratéxiques de Cohetes]], Serguéiev dirixó la disolución del cuartel xeneral de les Fuercies Terrestres n'avientu de 1997.&lt;ref&gt;Alexey Muraviev y Greg Austin, 2001, p.259&lt;/ref&gt; La disolución foi un &quot;disparate militar&quot;, en pallabres de Orr, &quot;xustificable namái en términos de política interna dientro del Ministeriu de Defensa&quot;.&lt;ref name=autogenerated3&gt;Orr, 2003, p.6&lt;/ref&gt; De resultes d'esto, el prestíu de les Fuercies Terrestres menguó, una y bones la disolución del cuartel xeneral significaba siquier en teoría que les Fuercies Terrestres yá nun yeren una caña o serviciu del mesmu orde que la Fuercia Aérea y l'Armada.&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;

=== Reformes de Putin ===

Con [[Vladímir Putin]] na presidencia destináronse más fondos pa les Fuercies Terrestres Ruses, el cuartel xeneral foi restablecíu, y produciéronse delles meyores na profesionalización (vease '''Kontraktniki''' más embaxo). Los planes esixen un amenorgamientu nel serviciu obligatoriu a 18 meses en 2007 y a un añu pa 2008,&lt;ref&gt;CIA World Fact Book 2006&lt;/ref&gt; pero va permanecer una Fuercia Terrestre mista, tantu de soldaos contrataos y reclutes. 

L'aumentu de fondos empezó en 1999, cuando dempués de dalguna recuperación na economía rusa y una crecedera de los ingresos asociaos (especialmente del petroleu), &quot;Rusia oficialmente informó que'l gastu en defensa aumentó en términos nominales siquier, per primer vegada dende la formación de la Federación Rusa.&quot;&lt;ref&gt;IISS The Military Balance 2000–01, p. 115.&lt;/ref&gt; El presupuestu pasó de 141{{esd}}000 millones de rublos en 2000 a 219{{esd}}000 millones de rublos en 2001.&lt;ref&gt;IISS The Military Balance 2001–02, p. 109.&lt;/ref&gt; Una gran parte d'esti presupuestu emplegar nel pagu de personal. Hubo dellos aumentos de sueldu, empezando con un 20{{esd}}% d'aumentu autorizáu en 2001, y l'actual programa de profesionalización, incluyendo los 26.000 [[sarxentu|sarxentos]] adicionales mentaos más embaxo, que s'espera que costaren a lo menos 31.000 millones de rublos.&lt;ref&gt;IISS The Military Balance, seición de Rusia, ediciones recién&lt;/ref&gt; Sicasí, l'aumentu de fondos estremóse al traviés de tol presupuestu, harmonizando'l gastu en personal con un meyor llogru ya invirtiendo en [[investigación y desenvolvimientu]]. 

Sicasí, Alexander Golts en 2004 dixo que dada la insistencia de la xerarquía n'intentar forzar soldaos contrataos nel antiguu patrón de recluta,&lt;ref&gt;Alexander Golts, &quot;Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism&quot;, ''Journal of Slavic Military Studies'', Vol. 17, 2004, páxs. 33-4.&lt;/ref&gt; hai poca esperanza d'un afitamientu fundamental de les Fuercies Terrestres. Amás esplicó que s'espera que sigan, hasta ciertu puntu, la desventaxa militar y &quot;el problema social más urxente de Rusia&quot;&lt;ref&gt;Golts, 2004, p. 30.&lt;/ref&gt; mientres dalgún tiempu. El periodista militar rusu Alexander Golts, citáu na introducción, resumió diciendo: &quot;Tou esto significa que les fuercies armaes ruses nun tán preparaes pa defender el país y coles mesmes, son tamién peligroses pa Rusia. Los altos cargos militares nun demuestren la voluntá nin la capacidá d'efectuar cambeos fundamentales.&quot;&lt;ref&gt;Alexander Golts, Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism, ''Journal of Slavic Military Studies'', Vol 17, 2004, páxs. 30-1.&lt;/ref&gt;

== Personal ==

Les Fuercies Terrestres taben formaes en 2006 por un total averáu de 395{{esd}}000 persones incluyendo unos 190{{esd}}000 reclutes y 35{{esd}}000 persones de les [[Tropes Aerotresportaes de Rusia|Fuercies Aerotresportaes (VDV)]].&lt;ref&gt;IISS, The Military Balance 2006, p. 154.&lt;/ref&gt; Esto puede comparase con un total averáu de 670{{esd}}000 persones, con 210{{esd}}000 reclutes, en 1995-96 (tamién una estimación del IISS). Sicasí, estos númberos tienen de tratase con procuru por cuenta de la dificultá d'esos fora de Rusia de faer cálculos precisos, y el tracamundiu inclusive dientro del Estáu Mayor nel númberu de reclutes dientro de les fuercies.&lt;ref&gt;Anna Kachurovskaya, Kommersant-Vlast', 3 d'abril de 2006, “Strana starosluzhashchikh”, citáu en Keir Giles, Where have all the soldiers gone?, Conflict Studies Research Centre, 06/47, ochobre de 2006&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Russian Army Bosnia.jpg|thumb|220px|left|Soldaos rusos y un vehículu de tresporte blindáu de personal [[BTR-80]] en Bosnia y Herzegovina mientres 1996.]]

La esistencia de les Fuercies Terrestres empezó en 1992 heredando práuticamente ensin cambeos el sistema de potencial humanu del exércitu soviéticu, anque taba nun estáu de rápida decadencia. Les Fuercies Armaes Soviétiques tuvieron tradicionalmente dirixíes al traviés del serviciu militar obligatoriu, que s'amenorgara en 1967 de trés a dos años. Esti sistema foi alministráu al traviés de los miles de comisariados del exércitu (военный комиссариат, военкомат (voyenkomat)) asitiaos por tola Xunión Soviética. Ente xineru y mayu de cada añu, cada mozu ciudadanu home soviéticu tenía de presentase al voyenkomat llocal pa la evaluación pal serviciu militar, siguiendo un llamamientu basáu nes llistes de cada escuela y emplegador del área. El ''voyenkomat'' trabayaba por cupos unviaos por un departamentu del Estáu Mayor, listando como los mozos yeren riquíos per cada serviciu y caña de les Fuercies Armaes.&lt;ref&gt;Carey Schofield, Inside the Soviet Army, Headline, London, 1991, páxs. 67-70.&lt;/ref&gt; Sicasí, dende la cayida de la Xunión Soviética fuximientu del reclutamiento disparóse; los oficiales regularmente llamenten l'aproximao 10{{esd}}% que de fechu forma parte de la rede de reemplazu. Los nuevos reclutes yeren escoyíos por un oficial de la so futura unidá y de normal unviaos per tren al traviés del país. A la so llegada, empezaríen el cursu pa mozos soldaos, y seríen parte del sistema de gobiernu polos de mayor antigüedá, conocíu como ''[[dedovshchina]]'', lliteralmente &quot;gobiernu polos güelos.&quot; Hubo namái un bien pequeñu númberu de [[suboficial]]es profesionales, una y bones la mayoría de suboficiales fueron reclutes unviaos a cursos curtios&lt;ref&gt;Viktor Suvorov, Inside the Soviet Army, Hamish Hamilton, London, 1982, da la cifra de seis meses con una división d'entrenamientu&lt;/ref&gt; pa preparar pa posiciones de comandante y sarxentu de seición. Estos suboficiales reclutados fueron complementaos con contramaestres ''[[praporshchik]]'', posiciones creaes nos años 1960 pa caltener la mayor variedá d'habilidaes riquíes pa les armes modernes.&lt;ref&gt;Odom, William Y. ''The Collapse of the Soviet Military'', [[Yale University Press]], New Haven and London, 1998, p. 43.&lt;/ref&gt;

La proporción oficial-soldáu del Exércitu Soviéticu tenía un escesu d'altos cargos, parcialmente con cuenta de compensar el relativamente so nivel d'educación de la base del potencial humanu del exércitu y la falta de suboficiales profesionales. Dempués de la Segunda Guerra Mundial y la gran espansión de la educación de los oficiales, los oficiales convertir nel productu de cuatro a cinco años de les escueles militares superiores.&lt;ref&gt;Odom, 1998, p.40–41&lt;/ref&gt; Como na mayoría d'exércitos, los oficiales apocayá en serviciu de normal convirtiéronse en líderes de seición, teniendo qu'aceptar la responsabilidá del bienestar de los soldaos y l'entrenamientu (coles esceiciones mentaes más arriba). Los mozos oficiales nes unidaes del Exércitu Soviéticu yeren formaos día y nueche, de normal recibiendo solu trés díes festivos cada mes. Les vacaciones añales taben baxu amenacia si surdíen faltes dientro de la unidá, y la presión creaba una enorme tensión. Escontra'l final de la Xunión Soviética, esto condució a un amenorgamientu nel estáu d'ánimu ente los mozos oficiales.&lt;ref&gt;Odom, 1998, p. 42.&lt;/ref&gt; Anguaño los oficiales nuevos nun deseyen sirvir - en 2002 más de la metá de los oficiales que dexaron les fuercies fixéronlo tan prematuramente.&lt;ref&gt;Alexander Golts, 2004&lt;/ref&gt; El so estáu d'ánimu ye baxu, ente otres razones, porque los sos destinos tán por completu nes manes de los sos inmediatos superiores y el departamentu de personal. Ensin tener en cuenta les sos aiciones, pueden escoyer xubi-yos o nun xubi-yos, unvia-yos a Moscú o a dalgún destín na frontera china dexaos de la mano de Dios».&lt;ref&gt;Alexander Golts, Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism, ''Journal of Slavic Military Studies'', Vol 17, 2004, p. 35.&lt;/ref&gt;

Hai poca información disponible sobre l'estáu actual de les muyeres, que nun tán reclutadas, nes Fuercies Terrestres. Según la [[British Broadcasting Corporation|BBC]] había 90.000 muyeres nel Exércitu Rusu en 2002, anque les estimaciones sobre'l númberu de muyeres al traviés de toles fuercies armaes ruses en 2000 bazcuyaben ente 115.000 y 160.000.&lt;ref&gt;Alan Quartly, Miss Shooting Range crowned, [[BBC News]], 8 de marzu de 2003, http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2832265.stm, y Jennifer G Matthews, Women in the Russian Armed Forces - a Marriage of Convenience?, Minerva, seronda-iviernu de 2000&lt;/ref&gt; Ye bastante posible que'l periodista de la BBC confundir ente l'Exércitu (Fuercies Terrestres) y les Fuercies Armaes completes, yá que'l so nome habitual en rusu ye ''Armiya''. Les muyeres sirven en papeles de sofitu, más comúnmente nos campos d'enfermería, comunicaciones ya inxeniería. Delles esposes d'oficiales convirtiéronse en personal de serviciu contratáu.

=== Kontraktniki ===

Dende los cobardes empiezos a principiu de la década de 1990, l'emplegu de soldaos contrataos creció enforma dientro de les Fuercies Terrestres, anque munchos fueron de baxa calidá (esposes d'oficiales con nenguna otra emplegu posible, por casu).&lt;ref&gt;Orr, M. J. ''The Russian Armed Forces as a factor in Rexonal Stabiliy'', CSRC, xunu de 1998.&lt;/ref&gt; N'avientu de 2005, [[Serguéi Ivánov (políticu)|Serguéi Ivánov]] propunxo qu'amás de los numberosos soldaos alistaos contrataos, tolos [[sarxentu|sarxentos]] teníen de convertise en profesionales, lo qu'aumentaría'l númberu de soldaos y [[suboficial]]es profesionales nel conxuntu de les Fuercies Armaes a aproximao 140{{esd}}000 en 2008. El programa actual dexa unos 26{{esd}}000 puestos extras pa sarxentos dafechu profesionales.&lt;ref&gt;IISS, The Military Balance 2006, p.147&lt;/ref&gt;

La [[Central Intelligence Agency|CIA]] dixo na so ''World Fact Book'' que'l 30{{esd}}% del personal del exércitu rusu yeren militares contrataos a finales de 2005, y qu'en mayu de 2006, 178{{esd}}000 militares contrataos taben sirviendo nes Fuercies Terrestres y l'Armada. Hai planes de llamamientos a militares voluntarios pa componer el 70{{esd}}% de les fuercies armaes pa 2010, col restu de militares consistiendo en reclutes. A finales 2005, les Fuercies Terrestres teníen 40 unidaes constantemente preparaes dafechu de voluntarios, con otres 20 unidaes constantemente preparaes pa formase en 2006.&lt;ref&gt;CIA World Fact Book 2006, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612205939/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date=2007-06-12 }}&lt;/ref&gt; Estes cifres de la CIA pueden ser contrapuestes colos datos del [[IISS]] que dicen qu'a finales de 2004, el númberu de contratos que se roblaron nel [[Distritu Militar de Moscú]] foi namái un 17{{esd}}% de la cifra oxetivu, nel [[Distritu Militar del Cáucasu Norte]] el 45%, y nel [[Distritu Militar Volga-Urales]] el 25{{esd}}%.&lt;ref&gt;IISS, The Military Balance 2004–5, p. 151.&lt;/ref&gt; 

Comentaristes como Alexander Golts amuésense renuentes sobre la resultancia que van tener les nueves contrataciones, y dulden que resulten en munches más unidaes preparaes pal combate, una y bones los oficiales d'altu rangu &quot;nun ven diferencies ente los suboficiales profesionales, ... y los reclutes que fueron instruyíos nes escueles d'entrenamientu mientres menos de seis meses. Estos sarxentos nun van tener nin la conocencia nin la esperiencia que puede ayudar a ganar autoridá nos cuarteles.&quot;&lt;ref&gt;Alexander Golts, Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism, Journal of Slavic Military Studies, Vol 17, 2004, páxs. 33-4.&lt;/ref&gt; El Ministru de Defensa [[Serguéi Ivánov (políticu)|Serguéi Ivánov]] sorrayó la fatal situación de la disciplina dientro de los cuarteles, inclusive dempués d'años d'intentos de profesionalización, cuando fixo públiques les cifres oficiales de mancaos en 2002. 531 homes morrieren en serviciu como resultáu d'accidentes y crímenes y 20{{esd}}000 fueren mancaos (los númberos aparentemente nun inclúin suicidios). Según Ivanov, «la tasa d'accidentes nun ta menguando».&lt;ref&gt;Michael Orr, The Russian Ground Forces and Reform 1992–2002, CSRC Paper D67, xineru de 2003, p. 12.&lt;/ref&gt; Dos de cada siete reclutes van convertir n'adictos a les drogues y al alcohol mientres sirven el so periodu, según informes de 2005.&lt;ref name=autogenerated2&gt;Jane's World Armies, Issue 18, avientu de 2005, p.564&lt;/ref&gt; Parte de la razón ye'l sentimientu ente los militares contrataos, los reclutes y los oficiales. Michael Orr: &quot;Nun hai una rellación de respetu mutuu ente los líderes y lideraos y ye difícil ver como puede crease un exércitu profesional ensin esto. ..agora [2002] los oficiales de cutiu desprecien a los militares contrataos inclusive más qu'a los reclutes. Los 'Kontraktniki' sirviendo en Chechenia y otres 'zones calientes' son de cutiu llamaos mercenarios y merodeadores por oficiales d'altu rangu.&quot;&lt;ref&gt;Michael Orr, 2003, p.10&lt;/ref&gt; Dada esta situación, paez que cualquier exércitu profesional de tipu occidental pue tar bien lloñe. Amás, el costu humanu de la situación actual permanez alto, col maltratu de los reclutes siendo etiquetáu como &quot;unu de los peores escándalos de los derechos humanos n'Europa&quot; por ''[[The Economist]]'' en 2005.&lt;ref&gt;''[[The Economist]]'', How are the mighty fallen, 30 de xunu de 2005, [http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?story_id=4131583]&lt;/ref&gt;

== Organización ==

[[Ficheru:Col Gen Maslov.jpg|125px||thumb|El Coronel Xeneral Alexey Fyodorvich Maslov.]]
El [[Presidente de Rusia]] ye'l Comandante en Xefe Supremu de les fuercies armaes. El Mandu Principal (Glavkomat) de les Fuercies Terrestres, con base en [[Moscú]], dirixe les actividaes. Como se menta más arriba, esti cuerpu foi eslleíu en 1997 pero reformáu pol Presidente Putin en 2001 nomando al [[Coronel Xeneral]] Nikolai Kormiltsev como'l [[Comandante en Xefe]] de les fuercies terrestres y tamién como ministru de defensa axuntu.&lt;ref&gt;Kormiltsev yera un Coronel Xeneral cuando se convirtió en Comandante en Xefe de les Fuercies Terrestres, pero dempués d'unos dos años nel puestu foi xubíu a Xeneral d'Exércitu en 2003. Perfil vía FBIS, [http://www.fas.org/irp/world/russia/fbis/KormiltsevBiography.html Biografía de Kormiltsev], consultada en setiembre de 2007&lt;/ref&gt; Kormiltsev tresfirió-y el so puestu al [[Coronel Xeneral]] (Agora [[Xeneral d'Exércitu]]) [[Alexey Maslov]] en 2004, y nun reaxuste de les responsabilidaes, el Comandante en Xefe de les Fuercies Terrestres perdió la so posición como ministru de defensa axuntu. Como Kormiltsev, Maslov mientres sirvía como Comandante en Xefe de les Fuercies Terrestres foi xubíu a Xeneral d'Exércitu.

El Mandu Principal de les Fuercies Terrestres ta compuestu del Estáu Mayor de les Fuercies Terrestres, y los departamentos pa les Fuercies de Paz, los Armamentos de les Tropes Terrestres, los Servicios de Sofitu de les Fuercies Terrestres, los Cuadros de les Tropes Terrestres (personal), el Trabayu de Adoctrinamiento y la Enseñanza Militar.&lt;ref&gt;Scott y Scott, Russian Military Directory 2004, p.118&lt;/ref&gt; Tamién había delles xuntes direutives que solíen tar comandadas polos Comandantes en Xefe de les Fuercies Terrestres na so capacidá como ministru de defensa axuntu. Incluyíen les Tropes de Defensa de Radiación, les Tropes de Defensa Química y les Tropes de Defensa Biolóxica de les Fuercies Armaes, les Tropes d'Inxenieros de les Fuercies Armaes y les Tropes de Defensa Aérea, según delles otres. El so estáu de mandu exactu ye agora desconocíu.

=== Estructura ===

Les fuercies terrestres organizativamente consisten de distritos militares (Distritu Militar de Moscú, Distritu Militar de Leningráu, Distritu Militar del Cáucasu Norte, Distritu Militar Volga-Urales, Distritu Militar de Siberia y Distritu Militar del Estremu Oriente), ocho cuarteles xenerales del exércitu,&lt;ref&gt;Cambéu dende nueve a ocho verificáu al traviés de Vad777, páxina n'idioma rusu del Distritu Militar de Siberia, consultada a finales de xunetu de 2007.&lt;/ref&gt; un cuartel xeneral de los cuerpos del exércitu (68º nel Estremu Oriente), divisiones de tanques, divisiones de rifles motorizadas, divisiones d'artillería, distritos fortificaos, unidaes militares individuales, establecimientos militares, empreses y organizaciones.&lt;ref&gt;Alexander Babakin, Approximate Composition and Structure of the Armed Forces After the Reforms, Nezavisimoye Voyennoye Obozreniye [Independent Military Review], Nᵘ 31, 20-26 d'agostu de 2004.&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:Map of Russia - Central Federal District.svg|left|thumb|Distritos Federales Rusos, con Moscú (que tien llendes allegantes col Distritu Militar de Moscú) destacáu. El Distritu Militar Volga-Urales cubre los Distritos del Volga y los Urales.]]

Les cañes de serviciu inclúin rifles motorizados, tanques, artillería y fuercies de cohetes, tropes de defensa aérea, cuerpos especiales (reconocencia, señales, guerra radioelectrónica, inxeniería, radiación, proteición química y biolóxica, sofitu téunicu, automóviles y la proteición de la retaguardia), unidaes militares y establecimientos loxísticos.&lt;ref&gt;Alexander Babakin, Approximate Composition and Structure of the Armed Forces After the Reforms, NVO, Nᵘ 31, 20–26 d'agostu de 2004&lt;/ref&gt; 

Les Tropes de Rifles Motorizadas son la caña más numberosa del serviciu, que constitúi'l nucleu de les formaciones de batalla de les Fuercies Terrestres. Tán forníes con armamentu potente pa la destrucción d'oxetivos terrestres y aéreos, complexos de misiles, tanques, artillería y morteros, misiles empuestos anti-tanques, sistemes ya instalaciones de misiles antiáereos, y medios de reconocencia y control. Envalórase qu'hai anguaño 19 divisiones de rifles motorizadas, y que l'[[Armada de la Federación Rusa|Armada]] tien agora delles formaciones de rifles motorizadas sol so mandu nes [[Flota del Bálticu|Fuercies Defensives Terrestres y Costeres de la Flota del Bálticu]] y el Grupu de Tropes y Fuercies del Nordeste na [[Península de Kamchatka]] y otres árees del estremu Nordeste.
[[Ficheru:Russian soldier 2001.jpg|thumb|Un soldáu rusu nun puestu de control en Kosovo en 2001.]]
Les Tropes de Tanques son la principal fuercia d'impautu de les Fuercies Terrestres y los medios potentes de la llucha armada, col enfotu de cumplimientu de les xeres más importantes de combate. Hai anguaño tres divisiones de tanques na fuercia: 4ª y 10ª dientro del [[Distritu Militar de Moscú]] y 5ª Gds &quot;Don&quot; nel Distritu Militar de Siberia. La 2ª División de Taques nel Distritu Militar de Siberia y la 21ª División de Tanques nel Distritu Militar del Estremu Oriente fueron eslleíes nos últimos trés años. 

Les Fuercies d'Artillería y Cohetes apurren la capacidá de disparu principal de les Fuercies Terrestres y los medios operativos más importantes na solución de los problemes nel combate pola derrota aplastante d'agrupaciones d'enemigos. Les Fuercies Terrestres anguaño inclúin 5 o 6 divisiones de defensa con Ametralladores/Artillería estátiques y aparentemente agora una división de artíllería nel campu - la 34ª de Guardias nel Distritu Militar de Moscú. Les anteriores 12ª nel Distritu Militar de Siberia, y posiblemente la 15ª(?) nel Distritu Militar del Estremu Oriente paez que fueron eslleíes.
Les Tropes de Defensa Aérees (PVO) son una de les armes básiques pa la destrucción de fuercies aérees enemigues. Consisten de [[misil tierra-aire|misiles tierra-aire]], artillería antiaérea y unidaes radio-téuniques y subdivisiones.

L'Aviación del Exércitu, anque tien la intención de dar sofitu direutu a les Fuercies Terrestres, ta agora sol control de les [[Fuercia Aérea de la Federación Rusa|Fuercies Aérees (VVS)]].

=== Disposiciones ===

Les fontes son Baumgardner, IISS Military Balance, Robinson, y Stukalin &amp; Lukin citaes más embaxo.&lt;ref&gt;Kommersant-Vlast, &quot;Vys Rossiya Armia&quot;. http://www.kommersant.ru/k-vlast/get_page.asp?page_id=2005769-22.htm, 14 de mayu de 2002, https://web.archive.org/web/20071123030530/http://www.geocities.com/Pentagon/9059/RussianArmedForces.html y &quot;The Russian Armed Forces Today: A Structural Status Examination&quot; (Journal of Slavic Military Studies, Vol 18 Nᵘ 2 2005)&lt;/ref&gt; Tenga en cuenta que les disposiciones pa los Distritos Militares de Siberia y del Estremu Oriente son pocu clares; la información cambeos, y por eso indiquen les grandes cifres sacantes qu'haya información específica disponible.

{| {{tablaguapa}} 
|-
!Formación 
!Llugar del cuartel xeneral
!Comentarios
|-
|'''Fuercies Defensives Terrestres y Costeres de la [[Flota del Bálticu]]'''|| [[Kaliningráu]]
|-
|? Brigada de Rifles Motorizada || Kaliningráu || Designación pocu clara - antigua 1ª MRD
|-
| 18ª División de Guardia de Rifles Motorizada || Gusev || Cuadro
|- 
|'''Distritu Militar de Leningráu''' (Xeneral Igor Pouzanov) || [[San Petersburgu]]
|-
| 138ª Brigada de Rifles Motorizada || [[Kamenka]]
|-
| 200ª Brigada de Rifles Motorizada || [[Pechenga]]
|-
|2ª Brigada Separada de Designación Especial ([[Spetsnaz]]) || Promezhitsy (rexón de [[Pskov]]) || Fuercia d'unos 960
|-
|'''Distritu Militar de Moscú''' (Xeneral Vladimir Bakin)|| Moscú || Tamién sirve como cuartel xeneral del Frente Occidental
|-
|2ª División de Guardia de Rifles Motorizada || Alabino 
|-
|16ª Brigada Separada de Designación Especial || Chuchkovo || D'antiguo en Teplyi Stan, pela rodiada de Moscú
|- 
| '''20º Exércitu''' || Voronezh
|-
|4ª División de Guardia de Tanques || Naro-Fominsk || División Kantemirov
|-
|10ª División de Guardia de Tanques || Boguchar
|-
| '''22º Exércitu''' || Nizhny Novogorod
|-
| 3ᵉʳ División de Rifles Motorizada || Novyy
|-
| '''Grupu Operativu de les Fuercies Ruses en Moldavia''' || [[Tiráspol]]
|-
| 8ª Brigada de Rifles Motorizada || Tiraspol || Antigua 59ª MRD
|-
|'''Distritu Militar del Cáucasu Norte''' (Xeneral [[Alexander Baranov]]) || [[Rostov del Don]]
|-
|10ª Brigada Separada de Monte de Designación Especial || Molkino, rexón [[Krasnodar]] || Activada'l [[1 de xunetu]] de [[2003]] 
|-
|22ª Brigada de Guardia Separada de Designación Especial || Kovalevka, Aksai, [[Óblast de Rostov]]
|-
| 131ª Brigada de Rifles Motorizada || [[Maykop]]
|-
| 42ª División de Rifles Motorizada || Khankala, Grozni, Chechenia
|-
| '''58º Exércitu''' || [[Vladikavkaz]]
|-
| 19ª División de Rifles Motorizada, Dos Brigaes de Rifles Motorizadas, Un Reximientu de Rifles Motorizado ||
|-
| '''Grupu de Fuercies Transcaucásicas''' (el cuartel xeneral probablemente foi disueltu) || Tbilisi
|-
|12ª Base Militar || [[Batumi]], Xeorxa || Pa ser retirada en 2008–9; antigua MRD
|-
|62ª Base Militar || [[Ajalkalaki]], Xeorxa || Pa ser retirada en 2008–9; antigua MRD
|-
|102ª Base Militar || [[Gyumri]], [[Armenia]] || Antigua división de rifles motorizada
|-
|'''Distritu Militar Volga-Urales''' (Coronel Xeneral Vladimir Boldyrev) || [[Ekaterimburgu]]
|-
|3ª Brigada de Guardia Separada de Designación Especial ([[Spetsnaz]]) || Roshchinsky ([[Óblast de Samara]])
|-
|12ª Brigada Separada de Designación Especial || Asbest-5, [[Óblast de Sviérdlovsk]]
|-
| 34ª División de Rifles Motorizada || [[Ekaterimburgu]]
|-
| 15ª Brigada de Rifles Motorizada || Roshchinsky || Nueva brigada permanente de fuercia de paz
|-
| '''2º Exércitu''' || [[Samara]] || Antiguu cuartel xeneral del Distritu Militar del Volga
|-
| 27ª División de Rifles Motorizada || [[Totskoye]]
|-
| 201ª División de Rifles Motorizada || [[Duxambé]], [[Taxiquistán]] 
|-
|'''Distritu Militar de Siberia''' (Xeneral Nikolai Makarov) || [[Novosibirsk]]
|-
|36º Exércitu, 41º Exércitu, Dos Divisiones de Rifles Motorizadas, Una División d'Ametralladores/Artillería ||
|-
|85ª División de Rifles Motorizada || Novosibirsk
|-
|5ª División de Guardia de Tanques || Kykhta
|-
|74ª Brigada de Rifles Motorizada || [[Yurga]] || Formación preparada constantemente
|- 
|24ª Brigada Separada de Designación Especial || [[Kyakhta]] 
|-
|67ª Brigada Separada de Designación Especial || [[Berdsk]] ([[Óblast de Novosibirsk]])
|-
|'''Distritu Militar del Estremu Oriente''' (Xeneral del Exércitu Vladimir Bulgakov) || [[Khabarovsk]]
|-
|Dos Exércitos, Un Cuerpu, Cuatro Divisiones de Rifles Motorizadas, Cuatro Divisiones d'Ametralladores/Artillería ||
|-
|14ª Brigada Separada de Designación Especial || [[Ussuriysk]] 
|}

== Material ==

[[Ficheru:Russian soldier.jpg|thumb|Un soldáu rusu llevando un modernu petu proteutor y un cascu balísticu.]]

Les Fuercies Terrestres caltienen un gran cantidá de vehículos y material, incluyendo'l númberu más grande de tanques nel mundu (vease la tabla más embaxo).&lt;ref name=autogenerated4&gt;IISS, The Military Balance 2006, p.155&lt;/ref&gt; Los fondos pa nuevu material crecieron enforma nos años recién. Sicasí, pa les Fuercies Terrestres, anque los ''fondos'' en xunto aumentaron drásticamente, como les referencies amuesen, un exame más cercanu del ''númberu de vehículos previstos pa mercase añalmente'' (unos 200 tanques principales de batalla (MBT) y vehículos de combate d'infantería (IFV)/tresporte blindáu de persones (APC) nel enllaz Warfare.ru axuntu) significa que pa una fuercia d'unos trenta divisiones, caúna con unos 300-400 MBT y IFV, tomaría unos 30 años volver fornir toles formaciones.&lt;ref&gt;http://warfare.ru/?catid=239&amp;linkid=2279, el vicepresidente del gobiernu rusu y Ministru de Defensa [[Serguéi Ivánov (políticu)|Serguéi Ivánov]] nun alcuentru de la comisión industrial militar dixo que &quot;el financiamientu de la orde de defensa estatal de Rusia va devasar los 300.000 millones de RUR (aprox. 11{{esd}}220 millones de USD) en 2007, una medría del 29{{esd}}% nel añu actual&quot;. El ministru fixo énfasis en que “El financiamientu del estáu de la orde de defensa estatal aumenta de manera estable cada añu, y la tasa de crecedera ye considerable. En 2007, va llegar hasta'l 29{{esd}}%, o más de 300{{esd}}000 millones de RUR (aprox. 11{{esd}}220 millones de USD) en cifres absolutes, comparada cola de 2006”. Ver tamién http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2009339,00.html, &quot;Esta gran puesta a puntu de la infraestructura militar de Rusia va costar $189.000 millones mientres ocho años&quot;&lt;/ref&gt;

La industria de defensa rusa sigui desenvolviendo teunoloxía de punta militar pa les Fuercies Terrestres, incluyendo un tanque de nueva xeneración, el [[T-95]], y una nueva xeneración de sistemes antiaéreos y antimisiles, el [[S-400 Triumf]], pa les fuercies ruses. «Más de dos docenes de batallones van ser forníos con estos sistemes [el S-400] pa 2015», Yury Baluyevsky, xefe del Estáu Mayor de les Fuercies Armaes Ruses, dixo mientres un alcuentru col Presidente Vladimir Putin.&lt;ref&gt;[http://en.rian.ru/russia/20070807/70535832.html Axencia Rusa d'Información]&lt;/ref&gt;

Jane's World Armies apunta que la tradición militar Soviética/Rusa nun dio muncha importancia a la sobrevivencia de los soldaos individuales, y asina el material personal como chaquetes y cascos proteutores resultaron demasiao pesaos ya incómodos, anque aparentemente fixéronse promeses d'ameyorar la situación.&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; 
Anguaño tase llevando a cabu una modernización importante, esto haise vistu na adopción de cascos balísticos (paecíos al cascu PASGT de EE.{{esd}}UU.), chalecos anti-bales, porta cartuchos y granaes, ente otros.
&lt;ref&gt;
[http://www.ibtimes.com/russian-military-news-ratnik-2-future-soldier-gear-includes-new-machine-gun-androids-1957109 The New Russian Uniform]&lt;/ref&gt;

'''Resume de material'''&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;
{| {{tablaguapa}} 
|-
!Material 
!Cantidá
|-
|Tanques principales de batalla || &gt;22.800
|-
|Tanques llixeros || 150 ([[PT-76]])
|-
|Vehículos de combate d'infantería || &gt;15.000
|-
|Tresporte blindáu de personal|| &gt;9.900
|-
|Artillería arremolcada|| 12.765
|-
|Artillería autopropulsada || 6.000
|-
|Llanzacohetes múltiple || unos 4.500
|-
|Morteros || 6.000
|-
|[[Misil tierra-aire|Misiles tierra-aire]] autopropulsados || unos 2.500
|}

== Rangos ya insinia ==

La nueva Rusia reemergente caltuvo la mayoría de los rangos del [[Exércitu Soviéticu]] con dellos cambeos menores. La diferencia principal col estilu habitual Occidental ye dalguna variación nos títulos del rangu de los xenerales, nun casu siquier, [[Coronel Xeneral]], deriváu del usu alemán.{{demostrar}} La mayoría de los nomes de rangos fueron tomaos emprestaos de los rangos [[Alemaña|alemanes]]/[[prusia]]nos, [[Francia|franceses]], [[Inglaterra|ingleses]], [[Países Baxos|holandeses]] y [[Polonia|polacos]] esistentes dende la formación del exércitu regular rusu a finales de los [[años 1600]],{{demostrar}} y duraron con pocos cambeos de títulos al traviés del periodu soviéticu.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Referencies ==

&lt;small&gt;
* Alexei Arbatov, Military Reform in Russia: Dilemmas, Obstacles, and Prospects, International Security, Vol. 22, Nᵘ 4, primavera de 1998
* Greg Austin, Alexey D. Muraviev, The Armed Forces of Russia in Asia, Tauris, 2001
* Alexander Babakin, Approximate Composition and Structure of the Armed Forces After the Reforms, Nezavisimoye Voyennoye Obozreniye, Nᵘ 31, 20–26 d'agostu de 2004
* Pavel Baev, The Russian Army in a Time of Troubles, International Peace Research Institute, Oslo, 1996
* Neil Baumgardner, &quot;Russian Armed Forces Order of Battle&quot;, https://web.archive.org/web/20071123030530/http://www.geocities.com/Pentagon/9059/RussianArmedForces.html 
* [[Central Intelligence Agency]], World Fact Book 2006, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612205939/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date=2007-06-12 }}
* Charles Dick, &quot;Russian Views on Future War, Part 3&quot;, ''Jane's Intelligence Review'', payares de 1993
* [[The Economist]], How are the mighty fallen, [[30 de xunu]] de [[2005]], http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?story_id=4131583
* V.I. Fes'kov, V.I. Golikov y K.A. Kalashnikov, The Soviet Army In The Years Of The Cold War 1945–1991, Tomsk University Publishing House, 2004.
* Raymond C. Finch, Why the Russian Military Failed in Chechnya, Foreign Military Studies Office, Fort Leavenworth, KS, http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/yrusfail/yrusfail.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061015123847/http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/yrusfail/yrusfail.htm |date=2006-10-15 }} 
* Dr Mark Galeotti, &quot;Moscow's armed forces: a city's balance of power&quot;, Jane's Intelligence Review, febreru de 1997, 
* Keir Giles, &quot;Military Service in Russia: Non New Model Army&quot;, CSRC, May 2007, http://www.defac.ac.uk/colleges/csrc/document-listings/russian/07%2818%29KG2.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231626/http://www.defac.ac.uk/colleges/csrc/document-listings/russian/07(18)KG2.pdf |date=2007-09-26 }}
* Alexander Golts, Military Reform in Russia and the Global War Against Terrorism, Journal of Slavic Military Studies, Vol 17, 2004
* Dale Herspring, Undermining Combat Readiness in the Russian Military, Armed Forces &amp; Society, Vol 32, Nᵘ 4, xunetu de 2006
* International Institute for Strategic Studies, [http://www.iiss.org/publications/the-military-balance The Military Balance], delles ediciones 
* A. G. Lenskii, M. M. Tsybin, ''The Soviet Ground Forces in the Last Years of the USSR'', B&amp;K Publishers, San Petersburgu, 2001
* Mikail Lukin, Aleksander Stukalin, &quot;Vys Rossiyskaya Armiya&quot;, Kommersant-Vlast, Moscú, Rusia, [[14 de mayu]] de [[2002]], y edición de 2005
* McNair Paper 34, The Russian Military's Role in Politics, xineru de 1995, https://web.archive.org/web/20080114032038/http://www.ndu.edu/inss/McNair/mcnair34/34fal.html
* William Y. Odom, The Collapse of the Soviet Military, Yale University Press, New Haven and London, 1998
* Michael Orr, ''The Russian Armed Forces as a factor in Rexonal Stabiliy'', CSRC, xunu de 1998
* Michael Orr, ''Better or Just Not So Bad? An Evaluation of Russian Combat Performance in the Second Chechen War'', CSRC paper P31, 2000
* Michael Orr, ''The Russian Ground Forces and Reform 1992–2002'', CSRC Paper D67, xineru de 2003
* Walter Parchomenko, «The State of Russia's Armed Forces and Military Reform», ''Parameters (Journal of the US Army War College)'', iviernu de 1999-2000
* Alan Quartly, Miss Shooting Range crowned, [[BBC News]], [[8 de marzu]] de [[2003]], http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2832265.stm
* Colin Robinson, The Russian Ground Forces Today: A Structural Status Examination, Journal of Slavic Military Studies, Vol 18, Nᵘ 2, 2005
* Carey Schofield, Inside the Soviet Army, Headline, London, 1991
* [[Harriet Fast Scott]] and [[William F. Scott]], Russian Military Direutories 2002 y 2004
* [[Viktor Suvorov]], Inside the Soviet Army, Hamish Hamilton, London, 1982
* Graham H. Turbiville, Mafia in Uniform: The Criminalisation of the Russian Armed Forces, U.S. Army Foreign Military Studies Office, Fort Leavenworth, 1995, https://archive.today/20070801170345/http://leav-www.army.mil/fmso/documents/mafia.htm
&lt;/small&gt;

{{Tradubot|Fuerza terrestre de Rusia}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fuercies armaes de Rusia]]
[[Categoría:Fuercies armaes por estáu|Rusia]]</text>
      <sha1>3ya7974yc8vsbbba7hjxwyfrcchl575</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Provincia de Nassau</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117133</id>
    <revision>
      <id>4493282</id>
      <parentid>4061394</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2396" sha1="ma8ndp5kxw5h1btwa3dgs10cw8fcrsl" xml:space="preserve">{{Ficha d'estáu desapaecíu
|nome_oficial = Nassau
|nome_completu = 
|nome_común = 
|continente = Europa
|forma_de_gobiernu = 
|status = Provincia de [[Prusia]]
|yera = [[II Guerra Mundial]]
|añu_entamu = 1944
|añu_fin = 1945
|eventu_empecipio = 
|eventu_fin = 
|fecha_entamu = 1 d'abril
|fecha_fin = 19 de setiembre
|eventu_posterior1 = Estáu de [[Hesse]]
|fecha_eventu_posterior1 = 1 d'avientu de 1946
|p1 = Provincia de Hesse-Nassau
|bandera_p1 = Flagge Preußen - Provinz Hessen-Nassau.svg
|s1 = Gran Hesse
|bandera_s1 = Flag of Hesse.svg
|imaxe_bandera = Flagge Preußen - Provinz Nassau.svg
|bandera = 
|imaxe_escudu = Wappen - Provinz Nassau.svg
|símbolu = 
|mapa = Province of Nassau (1944).png
|aclaración_mapa = Provincia de Nassau en 1944.
|capital = Wiesbaden
|lema_nacional = &quot;Zo wijd de wereld strekt&quot;
|himnu_nacional = 
|idioma = 
|idioma_non_oficial = 
|relixón = 
|moneda = 
|título_líder = Altu Presidente
|líder1 = Jakob Sprenger
|añu_líder1 = 
|miembru_de = 
|notes = 
}}

La '''Provincia de Nassau''' {{Etimoloxía|alemán|Provinz Nassau}} foi una [[Provincies de Prusia|provincia]] del [[Estáu Llibre de Prusia]] dende 1944-1945.

Anque tolos estaos alemanes (incluyendo Prusia) fueren ''de facto'' disueltos dende 1933, el gobiernu nazi formalmente eslleió la provincia prusiana de [[Hesse-Nassau]] en dos provincies el 1 d'abril de 1944, [[Provincia de Kurhessen|Kurhessen]] y la provincia de Nassau.

El nome provién del anterior [[Ducáu de Nassau]] (1806-1866), que Prusia amestó dempués de la [[Guerra austro-prusiana]] pa formar parte de la provincia de Hesse-Nassau.

Dempués del final de la [[II Guerra Mundial]], la provincia de Nassau cayó so alministración [[Estaos Xuníos|americana]]. La provincia de Nassau foi eslleida poles fuercies d'ocupación d'Estaos Xuníos el 19 de setiembre de 1945, formando parte de la zona alministrativa de [[Gran Hesse]]. Xustu sobre un añu dempués, Gran Hesse convertir nel modernu estáu alemán de [[Hesse]]. Pequeñes partes de la provincia de Nassau pasaron a formar parte del estáu federáu de [[Renania Palatináu]]
{{Tradubot|Provincia de Nassau}}


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Provincies de Prusia|Nassau]]
[[Categoría:Historia de Hesse]]
[[Categoría:Estaos desapaecíos d'Alemaña]]
[[Categoría:Alemaña nazi]]</text>
      <sha1>ma8ndp5kxw5h1btwa3dgs10cw8fcrsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Estrechu de Dampier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117252</id>
    <revision>
      <id>4493256</id>
      <parentid>3841910</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3592" sha1="p4qcumb3pxvxq0d8t688il5rybz3yg3" xml:space="preserve">{{Xeografía}}

El '''estrechu de Dampier''' ye un estrechu marín alcontráu n'agües de [[Papúa Nueva Guinea]], nel [[archipiélagu de Bismarck]], que dixebra les islles d'[[Isla Umboi|Umboi]] y [[Nueva Bretaña]], y que xune'l [[mar de Bismarck]], al norte, col [[mar de Salomón]], al sur (dambos mares del [[océanu Pacíficu]]).

L'estrechu lleva'l nome del primer européu conocíu que saleó nes sos agües, el navegante británicu [[William Dampier]], que lo travesó en 1700 nel barcu ''HMS Roebuck''. Dampier describió'l so descubrimientu nun pasaxe del so llibru ''A Continuation of a Voyage to New Holland''&lt;ref&gt;Disponible en llinia: [http://www.gutenberg.org/files/15685/15685-h/15685-h.htm#ch4 Ch. 4 New Britain Discovered]. &lt;/ref&gt;

== Anexones y guerres mundiales ==

Dempués de l'anulación imperial (británica) de l'anexón del gobiernu colonial de Queensland en 1883 de Nueva Guinea al este de la frontera neerlandesa de los 141º Y, Alemaña, en 1884 «se anexonó de la mariña norte de Nueva Guinea dende la frontera neerlandesa al este del estrechu de Dampier y el territoriu posterior de la teoricamente cresta del cordal central de los montes».&lt;ref&gt; «(...) annexed the northern shore of New Guinea from the Dutch boundary east-ward to Dampier Strait and the territory back of it theoretically to the crest of the central range of mountains.» William Churchill, «Germany's Lost Pacific Empire» (1920) Geographical Review 10 (2) páxs. 84-90, en p. 84 y p. 87.&lt;/ref&gt; Al faelo, camudó'l nome d'archipiélagu de Nueva Bretaña (''New Britannia Archipelago'') pol d'[[archipiélagu de Bismarck]].&lt;ref&gt;Churchill, op. cit. p. 84.&lt;/ref&gt;

En 1914, tres l'españíu de la [[Primer Guerra Mundial]], les fuercies armaes d'Australia tomaron, ente otres posesiones alemanes, el [[archipiélagu de Bismarck]] y, dempués de lluchar unos meses, la [[Nueva Guinea alemana]].&lt;ref&gt;Churchill, op. cit., p. 89.&lt;/ref&gt; El [[Tratáu de Versalles (1919)]] creó un [[Mandatu de la Sociedá de Naciones]] sobre esta área, alministrativamente asignáu a Australia.

El 8 de marzu de 1942, los xaponeses desembarcaron dos batallones en [[Lae]] y [[Salamaua]] nel [[golfu de Huon]], lo que-yos dio'l control de los estrechos de Dampier y Vitiaz.&lt;ref&gt;«New Guinea campaign» n'I. C. B. Dear y M. R. D. Foot (eds) (2001) ''The Oxford Companion to World War II''.&lt;/ref&gt; N'avientu de 1943 les fuercies d'Estaos Xuníos desembarcaron en Nueva Inglaterra.&lt;ref&gt;John Coates «New Guinea Campaign», en Peter Dennis, Jeffrey Grey, Ewan Morris, Robin Prior y Jean Bou (eds) (2009) ''The Oxford Companion Australian Military History''.&lt;/ref&gt; El xeneral [[Douglas MacArthur]] anunció que Rooke Island (Isla Umboi) fuera ocupada'l sábadu 12 de febreru de 1944 poles fuercies d'Estaos Xuníos que nun atoparon oposición:&lt;ref&gt;«U.S. Troops Seize Vitiaz Strait Isle», ''New York Times'' 15 de febreru de 1944, p. 6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frank Dexter, «Rooke Island Occupied», The Argus (Melbourne, Victoria) 16 de febreru de 1944, p. 16.&lt;/ref&gt; la Compañía B del 1º de los marines cruciara l'estrechu de Dampier en naves de desembarcu.&lt;ref&gt;Bernard C. Nalty, en [http://www.nps.gov/archive/wapa/indepth/extcontent/usmc/pcn-190-003128-00/sec8.htm «The Mopping-up Begins in the West»], ''Cape Gloucester: The Green Inferno''.&lt;/ref&gt;

== Notes ==

{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Dampier Strait (Papua New Guinea)}}


{{Tradubot|Estrecho de Dampier}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estrechos de Papúa Nueva Guinea|Dampier]]
[[Categoría:Estrechos del océanu Pacíficu]]</text>
      <sha1>p4qcumb3pxvxq0d8t688il5rybz3yg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fontdespatla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119365</id>
    <revision>
      <id>4493164</id>
      <parentid>4482732</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T21:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15506" sha1="2kk0den61jm0y7ut2x9856i5ufr6gvq" xml:space="preserve">{{llocalidá}}

'''Fontdespatla'''&lt;ref&gt;Según apaez nel [http://benasque.aragob.es:443/cgi-bin/BRSCGI?CMD=VEROBJ&amp;MLKOB=167404590505 Decretu Llexislativu 2/2006], de 27 d'avientu, del Gobiernu d'Aragón, pol que s'aprueba'l testu refundíu de la Llei de Delimitación Comarcal d'Aragón.&lt;/ref&gt;, en [[idioma catalán|catalán]], o '''Fuentespalda''', en castellán, ye una llocalidá y conceyu [[provincia de Teruel|turolense]] que pertenez a la [[contorna de Matarraña]] na comunidá autónoma d'[[Aragón]], [[España]].

== Toponimia ==
{{referencies|t=20100801|Europa}}
Cunta la lleenda que'l so nome vien de qu'en cualesquier parte del pueblu siempres se-y da'l llombu a una fonte. En realidá procede del llatín, Foz (valle) que se fai anchu. El so primer señor feudal na carta de población recibe'l nome de Señor de Fondespala.

== Xeografía ==
El términu municipal, con una superficie de 38 km², asítiase na zona norte de la contorna del Matarraña, nel interfluvio de los ríu Pena y Tastavins. El so relieve ye montascosu y accidentáu y presenta una gran diversidá xeolóxica yá que s'asitia na zona de confluencia de los trés grandes unidaes morfoestructurales del NE peninsular: sistema ibéricu, sistema mediterraneu y depresión del [[Ebro]]. 

La redolada paisaxística ye coles mesmes ricu y diversu y, polo xeneral, atópase bien calteníu. Al este del cascu urbanu, asitiáu a 710 [[msnm]], estiéndese un área montiega na que predomina'l pinu carrasco y na que nun ye difícil columbrar cabres hispániques. El sector montascosu forma parte del territoriu natural de Els Ports de Tortosa-Beceite. Frente a él escurre'l cursu del ríu Tastavins con paraxes con predominiu de vexetación de ribera xunto a cuidaos campos de llabor de ceberes, almendrales y olivares.

== Historia ==
Na redoma de Fuentespalda atopáronse restos arqueolóxicos que dexen confirmar la ocupación d'estes tierres dende la Prehistoria recién. De dómina prehistórica ye especialmente interesante'l pequeñu abrigu del valle dels Figuerals onde se caltienen escasos restos de pintures rupestres llevantines (los cuartos traseros d'un cuadrúpedu). Ente los xacimientos de dómina histórica destaca la Vila Vella que constitúi unu de los pocos asentamientos de dómina dafechu romana (sieglos I-III) conocíos nesti sector del [[Matarraña]] y que, ensin dulda, tuvo de ser el nucleu antecesor de la población actual. En reconquistar d'esti sector oriental d'Aragón, nel sieglu XII, la llocalidá de Fuentespalda apaez mentada como una aldega o caserío perteneciente al territoriu de peña Aznar Lagaya que foi dau en feudu en 1175 al obispu ya ilesia de San Salvador de Zaragoza. En 1232 concedióse carta de población a los nuevos habitantes d'esta llocalidá procedentes na so mayor parte de la zona norte de [[Lleida]]. En 1295, a pesar de ser una aldega dependiente de [[Valderrobres]], llogró'l privilexu de tener xuraos y xusticia propios. Esti fechu magar significaba la so independencia como conceyu nun torgar que mientres dellos sieglos la villa de Fuentespalda pagara impuestos, diezmos y primicias al obispáu de Zaragoza. En 1659 fíxose la partición de los términos de Fuentespalda y Valderrobres. Mientres la Edá moderno y contemporáneo, tres lliberase del sometimientu al obispáu de Zaragoza, les tierres y población de Fuentespalda, como polo xeneral les del Matarraña, sufrieron los efeutos devastadores de delles guerres y conflictos armaos que provocaron el so lentu desenvolvimientu. Esti fechu, xuníu a la tradicional falta de bones comunicaciones y a una importante emigración a lo llargo del sieglu XX, contribuyeron a reforzar un calter netamente rural que perduró hasta los nuesos díes.

==Patrimoniu==
=== La ilesia del Salvador y el so órganu ===
La ilesia del Salvador de Fuentespalda asitiar nun estremu de la plaza d'España. El so orixe ye góticu y rellaciónase con otres ilesies parroquiales de la contorna del Matarraña construyíes a lo llargo del sieglu XIV sol mecenalgu de los arzobispos de Zaragoza. D'esta dómina caltién l'ábside (darréu convertíu na zona de los pies) según el primer tramu de la nave colos sos dos capiyes onde se caltienen dellos motivos d'escultura decorativa. Esti tramu antiguu cubrir con bóveda de crucería. Nel sieglu XVII llevar a cabu una amplia reforma de l'antigua ilesia gótica reorientando l'edificiu. Foi entós cuando s'abrir una nueva portada nel antiguu ábside, construyóse sobre ella una gran espadaña y nel interior asitióse a lo cimero un gran coru. Tamién nesta dómina amplióse'l templu orixinal construyendo un nuevu tramu y un nuevu presbiteriu que se cubrir con distintos tipos de bóvedes. Nel coru de la ilesia de Fuentespalda caltiénse un magníficu órganu construyíu hacia 1680 que foi reformáu y ampliáu en 1704 por [[Francisco Turull]]. Esti órganu, que tien un mueble barrocu profusamente talláu en madera, foi restauráu y recuperáu en 1993 y dende entós permanez n'usu.

=== Casa consistorial, archivu históricu y la imaxe de San Miguel ===
Nel centru de l'antigua villa de Fuentespalda construyóse, nos últimos años del sieglu XVI, la Casa consistorial o conceyu: un edificiu de trés plantes construyíu con sillería que ta declaráu como Bien d'Interés Cultural{{ensin referencies}}. Na fachada principal del edificiu destaca'l so gran portada de mediu puntu construyida con grandes dovelas y una serie de ventanes adinteladas con mesetes de piedra. Curiosamente esti conceyu nun tien aneja una rula yá que esta construyóse n'otru llugar de la población, n'unu de los ángulos de l'actual plaza d'España. Sicasí, na so planta baxa se emplazó l'antigua carnicería, la cárcel y, na trasera del edificiu, el fornu vieyu, qu'inda caltién l'escudu episcopal na clave del arcu del mesmu. Dientro del edificiu, nel archivu municipal, caltiénse una gran coleición de documentos antiguos de diverses dómines, ente ellos 148 pergaminos, que constitúin una de les coleiciones más completes del Matarraña. Tamién nel salón de plenos d'esti conceyu caltiénse, nel interior d'una fornica, una talla gótica, probablemente del sieglu XV, d'estilu góticu-tardíu o italogótico que representa a San Miguel y que constitúi una de les pieces d'esta dómina más importantes de la provincia de Teruel. Esta talla de San Miguel tien a los sos pies una oca, cuendo siempres se-y representó con un dragón. D'ello deduzse que la talla ye de dómina templaria, pos la oca yera l'animal sagrada de los templarios. Puede reparase como la oca foi manipulada al incorpora-y unes cabeces de dragón.

=== La Torreta ===
Nuna de les zones más elevaes del cascu urbanu, na cai Buenaire, caltiénse inda en bien bon estáu la “Torreta”: un gran torrexón de vixilancia, probablemente del sieglu XV, que destaca sobre l'antiguu caserío. La torreta tuvo de ser el principal torrexón defensivu de la villa medieval de Fuentespalda que tuvo arrodiada por un llargu cortil cercáu que protexía a la población. El pimpanu edificiu, ensin apenes ventanes o abertures al esterior, tien planta rectangular y construyóse con sillería y mampostería. Al so interior apuértase al traviés d'una pequeña puerta ojival. Orixinalmente tuvo trés plantes y na so parte cimera, probablemente, una pequeña terraza con suelu y cubierta de madera. La recién rehabilitación del edificiu añadió un mirador cubiertu sobre'l torrexón y habilitó un total de cinco plantes que s'utilicen como pequeñes sales d'esposición sobre'l patrimoniu de la llocalidá. La Torreta foi utilizada tamién dende'l sieglu XIX como prisión, tal como se deduz del azulexu asitiáu sobre la so puerta nel que se llee: “Cárcel pública”. Na planta baxa inda puede contemplase l'únicu xuegu completu orixinal de cadenes y argolles pa inmovilizar a los reos que se caltién na ruta de les cárceles del Matarraña”. Dende lo alto de la Torreta puede contemplase una arrogante vista de la llocalidá y de la so redolada natural. agora alluga'l centru d'interpretación de los torrexones del Matarraña

=== El campusantu medieval ===
Cerca de la ilesia de Fuentespalda recreóse apocayá un singular espaciu funerariu aprovechando un amenorgáu sector, d'unos 120 m² de superficie, nel interior del campusantu vieyu de la llocalidá. Hasta entós, calteníense enriba de la muria d'esti campusantu abandonáu una ventena d'antiguos cercos funerarios discoidales que constitúin unu de los conxuntos más completos d'esti tipu de señalización funeraria calteníos na comunidá autónoma aragonesa. El proyeutu de recreación del campusantu medieval consistió na retirada d'estes interesantes pieces que, en siendo llimpiaes y consolidaes, s'espunxeron y presentaron reproduciendo la fisonomía d'un espaciu funerariu d'esa dómina. Los cercos discoidales de Fuentespalda tuvieron de ser realizaes nun taller local y la so tipoloxía y decoración tán, bien de cutiu, rellacionaes cola iconografía medieval de la danza de la Muerte al traviés de representaciones de tocaos relixosos (obispu, arzobispu, papa), reales (corones), cadarmes y calaveres, etc. que simbolicen la igualdá de tolos homes ante la muerte. L'estudiu iconográfico d'estos cercos reveló que tuvieron de ser realizaes na Edá Moderna, probablemente ente los sieglos XVI y XVIII, confirmando d'esta miente l'enllargáu usu d'esti tipu de pieces mientres dellos sieglos nes zones rurales mal comunicaes.

=== Fuentes ===
Na redoma de Fuentespalda alcuéntrense delles fontes que'l so orixe puede remontase a la Edá Media magar debieron sufrir dende entós delles reformes. Ye especialmente interesante la fonte de la Vila, asitiada a unos 100 m al oeste de la llocalidá, que repite'l modelu de fuente-abrevadero-llavaderu. Esti tipu de conxuntos hidráulicos, siempres nesti orde, son d'influencia renacentista y bien comunes nel Matarraña a lo llargo de los sieglos XVII-XVII. Caltiénse bien el cañu de la fonte qu'alimenta un llargu bebederu construyíu en piedra. D'ellí l'agua pasa al antiguu llavaderu. Atópase bien próxima a l'anterior, la fonte de la Canyella que caltién un arcu apuntáu de sillería que reflexa'l so antiguu orixe. Entá esisten pela redolada de la población otres fontes con aprovechamientu similar como la fonte d´Empeguera y la fonte del Molí del Oli.

== Urbanismu ==
Inda ye posible siguir con bastante precisión les llendes de l'antigua villa medieval de Fuentespalda, asitiada a lo cimero d'una pequeña elevación de terrén, a manera de cresta, que destaca llevemente de la so redolada inmediata y xunto a la cual atópense delles fontes naturales. Nel sieglu XV la villa de Fuentespalda tenía 85 cases que la so buelga inda paez aldovinase nel urbanismu del so centru históricu. La pequeña población, de marcáu calter rural, taba arrodiada d'una muralla qu'en dellos tramos taría formada poles mesmes traseres de les viviendes. Nesta muralla abríen delles puertes dalgunes de les cuales seríen tresformaes darréu en portales capiella (portales de San Francisco Javier y de San Antonio). En dambos estremos de la cai Mayor tuvieron d'esistir tamién dos portales, unu d'ellos, el portal de la Virxe del Carmen, conserva inda los sos dos arcos apuntaos. L'otru tuvo de sumir coles reformes de la zona oriental de la población a mediaos del sieglu XVI cuando se construyó la Casa de los Belsas y debióse reformar la Plaza. Esta gran casa palaciega, construyida con sillería, afacer a la tipoloxía del palaciu aragonés y constitúi unu de los edificios más importantes y singulares de la llocalidá.

== Política llocal ==
=== Últimos alcaldes de Fuentespalda ===
{| {{tablaguapa}}
|-
! Periodu !! Alcalde !! Partíu
|- 
| [[1979]]-[[1983]] || Pedro Sancho Lisbona&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |títulu=Treinta aniversario de las primeras elecciones municipales de la democracia |autor=Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques (Gobiernu d'España) |fechaaccesu=6 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html |fechaarchivu=6 de marzu de 2014 }}&lt;/ref&gt; || [[Unión de Centru Democráticu|UCD]] || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=orange align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1983]]-[[1987]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1987]]-[[1991]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1991]]-[[1995]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1995]]-[[1999]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[1999]]-[[2003]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2003]]-[[2007]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2007]]-[[2011]] || || || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor= align=&quot;center&quot; |
|-
| [[2011]]-[[2015]] || María Carmen Agud Aparicio&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110907160459/http://www.mpt.gob.es/areas/politica_local/alcaldes_2011/parrafo/00/document_es/Aragon.pdf Alcaldes d'Aragón de les eleiciones de 2011]&lt;/ref&gt; || [[Partíu Aragonés|PAR]] || style=&quot;width: 5px&quot; bgcolor=#FFCC66 align=&quot;center&quot; |
|}

=== Resultaos eleutorales ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;margin:0 auto&quot;
|-
| colspan=&quot;9&quot; width=&quot;600px&quot; bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; |&lt;center&gt;'''Eleiciones municipales'''&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://servicios.aragon.es/aeaw/processSelect.do |títulu=Archivu Eleutoral d'Aragón |fechaaccesu=27 de setiembre de 2012 |apellíu=Gobiernu d'Aragón |nome= |fecha= |obra= |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
|- bgcolor=&quot;#D8D8D8&quot;
| '''Partíu'''
| align=&quot;right&quot; | '''2003'''
| align=&quot;right&quot; | '''2007'''
| align=&quot;right&quot; | '''2011'''
| align=&quot;right&quot; | '''2015'''
|-
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; | '''[[Partíu Aragonés|PAR]]'''
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 4
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#FFCC66&quot; align=&quot;right&quot; | 5
|-
| bgcolor=&quot;#FF4500&quot; | '''[[Partíu de los Socialistes d'Aragón|PSOE]]'''
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | -
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 1
| bgcolor=&quot;#FF6347&quot; align=&quot;right&quot; | 2
|-
| bgcolor=&quot;#1e90FF&quot; | '''[[Partíu Popular d'Aragón|PP]]'''
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 3
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 2
| bgcolor=&quot;#87CEFA&quot; align=&quot;right&quot; | 3
|
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| '''''Total'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
| align=&quot;right&quot; | '''''7'''''
|}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
* [[La Franxa]]
* [[Conceyos de la provincia de Teruel]]
* [[Conceyos catalanófonos d'Aragón según l'Anteproyeutu de la Llei de Llingües]]
* [[Toponimia de los conceyos de la Franxa d'Aragón]]

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Fontdespatla}}
* [http://www.fuentespalda.com Web oficial del Conceyu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117003946/http://fuentespalda.com/ |date=2021-01-17 }}
* [http://www.caiaragon.com/es/municipios/index.asp?idloc=404&amp;tipu=0 Ficha de la población]


{{Tradubot|Fuentespalda}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Teruel]]
[[Categoría:Conceyos de Teruel]]
[[Categoría:Fuentespalda]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>2kk0den61jm0y7ut2x9856i5ufr6gvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gestalgar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119823</id>
    <revision>
      <id>4493340</id>
      <parentid>4467663</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20908" sha1="k5b87s2lzbmcom51jeis4q2qvvtoqr2" xml:space="preserve">{{llocalidá}}
'''Gestalgar''' (en [[valencianu]], ''Xestalgar'') ye un [[conceyu]] de la [[Comunidá Valenciana]], [[España]]. Perteneciente a la [[provincia de Valencia]], na [[comarca]] de [[Serranos (contorna)|Los Serranos]].

== Xeografía ==
El términu municipal de Gestalgar atópase trevesáu pel ríu [[Turia]], que pasa xunto al cascu urbanu, que s'asitia na so marxe esquierda. Gran parte del cursu fluvial tópase encañonado, sacante dellos espacios que formen vegues, como la que s'estiende ente'l nucleu urbanu y la parte oriental del términu. Destaca la gran roca de la [[Peña María]], a que los sos pies naz una fonte d'agua que, xunto cola Fonte Grande, abastez a la población. Mui cerca atópase la fonte del Morenillo, con una [[catarata]].

[[Ficheru:Río Turia a su paso por Gestalgar.JPG|thumb|Vista parcial del ríu Turia al so pasu pola llocalidá]]

La superficie del términu ye polo xeneral montascosa, con terrén bien quebráu pola sierra de Chiva qu'enfusa pel sur en dos ramales, la Sierra de los Montes y la Sierra de Santa María, que la so cume del Burgal, lindante con Chera, algama los 1107 metros sobre'l nivel del mar. Amás, los contrafuertes de los montes de [[Chulilla]] estender pel norte. Les partes llanes son les citaes vegues del Turia, a unos 200 m sobre'l nivel del mar, y a mayor altitú, les llanures d'El Olivar y Gabaldón; los Llanos del Higueral y el Campillo constitúin altiplanicies de cierta importancia, sobremanera esti postreru, de considerable estensión y a unos 750 metros d'altitú. Son bien numberosos los ribayos, como los del Regajo, Barcu, Morenillo, Boquerillas y Escoba, según les fontes, ente les que destaquen, amás de les citaes, les del Alcaide, Pocino, Murté, Molineru, Antón Andrés y de la Peña Roa. Les tierres ensin cultivar tán cubiertes por [[Pinus|pinos]], [[Rosmarinus officinalis|romeru]], [[Sabines (botánica)|sabines]] y [[espartu]]. 

Gestalgar forma, xunto con Bugarra y Pedralba, una especie de subcomarca na ribera del cursu mediu del Turia, que tradicionalmente perteneció al área d'influencia de Llíria; pero'l calter castellanofalante d'estos conceyos fai que se-yos incluya na contorna de Los Serranos.&lt;ref group=&gt;{{cita llibru |capítulu=Gestalgar|direutor= Juan Piqueras (direutor)|títulu=Geografia de les comarques valencianes|volume= vol. III: les comarques centrals (I)|editorial= Foru Ediciones, S. L|llugar= Valencia|añu=1995|páxines=187 y 189-191|idioma=valencianu|isbn=84-8186-021-2}} Na páxina 187 afírmase lo siguiente: «Otra cuestión que plantega l'aludida comarcalización [El Campu de Liria o del Turia] ye la esclusión de los pueblos castellanoparlantes de Gestalgar, Bugarra y Pedralba, tradicionalmente suxetos a la influencia de Liria, que-y fueron amestaos a Los Serranos (anque, de «serranos», nun tengan nada). Propuestes de comarcalización posteriores volvieron incluyir na contorna de Liria (Xordán, 1981) pero nun son pocos los que s'oponen a esta inclusión, argumentando precisamente la división llingüística». (Traducíu del valencianu).&lt;/ref&gt; Ello ye que el conceyu pertenez a dos mancomunidad. 

Aportar a Gestalgar dende [[Valencia]], al traviés de la CV-35, tomando dempués la CV-376 y la CV-377 (por [[Llíria]] y [[Pedralba (Valencia)|Pedralba]]). Otra posibilidá ye aportar pola [[A-3]], tomando depués la [[CV-370]] y finalmente la [[CV-379]].

=== Llocalidaes estremeres ===
[[Sot de Chera]], [[Chulilla]], [[Bugarra]], [[Cheste]], [[Chiva]], [[Siete Aguas]] y [[Chera (Valencia)|Chera]], toes elles na [[provincia de Valencia]].

== Historia ==

=== Etapa anterior a 1238 ===
Esisten pintures rupestres neolítiques d'[[pintures rupestres|Arte Esquemático]] en Les Clochas, al suroeste del términu, que fueron afayaes yá nel branu de 1979 por José Antonio del Valle, vecín de Dos Aguas, y fueron catalogaes y estudiaes por dellos especialistes. (Martínez Valle y Guillem Calatayud 2006). Tamién s'afayaron restos eneolíticos, del Bronce Valenciano y de la dómina ibérica (Aparicio Pérez 1979, 1983 y 1984; Martínez Perona 1975). Los restos d'un pobláu de la [[Edá del Bronce]] qu'esisten na Terrosa, al nordeste del términu, fueron descritos por Pla Ballester en 1973 y por Martínez Perona en 1975. Los demás muertes d'ocupación humana d'esti términu municipal correspuenden yá a tiempos de la [[Imperiu romanu|romanización]]: una llábana con inscripción llatina atopada nuna fondigonada frente al molín inmediatu a la llocalidá, los restos d'una posible villa rústica cerca del encruz de la carretera de Pedralba col ríu Turia, y cerámiques na Llomba y na Pieza d'Anastasio.

=== 1238 - 1609 ===
La primitiva alquería de Xest Algar ye d'orixe islámicu, pero escarecemos de documentos que nos dexen un aproximamientu cronolóxicu. N'efeutu, la primer mención escrita de Xestalgar correspuende a la so incorporación a la Cristiandá, al producise la conquista del territoriu por [[Xaime I d'Aragón|Xaime I]] y la so donación en [[1238]] al noble Rodrigo Ortiz. En 1255 foi vendida a Bolla de Güertu y donada en 1277 a Martí Roiç, que vender a la Corona en 1295. Al añu siguiente, 1296, [[Xaime II d'Aragón|Xaime II]] vender a [[Bernat Guillem d'Entença]]. Bona parte de les tresmisiones del señoríu ente nobles puede siguise nel Cartulari de Xestalgar, conxuntu de pervalibles documentos trescritos y publicaos por Manuel Pastor (2004).&lt;ref group=&gt;{{cita llibru |títulu= El cartulari de Xestalgar: memòria escrita d'un senyoriu valencià|apellíu=Pastor i Madalena|nome=M.|lugar=Barcelona|editorial=Fundació Noguera|coleición=Col·lecció Diplomataris|añu=2004|idioma=valencianu|isbn=84-9779-250-5}} Nesta trescripción detállase la Carta Puebla de 1284 pa los habitantes de Xestalgar, íntegramente mudéxares.&lt;/ref&gt; 

Dende'l puntu de vista socioeconómico, los habitantes de Xestalgar y del nucleu de poblamientu amiesto de La Andenia, toos mudéxares, quedaron feudalizados y sometíos al vasallaxe de los distintos señores; el réxime de tenencia de la tierra yera la enfiteusis.
Tres diversos trespasos ente nobles, a principios de la Edá Moderna pasó a Salelles de Montpalau ([[1484]]). El llinaxe de los [[Montpalau (llinaxe)|Montpalau]] caltendría'l señoríu mientres dos centuries.&lt;ref group=&gt;{{cita llibru |títulu=Gestalgar: contribución a la so hestoria|apellíu=Jiménez Cervera|nome=F. J.|lugar=Valencia|editorial=Ediciones La Serena|añu=2009|isbn=978-84-92692-04-0}} Veanse capítulos 3 - 8.&lt;/ref&gt; 

La primera noticia sobre'l volume demográfico del Xestalgar mudéxar correspuende al añu 1488 y asigna a la villa 49 fueos. Esa débil demografía ta d'acordies col enclín regresivu de los mudéxares valencianos a lo llargo de la Baxa Edá Media. 

N'efeutu, la población de Gestalgar foi mudéxar hasta los bautismos forzosos practicaos mientres les [[Germanías]], que se fixeron estensivos a tolos mudéxares del Reinu de Valencia (1525). Poco dempués, la mezquita tresformar n'ilesia dependiente de la parroquia de [[Chulilla]], de la que s'independizó en 1535. A pesar de ser oficialmente &quot;cristianos nuevos&quot;, siguieron viviendo según les sos costumes islámiques, falando árabe y practicando l'islam de forma discreta ([[moriscu|moriscos]]). [[Felipe III]] ordenó la espulsión de los moriscos de la [[Monarquía Hispánica]] en [[1609]]; xustu antes de la so espulsión, el [[Censu de Caracena]] asignó a Gestalgar 270 fueos, pero otros estudios envaloren la so población en 150 cases a lo más, una y bones esa yera la cifra que daba'l mesmu señor de Gestalgar, [[Baltasar de Montpalau]], nun memorial posterior nel que se quexaba de los perxuicios causaos pola espulsión.&lt;ref group=&gt;{{cita llibru |títulu=Gestalgar: contribución a la so hestoria|apellíu=Jiménez Cervera|nome=F. J.|lugar=Valencia|editorial=Ediciones La Serena|añu=2009|isbn=978-84-92692-04-0}} Memorial de Mompalau, páxines 67 - 74.&lt;/ref&gt; Según los rexistros d'embarque estudiaos per Llombes Cortés, los espulsaos de Gestalgar fueron un total de 472 individuos, qu'abandonaron la Península pol puertu de [[Dénia]] el 25 de payares de 1609 en tres barcos franceses.&lt;ref group=&gt;{{cita llibru |títulu=El puertu de Dénia y el destierru moriscu (1609-1610)|apellíu=Loma Cortés|nome=M.|lugar=Valencia|editorial=Universitat de valència; Ajuntament de Dénia|añu=2009|isbn=978-84-370-7320-0}} Vease capítulu 4, &quot;La barcada de payares&quot;, páxines 99 - 111.&lt;/ref&gt;

=== 1609 - 1837 ===
Foi Baltasar de Montpalau quien repobló la villa con cristianos vieyos tres la espulsión de los moriscos, el mesmu que más tarde sería investido [[Condáu de Gestalgar|conde]] por [[Felipe IV d'España|Felipe IV]]. Dichu noble otorgaba carta de población el 30 de mayu de 1611 a 53 families, que xubíen a 62 en xineru de 1612, fecha de los establecimientos oficiales de cases y tierres. En cuanto al llinaxe Montpalau, entroncó colos [[Condáu de la Alcudia|condes de la Alcúdia]] (finales del sieglu XVII) y de [[Condáu de Carlet|Carlet]] (sieglu XVIII).

Una xeneración dempués de la espulsión de los moriscos, en [[1646]], solo cuntaba con 76 cases, qu'aumentaron a un centenar en 1681 según [[Vicente Marés]], y a 133 según l'impuestu del equivalente del añu 1730. Los censos históricos posteriores ufierten yá datos d'habitantes, que xuben a 739 nel [[Censu de Aranda]] (1768) y a 928 nel de [[Censu de Floridablanca|Floridablanca]] (1787). Pela so parte, Cavanilles dio 260 cases escontra 1792. 

Los problemes de llindes con [[Sot de Chera]] producir de manera intermitente mientres dos sieglos, ente 1654 y 1853, pero les delimitaciones fueron más estables y menos conflictives con Chulilla, práuticamente les mesmes dende'l sieglu XIII. 

Mientres la [[Guerra de Socesión]] (1705-1707 en tierres valencianes), los vecinos de Gestalgar sofitaron al [[Archiduque Carlos d'Austria]] y negáronse a pagar les prestaciones señoriales a la condesa, [[Francisca Felipa de Monsoriu|Francisca Felipa de Monsoriu Mompalau y Centelles]], que recuperó'l control del señoríu tres la [[batalla de Almansa]] (1707) anque un puñáu de migueletes gestalguinos aguantó frente a los [[botiflers]] hasta [[1714]].

La so última señora feudal foi [[Josefa Dominga Catalá de Valeriola]], duquesa de Almodóvar, que foi condesa de Gestalgar ente 1800 y la so muerte en [[1814]]. Al publicar el so testamentu, que redactara en 1804, los habitantes de Gestalgar supieron que testara en favor de la so propia alma, dotando de fondos les escueles de primeres lletres de Gestalgar y otros señoríos. En 1811, amás, decretárase n'España la primer abolición de los señoríos. Por tou ello, los gestalguinos nun entendieron que la &quot;socesión&quot; del [[condáu de Gestalgar]] recayera en favor del matrimoniu Frígola-Mercader, y dempués en favor del so xenru, [[Antonio de Saavedra y Jofré|Antonio de Saavedra]], según delles decisiones xudiciales.&lt;ref group=&gt;{{cita llibru |títulu=Gestalgar: contribución a la so hestoria|apellíu=Jiménez Cervera|nome=F. J.|lugar=Valencia|editorial=Ediciones La Serena|añu=2009|isbn=978-84-92692-04-0}} Vease capítulu 8: &quot;Crisis y estinción del señoríu&quot;.&lt;/ref&gt; Pero en 1837, la llei de 26 d'agostu abolió definitivamente los señoríos y el títulu pasó a tener una considerancia namás que honorífica.

=== Periodu posterior a la estinción del señoríu === 

Tán documentaes delles incursiones [[Primer Guerra Carlista|carlistes]] na villa ente 1835 y 1838. En xunetu de [[1854]] producir na plaza de la Villa un enfrentamientu armáu, qu'a pesar de la &quot;derrota&quot; progresista foi'l preludiu del [[Bieniu Progresista]] n'España (Azagra 1978). En 1888 el conceyu yá taba dotáu d'un Puestu de Guardia Civil.&lt;ref group=&gt;{{cita llibru |títulu=Gestalgar: contribución a la so hestoria|apellíu=Jiménez Cervera|nome=F. J.|lugar=Valencia|editorial=Ediciones La Serena|añu=2009|isbn=978-84-92692-04-0}} Ver páxines 222 - 223.&lt;/ref&gt; 

Dende'l puntu de vista demográficu, Gestalgar tenía un total de 1516 habitantes nel primer censu de la [[serie estadística]] española ([[1857]]), y algamó el so máximu históricu en [[1910]], colos sos 1863 habitantes &quot;de fechu&quot; y 1886 &quot;de derechu&quot;. 

El proyeutu franquista de Vilanova ([[1972]]) que trataba d'urbanizar un territoriu de 1300 hectárees segregaes de los conceyos de Riba-colorada de Túria, Loriguilla y Gestalgar&lt;ref group=&gt;{{cita llibru |capítulu=Vilanova|títulu=Gran Enciclopedia de la Comunidá Valenciana|volume=vol. 17|páxines=122|añu=2004|editorial=Prensa Valenciana| lugar=Valencia|isbn=84-87502-64-4}}&lt;/ref&gt; zarapicó nesti últimu conceyu col firme y unánime oposición de los vecinos, y foi'l primeru en refugase.

== Alministración ==
{{Alcaldes_España |
 Alcalde_1 = Francisco Ortiz Lamaza 
 | Partíu_1 = [[PCPV]]-[[PCE]]
 | Alcalde_2 = Luis Jorge Cervera
 | Partíu_2 = [[PCPV]]-[[PCE]]
 | Alcalde_3 = Luis Jorge Cervera
 | Partíu_3 = [[PCPV]]-[[PCE]]
 | Alcalde_4 = José Antonio Benavent Hernández
 | Partíu_4 = [[PP]]
 | Alcalde_5 = José Antonio Benavent Hernández
 | Partíu_5 = [[PP]]
 | Alcalde_6 = José Antonio Benavent Hernández
 | Partíu_6 = [[PP]]
 | Alcalde_7 = Raúl Pardos Peiró
 | Partíu_7 = [[PSPV]]-[[PSOE]]
 | Alcalde_8 = Raúl Pardos Peiró
 | Partíu_8 = [[PSPV]]-[[PSOE]]
 | Alcalde_9 = Raúl Pardos Peiró
 | Partíu_9 = [[PSPV]]-[[PSOE]]
 | Alcalde_10 = Raúl Pardos Peiró
 | Partíu_10 = [[PSPV]]-[[PSOE]]

}}

== Demografía ==
La so población (1.755 habitantes nel añu 1900) entá xubió a 1886 habitantes en 1910, pero dempués estancóse y dende 1950 sufrió un aceleráu descensu debíu al [[éxodu rural]]. 
{| align=&quot;center&quot; rules=&quot;all&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999&quot;
|+ style=&quot;font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em&quot;| Evolución demográfica

![[1990]] !! [[1992]] !! [[1994]] !! [[1996]] !! [[1998]] !! [[2000]] !! [[2002]] !! [[2004]] !! [[2005]] !! [[2007]]
|-
| align=center| 627 || align=center| 612 || align=center| 677 || align=center| 661 || align=center| 660 || align=center| 738 || align=center| 664 || align=center| 714|| align=center| 699 || align=center| 761
|}

== Economía ==
El conceyu ye esencialmente agrícola. La superficie ensin cultivar ocupa unes 4.800 hectárees, trés cuartes partes del so términu, con un claru predominiu de la carba (3.500 hectárees) sobre l'área forestal (1.200 hectárees). Los cultivos de secanu ocupen 1.300 hectárees, sobremanera d'[[ceratonia siliqua|algarrobos]], [[olivar|olivares]] y [[Prunus dulcis|almendrales]], ente que'l regadío dispón de daqué más de 200 hectárees, asitiaes nes proximidaes del [[ríu Turia]], y na so mayor parte dedicaes a [[naranjo]], [[fruta|frutal]] non cítricos y hortolices.&lt;ref&gt;{{GEC|0072595|Xestalgar}}&lt;/ref&gt; Hai, amás, ganáu ovín y cabrío.

== Monumentos == 

[[Ficheru:Castillo de los Murones.JPG|thumb|Castiellu de Gestalgar o Los Murones]]
[[Ficheru:Gestalgar 17.JPG|thumb|Torre del Palaciu de la Señoría]]
[[Ficheru:Gestalgar 24.JPG|thumb|Fachada de la ilesia parroquial]]

*'''[[Castiellu de Gestalgar|Castiellu de los Murones]]'''. Ye'l nome que tradicionalmente recibieron los restos del antiguu castiellu, d'orixe árabe, asitiáu sobre'l monte que corona la población. Según Sebastián Fabuel ye probable que fora alzáu nel sieglu XII, mientres el reináu d'[[Ibn Mardanish]] (el Rei Llobu).
*'''Palaciu de la Señoría'''. Ye una casa-fortaleza, antigua residencia de los señores de la villa y del baille señorial; destaca la so torre, arrodiada de cases particulares, en que'l so pisu baxu hai dellos cuartones. Anque se dieron delles feches, la so cronoloxía ye desconocida. 
*'''Ilesia parroquial'''. Ta dedicada a la Purísima Concepción y contién nel so interior un mural de la Santísima Trinidá y cuatro cuadros colos Evanxelistes, atribuyíos a [[Francisco Ribalta|Ribalta]]. Según [[Pedro Sucías Aparicio]], empezó a construyise en [[1736]], aprovechando partes del anterior edificiu góticu, más modestu. La fachada terminar escontra la última década del sieglu XVIII siguiendo'l proyeutu d'[[Antoni Gilabert Fornés|Antoni Gilabert]] y en [[1794]] fueron aprobaos dos retablos diseñaos por [[Vicente Marzu]],&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=Los empiezos de l'arquiteutura académica en Valencia: Antonio Gilabert|apellíu=Bérchez|nome= Joaquín |añu=1987|lugar=Valencia|editorial=Federico Doménech|isbn=84-85402-43-X}}&lt;/ref&gt; ente que'l campanariu ye posterior a [[1805]]. Les sos campanes fundir en [[1827]].
*'''Ermita de los Santos de la Piedra'''. Según [[Pedro Sucías Aparicio]], la obra orixinal ye de [[1747]], d'un barrocu senciellu. 
*'''Fonte de la Virxe de la Peña'''.

== Personaxes ==
*'''[[Blas Causera Carrión]]''' (1840-1906) llatinista y teólogu, foi sociu de méritu del Atenéu Científicu-Lliterariu y autor de delles obres especializaes. 

*'''Constantino Castellote Alcarria''' (escontra 1844-?) músicu y sacerdote. Compunxo dellos motetes. 

*'''Manuel Pavía Giménez''' (escontra 1836-?) Sacerdote párrocu de [[Losa del Obispo]]. 

*'''[[Alfons Cervera]] González''' (1947). Periodista y escritor.

== Llugares d'interés ==
*'''Peña María''' 
*'''Fonte del Morenillo'''
*'''Cueva de los Diaños'''
*'''Merenderu'''
*'''Monte de Murté'''

== Fiestes llocales ==
*'''San Blas y les Santes Reliquies'''. Celébrense'l 3 y el 4 de febreru. 
*'''Fiestes patronales'''. Celebra les sos fiestes del 14 al 17 d'agostu n'honor de l'Asunción de La nuesa Señora, San Roque y Virxe de la Peña.

== Referencies ==
&lt;references group=/&gt;

== Bibliografía ==
*{{cita llibru |capítulu=Gestalgar|direutor= Juan Piqueras (direutor)|títulu=Geografia de les comarques valencianes|volume= vol. III: les comarques centrals (I)|editorial= Foru Ediciones, S. L|llugar= Valencia|añu=1995|páxines=189-191|idioma=valencianu|isbn=84-8186-021-2}}

*{{cita llibru |títulu=Gestalgar: contribución a la so hestoria|apellíu=Jiménez Cervera|nome=F. J.|lugar=Valencia|editorial=Ediciones La Serena|añu=2009|isbn=978-84-92692-04-0}}
 
*{{cita llibru |títulu=El puertu de Dénia y el destierru moriscu (1609-1610)|apellíu=Loma Cortés|nome=M.|lugar=Valencia|editorial=Universitat de valència; Ajuntament de Dénia|añu=2009|isbn=978-84-370-7320-0}}

*{{cita llibru |títulu=Un altu nel camín. Los abrigos pintaos del Ribayu de Les Clochas. Gestalgar, Valencia|apellíu=Martínez Valle|nome=R.|apellíu2=Guillem Calatayud|nome2=Pere M.|lugar=Valencia|editorial=Conceyu de Gestalgar y Asociación d'Amigos de Gestalgar|añu=2006|isbn=84-611-3121-5}}

*{{cita llibru |títulu= El cartulari de Xestalgar: memòria escrita d'un senyoriu valencià|apellíu=Pastor i Madalena|nome=M.|lugar=Barcelona|editorial=Fundació Noguera|coleición=Col·lecció Diplomataris|añu=2004|idioma=valencianu|isbn=84-9779-250-5}}

*{{cita llibru |títulu= La Carta Puebla medieval de Gestalgar: estudiu y trescripción|apellíu=Pastor i Madalena|nome=M.|lugar=Valencia|editorial=Diputación; Conceyu de Gestalgar. Collabora l'Asociación Amigos de Gestalgar, D.L.V-4942-2008|añu=2008|idioma=|isbn=}}

*{{cita llibru |títulu=Gestalgar. Imáxenes y memoria d'un pueblu|editor=Asociación Cultural y Escursionista Amigos y Amigues de Gestalgar|añu=2004|isbn=84-609-0596-9}}

*{{cita llibru |títulu=Gestalgar. Memoria compartida|editor=Asociación Cultural y Escursionista Amigos y Amigues de Gestalgar. Conceyu de Gestalgar. Collaboren bancaja y Ruralcaja.|añu=2006|isbn=84-611-1810-3}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
*[http://www.ive.es Institutu Valencianu d'Estadística]
*{{FVMP}}
*[http://www.valencia.edu/~fjglez/pais/serrans.htm#XESTALGAR País Valencià, poble a poble, contorna a contorna], de Paco González Ramírez, d'onde s'estrayíu información col so consentimientu.
*{{Enllaz rotu|bot=InternetArchiveBot|1=Castiellu de Gestalgar |2=http://usuarios.lycos.es/vicolm/serra10.htm |date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot }} 
*[http://www.amigosdegestalgar.com/ Asociación d'amigos de Gestalgar]
*[http://www.uv.es/cerverab/ Páxina del escritor Alfons Cervera]
*[http://www.alberguegestalgar.com/ Allugue-hotel rural, restorán y empresa de deportes d'aventura en Gestalgar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308102710/http://www.alberguegestalgar.com/ |date=2018-03-08 }}
*[http://www.casaruralamarain.com/ Páxina Casa Rural Amarain en Gestalgar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328113511/http://casaruralamarain.com/ |date=2018-03-28 }}

{{commonscat}}

{{Tradubot|Gestalgar}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de la provincia de València]]
[[Categoría:Conceyos de València]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]]</text>
      <sha1>k5b87s2lzbmcom51jeis4q2qvvtoqr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frank Capra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126622</id>
    <revision>
      <id>4493182</id>
      <parentid>4339217</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10024" sha1="hnc4n7skjrdj0o2ya68sc93nuwid0xk" xml:space="preserve">{{referencies|t=20200728161309}}
{{persona}}
'''Frank Capra''' nacíu como '''Francesco Rosario Capra''' {{nym}} foi un direutor de cine d'[[Estaos Xuníos]] d'orixe [[Italia|italianu]] ganador de tres [[premios Óscar]]. Ye autor de delles películes bien populares de la década de los [[Década de 1930|30]] y [[Década de 1940|40]], como los clásicos ''It's a Wonderful Life''! y ''Mr. Smith Goes to Washington'', ente otres.

== Primeros años ==
Nacíu col nome de '''Francesco Rosario Capra''' en [[Sicilia]], Capra emigró a los [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] a la edá de seis años ([[1903]]) col so padre Salvatore, la so madre Rosaria Nicolosi y los sos hermanos Giuseppa, Giuseppe y Antonia. En California #axuntar con Benedetto Capra, (l'hermanu mayor) y asiéntanse en [[Los Angeles]], onde Frank Capra cursó estudios nel Institutu Teunolóxicu de [[California]] (conocíu entós como'l ''Throop Institute'') llogrando'l grau d'inxenieru químicu. El [[18 d'ochobre]] de [[1918]], se enroló, tres la so graduación, nel exércitu americanu como profesor, siendo llicenciáu'l [[13 d'avientu]] de [[1920]] al contraer el [[Gripe Español|gripe español.]] Esi añu llogró la ciudadanía d'Estaos Xuníos.

== Carrera ==
Al igual que #otros direutores de los años 30 y 40, Capra empezó la so carrera nel [[cine mudu]], destacando como direutor y guionista de comedies protagonizaes por Harry Langdon y los sos mozos. En [[1930]] Capra foi a trabayar pa [[Mack Sennett]] y treslladóse a la [[Columbia Pictures]] onde collaboró estrechamente col guionista Robert Riskin (home de [[Fay Wray]]) y el cámara Joseph Walker. En [[1940]], Sidney Buchman substituye a Riskin.

=== Dómina dorada ===
Tres los [[Premios Óscar|Premios de l'Academia]] (Óscar) a [[Óscar al meyor direutor|meyor direutor]] y [[Óscar a la meyor película|meyor película]] por ''[[It Happened One Night]]'', en [[1934]], que tamién ganó los gallardones pal [[Óscar al meyor actor|meyor actor]] y [[Óscar a la meyor actriz|actriz]] ([[Clark Gable]] y [[Claudette Colbert]]), Capra dirixó una serie de películes pa [[Columbia Pictures|Columbia]] de corte espiritual y humanitariu. La más conocida ye ''Mr. Deeds Goes to Town'', les orixinales ''Lost Horizon'', ''You Can't Take It With You'' y ''Mr. Smith Goes to Washington.'' Tuvo mientres diez años ensin dirixir otres comedies hasta la clásica ''Arsenic and Old Lace.'' Ente los actores que llograron el so ésitu gracies a Capra tán [[Barbara Stanwyck]], [[James Stewart]], [[Gary Cooper]] y [[Jean Arthur]].

Les películes de Capra esfrutaron d'un importante ésitu nos [[Premios Óscar|premios de l'academia.]] ''[[It Happened One Night]]'' foi la primer película que ganó los cinco Óscar más importantes ([[Óscar a la meyor película|a la meyor película]], [[Óscar al meyor direutor|al meyor direutor]], [[Óscar al meyor actor|al meyor actor]], [[Óscar a la meyor actriz|a la meyor actriz]] y al meyor guión adautáu). En 1936, Capra gana'l so segundu [[Óscar a la meyor película|Óscar a la meyor]] direición por ''Mr. Deeds Goes to Town'' y en [[1936|1938]] gana'l terceru por ''You Can't Take It With You'' col que ganó tamién l'Óscar a la meyor película.

=== Documentalista de guerra ===
Ente 1942 y 1948, produció'l filme ''State of the Union'', y dirixó o codirixió ocho documentales de guerra incluyendo ''Prelude to War'' (1942), ''The Nazis Strike'' (1942), ''The Battle of Britain'' (1943), ''Divide and Conquer'' (1943), ''Know Your Enemy Japan'' (1945), ''Tunisian Victory'' ([[1942|1945]]) y ''Two Down and One to Go'' (1945). La so serie documental ''Why We Fight'', que tamién ganó'l premiu de l'Academia, ye considerada una obra maestra de la [[propaganda]] de guerra. Capra púnxose como meta convencer a un país pa entrar en guerra, motivar a les tropes y llograr l'alianza de la [[Xunión Soviética|URSS]], ente otres cuestiones de crucial importancia.

=== It's a Wonderful Life ===
''It's a Wonderful Life''! ([[1946]]) ye quiciabes la película más conocida de Capra. A pesar de nun ser perbién considerada por dellos sectores, foi nomada pa cinco Óscar, incluyíos el de meyor direutor y meyor fotografía.

La película renació gracies a la televisión, onde se convirtió nun clásicu de les [[Navidá|Navidaes]] en munchos países. Al expirar el [[Derechos d'autor|copyright]] de la película, esta pasó a ser de [[dominiu públicu]] y los emisores de [[televisión]] creyeron que podíen emitila ensin pagar royalties. Con esti nuevu mediu de comunicación, ''It's a Wonderful Life''! quedó como una tradición navidiega más.

A pesar de que'l copyright del filme había expirado, taba inda protexíu en virtú de ser realizáu basándose n'otru material que sí taba protexíu, como'l guión, la música, etc. la impugnación de la Corte Suprema de los Estaos Xuníos torgó'l so reemisión y na actualidá solo puede trate nunes poques cadenes, como l'americana [[NBC]].

El [[American Film Institute]] #considerar como unu de les meyores películes de la historia, tando na oncena posición de la AFI's 100 años... 100 películes, una llista de los meyores films d'Estaos Xuníos, y na ventena na llista actualizada 10 años dempués.

=== Últimu filme ===
La última película de Capra foi ''Pocketful of Miracles'', de [[1961]], con [[Glenn Ford]] y [[Bette Davis]]. Capra querdría faer una película de [[ciencia ficción]] más palantre, pero nun consiguió qu'ésta superara la etapa de pre-producción. Dalgunos de los últimos trabayos del direutor consistieron na producción de series científiques pa la televisión.

En [[1982]] foi homenaxáu pol [[American Film Institute]] pola so obra.

== Muerte y legáu ==
Frank Capra morrió en La Quinta ([[California]]) d'un ataque al corazón mientres dormía, a la edá de 94 años. Foi soterráu nel campusantu de Coachella, California.

El so fíu, Frank Capra, Jr. - unu de los trés fíos frutos del matrimoniu cola so segunda esposa, Lou Capra - ye presidente de Screen Gems, en Wilmington, Carolina del Norte. El nietu de Frank Capra ye Frank Capra III.

== La biografía escrita de Capra ==
En [[1971]], Capra publicó la so autobiografía, ''The Name Above the Title.'' Ensin entrar en detalles, ufierta un autorretratu d'obligada llectura pa la comprensión d'esta figura del cine.

Capra foi tamién el suxetu d'una biografía escrita en [[1991]] por Joseph &lt;nowiki&gt;McBride&lt;/nowiki&gt; titulada Frank Capra: The Catastrophe of Success. McBride corrixe munches de les impresiones dexaes por Capra na so autobiografía.

== Filmografía ==
* [[1922]]: Fultah Fisher´s Boarding House (Curtiumetraxe) (''La pensión de Fultah Fischer'').
* 1926: ''The Strong Man'' (''L'home cañón'').
* [[1927]]: ''Long Pants'' (''Los sos primeros pantalones'').
* 1927: ''For the Love of Mike'' (''Los trés pás'').
* [[1928]]: ''That Certain Thing'' (''Como se corta'l xamón'').
* 1928: ''So This Is Love'' (''Abandonada'').
* 1928: ''The Matinee Idol'' (''El teatru de Minnie'').
* 1928: ''The Way of the Strong''.
* 1928: ''Say It with Sables''.
* 1928: ''The Power of the Press'' (''El poder d'una llárima'').
* 1928: ''Submarine'' (Submarín).
* 1928: ''The Burglar''.
* [[1929]]: ''The Younger Generation'' (''La nueva xeneración'').
* 1929: ''The Donovan Affair'' (''La sortía que mata'').
* 1929: ''Flight'' (''Águiles'').
* [[1930]]: ''Ladies of Leisure'' (''Muyeres llixeres'').
* 1930: ''Rain or Shine'' (''Pasa'l cielu'').
* [[1931]]: ''Dirixible''.
* 1931: ''The Miracle Woman'' (''La muyer milagrosa'').
* 1931: ''Platinum Blonde'' (''La xaula d'oru'').
* [[1932]]: ''Forbidden'' (''Amor prohibíu'').
* 1932: ''American Madness'' (''La llocura del dólar'').
* [[1933]]: ''The Bitter Tea of General Yen'' (''L'amargura del xeneral Yen'').
* 1933: ''Lady for a Day'' (''Lady for a Day'').
* [[1934]]: ''Broadway Bill'' (''Puramente confidencial'').
* 1934: ''[[It Happened One Night]]'' (''It Happened One Night'', ''It Happened One Night'')
* [[1935]]: ''Opera Hat''.
* [[1936]]: ''Mr. Deeds Goes to Town'' (''Mr. Deeds Goes to Town'').
* [[1937]]: ''Lost Horizon'' (''Lost Horizon'').
* [[1938]]: ''You Can't Take It With You'' (''Vivi como quieras'', ''Tómalo o déxalo'').
* [[1939]]: ''Mr. Smith Goes to Washington'' (''Caballero ensin espada'', ''El señor Smith va al Senáu'').
* [[1941]]: ''Meet John Doe'' (''Juan Naide'', ''Y la cabalgata pasa'').
* [[1944]]: ''Arsenic and Old Lace'' (''Arsenic and Old Lace'', ''Arsenic and Old Lace'').
* 1944: ''Tunisian Victory''.
* [[1945]]: Know Your Enemy: Japan.
* 1945: ''Your Job In Germany''.
* 1945: ''Two Down And One To Go''.
* [[1946]]: ''It's a Wonderful Life''.
* [[1948]]: ''L'estáu de la Unión'' (''State of the Union'').
* 1950: ''Riding High'' (''Asina lo quixo la suerte'').
* 1951: ''Here Comes the Groom'' (''Equí vien el noviu'').
* 1959: ''A Hole in the Head'' (''Millonariu d'ilusiones'', ''Un home ensin suerte'').
* [[1961]]: ''Pocketful of Miracles'' (''Milagru per un día'', ''Pocketful of Miracles'').

=== Serie documental “Why We Fight” ===
# [[1943]]: ''Prelude to War''.
# 1943: ''The Nazis Strike''.
# 1943: ''Divide And Conquer''.
# 1943: ''The Battle Of Britain''.
# 1943: ''The Battle Of Rusia''.
# [[1944]]: ''The Battle Of China''.
# [[1945]]: ''War Comes To America''.

==Referencies==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Bibliografía sobre Frank Capra |2=http://www.lib.berkeley.edu/MRC/capra.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (n'inglés)
* Analís de películes, llibros, biografíes, etc. (n'inglés)

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
{{IMDb}}
{{NF|1897|1991|Capra, Frank}}
[[Categoría:Direutores de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Ganadores del premiu Óscar a la meyor direición]]
[[Categoría:Paséu de la Fama de Hollywood]]
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]
[[Categoría:Persones de Sicilia]]</text>
      <sha1>hnc4n7skjrdj0o2ya68sc93nuwid0xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gavdos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127535</id>
    <revision>
      <id>4493309</id>
      <parentid>4150119</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2463" sha1="4938ogayajzcjcxdntapcisttzg0aqj" xml:space="preserve">{{xeografía}}
'''Gavdos''' (en [[Idioma griegu|griegu]], '''Γαύδος''') ye la [[islla]] más meridional de [[Grecia]], y allúgase al sur de la islla de [[Creta]]. Alministrativamente, ye un conceyu que forma parte de la [[unidá periférica de La Canea]]. Gavdos ye'l llugar más meridional d'[[Europa]].

La islla atópase coneutada con Creta per llinies regulares de barcos que parten y apuerten ente Gavdos y Creta (en concretu, los puertos de Sfakia, Sougia y Paleochora).

== Gavdos na mitoloxía ==
Creíase que Gavdos yera'l llugar d'orixe Calypso, que tuvo con [[Odiseo]] siete años. tres esos siete años, Calypso tornó a Gavdos. Tres eso, los dioses decidieron retrasar la llegada d'[[Odiseo]] a la so [[Itaca]] natal. La lleenda cunta que tamién contribuyó notablemente al creciemiento demográficu de la islla, yá que dexó a los sos cuatro fíos (Llatinos, Nafsizos, Nafsinos y Afson) na islla. 

Hai una cueva que puede ser visitada polos turistes y que se cree que ye la cueva de Calypso, pero los habitantes nativos dicen que la orixinal foi enllenada de sable va tiempu.

== Gavdos na actualidá ==
Anguaño, Gavdos cuenta con 40 habitantes permanentes na capital, otros tantos nos otros pueblos y [[turista|turistes]]. La islla cunta con cinco nucleos de población: Gavdos, Ampelos, Karave, Vatsiana y Kastri. Onde ta asitiáu'l puntu más meridional d'[[Europa]] hai una siella d'unos dos metros con un cartelu nel que puede lleese: &quot;Tas nel llugar más meridional d'Europa&quot; n'[[idioma inglés|inglés]]. Les proyeiciones de población na islla son daqué inciertes, anque bien probablemente baxe.

== Relieve ==
La islla de Gavdos ye bien montascosa. La mariña sur son tou cantiles, ente que'l norte tien delles sableres y menos cantiles. Nel sur hai una cadena montascosa con montes de 119, 214, 227, 230, 233, 340 y 364 metros. Nel puntu más altu de los cantiles atopa'l faru. La parte norte ye igualmente montascosa, pero más baxa y abrupta.

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Gavdos Traveler Service |2=http://www.gavdos-online.com/ |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
{{llistaref}}

{{Tradubot|Gavdos}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Islles de la periferia de Creta]]
[[Categoría:Islles del Mar de Libia]]
[[Categoría:Islles habitaes de Grecia]]
[[Categoría:Conceyos de la periferia de Creta]]
[[Categoría:Puntos estremos d'Europa]]</text>
      <sha1>4938ogayajzcjcxdntapcisttzg0aqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Federicu X de Dinamarca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127612</id>
    <revision>
      <id>4493141</id>
      <parentid>4484689</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43888" sha1="bq4wfrq3zqvaqshcok89jvhivz9v1l3" xml:space="preserve">{{persona}}
El '''príncipe herederu Federicu de Dinamarca, conde de Monpezat''' ({{lang-da|Frederik André Henrik Christian, Kronprinsen, Prins til Danmark, greve af Monpezat}}; [[Copenḥague]], [[26 de mayu]] de [[1968]]) ye'l príncipe herederu de [[Dinamarca]], al ser el primoxénitu de la reina [[Margarita II de Dinamarca]] y el so maríu'l príncipe consorte [[Enrique de Laborde de Monpezat|Enrique de Dinamarca]].

Cuando reine, va ser llamáu '''Federicu X de Dinamarca'''.

== Biografía ==

=== Nacimientu ===
Federicu nació'l [[26 de mayu]] de [[1968]] nel Hospital Universitariu de [[Copenḥague]], convirtiéndose nel primoxénitu de la entós daquella princesa heredera [[Margarita II de Dinamarca|Margarita]], fía mayor del rei [[Federicu IX de Dinamarca|Federicu IX]], y el príncipe [[Enrique de Laborde de Monpezat|Enrique]].

=== Bautismu ===
Foi bautizáu'l la ilesia de Holmen en [[Copenḥague]]. Los sos padrinos y madrines fueron: conde Etienne de Laborde de Monpezat (tíu paternu), la reina [[Ana María de Dinamarca|Ana María de Grecia]] (tía materna), el príncipe Xurde de Dinamarca, barón Christian de Watteville-Berckheim, la Gran Duquesa [[Josefina Carlota de Bélxica|Josefina Carlota de Luxemburgu]] y Birgitta Juel Hillingsø.

=== Nomes ===
* '''Federicu:''' pola tradición de la familia real danesa de que tolos reis tiénense que llamar o Federicu o Cristián; yera amás el nome del so güelu el rei [[Federicu IX de Dinamarca|Federicu IX]].
* '''Andrés:''' n'honor al so güelu paternu Andrés de Laborde de Monpezat.
* '''Enrique:''' n'honor al so padre'l príncipe [[Enrique de Laborde de Monpezat|Enrique]].
* '''Cristián:''' n'honor al so bisagüelu el rei [[Cristián X de Dinamarca|Cristián X]].

=== Hermanu ===
- [[Xuaquín de Dinamarca|Xuaquín Holger Waldermar Cristián]], nacíu'l [[7 de xunu]] de [[1969]]

=== Educación primaria y secundaria ===
Estudió en [[Skole Krebs]] mientres los años 1974 a 1981, (ente 1974-1976 como alumnu priváu nel [[Palaciu d'Amalienborg]]). Ente 1982-1983, el príncipe herederu estudió na [[Ecole des Roches]] en Normandía, Francia. En 1986, el príncipe herederu Federicu graduar de la [[High School Gymnasium Øregaard]].&lt;ref name=&quot;kongehuset.dk&quot;&gt;{{Cita web |url=http://kongehuset.dk/publish.php?dogtag=k_dk_familien_kronprinsen |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100322205204/http://kongehuset.dk/publish.php?dogtag=k_dk_familien_kronprinsen |fechaarchivu=2010-03-22 }}&lt;/ref&gt;

=== Educación Cimera ===
En [[1989]], empezó un cursu en [[Ciencies Polítiques]] pola [[Universidá d'Aarhus]], qu'incluyó un añu na [[Universidá Harvard]], EE.UU ([[1992]] - [[1993]]) y graduóse en febreru de [[1995]] con un [[máster]] en Ciencies Polítiques (Cand.scient.pol.), dempués d'escribir el so [[tesis]] sobre la política esterior de los Estaos [[bálticos]]. El [[rector]] d'entós, [[Henning Lehmann]] emponderar por ''&quot;completar el cursu nel plazu oportunu d'estudiu, por realizar con una precisión impresionante y una sensación d'inmersión&quot;.'' Él terminó'l cursu nel plazu normal, con resultaos de les pruebes percima del permediu y p'escribir la so tesis visitó los [[países bálticos]] delles vegaes mientres los sos estudios.&lt;ref&gt;[http://www.au.dk/fileadmin/www.au.dk/au-gustus/tidligere_numre/2008/au-gustus_arkiv_2008/augustus-3-2008.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.um.dk_1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110605171650/http://www.um.dk/publikationer/UM/English/FactsheetDenmark/CrownPrinceFrederik/html/chapter01.htm]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100618052610/http://www.kronprinsparret.dk/17000c]&lt;/ref&gt;

=== Idiomes ===
Amás de la so llingua materna, el [[Idioma danés|danés]], fala [[Idioma inglés|inglés]], [[Idioma francés|francés]] y [[Idioma alemán|alemán]].&lt;ref name=&quot;kongehuset.dk&quot;/&gt;

=== Carrera militar ===
El príncipe herederu Federicu tuvo una preparación militar constante con delles interrupciones pa dedicase a la so formación académica, dende [[1986]] hasta [[2004]]. Federicu foi educáu principalmente na defensa, con esixente entrenamientu físicu y realizó estensos estudios y formación militar nos trés servicios, incluyida la finalización de la educación como un marineru na élite d'operaciones navales de les fuercies especiales, el ''[[Frømandskorpset]]'' (los sos miembros son conocíos como hombre-rana, y tolos años 500-600 persones empiecen el cursu y menos d'una docena pueden completar los nueve meses).
Empezó la so educación militar como recluta de la Guardia Real ([[1986]]), el siguiente foi nomáu teniente de la reserva ([[1988]]), convertir en comandante del Reximientu de la [[Guardia Real danesa]] ([[1988]]), foi nomáu per primer vegada primer teniente de la reserva ([[1989]]). El príncipe herederu completó la so formación na Marina cola Espedición Real Cuerpu d'Hombre Rana danés ([[1995]]). Foi nomáu teniente comandante de la reserva de la Marina ([[1997]]), capitán de la reserva del exércitu ([[1997]]) y capitán de la reserva de la Fuercia Aérea ([[2000]]). Ente [[2001]] y [[2002]], el príncipe herederu realizó la fase II del cursu pa los líderes en Real Colexu de Defensa danés. En [[2002]], el príncipe herederu foi designáu pa cargos importantes de la reserva, Mayor de la Reserva del Exércitu y de la Fuercia Aérea y comandante naval na Armada y Fuercia Aérea. El príncipe Federicu caltúvose activu na defensa y nel periodu [[2002]] - [[2003]] sirvió como oficial del Estáu Mayor del Comandu de Defensa de Dinamarca, y dende [[2003]] como profesor del Institutu d'Estratexa del Royal College de Defensa Danés. N'abril de [[2004]], el príncipe herederu foi nomáu Comandante n'altos niveles na Marina, Teniente coronel del Exércitu y Teniente Coronel de la Fuercia Aérea.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100526023139/http://www.kronprinsparret.dk/41000c]&lt;/ref&gt;

=== Carrera Civil ===
El príncipe herederu de Dinamarca sirvió na misión de la [[ONX]] en Nueva York en [[1994]]. D'ochobre de [[1998]] a ochobre de [[1999]], foi unviáu a la [[Embaxada]] del Reinu de Dinamarca en París, onde se desempeñó como Primer Secretariu.

=== Funciones y actividaes actuales ===
A partir de [[2003]] trabaya como supervisor y [[profesor]] nel área de Ciencies Polítiques, metodoloxía, perspectives y polítiques de seguridá de la globalización del Institutu d'Estratexa de la Escuela Real Danesa de Defensa, según nel asesoramientu, a los estudiantes de l'academia, na preparación de les sos tesis. Amás de participar nel [[Conseyu d'Estáu]] danés. Frederik exerz frecuentemente como [[Rexencia (política)|rexente]] n'ausencia de la so madre (una de les actividaes públiques más destacaes d'estes ocasiones foi la de representar a la reina nos cambeos ministeriales). Amás, según confirmáu en documental sobre'l Palaciu Amalienborg en 2016, participa regularmente de les xuntes selmanales ente'l gobernante y el primer ministru y otros ministros, y dióse-y un papel muncho más prominente nes visites d'Estáu en Dinamarca y nel estranxeru. Empresta'l so nome a la [[Fundación (Derechu)|Fundación]] Príncipe Herederu Federicu, y al traviés d'ella distribúi subvenciones pa la investigación científica. Ye [[Presidente]] de la Fundación [[Federicu IX de Dinamarca|Rey Federicu]] y [[Ingrid de Suecia|Reina Ingrid]], que los sos fines son humanitarios y culturales. Patrocina instituciones d'ayuda humanitaria, política esterior, investigación científica, sostenibilidá, arte, salú y deporte. En [[2009]], convertir en miembru del [[Comité Olímpicu Internacional]] y por ello participa en cites, asamblees y eventos deportivos del COI.&lt;ref name=&quot;kongehuset.dk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050520005110/http://www.hkhkronprinsen.dk/1122774/Year/2003]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bt.dk/royale/vennen-afsloerer-kronprinsens-rejsehemmelighed]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.statsministeriet.dk/multimedia/Kgl._resolution_af_8._marts_2011.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.bt.dk_1&quot;&gt;[http://www.bt.dk/royale/dronning-margrethe-afsloerer-saadan-forbereder-jeg-frederik-til-livet-som-konge]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.kronprinsparret.dk_1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110928092757/http://www.kronprinsparret.dk/ad000c]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111108003949/http://www.kronprinsparret.dk/1230029]&lt;/ref&gt;

=== Participación n'espediciones ===
El príncipe tomó parte nuna espedición a [[Mongolia]] en [[1986]]. En [[2000]], el príncipe herederu participó en &quot;Espedición Siriu 2000&quot; mientres un periodu de cuatro meses y 2795 [[km]] nuna espedición de trineos de perros na parte norte de [[Groenlandia]]. La espedición de 2000 marcó los 50 años d'aniversariu de la &quot;Patrulla Siriu&quot;, que ye responsable de supervisar el norte y nordeste de Groenlandia y la execución de la soberanía danesa. L'herederu al tronu de Dinamarca foi parte de la espedición polar una y bones yera un &quot;cineasta&quot;, que la so función yera la de garantizar una meyor cobertoria del eventu.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110928092804/http://www.kronprinsparret.dk/28000c]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070814011148/http://www.henne-pet-food.dk/engl/sirius.htm]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110827102241/http://slaederejsen.skolemedia.dk/materialer/2indsigt/sirius/s2i_forsiden_slaedepatruljen.htm]&lt;/ref&gt;

=== Patrocinios ===
El príncipe herederu Federicu patrocina y realiza xeres d'honor en diverses instituciones rellacionaes con cuestiones humanitaries, la política esterior, la investigación científica, la salú, la sostenibilidá, mediu ambiente, arte, cultura y deportes.&lt;ref name=&quot;www.kronprinsparret.dk_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100526023144/http://www.kronprinsparret.dk/43000c]&lt;/ref&gt; Como patronu de la Fundación ''Anders Lassen'' sofita la rehabilitación de soldaos mancaos y distribúi añalmente subvenciones a soldaos mancaos y les sos families y a militares activistes.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/10/Frederik%20og%20Mary%20hjaelper%20saarede%20soldater.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407165402/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/10/Frederik%20og%20Mary%20hjaelper%20saarede%20soldater.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111015185139/http://forsvaret.dk/FKO/Nyt%20og%20Presse/Ovrigenyheder/Pages/AndersLassenlegatetuddelt.aspx]&lt;/ref&gt; Como proteutor de [[Save the Children]] sofitó campañes p'amenorgar la mortalidá infantil, la violencia y l'esclusión y fixo donaciones pa la construcción d'abellugos.&lt;ref&gt;[http://hsfo.dk/?rartikel=mann-7wde6h216040]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080206144702/http://www.redbarnet.dk/Default.aspx?ID=6000&amp;M=News&amp;PID=14956&amp;NewsID=2172]&lt;/ref&gt; Como patronu de la [[Cruz Bermeya]], llama l'atención sobre les calamidaes y entemedia donaciones a les causes humanitaries.&lt;ref&gt;[http://bubblare.dk/kronprinsen_opfordrer_st_t_r_de_kors_indsamlingen]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100915180045/http://msndk.starlounge.com/index.cfm?objectid=94254]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2011/5/Kronprins%20Frederik%20paa%20lyntur%20til%20Afrika.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407160430/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2011/5/Kronprins%20Frederik%20paa%20lyntur%20til%20Afrika.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt;

Dellos patrocinios y xeres d'honor destacables:

* L'Asociación de Sordos de Dinamarca
* Donantes de sangre en Dinamarca
* L'Asociación Danesa de Persones Sordes
* La Organización Danesa de Dislexa 
* La [[Cruz Bermeya]] Danesa 
* Real Premiu a la Sostenibilidá 
* Planta un árbol
* La Comisión pa la Investigación Científica en Groenlandia
* The [[Save the Children]]
* La Sociedá de Política Esterior
* Fundación Anders Lassen
* Nuevos Líderes Globales
* [[Federación Internacional de Vela]]

=== Fundación Príncipe Herederu Federicu ===
El propósitu de la so fundación, ''Kronprins Frederiks Fond'', ye apurrir asistencia financiera a los estudiantes de les ciencies político y social, pal estudiu d'un añu nel John F. Kennedy School of Government en Harvard.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110927183054/http://www.hkhkronprinsen.dk/1240029]&lt;/ref&gt; Busca tamién apurrir sofitu financieru pa espediciones científiquessobremanera a les partes estranxeres del mundu, incluyendo Groenlandia y les Islles Feroe y a fines deportivos, incluyíos los que tienen un aspeutu particularmente social.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110927182949/http://www.hkhkronprinsen.dk/1250029]&lt;/ref&gt;

=== Árees d'interés ===

==== Investigación Científica, Sostenibilidá y Cambeos Climáticos ====
El príncipe tien demostráu particular interés pola tema de la sostenibilidá y el cambéu climáticu.&lt;ref name=&quot;ekstrabladet.dk_1&quot;&gt;[http://ekstrabladet.dk/flash/kongelige/danskekongelige/article1265279.ece]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2009/9/Frederik%20paa%20Youtube.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407162302/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2009/9/Frederik%20paa%20Youtube.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt; Dende la so fundación en 1996, ye'l padrín del Premiu Real pa la Sostenibilidá (''Royal Awards for Sustainability''), que distribúi premiaciones y crea conciencia sobre la sostenibilidá y el desenvolvimientu de plataformes en temes ambientales.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050519234713/http://www.hkhkronprinsen.dk/220029]&lt;/ref&gt; Representó a Dinamarca na promoción d'enerxía llimpia y fontes d'enerxía alternativa producíes nel país.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.seoghoer.dk/Nyheder/Royalt/Royalt%20Arkiv/2010/01/frederik%20charmeoffensiv.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141220194619/http://www.seoghoer.dk/Nyheder/Royalt/Royalt%20Arkiv/2010/01/frederik%20charmeoffensiv.aspx |fechaarchivu=2014-12-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/90001/90776/90883/7041278.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.dbdh.dk/artikel.asp?id=2832&amp;mid=9 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=17 de xunu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120322095037/http://www.dbdh.dk/artikel.asp?id=2832&amp;mid=9 |fechaarchivu=22 de marzu de 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2011/6/Japanerne%20om%20kronprinsen%20Frederik%20er%20en%20flot%20fyr.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407155943/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2011/6/Japanerne%20om%20kronprinsen%20Frederik%20er%20en%20flot%20fyr.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt; Foi-y otorgáu'l premiu ''Årets Fjernvarmedansker'' pola so iniciativa pa camudar la calefacción del so palaciu anováu por una opción ambientalmente racional, que dexa un bien importante aforru d'enerxía, creando asina una mayor conciencia d'esa opción.&lt;ref&gt;[http://www.berlingske.dk/danmark/saadan-blev-kronprinsen-aarets-fjernvarmedansker]&lt;/ref&gt; Foi entrevistáu por [[Richard Quest]] pal programa [[Futures Cities]], de [[CNN]] International, pol so compromisu cola sustentabilidad, que se fixo más evidente nel so exemplu d'aforru d'enerxía nel palaciu reformáu.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110701143247/http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/business/2011/06/27/qmb.fc.copenhagen.palace.cnn.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvtid.tv2.dk/nytomtv/article.php/id-41022573.html?forside]&lt;/ref&gt; Él y los otros herederos escandinavos, Victoria de Suecia y Haakon de Noruega, realizaron viaxes xuntos nos últimos años pa guardar de cerca los efeutos del cambéu climáticu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.hola.com/realeza/200905278573/federico/haakon/groenlandia/1 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100702115122/http://www.hola.com/realeza/200905278573/federico/haakon/groenlandia/1/ |fechaarchivu=2010-07-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.caras.com.br/imagens/11085]&lt;/ref&gt; El príncipe herederu danés tien participáu en foros p'aldericar la tema, como'l ''O.N. Global Compact''&lt;ref&gt;[http://nyhederne-dyn.tv2.dk/article.php/id-25192443:kronprinsen-deltager-i-klimam%C3%B8de.html?forside]&lt;/ref&gt; en Nueva York (2009), el Cume de Copenhague, ''COP15''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091216213347/http://msndk.starlounge.com/index.cfm?objectid=70287]&lt;/ref&gt;(2009), ''World Future Energy Summit''&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/1/Kronprins%20Frederik%20er%20rejst%20til%20Mellemoesten.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407202549/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/1/Kronprins%20Frederik%20er%20rejst%20til%20Mellemoesten.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt; en Abu Dhabi (2010), ''Ukrainian - Danish Business Forum'' (2011), sobre política enerxética.&lt;ref name=&quot;ekstrabladet.dk_1&quot;/&gt; y ''Global Green Growth Forum'' (2011).&lt;ref&gt;[http://www.dr.dk/Nyheder/Indland/2011/10/11/084630.htm]&lt;/ref&gt; El príncipe herederu foi un de los miembros de la realeza recordao y entrevistao por ''&quot;[[Financial Times]]&quot;'' como un activista pol clima.&lt;ref&gt;[http://www.ft.com/cms/s/2/598c0dba-3587-11df-963f-00144feabdc0.html]&lt;/ref&gt;

Federicu sofita con especial atención la fundación qu'entama la Galathea 3, la mayor espedición científica danesa dende hai más de 50 años, que'l so oxetivu ye de reforzar la investigación científica danesa, non yá en virtú de los proyeutos d'investigación que fueron incluyíos na espedición, pero tamién en rellación cola contratación de la próxima xeneración de científicos d'investigación. El Príncipe ye patronu de la Fundación que la entama, frecuenta de cutiu a los eventos de la institución y foi
espedicionariu de Galathea.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.galathea3.dk/uk/Menu/The+expedition+2006-2007 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=17 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091229131705/http://www.galathea3.dk/uk/Menu/The+expedition+2006-2007 |fechaarchivu=29 d'avientu de 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.galathea3.dk/uk/Menu/About+us/Royal+Patron/HRH+The+Crown+Prince |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=17 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091108120753/http://www.galathea3.dk/uk/Menu/About+us/Royal+Patron/HRH+The+Crown+Prince |fechaarchivu=8 de payares de 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110718071822/http://vtu.dk/ministeren/artikler/2007/galathea-er-en-succes]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://virtuelgalathea3.dk/forsker/hkh-kronprins-frederik]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110719132822/http://virtuelgalathea3.dk/video/kronprinsen-p-galathea-3?pop=TRUE]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://international-club-copenhagen.blogspot.com/2009/12/hrh-crownprince-frederik-awarded.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://vtu.dk/nyheder/pressemeddelelser/2006/en-historisk-dag-for-dansk-forskning |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110718071848/http://vtu.dk/nyheder/pressemeddelelser/2006/en-historisk-dag-for-dansk-forskning |fechaarchivu=2011-07-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://vtu.dk/nyheder/andet-nyt/2007/galathea-bringer-danmark-paa-videnskabernes-verdenskort |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110718071906/http://vtu.dk/nyheder/andet-nyt/2007/galathea-bringer-danmark-paa-videnskabernes-verdenskort |fechaarchivu=2011-07-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://viden.jp.dk/galathea/om |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100702014243/http://viden.jp.dk/galathea/om/ |fechaarchivu=2010-07-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110718071924/http://vtu.dk/ministeren/taler/2008/stor-succes-for-galathea-3-forskere]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://vtu.dk/nyheder/pressemeddelelser/2009/presseinvitation-forskningsekspedition-genoplives-i-lyd-og-billeder |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091217195547/http://vtu.dk/nyheder/pressemeddelelser/2009/presseinvitation-forskningsekspedition-genoplives-i-lyd-og-billeder/ |fechaarchivu=2009-12-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110807095545/http://www2.dmu.dk/vand/galathea/dmudagbog/caribien]&lt;/ref&gt;

===== Publicaciones de Federicu =====
Por cuenta de la so implicación cola tema del cambéu climáticu'l príncipe herederu Federicu foi l'encargáu d'escribir el prólogu del llibru ''&quot;Naturen og klimaændringerne i Nordøstgrønland&quot;'' (La naturaleza y el cambéu climáticu en Groenlandia), diseñáu p'ayudar a aguiyar l'interés de los mozos secudaristas de Groenlandia pa la investigación científica na Universidá d'Aarhus y pa los recién problemes climáticos.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://da.unipress.dk/udgivelser/n/naturen/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160325234722/http://da.unipress.dk/udgivelser/n/naturen/ |fechaarchivu=2016-03-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100427163350/http://www.au.dk/nyheder/presse/2010/020410/]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100110013449/http://www.unipress.dk/da-dk/Item.aspx?sku=2009]&lt;/ref&gt; Foi tamién un de los autores del llibru ''Polartokt Kongelig'' (&quot;Real Espedición Polar&quot;), publicáu na seronda de 2009, con prólogu escritu por [[Kofi Annan]], nel que comparte impresiones y esperiencies de los sos viaxes a Svalbard y Groenlandia, xunto colos sos compañeros escandinavos [[Haakon Magnus de Noruega]] y [[Victoria de Suecia]], y sobremanera de los desafíos climáticos engarraos.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.cappelendamm.no/main/katalog.aspx?f=10938&amp;artid=7265 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130801113911/http://www.cappelendamm.no/main/katalog.aspx?f=10938&amp;artid=7265 |fechaarchivu=2013-08-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.kongehuset.no/c28625/artikkel/vis.html?tid=84167 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120402040151/http://www.kongehuset.no/c28625/artikkel/vis.html?tid=84167 |fechaarchivu=2012-04-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.cappelendamm.no/main/Katalog.aspx?f=10123&amp;isbn=9788202315764 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111003084954/http://www.cappelendamm.no/main/Katalog.aspx?f=10123&amp;isbn=9788202315764 |fechaarchivu=2011-10-03 }}&lt;/ref&gt;

==== Deportes y Salú ====

Federicu ye tamién conocíu por ser un home amigu de los deportes y patrocina organizaciones rellacionaes cola tema seya por gustu personal como pol fomentu d'una vida sano y activo. Participó viviegamente en diversos eventos deportivos, como carreres y maratones en París, New York y Copenhague, rematando los 42 km de la postrera col meritoriu tiempu de 3 hores, 22 minutos y 50 segundos.&lt;ref&gt;[http://www.hola.com/biografias/federico-de-dinamarca]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hola.com&quot;&gt;[http://www.hola.com/casasreales/2001/11/06/federicodinamarca]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hellomagazine.com/profiles/crown-prince-frederik-of-denmark]&lt;/ref&gt; Desempeñóse con frecuencia en campeonatos europeos y mundiales de vela, como capitán del barcu ''Nanoq'', llogrando bones posiciones. Foi líder de campeonatos, como'l ''European Dragon Championships'' [[2003]], concluyendo como'l cuartu meyor n'Europa ente 51 buques,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120319202739/http://www.sailing.org/7088.php]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.life.com/image/2407394 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110610214623/http://www.life.com/image/2407394 |fechaarchivu=2011-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110927015750/http://www.nettyroyal.nl/newsaug03.html]&lt;/ref&gt; ganó carreres de mundiales, terminando ente'l ''top 10'' (octava posición) en mundial ''Farr 40'' de [[2007]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110715171512/http://www.regattanews.com/pressrelease.asp?pid=1713]&lt;/ref&gt; y como'l cuartu meyor del mundu ente 33 participantes na mesma categoría en [[2008]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110810162248/http://2008.farr40worlds.com/content/view/70/1/ farr40worlds.com]&lt;/ref&gt; Nel so país, terminó en sestu llugar, ente 74 competidores
nacionales ya internacionales, na ''Dragon Gold Cup'' [[2009]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://goldcup.kdy.dk/uploads/dgc_-_final.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220626133429/http://goldcup.kdy.dk/uploads/dgc_-_final.pdf |fechaarchivu=2022-06-26 }}&lt;/ref&gt; Llogró'l primer llugar na so clase de buques, na más tradicional
competencia de Dinamarca, el ''Fyn Cup'' [[2010]].&lt;ref&gt;[http://www.fyens.dk/article/1610896:Rundt-om-Fyn--De-hurtigste-baade-er-i-maal]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.tv2fyn.dk/article/231655:Kronprinsen-hurtigst-rundt-om-Fyn?billede=0 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110929190510/http://www.tv2fyn.dk/article/231655:Kronprinsen-hurtigst-rundt-om-Fyn?billede=0 |fechaarchivu=2011-09-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fyens.dk/article/1610967:Rundt-om-Fyn--Alle-Fyn-Cup-vindere-er-fundet]&lt;/ref&gt; y el cuartu llugar ente 25 buques, nel ''Dragon DM'' [[2011]].&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1=[http://www.danishdragons2011.dk/Results/DRDAG_2_4.htm] |2=http://www.danishdragons2011.dk/Results/DRDAG_2_4.htm |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.sn.dk/Kronprins-taet-paa-bronze-i-DM-i-dragesejlads/Helsingoer/artikel/145475 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131227132859/http://www.sn.dk/Kronprins-taet-paa-bronze-i-DM-i-dragesejlads/Helsingoer/artikel/145475 |fechaarchivu=2013-12-27 }}&lt;/ref&gt; Mientres dellos años Federicu caltúvose activu na Federación Internacional de Vela. N'ochobre de 2006, el periódicu ''Politiken'' reconoció'l so papel en ganar la realización del campeonatu del mundu de ''Farr 40'' pa Dinamarca, que se celebraría a finales de 2007 so la so influencia.&lt;ref&gt;[http://danishroyalwatchers.blogspot.com/2007_01_01_archive.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.farr40.org/content/view/237/90 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170419101348/https://www.farr40.org/content/view/237/90 |fechaarchivu=2017-04-19 }}&lt;/ref&gt;
Amás de dar sofitu financieru, al traviés de la so fundación, a les actividaes deportives de calter social,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/10/Danmarks%20sportsprins%20modtog%204%205%20millioner%20kroner.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407214226/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/10/Danmarks%20sportsprins%20modtog%204%205%20millioner%20kroner.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt; el príncipe trató de promover la calidá de vida especialmente ente los mozos, nun ambiente sano y sostenible, al traviés de la práutica de deportes. Ente les sos campañes de sensibilización inauguró y promovíu ximnasios montes (&quot;Nature Fitness Track&quot;) onde, acompañáu pol ministru de mediu ambiente compitió con mozos estudiantes y afalar al usu de les &quot;ferramientes&quot; de los montes naturales pa la práutica d'actividá física.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://gentofte.lokalavisen.dk/article/20091008/ARTIKLER/710109979/1027/i |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303220316/http://gentofte.lokalavisen.dk/article/20091008/ARTIKLER/710109979/1027/i |fechaarchivu=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/6/Frederik%20faar%20kram.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407204115/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/6/Frederik%20faar%20kram.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt; En Washington DC en 2010, participó nun eventu de ciclismu, xunto cola estrella del baloncestu Caron Butler y dos miembros del Congresu pa promover maneres de tresporte alternativos pa los estauxunidenses.&lt;ref&gt;[http://content.usatoday.com/communities/driveon/post/2010/06/bicyclists-rights-bikers-take-lanes-away-from-motorists-in-dc/1]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nyhederne.tv2.dk/article.php/id-31054409:kronprinsen-fik-sk%C3%A6ldud-af-bilist.html]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.hola.com_1&quot;&gt;[http://www.hola.com/noticias-de-actualidad/08-06-2010/74688]&lt;/ref&gt; Inclusive nel estranxeru sofitó eventos de prevención de diabetes xuvenil que fomenten una vida activa y nutrición saludable.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110719134130/http://www.ambpretoria.um.dk/en/menu/DevelopmentAssistance/NewsArchiveDevelopmentSection/July2010]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zimbio.com/pictures/1pEGBfkwKiD/Frederik+Mary+Youth+Diabetes+Prevention+Event/ei8wbNfBQbG/Prince+Frederik]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.hola.com_1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hola.com/noticias-de-actualidad/07-06-2010/74678]&lt;/ref&gt;

=== Miembru del Comité Olímpicu Internacional ===
El [[9 d'ochobre]] de [[2009]], el príncipe herederu Frederik foi escoyíu miembru del Comité Olímpicu Internacional, con 77 votos a favor y 9 en contra.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2009/10/Droemmen%20indfriet%20-%20Frederik%20fik%20sit%20IOC%20ja.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407212703/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2009/10/Droemmen%20indfriet%20-%20Frederik%20fik%20sit%20IOC%20ja.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt; L'aplicación del príncipe herederu foi recibíu con ciertu escepticismu en Dinamarca, yá que podría significar que compremetería la so neutralidá política. Federicu, sicasí, nun se dio por vencíu, nuna entrevista almitió qu'a pesar de les crítiques y oxeciones, &quot;''Sería una vergüenza pa sentanos equí nesti sofá güei y dicir: Sí, considerar, pero nun lu fixi seya comoquier. Porque nun tengo abondu enfotu en mi mesmu pa faelo, pa cruciar y dir más allá de la frontera (...). Creo en mi mesmu y toi bien preparáu pa contribuyir de manera constructiva nel COI''&quot;.&lt;ref&gt;Brüchmann, Peter: Revista BT, 17 d'agostu de 2009&lt;/ref&gt; El Príncipe herederu, anunció que'l so puntu focal y la razón pa l'adhesión al Comité Olímpicu Internacional ye promover un estilu de vida activu ente los mozos y sondeos de ''Gallup'' y del diariu ''[[Berlingske]]'' amosaron que la mayoría de los daneses encuestaos taben a favor de la candidatura del príncipe herederu al COI.&lt;ref&gt;[http://spn.dk/article1846071.ece# spn.dk]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://jp.dk/uknews/article1784286.ece |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090921034435/http://jp.dk/uknews/article1784286.ece |fechaarchivu=2009-09-21 }}&lt;/ref&gt; Igual la mayoría de los mozos consultaos por ''Gallup'' nun yera contraria a él falar de política,&lt;ref&gt;[http://www.bt.dk/danmark/frederik-maa-gerne-snakke-politik]&lt;/ref&gt; anque Federicu aseguro que taría arreyáu nes cuestiones rellacionaes col deporte, dexando la política a los políticos, pero nun sería un espectador pasivu, sería activu inclusive a puertes zarraes.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100305071446/http://www.dif.dk/OL2008/Forside/OL%20Update/Indslag/kronprins.aspx]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://politiken.dk/sport/article807105.ece]&lt;/ref&gt; Foi escoyíu por un periodu d'ocho años y dexó claro que'l so mandatu terminaría dempués de xubir al tronu danés.

== Matrimoniu y descendencia ==

=== Boda ===
[[Ficheru:Royal Wedding Stockholm 2010-Konserthuset-391.jpg|thumb|200px|right|Los Príncipes Herederos de Dinamarca, Federicu y María na viéspora de la boda de [[Victoria de Suecia]] ([[2010]]).]]

El [[14 de mayu]] del [[2004]] casóse na [[catedral de Copenhague]] con Mary Elizabeth Donaldson, quien dempués de contraer matrimoniu tomó'l nome de [[María Sabela de Dinamarca]]. La llacuada nupcial tuvo llugar nel [[palaciu de Fredensborg]].

=== Fíos ===
* '''[[Cristián de Dinamarca|Príncipe Cristián Valdemar Enrique Xuan]],''' nacíu'l [[15 d'ochobre]] de [[2005]].
* '''[[Sabela de Dinamarca|Princesa Sabela Enriqueta Ingrid Margarita]],''' nacida'l [[21 d'abril]] de [[2007]].
* '''[[Vicente de Dinamarca|Príncipe Vicente Federicu Minik Alejandro]],''' nacíu'l [[8 de xineru]] de [[2011]].
* '''[[Josefina de Dinamarca|Princesa Josefina Sofía Ivalo Matilde]],''' nacida'l [[8 de xineru]] de [[2011]].

== Otres informaciones ==
* La pareya heredera anguaño mora nun edificiu nel Palaciu de Fredensborg, llamáu La Casa de la Cancillería. Espérase que vaya a Amalienborg en dalgún momentu del futuru.

* Como descendiente de la princesa [[Reinu Xuníu|británica]] Sofía de Hannover, el príncipe Federicu ta na llinia de socesión al tronu británicu, anque de forma bien alloñada. Tamién ta na Llinia de Socesión al tronu de [[Suecia]], anque igualmente de forma alloñada (nesta llinia, ta na posición númberu 214).

* Na so estancia n'[[Estaos Xuníos|E.U.A.]], onde estudió mientres un tiempu na [[Universidá de Harvard]], utilizó'l nome '''Frederik Henriksen''' ''(Federicu, Fíu de Henrik)'', esto debe a que la Familia Real Danesa &quot;nun tien&quot; apellíos. Foi'l solteru más conocíu y acobiciáu de [[Dinamarca]], ya inclusive foi bautizáu (nun se sabe a ciencia cierta si oficialmente) como'l '''&quot;Príncipe Turbo&quot;''' pola so afición a les motos. Tien dellos tatuaxes nel so cuerpu, anque nunca se faló enforma d'esa tema, namái se pudieron apreciar al traviés de fotografíes esclusives qu'apaecieron en revistes del corazón européu.&lt;ref&gt;[http://www.vanitatis.com/noticias/celebrities-royals-adictos-tatuaxes-20090725.html]&lt;/ref&gt;''“Nun ye una moda, diz, son dos tatuaxes que simbolicen y representen los momentos de la mio vida más significativos: “La mio estancia nel cuerpu de Buceadores y el mio viaxe al traviés del norte de Groenlandia con 14 perros y un trinéu”''.&lt;ref name=&quot;hola.com&quot; /&gt; Confirmando la so popularidá, el príncipe foi escoyíu delles vegaes el Danés del Añu nel so país&lt;ref name=&quot;www.um.dk_1&quot;/&gt; y, de manera risondera nel añu 2011 los neños daneses acabaron atribuyéndo-y un títulu similar, foi nomáu pal títulu de danés del añu polos telespectadores de ''Nickelodeon. La xustificación, ser un padre comprensivu de cuatro neños.''.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2011/3/Born%20nominerer%20kronprins%20Frederik%20til%20arets%20danske%20stjerne.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120407160736/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2011/3/Born%20nominerer%20kronprins%20Frederik%20til%20arets%20danske%20stjerne.aspx |fechaarchivu=2012-04-07 }}&lt;/ref&gt;

* En 2013, confirmó la so popularidá col públicu danés, llogrando l'aprobación de 77%.&lt;ref&gt;[http://www.billedbladet.dk/kongelige/danmark/danskerne-vilde-med-kronprinsen]&lt;/ref&gt; En 2016, más de 90% votaron que va ser un bon rei.&lt;ref name=&quot;www.bt.dk_1&quot;/&gt;

* En documental sobre'l Palaciu Amalienborg, en marzu de 2016, la reina diz que Federicu ta llistu pa ser rei, mientres se recordaba que'l príncipe herederu participa nes más distintes ya invisibles xeres reales que pasen detrás de les grueses parés d'Amalienborg.&lt;ref&gt;[https://www.dr.dk/tv/se/dronningens-slotte/dronningens-slotte-amalienborg-1]&lt;/ref&gt;

* Ye padrín de bautismu de la princesa [[Ingrid Alexandra de Noruega|Ingrid de Noruega]], del príncipe [[Óscar de Suecia]], y del so sobrín, el príncipe [[Nicolás de Dinamarca]].

== Títulos, tratamientos y distinciones honorífiques ==
[[Ficheru:Royal Monogram of Prince Frederik of Denmark.svg|thumb|right|200px|Monograma de Federicu de Dinamarca]] 
=== Títulos y tratamientos ===
* '''26 de mayu de 1968 - 17 de xineru de 1972''': ''La so Alteza Real'' el Príncipe Federicu de Dinamarca.
* '''17 de xineru de 1972 - 29 d'abril de 2008''': ''La so Alteza Real'' el Príncipe Herederu de Dinamarca.
* '''29 d'abril de 2008 - presente''': ''La so Alteza Real'' el Príncipe Herederu de Dinamarca, conde de Monpezat.

=== Distinciones honorífiques ===
;Distinciones honorífiques daneses
* [[Ficheru:Order of the Elephant Ribbon bar.svg|50px]] Caballeru de la [[Orde del Elefante]] (14/01/1972).
* [[Ficheru:Margrethe25aar ribbon.png|50px]] Medaya Conmemorativa del Xubiléu de Plata de la reina Margarita II (14/01/1997).
* [[Ficheru:DNK Order of Danebrog Grand Cross BAR.png|50px]] Caballeru gran comandante de la [[Orde de Dannebrog]] (01/01/2004).
* [[Ficheru:Henrik70 ribbon.png|50px]] Medaya Conmemorativa del 70° Aniversariu del príncipe consorte Enrique (11/06/2009).
* [[Ficheru:Order of the Elephant Ribbon bar.svg|50px]] Medaya Conmemorativa del 70° Aniversariu de la reina Margarita II (16/04/2010).
* [[Ficheru:Margrethe40aar_ribbon.png|50px]] Medaya Conmemorativa del Xubiléu de Rubín de la reina Margarita II (14/01/2012).
* [[Ficheru:DNK Order of Danebrog Knight BAR.png|50px]] Medaya Conmemorativa del 75° Aniversariu de la reina Margarita II (16/04/2015).&lt;ref&gt;[http://www.hola.com/realeza/casa_danesa/galeria/2015041678124/reina-margarita-acto-75-cumple/14/ 75° Aniversariu de Margarita II]&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Groenlands Fortjenstmedalje Ribbon.png|50px]] Medaya d'Oru al Serviciu Meritoriu (Groenlandia).

;Distinciones honorífiques estranxeres 
* [[Ficheru:Seraphimerorden ribbon.svg|50px]] Caballeru de la [[Orde de los Serafinos]] (Reinu de Suecia, 02/06/1993).
* [[Ficheru:St Olavs Orden storkors stripe.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la [[Orde de San Olaf]] (Reinu de Noruega, 1990).
* [[Ficheru:EST Order of the Cross of Terra Mariana - 1st Class BAR.png|50px]] Caballeru de primer clase de la [[Orde de la Cruz de Terra Mariana]] (República d'Estonia).
* [[Ficheru:NLD Order of the Golden Ark bar.svg|50px]] Caballeru comandante de la Orde de l'Arca d'Oru (Reinu de los Países Baxos).
* [[Ficheru:FIN Order of the White Rose Grand Cross BAR.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la Orde de la Rosa Blanca de Finlandia (República de Finlandia).
* [[Ficheru:BEL - Order of Leopold - Grand Cordon bar.svg|50px]] Caballeru gran gordón de la Orde de Leopoldo (Reinu de Bélxica).
* [[Ficheru:GER Bundesverdienstkreuz 7 Grosskreuz.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la [[Orde del Méritu de la República Federal d'Alemaña]] (República Federal d'Alemaña).
* [[Ficheru:Jordan004.gif|50px]] Caballeru gran gordón de la Suprema Orde del Renacimientu (Reinu Hachemita de Xordania).
* [[Ficheru:ISL Icelandic Order of the Falcon - Grand Cross BAR.png|50px]] Caballeru gran cruz de la [[Orde del Ferre]] (Islandia, 1996).
* [[Ficheru:LVA Order of the Three Stars - Commander BAR.svg|50px]] Gran oficial de la Orde de les Tres Estrelles (República de Letonia).
* [[Ficheru:LVA Order of the Three Stars - Commander BAR.svg|50px]] Caballeru Gran Cruz de la Orde de les Tres Estrelles (República de Letonia).
* [[Ficheru:BRA - Order of the Southern Cross - Grand Cross BAR.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la [[Orde de la Cruz del Sur]] (República Federativa de Brasil).
* [[Ficheru:LUX Order of Adolphe Nassau Grand Cross BAR.png|50px]] Caballeru gran cruz de la [[Orde d'Adolfo de Nassaú]] (Gran Ducáu de Luxemburgu).
* [[Ficheru:GRE Order of Honour Grand Cross BAR.png|50px]] Caballeru gran cruz de la Orde d'Honor (República Helénica).
* [[Ficheru:Order of the Star of Romania - Ribbon bar.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la [[Orde de la Estrella de Rumanía]] (Rumanía).
* [[Ficheru:BUL Order Stara planina ribbon.svg|50px]] Caballeru de primer clase de la Orde de la Stara Planina (República de Bulgaria, 2006).
* [[Ficheru:JPN Daikun'i kikkasho BAR.svg|50px]] Caballeru gran gordón de la Suprema [[Orde del Crisantemu]] (Imperiu de Xapón).
* [[Ficheru:BRA Ordem de Rio Branco Gra-Cruz BAR.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la Orde de Rio Branco (República Federativa de Brasil).
* [[Ficheru:Cordone di gran Croce OMRI BAR.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la [[Orde al Méritu de la República Italiana]] (República Italiana, 19/10/1993).&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=11156 Sitiu web del Quirinal]&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Order of Chula Chom Klao - 1st Class (Thailand) ribbon.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la Ilustrísima Orde de Chula Chom Klao (Reinu de Tailandia).
* [[Ficheru:Order of Ojaswi Rajanya (Nepal) - ribbon.svg|50px]] Miembru de la Orde de Ojaswi Rajanya (Reinu de Nepal, 17/10/1989).
* [[Ficheru:Order of the Netherlands Lion ribbon - Knight Grand Cross.svg|50px]] Caballeru gran cruz de la [[Orde del Lleón Neerlandés]] (Reinu de los Países Baxos, 17/03/2015).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.gettyimages.ca/detail/news-photo/crown-princess-mary-of-denmark-and-crown-prince-frederik-of-news-photo/466638844 |títulu=Getty Images |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304192043/http://www.gettyimages.ca/detail/news-photo/crown-princess-mary-of-denmark-and-crown-prince-frederik-of-news-photo/466638844 |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:SWE_King_Carl_XVI_Gustaf_Jubilee_Medal_III.png|50px]] Medaya Conmemorativa del 70° Aniversariu del rei Carlos XVI Gustavo (Reinu de Suecia, 30/04/2016).

== Antecesores ==
&lt;center&gt;{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Federicu, príncipe herederu de Dinamarca'''
|2= 2. [[Enrique de Laborde de Monpezat|Enrique de Laborde, conde de Monpezat]]
|3= 3. [[Margarita II de Dinamarca|Reina Margarita II de Dinamarca]]
|4= 4. Andrés de Laborde, conde de Monpezat
|5= 5. Renata Yvonne Doursenot
|6= 6. [[Federicu IX de Dinamarca|Rey Federicu IX de Dinamarca]]
|7= 7. [[Ingrid de Suecia|Princesa Ingrid de Suecia]]
|8= 8. Enrique de Laborde, conde de Monpezat
|9= 9. Enriqueta Hallberg
|10= 10. Mauricio Doursenot
|11= 11. Margarita Gay |12=
12. [[Cristián X de Dinamarca|Rei Cristián X de Dinamarca]]
|13= 13. [[Alexandrina de Mecklemburgu-Schwerin|Duquesa Alexandrina de Mecklemburgu-Schwerin]]
|14= 14. [[Gustavo VI Adolfo de Suecia|Rei Gustavo VI Adolfo de Suecia]]
|15= 15. [[Margarita de Connaught|Princesa Margarita Victoria de Connaught]]
|16= 16. Arístides de Laborde, conde de Monpezat
|17= 17. Xuana Emilia Cantu |18=
18. Eugenio Hallberg
|19= 19. Clara Vernhes
|20= 20. Xuan Alfredu Doursenot
|21= 21. María Lluisa Barrière
|22= 22. Leonardo Gay |23=
23. Margarita Laforest
|24= 24. [[Federicu VIII de Dinamarca|Rey Federicu VIII de Dinamarca]]
|25= 25. [[Lluisa de Suecia|Princesa Lluisa Josefina de Suecia]]
|26= 26. [[Federicu Franciscu III de Mecklemburgu-Schwerin|Gran Duque Federicu Franciscu III de Mecklemburgu-Schwerin]]
|27= 27. [[Anastasia Mijáilovna Románova|Gran Duquesa Anastasia Mijáilovna de Rusia]]
|28= 28. [[Gustavo V de Suecia|Rei Gustavo V de Suecia]]
|29= 29. [[Victoria de Baden|Princesa Victoria de Baden]]
|30= 30. [[Arturo de Saxonia-Coburgu-Gotha|Príncipe Arturo de Saxonia-Coburgu-Gotha]]
|31= 31. [[Lluisa Margarita de Prusia|Princesa Lluisa Margarita de Prusia]]
}}&lt;/center&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
{{commons|Frederik, Crown Prince of Denmark}}
* [http://www.kongehuset.dk Páxina oficial de la Casa Real de Dinamarca]
* [https://web.archive.org/web/20070306161920/http://www.kronprinsparret.dk/ Páxina oficial del príncipe Federicu y la princesa Maria Sabela de Dinamarca]

{{Tradubot|Federicu de Dinamarca}}

{{NF|1968|}}

[[Categoría:Casa de Glücksburg]]
[[Categoría:Familia Real Danesa]]
[[Categoría:Nobles de Dinamarca]]
[[Categoría:Príncipes y princeses de Dinamarca]]
[[Categoría:Príncipes herederos]]
[[Categoría:Miembros del Comité Olímpicu Internacional]]
[[Categoría:Persones de Copenḥague]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>bq4wfrq3zqvaqshcok89jvhivz9v1l3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francu suizu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127973</id>
    <revision>
      <id>4493181</id>
      <parentid>4468868</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20473" sha1="54uu386qx0kco1mk5thc1w2hidnl5ma" xml:space="preserve">{{Moneda}}

El '''francu''' (n'[[Idioma alemán|alemán]]: ''Franken'', [[Idioma francés|francés]] y [[romanche]]: ''franc'', ya [[Idioma italianu|italianu]]: ''franco'') ye la moneda oficial de [[Suiza]] y [[Liechtenstein]]. Tamién ye de cursu llegal nos enclaves italianu y alemán de [[Campione d'Italia]] y [[Büsingen|Büsingen am Hochrhein]], onde circula xunto al [[euru]]. El [[Bancu Nacional Suizu]] ye l'encargáu d'emitir los billetes, y la ''Swissmint'' federal acuña les monedes.

El francu suizu ye la única moneda denomada en francos que queda n'Europa. Estremar en 100 céntimos (n'alemán: ''Rappen'', en francés: ''centime'', n'italianu: ''centesimo'', y en romanche: ''rap''). El so códigu [[ISO 4217]], utilizáu pola mayoría de los bancos ya instituciones financieres, ye '''CHF''', anque l'abreviatura ''Fr.'' tamién s'emplega de manera menos oficial.

== Historia ==

Antes de 1798, cerca de 75 entidaes acuñaben moneda en Suiza, ente les que s'incluyíen 25 cantones y semicantones, 16 ciudaes, abadíes... lo que dio como resultáu cuasi 860 tipos distintos de monedes en circulación, con distintos valores, denominaciones y sistemes monetarios. Ente estes monedes atopaben los [[táleros]] de [[Berna]], [[Zúrich]], [[Basilea]], [[Xinebra (ciudá)|Xinebra]], el [[florín]] de [[Friburgo (Suiza)|Friburgu]], etc.

=== Franco de la República Helvética, 1798-1803 ===

En 1798, la República Helvética introdució un nuevu sistema monetariu basáu nel tálero de Berna, estremáu en 10 ''batzen'' o 100 ''rappen''. El francu suizu equivalía a 6 gramos y trés cuartos de plata puro, o 1½ [[francu francés]]. Esti francu emitir hasta'l final de la República Helvética en 1803, pero sirvió como modelu pa les monedes de munchos cantones de la reformada Confederación Suiza. 

Dalgunes d'estes monedes fueron el francu d'[[Argovia]], [[Appenzell]], Basilea, Berna, Xinebra, Zurich, [[Lucerna (ciudá)|Lucerna]], Friburgu, [[Glaris]], [[Cantón del Tesinu|Tesinu]] y un llargu etcétera.

=== Franco de la Confederación Helvética, 1850- ===

Anque alredor de 22 cantones y semicantones emitieron moneda propia ente 1803 y 1850, menos del 15% del dineru en circulación en Suiza en 1850 producir de manera local, siendo'l restu moneda estranxera, principalmente del dineru que traíen de vuelta los [[mercenariu|mercenarios]]. Amás, dellos bancos privaos empezaron a emitir los primeros billetes, polo qu'a la fin hubo cerca de 8000 monedes y billetes distintos circulando al empar, faciendo del sistema monetariu daqué complexu.

Pa solucionar el problema, la nueva Constitución Federal suiza de 1848 especificaba que'l Gobiernu Federal sería la única entidá autorizada pa emitir dineru en Suiza. Dos años más tarde siguió-y la primer llei federal monetaria, aprobada pola Asamblea Federal el 7 de mayu de 1850, qu'introducía'l francu como unidá monetaria de Suiza. El francu introducióse al par col francu francés. Sustituyó a les distintes monedes de los cantones suizos, munchos de los cualos tuvieron utilizando'l francu (estremáu en 10 ''batzen'' o 100 ''rappen'') y qu'equivalía a 1½ francu francés.

En 1865, [[Francia]], [[Bélxica]], [[Italia]] y Suiza crearon la [[Unión Monetaria Llatina]], na qu'alcordaron afitar les sos monedes nacionales a una base de 4,50 gramos de plata o 0,290322 gramos d'oru. Anque mientres la década de 1920 la unión empezó a esmorecese y remató los sos alcuerdos de manera oficial en 1927, el francu suizu siguió calteniendo la mesma tasa de cambéu hasta 1936, cuando sufrió la so única devaluación el 27 de setiembre mientres la [[Gran Depresión]]. La moneda devaluóse un 30% tres les devaluaciones de la [[llibra esterlina]], el [[dólar d'Estaos Xuníos]] y el [[francu francés]]. En 1945, Suiza sumar a los [[Alcuerdos de Bretton Woods]] y afitó el francu al dólar con una tasa de cambéu de 4,30221 CHF por dólar. Esta tasa camudó a 4,375 CHF en 1949.

Ente mediaos de 2003 y 2006, la tasa de cambéu del francu col [[euru]] caltúvose estable alredor de 1,55 CHF por euru, polo que'l francu suizu cayó y xubió xunto al euru frente al dólar y otres divises. En marzu de 2008 camudar por primer vegada a 1 dólar.

Históricamente, el francu suizu consideróse una moneda segura con una inflación virtual de cero y un requisitu llegal nel que puede ser sofitáu por menos del 40% de divises estranxeres. Sicasí, la so fixación al oru, que data dende los años 20, terminó'l 1 de mayu de 2000 dempués d'un referendu. En marzu de 2005, tres un programa de venta d'oru, el Bancu Nacional Suizu tenía 1.290 tonelaes d'oru en reserves, qu'equivalíen al 20% de los sos recursos.

En setiembre de 2011, ante la fuerte demanda del francu como valor abellugo por cuenta de la crisis del sistema financieru, el bancu central suizu decide acutar el tipu de cambéu del francu frente al euru, imponiendo una tasa de cambéu mínima de 1,20 francos per euru. La razón argumentada ye'l riesgu que suponía pa la economía suiza una escesiva sobrevaloración de la so moneda.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Suiza actúa pa devaluar el francu y frenar el so papel de moneda abellugo |url=https://elpais.com/diario/2011/09/07/economia/1315346401_850215.html |obra= El País|fecha= 7 de setiembre de 2011 |fechaaccesu=8 de mayu de 2012 }}&lt;/ref&gt; Dende la fecha de la introducción de dichu llende na tasa de cambéu, este permaneció alredor de dichu valor con llixeres variaciones.

El 15 de xineru de 2015, el Bancu Nacional de Suiza abandonó la tasa de cambéu mínima de 1,20 francos per euru, cortando los tipos d'interés de los depósitos bancarios hasta'l -0,75% dende'l -0,25%.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Suiza llibera la so divisa pa tornar la desemeyada política monetaria global |url=http://economia.elpais.com/economia/2015/01/15/actualidad/1421325575_308767.html |obra= El País|fecha= 15 de xineru de 2015 |fechaaccesu=2 de marzu de 2015 }}&lt;/ref&gt; El francu xubió hasta 0,8052 por euru (o más de 30%) antes de baxar hasta 1,059 francos per euru'l mesmu día.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Francu suizu xube n'abandonando'l bancu central suizu venceyu col euru |url=http://www.eleconomista.es/empresas-finanzas/noticias/6393144/01/15/Francu-suizu-xube-n'abandonando-el bancu central-suizu-venceyo-con-l'euru.html |obra= elEconomista.es|fecha= 15 de xineru de 2015 |fechaaccesu=2 de marzu de 2015 }}&lt;/ref&gt;

== Monedes ==

=== República Helvética ===

Ente 1798 y 1803 acuñáronse monedes de vellón en denominaciones de 1 rappen, ½ batzen y 1 batzen. Tamién s'emitieron monedes de plata de 5, 10, 20 y 40 batzen. Esta última moneda tamién podía atopase denomada como de 4 francos. En 1800 acuñáronse monedes d'oru de 16 y 32 francos.

=== Confederación Helvética ===

En 1850, introduciéronse monedes en denominaciones de 1, 2, 5, 10, 20 céntimos, ½, 1, 2 y 5 francos, siendo les de 1 y 2 céntimos de bronce, les de 5, 10 y 20 céntimos de vellón, y el restu en plata de 900 milésimes. Ente 1860 y 1863 la cantidá de plata amenorgar a 800 milésimes, primero que s'adoptara l'estándar francés en 1875 de 835 milésimes sacante nes monedes de 5 francos. En 1879, el vellón foi sustituyíu pol cuproníquel nes monedes de 5 y 10 céntimos, y pol níquel nes de 20 céntimos.

Les dos guerres mundiales tuvieron un escasu efeutu nel sistema monetariu suizu, emitiéndose de manera temporal monedes en latón y cinc. En 1931, el tamañu de les monedes de 5 francos amenorgar de los 25 gramos a los 15, y el conteníu en plata tamién s'amenorgó a 835 milésimes. Al añu siguiente, el níquel sustituyó al cuproníquel nes monedes de 5 y 10 céntimos.

A finales de la década de 1960, por cuenta de la fixación col dólar d'Estaos Xuníos, los precios de los aranceles crecieron de manera significativa. El material utilizáu p'acuñar les monedes entepasaba en demasía del valor facial, y munches monedes taben emplegándose pa fundiles y vender el metal, lo que llevó al gobiernu a declarar estes práutiques illegales. 

Les monedes de 1 céntimu siguiéronse acuñando hasta 2006 en pequeñes cantidaes, yá que nun xugaben nengún papel importante na economía suiza dende'l postreru cuartu del sieglu XX. La xente que podía xustificar l'usu de les monedes de 1 céntimu por motivos monetarios podía llograles col so valor facial. Sicasí'l restu, como coleicionistes, tendríen que pagar 4 céntimos más por moneda pa cubrir los gastos de producción, qu'entepasaren el valor facial de la moneda dende faía enforma tiempu. A finales de la década de 1970 la moneda cayó en desusu. Sicasí, nun se retiró de la circulación hasta'l 1 de xineru de 2007. La moneda de 2 céntimos nun s'acuña dende 1974, y se desmonetizó el 1 de xineru de 1978.

La moneda de 5 céntimos sigue n'usu y sigue siendo de cursu llegal a pesar de que'l costu de producción de la mesma ye de 11 céntimos. Una de les principales razones del gobiernu pa nun desfacer d'esta moneda ye qu'inda s'usa a la de poner el preciu de bienes y servicios, como por casu los sellos de 85 céntimos. El serviciu de correos suizu ta estudiando la posibilidá d'amontar el preciu, o bien esaniciar esti tipu de serviciu de segunda clase.

Los diseños de les monedes cuasi nun variaron dende 1879. Ente los cambeos más notables atópense los nuevos diseños de monedes de 5 francos de 1888, 1922, 1924 y 1931. Dende 1948 utilízase un nuevu diseñu pa les monedes de bronce. En 1983 modificóse'l númberu d'estrelles qu'apaecen nes monedes, que pasaron de 22 a 23.

Les monedes de 10 céntimos acuñaes dende 1879 hasta'l día de güei (quitando los periodos entendíos ente 1918-1919 y 1932-1939) tienen el mesmu diseñu, tamañu y composición, ya inda pueden atopase en circulación. Toles monedes suices tienen les lleendes inscrites en llatín.

Amás d'estes monedes xenerales pa la circulación, acuñáronse delles series conmemorativas, tantu bimetálicas, como n'oru o en plata. Anque estes monedes nun son de cursu llegal, pueden camudase pol so valor facial nes oficines de corréu o nes sedes del Bancu Nacional.

&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;text-align:center; border-bottom:2px solid gray;&quot; bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
! Imaxe
!Denominación
! Metal
! Cantar
! Diámetru&lt;br /&gt;(mm)
! Pesu&lt;br /&gt;(g)
! Grosez&lt;br /&gt;(mm)
! Anverso 
! Aviesu
|- style=&quot;text-align:center; border-bottom:2px solid gray;&quot; bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:Fünfrappen.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''5 Céntimos'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFCC00&quot; | Cu+Al+Ni
| align=&quot;left&quot; |Llisu |
align=&quot;left&quot; |17,15
| align=&quot;left&quot; |1,80
| align=&quot;left&quot; |1,25
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Helvetia]] - CONFŒDERATIO HELVETICA - añu d'acuñamientu&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;5 - Cañes de [[vitis|parra]]&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:Zehnrappen.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''10 Céntimos'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; | Cu+Ni
| align=&quot;left&quot; |Llisu |
align=&quot;left&quot; |19,15
| align=&quot;left&quot; |3,00
| align=&quot;left&quot; |1,45
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Helvetia]] - CONFŒDERATIO HELVETICA - añu d'acuñamientu&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;10 - Cañes de [[Quercus robur|carbayu]]&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:Zwanzigrappen.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''20 Céntimos'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; | Cu+Ni
| align=&quot;left&quot; |Llisu |
align=&quot;left&quot; |21,05
| align=&quot;left&quot; |4,00
| align=&quot;left&quot; |1,65
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Helvetia]] - CONFŒDERATIO HELVETICA - añu d'acuñamientu&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;20 - Cañes de [[vitis|parra]]&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:Fünfzigrappen.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''½ Franco'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; | Cu+Ni
| align=&quot;left&quot; |Estriáu |
align=&quot;left&quot; |18,20
| align=&quot;left&quot; |2,20
| align=&quot;left&quot; |1,25
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Helvetia]] - Estrelles&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;½ Fr. - Caña de [[Quercus robur|carbayu]] - añu d'acuñamientu&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:Einfranken.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''1 Franco'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; | Cu+Ni
| align=&quot;left&quot; |Estriáu |
align=&quot;left&quot; |23,20
| align=&quot;left&quot; |4,40
| align=&quot;left&quot; |1,55
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Helvetia]] - Estrelles&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;1 Fr. - Caña de [[Quercus robur|carbayu]] - añu d'acuñamientu&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:Zweifranken.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''2 Francos'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; | Cu+Ni
| align=&quot;left&quot; |Estriáu |
align=&quot;left&quot; |27,40
| align=&quot;left&quot; |8,80
| align=&quot;left&quot; |2,15
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Helvetia]] - Estrelles&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;2 Fr. - Caña de [[Quercus robur|carbayu]] - añu d'acuñamientu&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:Fünffranken.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''5 Francos'''
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; | Cu+Ni
| align=&quot;left&quot; |Llisu |
align=&quot;left&quot; |31,45
| align=&quot;left&quot; |13,20
| align=&quot;left&quot; |2,35
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Guillermo Tell]] - CONFŒDERATIO HELVETICA&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;5 FR - [[Escudu de Suiza]] - Cañes d'[[Leontopodium alpinum|edelweiss]]&lt;/small&gt;
|-
|}
&lt;/center&gt;
&lt;br /&gt;

== Billetes ==
En 1907 el [[Bancu Nacional Suizu]] fíxose cargu de la emisión de los billetes qu'hasta la fecha veníen imprimiendo los cantones y otros bancos privaos. Introdució los primeros billetes de 50, 100, 500 y 1.000 francos. En 1911 añadiéronse los de 20, siguíu de la denominación de 5 en 1913. Un añu más tarde, l'Ayalga Federal emitió papel moneda en denominaciones de 5, 10 y 20. Estos billetes imprimir en tres idiomes: alemán, francés ya italianu. El Bancu Estatal de Préstamos tamién emitió billetes de 25 francos esi mesmu añu. En 1952, el Bancu Nacional dexó d'emitir billetes de 5 francos ya introdució los de 10 en 1955. En 1996, introducióse'l billete de 200 francos, ente que cesaba la emisión del billete de 500.

El Bancu Nacional emitió ocho series de billetes, seis de les cualos hanse impresu pa usu xeneral ente'l públicu. La sesta serie, de 1976, diseñar Erns y Ursula Hiestand, y nella apaecen personaxes del mundu de la ciencia. Esta serie foi sustituyida y va perder tol so valor facial el 1 de mayu de 2020. Llegáu'l 2006 inda hai un gran númberu de billetes d'esta serie que nun se camudó, a pesar de nun tar en cursu llegal dende 2001.

La séptima serie imprimir en 1984 y caltiénse como una &quot;serie de reserva&quot;, preparada pa utilizala en casu de que les series actuales sían falsificaes. Cuando'l Bancu Nacional Suizu decidió desenvolver nueves midíes de seguridá y abandonar el conceutu de les series de reserva, les carauterístiques y detalles de los billetes de la séptima serie fueron revelaos y los billetes impresos destruyéronse.

La octava serie, circulando na actualidá, diseñar Jörg Zintzmeyer y ente les sos temes apaecen numberosos artistes. Amás, del nuevu diseñu, esta serie tien otres carauterístiques que les anteriores, como por casu la sustitución del billete de 500 francos per unu de 200. Los colores predominantes de los billetes son similares a los de la serie anterior, sacante nel de 20, que se camudó d'azul a colloráu pa evitar el tracamundiu col billete de 100; y el de 10 pasó de colloráu a mariellu. El tamañu de los billetes tamién camudó, pasando a tener toos el mesmu altor (74 mm), ente que l'anchor amontar en proporción al valor del billete (a mayor valor, más llargu ye). La nueva serie contién munches más midíes de seguridá, de les que la mayoría son visibles.

Tolos billetes tán escritos nos cuatro idiomes oficiales de Suiza. Nun llau van n'alemán y romanche, y pol otru en francés ya italianu.

&lt;br /&gt;
&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;text-align:center; border-bottom:2px solid gray;&quot; bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
! Imaxe del anverso
! Imaxe del aviesu
!Denominación 
! Color predominante
!Dimensiones
! Anverso
! Aviesu
|- 
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF10 8 front horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF10 8 back horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''10 Francos'''
| align=&quot;left&quot; |Mariellu |
align=&quot;left&quot; |126 x 74 mm
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;10 - Dix Francs - Dieci Franchi - [[Le Corbusier]] - BANQUE NATIONALE SUISSE - BANCA NAZIONALE SVIZZERA&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;10 - Zehn Franken - Diesch Francs - SCHWEIZERISCHE NATIONALBANK - BANCA NAZIUNALA SVIZRA&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF20 8 front horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF20 8 back horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''20 Francos'''
| align=&quot;left&quot; |Coloráu |
align=&quot;left&quot; |137 x 74 mm
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;20 - Zwanzig Franken - Ventg Francs - [[Arthur Honegger]] - SCHWEIZERISCHE NATIONALBANK - BANCA NAZIUNALA SVIZRA&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;20 - Ving Francs - Venti Franchi - BANQUE NATIONALE SUISSE - BANCA NAZIONALE SVIZZERA&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF50 8 front horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF50 8 back horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''50 Francos'''
| align=&quot;left&quot; |Verde |
align=&quot;left&quot; |148 x 74 mm
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;50 - Fünzig Franken - Tschuncanta Francs - [[Sophie Taeuber-Arp]] - SCHWEIZERISCHE NATIONALBANK - BANCA NAZIUNALA SVIZRA&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;50 - Cinquante Francs - Cinquanta Franchi - BANQUE NATIONALE SUISSE - BANCA NAZIONALE SVIZZERA&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF100 8 front horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF100 8 back horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''100 Francos'''
| align=&quot;left&quot; |Azul
| align=&quot;left&quot; |159 x 74 mm
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;100 - Cent Francs - Cento Franchi - [[Alberto Giacometti]] - BANQUE NATIONALE SUISSE - BANCA NAZIONALE SVIZZERA&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;100 - Hundert Franken - Tschient Francs - SCHWEIZERISCHE NATIONALBANK - BANCA NAZIUNALA SVIZRA&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF200 8 front horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF200 8 back horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''200 Francos'''
| align=&quot;left&quot; |Marrón
| align=&quot;left&quot; |170 x 74 mm
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;200 - Deux Cents Francs - Duecento Franchi - [[Charles Ferdinand Ramuz]] - BANQUE NATIONALE SUISSE - BANCA NAZIONALE SVIZZERA&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;200 - Zweihundert Franken - Duatschient Francs - SCHWEIZERISCHE NATIONALBANK - BANCA NAZIUNALA SVIZRA&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF1000 8 front horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |[[Ficheru:CHF1000 8 back horizontal.jpg|100px]]
| align=&quot;left&quot; |'''1.000 Francos'''
| align=&quot;left&quot; |Violeta |
align=&quot;left&quot; |181 x 74 mm
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;1000 - Tausend Franken - Milli Francs - [[Jacob Burckhardt]] - SCHWEIZERISCHE NATIONALBANK - BANCA NAZIUNALA SVIZRA&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;1000 - Mille Francs - Mille Franchi - BANQUE NATIONALE SUISSE - BANCA NAZIONALE SVIZZERA&lt;/small&gt;
|-
|}
&lt;/center&gt;
&lt;br /&gt;

Cuando los billetes de la quinta serie perdieron el so valor n'abril de 2000, el númberu de billetes ensin camudar representaba un valor de cerca de 244,3 millones de CHF. Acordies cola llei suiza, toa esta cantidá de dineru foi a parar al fondu suizu d'emerxencia pa les perda ensin asegurar en casu de desastres naturales.

En febreru de 2005 anuncióse un concursu pal diseñu d'una novena serie, entamada pa emitise en 2010 y sol lema de &quot;Una Suiza abierta al mundu&quot;. La resultancia anunciar en payares de 2005, pero los diseños escoyíos fueron bien criticaos pola población.
{{Enllaces a tases de cambéu|CHF}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
*[[SARON]]

== Enllaces esternos ==
{{commons|Swiss franc}}
* [http://www.snb.ch/en/iabout/cash/history/id/cash_history_serie8 Fotogalería de los billetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725214357/https://www.snb.ch/en/iabout/cash/history/id/cash_history_serie8 |date=2018-07-25 }} {{en}} {{de}} {{fr}}
* [http://es.finance.yahoo.com/q/bc?s=EURCHF=X&amp;t=2y&amp;l=off&amp;z=l&amp;q=l&amp;c= Cotización respeuto al euru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317105705/https://es.finance.yahoo.com/q/bc?s=EURCHF=X&amp;t=2y&amp;l=off&amp;z=l&amp;q=l&amp;c= |date=2016-03-17 }} {{es}}
* [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Schweiz-B-En.htm Francu suizu - billetes] {{en}} {{de}} {{fr}}
{{traducíu ref|en|Swiss franc}}


{{Tradubot|Franco suizo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Monedes de Suiza]]
[[Categoría:Monedes de Liechtenstein]]
[[Categoría:Monedes d'Europa]]
[[Categoría:Monedes circulantes d'Europa]]
[[Categoría:Francos (monedes)]]
[[Categoría:Monedes d'Italia]]</text>
      <sha1>54uu386qx0kco1mk5thc1w2hidnl5ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Índiz bursátil Dow Jones</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128026</id>
    <revision>
      <id>4493219</id>
      <parentid>4235545</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4038" sha1="9rr5t6u3g9vx12zvz0qbikqun49d6pm" xml:space="preserve">El '''índiz bursátil Dow Jones''' {{IPA|/daʊ ˈdʒoʊnz/}} ye cualesquier de los 130.000 índices bursátiles&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.djindexes.com/aboutus/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160430163946/https://www.djindexes.com/aboutus/ |fechaarchivu=2016-04-30 }}&lt;/ref&gt; ellaboraos pola empresa Dow Jones Indexes, LLC, orixinalmente propiedá de la empresa [[Dow Jones &amp; Company]]. Pola so importancia dacuando denominar '''índiz bursátil Dow Jones''' al más importante d'ellos, que'l so nome real ye '''Permediu Industrial Dow Jones''' (DJIA); pero ye una forma incorreuta d'espresalo, una y bones Dow Jones xenera una diversidá d'índices. Los índices Dow Jones fueron creaos por dos periodistes norteamericanos, Charles Dow y Edward Jones, que fundaron en 1882 la empresa Dow Jones &amp; Company.

Ente los distintos índices bursátiles del Dow Jones atopen cuatro principales:
* El '''[[Permediu Industrial Dow Jones]]''' tamién conocíu como '''Dow Jones Industrial Average''' (DJIA) ye'l más importante de toos y reflexa el comportamientu del preciu de l'aición de les 30 compañíes industriales más importantes y representatives d'Estaos Xuníos.
* El '''[[Permediu d'Utilidaes Dow Jones]]''' conocíu como '''Dow Jones Utility Average''' (DJUA) onde se reflexen los títulos valores de los quince mayores corporaciones de mercaos como'l gas o la enerxía llétrica.
* El '''[[Permediu de Tresportes Dow Jones]]''' conocíu como '''Dow Jones Transportation Average''' (DJTA), qu'inclúi los venti mayores empreses de tresporte y distribución.
* El '''[[Permediu Compuestu Dow Jones]]''' conocíu como '''Dow Jones Composite Average''' (DJCA) ye l'índiz que mide'l desempeñu de les aiciones de 65 compañíes miembro de cualesquier d'estos trés índices principales anteriores. Les empreses que componen el Permediu Compuestu Dow Jones pueden variar dependiendo de ciertos criterios, pero la mayoría d'elles son de gran capitalización. 56 de los sos 65 componentes se transan na bolsa de valores de Nueva York ([[NYSE]]) y otros nueve son operaes nel [[NASDAQ]].

== Otros índices bursátiles Dow Jones ==
* Índice Titanes Globales Dow Jones
* Promedio Empreses Servicios Públicos Dow Jones
* Índiz Dow Jones de la crecedera empreses d'Estaos Xuníos de gran capitalización
* Índiz Dow Jones del valor d'empreses d'Estaos Xuníos de gran capitalización
* Índiz Dow Jones de la crecedera d'empreses d'Estaos Xuníos de pequeña capitalización
* Índiz Dow Jones del valor empreses d'Estaos Xuníos de pequeña capitalización
* Índiz Dow Jones Wilshire 5000 Total Market Index
* Índiz Dow Jones de sostenibilidad 
* Índice Dow Jones de Fondos de Cobertoria

== Historia ==
El so orixe remontar al sieglu XIX, na empresa [[Dow Jones &amp; Company]] co-fundada por [[Charles Henry Dow]], editor del periódicu [[The Wall Street Journal]], [[Edward David Jones]] y [[Charles Milford Bergstresser]], dambos periodistes d'Estaos Xuníos. L'índiz Industrial fundóse primeramente con 12 compañíes, ampliar a 20 en 1916 y finalmente a 30 en 1928, poro, ye l'índiz bursátil más antiguu del mundu. La única empresa que permanez nel índiz dende la so creación ye [[General Electric]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.djindexes.com/ Páxina oficial de la compañía Dow Jones Indexes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116040213/http://www.djindexes.com/ |date=2014-01-16 }}
* [http://www.ifcmarkets.com/es/ntx-indicators/dow-theory/ La base del Analís Téunicu] - Los principios de la teoría de Dow
* [http://www.expansion.com/diccionario-economico/dow-jones-industrial-average.html/ Dow Jones Industrial Average] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514064950/https://www.expansion.com/diccionario-economico/dow-jones-industrial-average.html |date=2022-05-14 }}
* [[Índiz bursátil]]


{{Control d'autoridaes}}{{Tradubot|Índice bursátil Dow Jones}}

[[Categoría:Índices bursátiles|Dow Jones]]</text>
      <sha1>9rr5t6u3g9vx12zvz0qbikqun49d6pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128292</id>
    <revision>
      <id>4493220</id>
      <parentid>4379879</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6971" sha1="m6al267src4dr25rd5w5lku13ttse04" xml:space="preserve">{{Organización}}

El '''Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos''' (n'inglés: '''''Department of State of the United States''''', DOS) ye'l departamentu executivu federal responsable de les [[rellaciones internacionales]], equivalente a los [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores|Ministerios d'Asuntos Esteriores]] y al Ministeriu del Interior d'otros países y forma parte del [[poder executivu]] d'[[Estaos Xuníos|esi país]]. El Departamentu d'Estáu crear en 1789 y foi'l primer departamentu executivu integráu orgánicamente.

A pesar del calter de [[República presidencial]], la Constitución asigna al [[Presidente de los Estaos Xuníos]] les competencies en materia d'[[política internacional|aición esterior]] xunto al [[Congresu de los Estaos Xuníos|Congresu]]. El Departamentu d'Estáu dirixir un [[Secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos|Secretariu d'Estáu]] (equivalente a [[Ministru]]), propuestu pol Presidente y al que'l Congresu tien d'otorgar el so placet. Dende marzu de 2018, esperando a la so ratificación pol Senáu, confirmaría al nomáu [[Mike Pompeo]] como'l secretariu d'Estáu del país tres la destitución del so predecesor [[Rex Tillerson]].&lt;ref&gt;{{Cita noticia|títulu=Qué camuda p'América Llatina cola eleición de Mike Pompeo como nuevu secretariu d'Estáu d'Estaos Xuníos|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-43394872|fechaaccesu=16 de marzu de 2018|periódicu=BBC Mundu|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

== Programa Fellow Franklin ==
El programa Fellow Franklin establecer en 2006 ye cera de los executivos de nivel mediu nel sector priváu y les organizaciones ensin fines d'arriquecimientu p'asesorar al Departamentu y pa trabayar en proyeutos.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1=[http://www.lmdulye.com/oldp/october07/print/AlumniCorner1.pdf Operation Development Leadership Project, Alumni Corner, September 2007] |2=http://www.lmdulye.com/oldp/october07/print/AlumniCorner1.pdf |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;Los becarios tamién pueden trabayar con otres entidaes gubernamentales, incluyendo'l Congresu, la Casa Blanca y los organismos na parte executiva, incluyendo'l Departamentu de Defensa, el Departamentu de Comerciu y el Departamentu de Seguridá Nacional. El programa llámase asina n'honor de Benjamin Franklin, y xunto colos de Thomas Jefferson Science Fellows, pretende averar a los profesionales a metá de carrera p'arriquecer y ampliar les capacidaes del Departamentu.

== Competencies ==
Correspuende al Departamentu d'Estáu les competencies gubernamentales ya institucionales siguientes:

* Asesorar al Presidente de los Estaos Xuníos en [[política internacional]].
* La direición de la representación d'Estaos Xuníos nel esterior, ante otru países y ante los [[organismu internacional|organismos internacionales]], salvu naquelles cuestiones nes que quede espresamente acutada la representación a otru Departamentu.
* Plantegar, proponer y llevar a términos los [[tratáu|trataos]] internacionales del [[Estáu]] con terceros.
* Representar al Gobiernu Federal ante cualquier eventu internacional.
* Tola representación diplomática de la República.
* Protexer a los ciudadanos, empreses ya instituciones d'Estaos Xuníos nel esterior.

== Otros ==
En 2009, el Departamentu d'Estáu foi'l cuartu llugar de trabayu más deseyáu ente los estudiantes universitarios, según BusinessWeek. El Departamentu punxo en marcha un blogue en 2007, conocíu como Dipnote, y caltién una cuenta de Twitter col mesmu nome.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.businessweek.com/interactive_reports/most_desirable_employers.html|títulu=The Most Desirable Employers|fechaaccesu=24 de xineru de 2011|editorial=[[BusinessWeek]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110130171503/http://www.businessweek.com/interactive_reports/most_desirable_employers.html|fechaarchivu=30 de xineru de 2011}}&lt;/ref&gt; La so wiki interna llámase [[State Department Sounding Board|Diplopedia]]&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://blogs.abcnews.com/politicalradar/2009/02/hillary-clint-1.html|títulu=Hillary Clinton Launches Y-Suggestion Box..’The Secretary is Listening’|fechaaccesu=16 de xunu de 2012|fecha=10 de febreru de 2009|editorial=[[ABC News|Blogues.abcnews.com]]}}&lt;/ref&gt;
El blogue internu de suxerencies pa emplegaos conozse como &quot;la caxa de resonancia&quot; y el so software internu de redes profesionales, &quot;Corredor&quot;, cuanta con muncho ésitu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://fcw.com/articles/2011/04/22/state-dept--preparing-to-launch-corridor-social-network-for-employees-only.aspx|títulu=State Department to launch &quot;Corridor&quot; internal social network - Federal Computer Week|fechaaccesu=16 de xunu de 2012|apellíu=Lipowicz|nome=Alice|fecha=22 d'abril de 2011|editorial=Fcw.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120927232621/http://fcw.com/articles/2011/04/22/state-dept--preparing-to-launch-corridor-social-network-for-employees-only.aspx|fechaarchivu=2012-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.businessofgovernment.org/blogue/business-government/peering-down-corridor-new-social-networks-features-and-their-uses|títulu=Peering down the Corridor: The New Social Network's Features and Their Uses &amp;#124; IBM Center for the Business of Government|fechaaccesu=16 de xunu de 2012|fecha=5 de mayu de 2011|editorial=Businessofgovernment.org}}&lt;/ref&gt; Ye Departamentu tamién adoptó collaboraciones abiertes col Gobiernu cola creación del [[Serviciu Esterior Virtual pa estudiantes]].

En 2009, punxo en marcha'l programa &quot;diplomacia del sieglu 21&quot;, que la so descripción oficial ye: &quot;El complementu de les ferramientes tradicionales de política esterior con innovaciones recién qu'aprovechen dafechu les redes, les teunoloxíes y los enclinos demográficos del nuesu mundu interconectáu&quot;. En payares de 2010, revelóse que WikiLeaks llogró más d'un cuartu de millón de cables diplomáticos ente'l Departamentu d'Estáu y embaxaes d'Estaos Xuníos en tol mundu, que fueron adulces publicaos darréu. La entós secretaria d'Estáu Hillary Clinton condergó la filtración como perxudicial pa la diplomacia internacional.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.state.gov/statecraft/overview/index.htm|títulu=21st Century Statecraft|fechaaccesu=1 d'abril de 2012|editorial=The Office of Electronic Information, Bureau of Public Affairs}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Serviciu de Seguridá Diplomática (Estaos Xuníos)|Serviciu de Seguridá Diplomática (EE.&amp;nbsp;UU.) - DSS]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|United States Department of State}}
* [http://www.state.gov/ Sitiu oficial] (n'inglés)
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=IIP Dixital |2=http://iipdigital.usembassy.gov/spanish/ |date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot }} (n'español y otros idiomes)


{{Tradubot|Departamento de Estado de los Estaos Xuníos}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Secretaríes d'Estáu d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>m6al267src4dr25rd5w5lku13ttse04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George F. Kennan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128322</id>
    <revision>
      <id>4493317</id>
      <parentid>4484779</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71647" sha1="gvwgeinq2tie2pylaj7uwh8c19qpqy2" xml:space="preserve">{{persona}}
'''George Frost Kennan''' {{nym}} foi un [[diplomáticu]], [[Ciencia política|politólogu]] ya [[Historia|historiador]] d'[[Estaos Xuníos]]. Meyor conocíu pol so defensa de la política de contención de la espansión soviética mientres el periodu de la [[Guerra Fría]], que más tarde revirtió él mesmu. Pronunció numberoses conferencies y escribió artículos académicos sobre les rellaciones ente la [[Xunión Soviética|URSS]] y [[Estaos Xuníos]]. Foi inclusive unu de los del grupu de los vieyos de la política esterior conocíu como &quot;Los homes sabios&quot;. 

A finales de la década de 1940, les sos publicaciones inspiraron la [[Doctrina Truman]] y la [[Política esterior de los Estaos Xuníos|política esterior d'Estaos Xuníos]] de la ''contención'' de la Xunión Soviética. El so llamáu [[Telegrama llargu|Telegrama Llargu]]&lt;ref name=&quot;long&quot;&gt;{{cita web |apellíu=Keene |nome=George |títulu=Photocopy of Long Telegram -- Truman Library |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/coldwar/documents/pdf/6-6.pdf |fechaaccesu=27 de xunu de 2011 |work=Telegram, George Kennan to George Marshall February 22, 1946. Harry S. Truman Administration File, Elsey Papers |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141212060658/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/coldwar/documents/pdf/6-6.pdf |fechaarchivu=2014-12-12 }}&lt;/ref&gt; qu'unvió dende Moscú mientres 1946 y el subsecuente artículu de 1947 &quot;[[Les fontes del comportamientu soviéticu]]&quot; sosteníen que'l réxime soviéticu yera expansionista por naturaleza y que la so influencia tenía de ser &quot;contenida&quot; n'árees d'importancia estratéxica pa los Estaos Xuníos. Estos testos sirvieron de xustificación pa la nueva política anti-soviética de l'alministración de [[Harry S. Truman]]. Kennan desempeñó un papel fundamental nel desenvolvimientu de los programes ya instituciones que definieron la [[Guerra Fría (1962–1979)|Guerra Fría]], especialmente'l [[Plan Marshall]].

Poco dempués de que la so doctrina de la contención convertir en política oficial de los Estaos Xuníos, Kennan empezó a criticar les mesmes polítiques qu'aparentemente ayudara a llanzar. Darréu, primero que concluyera l'añu de 1948, Kennan taba convencíu de que podíen empecipiase negociaciones col gobiernu de la Xunión Soviética. Les sos propuestes fueron refugaes pola alministración de [[Harry S. Truman|Truman]] polo que la influencia de Kennan empezó a menguar, sobremanera depués de la designación de [[Dean Acheson]] como Secretariu d'Estáu en 1949. A midida que la estratexa d'Estaos Xuníos pa la [[Guerra Fría (1962–1979)|Guerra Fría]] adquiría una forma más asertiva y militarista, Kennan llamentaba lo qu'él denominaba una abrogación de les sos evaluaciones previes.

En 1950, Kennan abandonó'l Departamentu d'Estáu, salvu por dos curtios comisiones como diplomáticu en Moscú y Yugoslavia, y convirtióse nun críticu ''realista'' de la política esterior norteamericana. Siguió analizando los asuntos internacionales como profesor del [[Institute for Advanced Study]] de 1956 hasta la so muerte a los 101 años.

Foi un miembru del Conseyu fundador del Rothermere American Institute na [[Universidá d'Oxford]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Founding Council {{!}} The Rothermere American Institute|url=http://www.rai.ox.ac.uk/about/history/foundingcouncil |publicación=Rothermere American Institute |fechaaccesu=22 de payares de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121117021312/http://www.rai.ox.ac.uk/about/history/foundingcouncil |fechaarchivu=17 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==

=== Primeros años y carrera ===
Kennan nació en Milwaukee, Wisconsin fíu de Kossuth Kent Kennan, un abogáu especializáu en derechu fiscal, descendiente de colonos escoceses-irlandeses de Connecticut y Massachusetts del sieglu XVIII, que'l so nome provién del patriota húngaru [[Lajos Kossuth]] (1802–94),&lt;ref name=&quot;nytimes.com2&quot;&gt;http://www.nytimes.com/2005/03/18/politics/18kennan.html?pagewanted=3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=7kdITKezFMkC&amp;pg=PA148&amp;lpg=PA148&amp;dq=hungarian+patriot+kennan&amp;source=bl&amp;ots=qnHKUKHxbr&amp;sig=2w06S4g-wIHuTUhAYpH7ZZb8mgA&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=nE6RVdDZKMLysAX497WYBw&amp;ved=0CDIQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=hungarian%20patriot%20kennan&amp;f=false books.google.com]&lt;/ref&gt; y Florence James Kennan. La señora Kennan morrió dos meses dempués por cuenta d'una [[peritonitis]] por una rotura nel apéndiz, anque Kennan por enforma tiempu creyó qu'ella morrió tres dalu a lluz.&lt;ref name=&quot;Gaddis19902&quot;&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p = 199}}.&lt;/ref&gt; De mozu siempres llamento nun tener una madre pos nunca foi bien cercanu al so padre o madrasca; sicasí, tenía muncha cercanía coles sos hermanes mayores.

A los ocho años dir a Alemaña a quedase cola so madrasca p'aprender alemán.&lt;ref name=&quot;nytimes.com2&quot; /&gt; Asistió a l'Academia Militar St. John's en [[Delafield (Wisconsin)|Delafield]], Wisconsin ya ingresó a la [[Universidá de Princeton]] na segunda metá de 1921.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Isaacson|Thomas|1986|p = 73}}.&lt;/ref&gt; Al nun acoplase a l'atmósfera de elite de la [[Ivy League]], l'introvertíu y penosu Kennan atopó los sos años de llicenciatura difíciles y solitarios.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Lukacs|2007|p = 17}}.&lt;/ref&gt; En recibiendo'l so títulu universitariu en 1925, Kennan consideró aplicar a la escuela de derechu, pero como yera bien cara optó por aplicar al acabante formar Serviciu Esterior d'Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;Miscamble222&quot;&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|p = 22}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT2&quot;&gt;{{Harvnb|Weiner|Crossette|2005}}.&lt;/ref&gt; Aprobó l'exame d'almisión dempués de siete meses d'estudiar na Escuela del Serviciu Esterior. En [[Washington D. C.|Washington]] llogró'l so primer trabayu como Vice Cónsul en [[Xinebra]], Suiza. Pasó un añu por que fuera tresferíu a [[Hamburgu]], Alemaña. En 1928 Kennan consideró arrenunciar al serviciu esterior p'asistir a la universidá, pero foi escoyíu por un programa de capacitación [[Llingüística|llingüista]], que dio-y trés años d'estudiu de posgráu ensin tener qu'arrenunciar al serviciu esterior.&lt;ref name=&quot;Miscamble222&quot; /&gt;

En 1929 Kennan empezó los sos estudios n'historia, política, cultura y el [[idioma rusu]] en University of Berlin's Oriental Institute. Con ello pudo siguir los pasos del sobrín más nuevu del so güelu, George Kennan (1845-1924), un gran espertu na Rusia Imperial y autor de ''Nueva Siberia y l'exiliu sistema,'' una obra que rellata'l sistema penitenciariu de la [[Imperiu rusu|Rusia zarista]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|pp=22–23}}.&lt;/ref&gt; Mientres la so carrera diplomática, Kennan llegó a apoderar otros idiomes incluyendo l'alemán, francés, polacu, checu, portugués y el noruegu.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{Harvnb|Weiner|Crossette|2005}}.&lt;/ref&gt;

En 1931 Kennan foi asignáu a la llegación en [[Riga]], Letonia onde, como tercer secretariu, trabayó nos asuntos económicos soviéticos. Con esti trabayu Kennan &quot;creció pa maurecer el so interés nos asuntos rusos&quot;.&lt;ref name=&quot;Miscamble23&quot;&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|p=23}}.&lt;/ref&gt; Cuando Estaos Xuníos empezó la so diplomacia formal col gobiernu soviéticu en 1933 dempués de les eleiciones del presidente [[Franklin D. Roosevelt]], Kennan acompañó al embaxador William C. Bullitt a Moscú. A mediaos de la década de 1930 Kennan foi unu de los espertos con formación profesional rusa del personal de la embaxada en Moscú, xunto a Charles Y. Bohlen y Loy W. Henderson. Estos oficiales fueren influyíos pol direutor de llargu plazu del Departamentu d'Estáu de la división de los Asuntos Europeos del Este, Robert F. Kelley.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Bennett |nome=Edward Moore |títulu=Franklin D. Roosevelt and the. Search for Security: American–Soviet Relations, 1933–39|añu=1985 |publicación=Scholarly Resources |ubicación=Wilmington, Delaware |páxina=24|isbn=0-8420-2247-3}}&lt;/ref&gt; Ellos creyeron qu'había bien poques bases pa la cooperación cola Xunión Soviética, inclusive en contra y los sos adversarios potenciales.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|pp=117–143}}.&lt;/ref&gt; Mentanto, Kennan estudió Meanwhile, Kennan estudió la [[Gran Purga]] de Stalin, lo qu'afectaría la so opinión alrodiu de la dinámica interna del réxime soviéticu pol restu de la so vida.&lt;ref name=&quot;Miscamble23&quot;/&gt;

Kennan atópase en gran desalcuerdu con Joseph Y. Davies, el socesor de Bullitt como embaxador pa la [[Xunión Soviética]] y quien defendió la Gran Purga y otros aspeutos del réxime de Stalin. Kennan nun tuvo nenguna influencia sobre les decisiones de Davies, y ésti suxirió que Kennan sería treslladáu fora de Moscú por &quot;la so salú&quot;.&lt;ref name=&quot;Miscamble23&quot;/&gt; Kennan una vegada más contempló arrenunciar al serviciu esterior, pero en cuenta de ello aceptó la receición de Rusia nel Departamentu d'Estáu de Washington.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Paterson|1988|p=122}}.&lt;/ref&gt; Pa setiembre de 1938, Kennan fuera reasignado pa un trabayu na llegación en [[Praga]]. Dempués de la ocupación de la [[Checoslovaquia|República de Checoslovaquia]] pola [[Alemaña nazi|Alemaña Nazi]] a principios de la Segunda Guerra Mundial, Kennan foi asignáu a [[Berlín]]. Ellí, respondió por la política d'Estaos Xuníos de préstamu y arriendu, pero alvirtió en contra de xugar cualquier noción de respaldu d'Estaos Xuníos pa los soviéticos, a quien consideró como aliaos non aptos. Foi internáu n'Alemaña por seis meses dempués de qu'Estaos Xuníos-y declaró la guerra a Alemaña n'avientu de 1941.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Paterson|1988|p=123}}.&lt;/ref&gt;

En setiembre de 1942 Kennan foi asignáu como conseyeru en [[Lisboa]], Portugal, onde a remolera fixo un trabayu alministrando la intelixencia y bases operacionales. En xineru de 1944 foi unviáu a Londres, sirvió como conseyeru de la delegación americana pa la Comisión Asesora Europea, que trabayaba pa preparar una política aliada n'Europa. Foi ende onde Kennan desilusionóse más col Departamentu d'Estáu yá que creía que taba inorando les sos capacidaes como un especialista entrenáu. Sicasí, en cuestión de meses d'empezar el trabayu foi nomáu subxefe de la misión en Moscú a pidimientu de W. Averell Harriman, l'embaxador pa la URSS.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Paterson|1988|pp=123–124}}.&lt;/ref&gt;

=== Guerra Fría ===

==== La Telegrama Llargu ====
En Moscú, Kennan de nuevu sintió que les sos opiniones taben siendo inoraes por [[Harry S. Truman]] y los llexisladores en Washington. Kennan trató en repitíes vegaes de persuadir a los llexisladores p'abandonar los planes de cooperación col gobiernu soviéticu en favor de la [[esfera d'influencia]] de la política europea p'asina amenorgar el poder soviético. Kennan creía que la federación precisaba ser establecida n'Europa occidental pa compensar la influencia soviética na rexón y pa competir en contra de la fortaleza soviética n'Europa del este.&lt;ref name=&quot;Miscamble24&quot;&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|p=24}}.&lt;/ref&gt;

Kennan sirvió como xefe axuntu de la misión en Moscú hasta abril de 1946. Cuasi al términu d'esi periodu, el Departamentu de Tesorería solicitó al Departamentu d'Estáu qu'esplicara'l recién comportamientu soviéticu, según la so poca disposición pa responder por el [[Fondu Monetariu Internacional]] y el Bancu Mundial.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;/&gt; Kennan respondió'l 22 de febreru de 1946 al mandar un estensu telegrama de 5,500 pallabres (n'ocasiones citáu con más de 8,000 pallabres) dende Moscú al Secretariu de Estado James Byrnes plantegando una nueva estratexa pa les rellaciones diplomátiques cola Xunión Soviética.&lt;ref name=&quot;long&quot; /&gt; Nel &quot;fondu de la vista neurótica del Kremlin en redol a los asuntos internacionales ta tradicional ya instintivu sentíu d'inseguridá&quot;. Dempués de la Revolución rusa, esti sentíu d'inseguridá entemecer cola ideoloxía comunista y &quot;secretismu oriental y de combalechadura&quot;.&lt;ref name=&quot;LongTelegram&quot;&gt;{{citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=The Long Telegram |fecha=22 de febreru de 1946|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/documents/episode-1/kennan.htm |fechaaccesu=30 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;

La conducta soviética internacional dependía principalmente nes necesidaes internes del réxime d'[[Josif Stalin]]; d'alcuerdu a Kennan, Stalin precisaba un mundu contrariu pa poder llexitimar la so autoridá autocrática. Polo tanto Stalin usaba'l Marxismo-Leninismu como &quot;xustificación del mieu instintivo de la Xunión Soviética sobre'l mundu esterior, la dictadura ensin la cual nun sabíen como gobernar, les crueldaes que nun s'atrevíen a non infligir, pal sacrificiu que se sentíen obligaos a esixir.. Anguaño nun pueden prescindir d'ello, ye la fueya de la parra de la so respetabilidad moral ya intelectual.&lt;ref name=&quot;LongTelegram&quot; /&gt;

La solución yera fortalecer a les instituciones occidentales pa faeles vulnerables al retu soviéticu, mientres esperaben la maduración del réxime soviéticu.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kennan|1967|pp=292–295}}.&lt;/ref&gt;

La nueva política de contención de Kennan yera que la presión soviética tenía que &quot;ser contenida pola aplicación hábil y vixilante de la fuercia contrario a una serie de puntos xeográficos y políticos que camuden constantemente.&lt;ref name=&quot;Nash, Gary B 2008&quot;&gt;Nash, Gary B. &quot;Containment Defined.&quot; The American People. Creating a Nation and a Society. 6th ed. New York: Pearson Education, 2008. 825.&lt;/ref&gt;

Esta unviada traxo a Kennan a l'atención del Secretariu de la Marina James Forrestal, un importante promotor de la política de confrontación en rellación a los soviéticos, l'ex aliáu d'Estaos Xuníos de guerra. Forrestal ayudó a traer de vuelta a Kennan a Washington, onde se sirvió como'l primer adxuntu d'Asuntos esteriores nel Colexu Nacional de Guerra y depués influyó fuertemente la so decisión de publicar l'artículu &quot;X&quot;.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|LaFeber|2002|p=69}}.&lt;/ref&gt;

La meta de la so política yera retirar toles fuercies d'Estaos Xuníos d'Europa. L'alcuerdu alcanzáu daría la tranquilidá abonda del Kremlin contra l'establecimientu de rexímenes d'Europa del este contrarios a la Xunión Soviética, templando'l grau de control sobre esa zona que los líderes soviéticos sentíen yera necesariu exercer.&lt;ref name=&quot;Grodzins, Morton 1962&quot;&gt;Grodzins, Morton, and Eugene Rabinowitch. The Atomic Age; Scientists in National and World Affairs. Articles from the Bulletin of the Atomic Scientists 1945–1962. Vol. 43. New York: Basic, 1963. Ser. 9. 17-18.&lt;/ref&gt;

Mentanto, mientres marzu de 1947, Truman aprecióse ante'l Congresu pa solicitar fondos pa la Doctrina Truman y lluchar contra'l comunismu en Grecia. &quot;Yo creo que ten de ser parte de la política esterior de los Estaos Xuníos el sofitar a les persones llibres que se tán aguantando de los intentos de sometimientu por minoríes armaes o por presiones esternes&quot;.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu= |nome= |títulu=President Harry Truman's Address Before a Joint Session of Congress, March 12, 1947|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/trudoc.asp |fechaaccesu=29 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;

==== &quot;X&quot; ====
[[Image:George F. Kennan 1947.jpg|thumb|upright|alt=Head and shoulders portrait of a dignified man in his forties, wearing a suit and tie.|Kennan en 1947]]
{{Main|X Article}}
A diferencia del &quot;Telegrama Llargu&quot;, L'artículu de Kennan qu'apaeció en xunetu de 1947 edición de Foreign Affairs col pseudónimu &quot;X&quot;, tituláu [[s:The Sources of Soviet Conduct|The Sources of Soviet Conduct]]&quot; o &quot; Les fontes del comportamientu soviéticu&quot;, nun empezar enfatizando la &quot;tradicional ya instintiva sensación d'inseguridá rusa&quot;;&lt;ref name=&quot;LongTelegram&quot;/&gt; en cuenta de ello afirmaba que la política Stalinista yera moldiada pola combinación d'una ideoloxía del [[Marxismo-leninismu|Marxismo-Leninismu]], qu'abogaba pola revolución pa ganar a les fuercies capitalistes nel mundu esterior y la determinación de Stalin d'usar la noción de &quot;cercu capitalista&quot; col fin de legitimizar el so regimentación de la sociedá soviética y asina consolidar el so poder políticu.&lt;ref&gt;{{Harvnb|&quot;X&quot;|1947|pp=566–582}}.&lt;/ref&gt; Kennan argumentaba que Stalin nun lo fadría (y amás nun podría) moderar la supuesta determinación soviética pa derrocar a los gobiernos occidentales. Asina que,

{{cita|&quot;l'elementu principal de cualquier política d'Estaos Xuníos escontra la Xunión Soviética ten de ser al llargu plazu, paciente pero firme y vixilante del enclín de la contención rusa espansiva&amp;nbsp;... la presión soviética contra les instituciones llibres del mundu occidental ye daqué que puede contenese pola aplicación hábil y vixilante de la fuercia contrario a una serie de cambeos continuos de puntos xeográficos y políticos, que correspuenden a los desplazamientos y maniobres de la política soviética, pero que nun pueden dexase seducir o refugar la so esistencia&quot;.|''George F. Kennan''&lt;ref&gt;{{Harvnb|&quot;X&quot;|1947|pp=575–576}}.&lt;/ref&gt;}}

La so nueva política de contención declaró que la presión soviética tenía que &quot;ser contenida pola aplicación hábil y vixilante de la fuercia contrario a una serie de puntos xeográficos y políticos que camuden constantemente&quot;.&lt;ref name=&quot;Nash, Gary B 2008&quot;/&gt; La meta de la so política yera retirar toles fuercies d'Estaos Xuníos d'Europa. L'alcuerdu alcanzáu daría la tranquilidá abonda del [[Kremlin]] contra l'establecimientu de rexímenes d'Europa del este contrarios a la Xunión Soviética, templando'l grau de control sobre esa zona que los líderes soviéticos sentíen yera necesariu exercer.&lt;ref name=&quot;Grodzins, Morton 1962&quot;/&gt;

Kenan amás alegó que los Estaos Xuníos tendría que llevar a cabu la so política de contención solo y si llograba faelo ensin subestimar la so propia economía y la so estabilidá política, la estructura del partíu soviéticu pasaría por un periodu de gran tensión lo que eventualmente resultaría en &quot;yá seya la rotura o la maduración gradual del poder soviéticu&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|&quot;X&quot;|1947|p=582}}.&lt;/ref&gt;

La publicación del artículu &quot;X&quot; de secute xeneró unu de los alderiques más intensos de la Guerra Fría. [[Walter Lippmann]], una comentarista líder nos asuntos internacionales, criticó fuertemente l'artículu &quot;X&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|LaFeber|2002|pp=70–71}}.&lt;/ref&gt; Lippmann sostuvo que la estratexa de Kennan de contención yera una &quot;estratéxica monstruosidá&quot; que podía &quot;ser implementada namái al reclutar, subvencionar y sofitar un conxuntu heteroxéneu de satélites, veceros, dependientes y marionetes&quot;.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Lippmann |nome=Walter|authorlink=Walter Lippmann |títulu=The Cold War: A Study in U.S. Foreign Policy|añu=1947 |publicación=[[Harper (publisher)|Harper]] |ubicación=New York|oclc=457028 |páxines=18, 21}}&lt;/ref&gt; De la mesma argumentó que la diplomacia debería de ser la base de les rellaciones colos soviéticos; él suxirió que los EE.XX. retiraren les sos fuercies d'Europa, reunificaran y desmilitarizaran Alemaña.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|1992|p=66}}.&lt;/ref&gt; Mentanto, foi reveláu de manera informal que &quot;X&quot; yera verdaderamente Kennan. Esta información paecía dar al artículu &quot;X&quot; l'estatus de documentu oficial espresando la nueva política d'alministración de Truman escontra Moscú.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Paterson|1988|p=131}}.&lt;/ref&gt;

Kennan nun tenía la intención de que l'artículu &quot;X&quot; fora una receta pa la política.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=112}}.&lt;/ref&gt; Por réstolu de la so vida, Kennan siguió repitiendo que'l so artículu nun implicaba un compromisu automáticu p'aguantar el &quot;[[expansionismo]]&quot; soviéticu onde quier qu'asocediera, con poca distinción d'intereses primarios y secundarios. L'artículu nun resalvó que Kennan favorecía l'usu de métodos políticos y económicos más que militares como'l principal axente de contención.&lt;ref&gt;For Kennan's critique of the &quot;X&quot; article and an account of the circumstances surrounding its publication, see ''Memoirs: 1925–1950,'' pp.&amp;nbsp;354–367.&lt;/ref&gt; &quot;Los mios pensamientos sobre la contención&quot; dixo Kennan nuna entrevista de CNN en 1996, &quot;fueron ensin dulda aburuyaos pola xente que la entendió y escorrió puramente como un conceutu militar, y creo qu'eso, muncho más qu'otra cosa, llevó a los 40 años del procesu innecesariu, desnortiáu y espresu en forma de terror de la Guerra Fría.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu= |nome= |títulu=An interview with George Kennan: Kennan on the Cold War|url=http://www.johndclare.net/cold_war7_Kennan_interview.htm |fecha=1 d'abril de 2009 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;

Entá más, l'alministración fixo pocos intentos d'esplicar la distinción ente la influencia soviética y el comunismu internacional pal públicu de los Estaos Xuníos. &quot;En parte, esta falla reflexó la creencia de munchos en Washington&quot;, escribió l'historiador John Lewis Gaddis, &quot;que solo'l prospeutu d'una amenaza global indiferenciada podría solmenar a los americanos de los sos enclinos aislacionistas que se caltuvieron latentes ente ellos&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p=200}}.&lt;/ref&gt;

Nuna entrevista de la televisión [[Public Broadcasting Service|PBS]] con David Gergen en 1996, Kennan repitió nuevamente qu'él non se refería a los soviéticos de primeres como una amenaza militar, destacando que &quot;ellos nun yeren como [[Adolf Hitler|Hitler]]&quot;. La opinión de Kennan foi esti tracamundiu:

{{cita|&quot;Tou amenorgar a una frase nel artículu &quot;X&quot; onde dixi qu'onde quiera estes persones, esto ye, el lideralgu soviéticu, enfréntanos a la hostilidá peligrosa en cualesquier parte del mundu, tenemos de faer tolo posible pa contenelo y nun dexar que s'espanden más allá. Tuvi d'esplicar que nun abarruntaba d'ellos de cualquier deséu de llanzar un ataque contra nós. Esto foi xusto dempués de la guerra, y yera absurdu suponer que diben dar la vuelta y atacar a los Estaos Xuníos. Nun pensé que tenía qu'esplicar eso, pero obviamente tuvi d'habelo fechu&quot;.|''George F. Kennan''&lt;ref&gt;{{citation |apellíu= |nome= |títulu=Online NewsHour: George Kennan|url=http://www.pbs.org/newshour/gergen/kennan.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406233250/http://www.pbs.org/newshour/gergen/kennan.html |date=2008-04-06 }} |publicación=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |fechaaccesu=30 de xunetu de 2009&lt;/ref&gt;}}

L'artículu &quot;X&quot; representó la fama repentina pa Kennan. Dempués de la Telegrama Llargu, recordó más tarde, &quot;La mio soledá oficial llegó de fechu al so fin ... fíxose la mio reputación. La mio voz agora ye llevada&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kennan|1967|p=295}}.&lt;/ref&gt;

==== Influencia so Marshall ====
Ente abril de 1947 y avientu de 1948, cuando [[George Marshall|George C. Marshall]] yera Secretariu d'Estáu, Kennan foi muncho más influyente qu'en nengún otru periodu de la so carrera. Marshall valoró'l so sentíu estratéxicu y fizo que creara y dirixera lo qu'agora se llama'l personal de Planificación de Polítiques, un grupu de reflexón interna del Departamentu d'Estáu.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|p=26}}.&lt;/ref&gt; Kennan convertir nel primer Direutor de Planificación de Polítiques.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hixson|1989|p=51}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|1992|p=39}}.&lt;/ref&gt; Marshall confió enforma nél pa preparar los encamientos de polítiques.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|1992|pp=43–74}}.&lt;/ref&gt; Kennan xugó un rol central na redaición del Plan Marshall.&lt;ref&gt;{{cita llibru |author=John Lukacs |títulu=George Kennan: A Study of Character|url=https://books.google.com/books?id=2YyydvKKBqUC&amp;pg=PA83|añu=2007 |publicación=Yale UP |páxina=83}}&lt;/ref&gt;

A pesar de que Kennan refería la Xunión Soviética como bien débil p'arriesgase a una guerra, él sicasí, considerar como un enemigu capaz d'espandise escontra [[Europa Occidental|Europa Occidenta]]l al traviés de la subversión, col sofitu popular a los partíos comunistes d'Europa Occidental, que se caltuvieron desmoralizados pola devastación de la Segunda Guerra Mundial. Pa compensar esta posible fonte d'influencia soviética, la solución de Kennan yera dirixir l'ayuda económica y política tapada ayuda a Xapón y Europa Occidental p'alicar los gobiernos occidentales y ayudar al capitalismu internacional; al faelo, los Estaos Xuníos ayudaríen a reconstruyir l'equilibriu de poder. Mientres xunu de 1948, Kennan propunxo l'ayuda tapada a los partíos d'esquierda ensin empobinar escontra Moscú y a los sindicatos n'Europa Occidental col fin de diseñar un distanciamientu ente los movimientos de Moscú y de la clase trabayadora n'Europa Occidental.&lt;ref name=&quot;Gaddis1990&quot;&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p=199}}.&lt;/ref&gt;

Por cuenta de que Estaos Xuníu sesgaba empecipiando'l [[Plan Marshall]], Kennan y l'alministración de Truman esperaron que'l refugu de la Xunión Soviética a l'ayuda Marshall pudiera tensionar les rellaciones colos aliaos comunistes d'Europa del este.&lt;ref name=&quot;Gaddis1990&quot;/&gt; Kennan propunxo una serie d'esfuercios pa esplotar la cisma ente los soviéticos y la [[Yugoslavia]] de [[Josip Broz Tito]]. Kennan propunxo conducir una aición tapada nos Balcanes pa menguar entá más la influencia de Moscú.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hixson|1989|p=85}}.&lt;/ref&gt;

La nueva política puxantemente anti-soviética de l'alministración tamién se fixo evidente cuando, por suxerencia de Kennan, los EE.XX. camudó la so hostilidá al réxime d'anticomunistes de [[Francisco Franco]] n'España col fin d'asegurar la influencia d'EE.XX. nel Mediterraneu. Kennan reparara mientres 1947, que la Doctrina Truman implicaba una nueva considerancia de Franco. La so suxerencia llueu ayudó a empecipiar una nueva etapa de les rellaciones Estaos Xuníos-España, que terminó cola cooperación militar dempués de 1950.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Forrestal|1951|p=328}}.&lt;/ref&gt;

==== Diferencies con Acheson ====
La influencia de Kennan menguó rápido cuando [[Dean Acheson]] convertir en Secretariu d'Estáu, asocediendo a George Marshall de 1949 a 1950.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Brinkley |nome=Douglas| authorlink=Douglas Brinkley |títulu=Dean Acheson: The Cold War Years, 1953–71 |publicación=[[Yale University Press]] |ubicación=New Haven|añu=1994|isbn=0-300-06075-0 |páxina=76}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|pp=30–31}}.&lt;/ref&gt; Achenson nun consideraba la &quot;amenaza soviética&quot; como principalmente política, y vio que'l bloquéu de Berlín qu'empezó en xunu de 1948, la primer prueba soviética d'una arma nuclear mientres agostu de 1949, la revolución comunista en China un mes más tarde, y l'empiezu de la Guerra de Corea en xunu de 1950 como evidencia. Truman y Acheson decidieron delimitar la esfera d'influencia occidental y crear un sistema d'aliances. 

Esta política llevar a cabu como [[NSC-68]], un informe confidencial emitíu pol [[Conseyu de Seguridá Nacional de los Estaos Xuníos]] mientres abril de 1950 y escrita por Paul Nitze, el socesor de Kennan como direutor de planificación de polítiques.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|1992|p=309}}.&lt;/ref&gt; Kennan y [[Charles Bohlen]], otru espertu del Departamentu d'Estáu de Rusia, aldericaron sobre la redaición de NSC-68, que se convirtió na base de la política de la Guerra Fría.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=McCoy |nome=Donald R. |títulu=The Presidency of Harry S. Truman|añu=1984 |publicación=[[University Press of Kansas]] |ubicación=Lawrence|isbn=0-7006-0252-6 |páxina=214}}&lt;/ref&gt; Kennan refugó la idea de que Stalin tenía un gran plan pa la conquista del mundu implícita nel informe Nitze y argumentó qu'en realidá tarrecía sobrar-espansión del poder rusu. Kennan inclusive argumentó que'l NSC-68 nun tendría de redactase n'absolutu, yá que fadría que les polítiques d'Estaos Xuníos fueren demasiáu ríxides, simplayes, y militaristes. Acheson invalidó a Kennan y Bohlen, sofitando la hipótesis d'amenaza soviética implícita nel NSC-68.&lt;ref&gt;{{Harvnb|LaFeber|1997|p=96}}.&lt;/ref&gt;

Kennan oponer a la construcción de la [[bomba d'hidróxenu]] y el rearmamento d'Alemaña, que yeren polítiques impulsaes polos supuestos del NSC-68.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Wells |nome=Samuel F., Jr. |títulu=Sounding the Tocsin: NSC 68 and the Soviet Threat |añu=1979 |publicación=[[International Security]]|volume=4|issue=2 |páxines=116–158|jstor=2626746|issn=0162-2889|doi=10.2307/2626746}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=147}}.&lt;/ref&gt; Mientres la Guerra de Corea (la cual empezó cuando Corea del Norte invadió Corea del Sur mientres xunu de 1950), cuando los rumores empezaron a circular nel Departamentu d'Estáu de que se taben faciendo planes p'avanzar más allá del paralelu 38 en Corea del Norte, un actu que Kennan consideraba peligrosu, participó nos discutinios intensos col Secretariu d'Estáu axuntu pal Alloñáu Oriente, [[Dean Rusk]], que al paecer fixo so l'oxetivu de Acheson pa xunir a encomalo a les dos Corees.&lt;ref&gt;{{Harvnb|LaFeber|2002|p=113}}.&lt;/ref&gt;

Kennan perdió influencia con Acheson, quien seya que non confiaba muncho menos nel personal que tenía Marshall. Kennan arrenunció comodireutor de planificación de polítiques mientres avientu de 1949, pero quedar nel departamentu como conseyeru hasta xunu de 1950.&lt;ref name=&quot;Miscamble 2004 31&quot;&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|p=31}}.&lt;/ref&gt; Acheson reemplazó a Kennan con Nitze mientres xineru de 1950, que se sentía muncho más cómodu col cálculu del poder militar. Darréu, Kennan aceptó una cita como visitante nel Institutu d'Estudios Avanzaos del moderáu [[Robert Oppenheimer]], direutor del Institutu.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hixson|1989|p=117}}.&lt;/ref&gt;

A pesar de la so influencia, Kennan nunca tuvo realmente cómodu nel gobiernu. Él siempres se consideró a sigo mesmu como un estrañu y tenía poca paciencia colos críticos. W. Averell Harriman, embaxador d'EE.XX. en Moscú cuando Kennan foi diputáu ente 1944 y 1946, comentó que Kennan yera &quot;un home qu'entendió Rusia, pero non a los Estaos Xuníos&quot;.&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{Harvnb|Smith|2005}}.&lt;/ref&gt;

==== Embaxador na Xunión Soviética ====
Mientres avientu de 1951, el presidente Truman nomó a Kennan pa ser el siguiente embaxador d'Estaos Xuníos pa la URSS. La so designación foi fuertemente sofitada pol senáu.&lt;ref name=&quot;Gaddis211&quot;&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p=211}}.&lt;/ref&gt;

En munchos aspeutos (pa consternación de Kennan) les prioridaes de l'alministración fixeron fincapié na creación d'aliances contra los soviéticos más que n'axustar les diferencies con ellos.&lt;ref name=&quot;Gaddis211&quot;/&gt; De les sos memories, Kennan recordó &quot;Polo que pudi ver, tábamos esperando a ser capaces de llograr los nuesos oxetivos ... ensin faer concesiones, sicasí, solo &quot;si fuéramos realmente omnipotentes, y pudiéramos aspirar a salinos cola nuesa. &quot;Duldo enforma qu'esi fuera'l casu&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kennan|1967|pp=107–110}}.&lt;/ref&gt;

En Moscú, Kennan atopó l'ambiente entá más controláu que nos sos viaxes anteriores, con guardias de la policía que lu siguíen perdayures, desanimando'l contautu colos ciudadanos soviéticos.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kennan|1967|pp=112–134}}.&lt;/ref&gt; Nesi momentu, la propaganda soviética cargó a los EE.XX. preparar pa la guerra, lo que Kennan nun refugó por completu. &quot;Empecé a preguntar si ... nun contribuyéramos ... pola militarización de les nueses polítiques y declaraciones ... a una creencia en [[Moscú]] que yera la guerra que buscábamos, que conformáramos pola so inevitabilidad, que yera solo cuestión de tiempu primero que lu desencadenáramos&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kennan|1967|p=134}}.&lt;/ref&gt;

Mientres setiembre de 1952, Kennan fixo una declaración que-y costó'l so puestu d'embaxador. En respuesta a una entruga nuna conferencia de prensa, Kennan comparó les sos condiciones na residencia del embaxador en Moscú a los qu'atopara al ser internáu en Berlín mientres los primeros meses de la Segunda Guerra Mundial. Ente que la so declaración nun yera infundada, los soviéticos interpretar como una analoxía implícita cola Alemaña nazi. Los soviéticos declararon entós a Kennan como persona non prestosa y negáronse a dexa-y que volviera entrar a la URSS. Kennan reconoció retrospectivamente que foi una &quot;tontura del mio parte dicilo&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kennan|1967|p=159}}.&lt;/ref&gt;

==== Kennan y l'alministración de Eisenhower ====
Kennan tornó a Washington, onde se vio envolubráu en desalcuerdos col Secretariu d'Estáu de [[Dwight D. Eisenhower]], [[John Foster Dulles]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=205}}.&lt;/ref&gt; 

Aun así, foi capaz de trabayar de manera constructiva cola nueva alministración. Mientres el branu de 1953 el presidente Eisenhower pidió Kennan que xestionara'l primeru d'una serie d'equipos d'altu secretu, denomada Operación Solarium, esaminando les ventayes y desventaxes de siguir la política de contención de l'alministración Truman y de tratar de &quot;faer recular&quot; árees esistentes de la influencia soviética. Una vegada rematáu'l proyeutu, el presidente paecía sofitar los encamientos del grupu.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p=218}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|pp=223–224}}.&lt;/ref&gt;

Al emprestar el so prestíu a la posición de Kennan, el presidente tácitamente señaló la so intención de formular la estratexa de la so alministración nel marcu de los sos predecesores, a pesar de les rocees de dalgunos dientro del Partíu Republicanu.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|pp=218–219}}.&lt;/ref&gt; La diferencia fundamental ente les polítiques de contención ente Truman y Eisenhower teníen que ver coles esmoliciones de Eisenhower de qu'Estaos Xuníos nun podía dexase'l luxu de forma indefinida de costearse un gran gastu militar.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gaddis|1990|p=219}}.&lt;/ref&gt; Asina, el nuevu presidente trató d'embrivir los costos nun actuando cuando y onde los soviéticos actuaron (una estratexa diseñada pa evitar el riesgu), sinón más bien cuando y onde Estaos Xuníos podía dexase'l luxu d'actuar.

==== Embaxador en Yugoslavia ====
Mientres la campaña presidencial de 1960 de la eleición de [[John F. Kennedy]] Kennan escribió al futuru presidente ufierta-y delles suxerencies sobre cómo la so alministración tendría d'ameyorar les rellaciones esteriores del país. Kennan escribió: &quot;Lo que se precisa ye una socesión de... pasos calculaos programaos de tal manera que non yá se llance al adversariu fora d'equilibriu, sinón que tamién se caltenga fuera d'algame y seya preparáu cola abonda privacidá por que la ventaya de la sorpresa pueda ser retenida&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=207}}.&lt;/ref&gt; Tamién encamentó a l'alministración a &quot;asegurar una diverxencia de perspectives y polítiques ente los rusos y los chinos&quot;, lo que podría llograse por aciu la meyora de les rellaciones col primer ministru soviéticu [[Nikita Khrushchov]] que quixera alloñase de la China comunista.&lt;ref name=&quot;Mayers208&quot;&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=208}}.&lt;/ref&gt; Él escribió: &quot;Debemos ... ensin engañar a nós mesmos alrodiu de la personalidá política de Kruschev y ensin alimentar les esperances irreales, tar esmolecíos de caltenelo políticamente na xestión y fomentar la sobrevivencia en Moscú de los enclinos que personifica&quot;. Amás, encamentó que los Estaos Xuníos trabayara escontra la creación de divisiones dientro del bloque soviéticu, al socavar el so poder n'Europa del Este y el fomentu de les propensiones independientes de los gobiernos satélite.&lt;ref name=&quot;Mayers208&quot;/&gt;

Anque Kennan nun fuera consideráu pa un puestu de trabayu polos asesores de Kennedy, el mesmu presidente ufiertó a Kennan la eleición de ser embaxador, yá seya en Polonia o Yugoslavia. Kennan taba más comenenciudu en Yugoslavia, polo qu'aceptó la ufierta de Kennedy y empezó el so trabayu en Yugoslavia mientres mayu de 1961.&lt;ref name=&quot;Mayers208&quot;/&gt; Kennan tuvo la xera de tratar de reforzar la política de Yugoslavia contra los soviéticos y afalar a otros estaos nel [[bloque del Este]] pa escorrer la so autonomía de los soviéticos. Kennan atopó que la so embaxada en Belgráu resultó ameyorar enforma de les sos esperiencies en Moscú una década antes. Él comentó: &quot;Favorecióme'l tar arrodiáu d'un grupu d'asistentes escepcionalmente capaces y lleales, que les sos habilidad yo almiraba, que'l so xuiciu valoraba, y que la so actitú escontra mi yera en tou momentu.. con entusiasmu cooperativu.. ¿Quién yera yo pa quexame?&quot;&lt;ref name=&quot;Mayers208&quot; /&gt; Kennan atopó que'l gobiernu yugoslavu trataba a los diplomáticos d'Estaos Xuníos con educación, un contraste de la forma en que foi tratáu en Moscú. Él escribió que los yugoslavos &quot;considérenme, con razón o ensin ella, una persona distinguida nos EE.XX., y taben contentos de que daquién que'l so nome oyeren antes taba siendo unviáu a Belgráu&quot;.&lt;ref name=&quot;Mayers209&quot;&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=209}}.&lt;/ref&gt;

Kennan atopó difícil llevar a cabu'l so trabayu en Belgráu. El Presidente Josip Broz Tito y el so canciller, [[Koča Popović|Koča Popovic]], empezaron a abarruntar que Kennedy adoptaría una política anti-yugoslava mientres el so mandatu. Tito y Popovic consideren la decisión de Kennedy de reparar la Selmana de les Naciones Cautives como un indicador de qu'Estaos Xuníos ayudaría a los esfuercios de lliberación anti-comunistes en Yugoslavia. Tito tamién creía que la CIA y el [[El Pentágonu|Pentágonu]] fueron los verdaderos direutores de la política esterior d'Estaos Xuníos. Kennan intentó restablecer l'enfotu de Tito nel establecimientu de la política esterior d'Estaos Xuníos, pero los sos esfuercios fueron comprometíos por un par d'errores diplomáticos, la invasión de Sablera Girón, y l'incidente del espía U-2.&lt;ref name=&quot;Mayers209&quot;/&gt;

Les rellaciones ente Yugoslavia y los Estaos Xuníos empezaron a empeorar rápido. Mientres setiembre de 1961, Tito llevó a cabu una conferencia de países ensin alliniar, onde pronunció discursos que'l gobiernu d'EE.XX. interpretó como pro-soviéticu. Según l'historiador David Mayers, Kennan sostenía que la perceición de la política pro-soviética de Tito yera en realidá una estrataxema pa &quot;reforzar la posición de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] nel [[Politburó]] contra la llinia dura que s'opunxo a la meyora de les rellaciones con Occidente y en contra de China, que taba primiendo pa una importante confrontación soviético-americana&quot;. Esta política tamién lu concedió a Tito &quot;creitu nel Kremlin al que recurriría contra futuros ataques chinos nos sos credenciales comunistes&quot;.&lt;ref name=&quot;Mayers210&quot;&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=210}}.&lt;/ref&gt; 

Ente que los políticos y funcionarios de Gobiernu espresaron esmolición creciente sobre la rellación de Yugoslavia colos soviéticos, Kennan creía que'l país tenía una &quot;posición anómala na Guerra Fría que s'apegaba oxetivamente a los fines d'Estaos Xuníos&quot;.&lt;ref name=&quot;Mayers212&quot;&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=212}}.&lt;/ref&gt; Kennan tamién creyó qu'en cuestión d'años, l'exemplu de Yugoslavia causaría a los estaos del bloque del Este que demandaren más autonomía social y económica per parte de los soviéticos.&lt;ref name=&quot;Mayers212&quot; /&gt;

Pa 1962, el Congresu aprobara una llei pa negar la concesión d'ayudes financieres a Yugoslavia, pa retirar la venta de pieces de repuestu p'aviones de guerra yugoslavos, y revocar la condición del país como nación más favorecida. Kennan protestó enérxicamente la llexislación, col argumentu de que namái daría llugar a un esfuerciu de les rellaciones ente Yugoslavia y los EE.XX.&lt;ref name=&quot;Mayers213&quot;&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=213}}.&lt;/ref&gt; Kennan foi a Washington mientres el branu de 1962 pa primir en contra de la llexislación, pero nun foi capaz de provocar un cambéu del Congresu. El presidente Kennedy respondió por a Kennan de manera privada, pero caltúvose evasivu públicamente, yá que nun quería poner en peligru'l so sofitu a la escasa mayoría nel Congresu sobre una tema potencialmente polémica.&lt;ref name=&quot;Mayers213&quot; /&gt; Col empeoramientu progresivu de les rellaciones americano-yugoslaves, Kennan presentó'l so arrenunciu como embaxador mientres finales de xunetu de 1963.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|pp=214, 216}}.&lt;/ref&gt;

=== Carrera académica y vida posterior ===
Mientres 1957 Kennan foi convidáu pola [[BBC]] a dar l'añal Reith Lectures. una serie de seis radios llectures, que tituláronse Rusia, l'átomu y l'Occidente. Pa estes, Kennan esploró la historia, efeutu y les posibles consecuencies de les rellaciones ente Rusia y Occidente.

Dempués del final del so curtiu mensaxe d'embaxador en Yugoslavia mientres 1963, Kennan pasó'l restu de la so vida nel mundu académicu, convirtiéndose nun importante críticu realista de la política esterior d'EE.XX.&lt;ref name=&quot;Miscamble 2004 31&quot;/&gt; En pasando 18 meses con una beca nel Institutu d'Estudios Avanzaos ente 1950 y 1952, Kennan xunir de forma permanente a la facultá de la Escuela d'Estudios Históricos del Institutu mientres 1956.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=xiv}}.&lt;/ref&gt; Mientres la so carrera ellí, Kennan escribió 17 llibros y decenes d'artículos sobre [[Rellaciones Internacionales|rellaciones internacionales]]. Ganó'l premiu Pulitzer d'historia,&lt;ref name=pulitzer&gt;[http://www.pulitzer.org/bycat/History &quot;History&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160103054933/http://www.pulitzer.org/bycat/History |date=2016-01-03 }}. ''Past winners &amp; finalists by category''. The Pulitzer Prizes. Retrieved 2012-03-17.&lt;/ref&gt; el Premiu Nacional del Llibru de non ficción,&lt;ref name=nba1957&gt;[http://www.nationalbook.org/nba1957.html &quot;National Book Awards – 1957&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140612144707/http://www.nationalbook.org/nba1957.html |date=2014-06-12 }}. [[National Book Foundation]]. Retrieved 2012-03-17. (With acceptance speech by Kennan.)&lt;/ref&gt; el Premiu Bancroft, y el Premiu Francis Parkman por ''Rusia abandona la guerra'', publicáu en 1956.&lt;ref name=&quot;Smith&quot;/&gt; Una vegada más ganó un [[Premiu Pulitzer|Pulitzer]] y el [[Premiu Nacional del Llibru|Premiu Nacional del llibru]] mientres 1968 polos sos ''Memoirs, 1925–1950''.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hixson|1989|p=221}}.&lt;/ref&gt; Un segundu volume, arrexuntando les sos memories hasta 1963 y foi publicáu en 1972. Ente les sos otres obres atópense ''Diplomacia d'Estaos Xuníos 1900-1950'', ''Apuntes d'una vida,'' publicada en 1989, y ''Alredor de la serrapatosa llomba'' mientres 1993.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Mayers|1990|p=376}}.&lt;/ref&gt;

Los sos trabayos históricos xuben a una cuenta de seis volúmenes de les rellaciones ente Rusia y Occidente dende 1875 hasta'l so propiu tiempu; el periodu 1894-1914, foi planiáu pero ensin completar. Él refierse principalmente a:
* La llocura de la Primer Guerra Mundial como una decisión de política; argumenta que los costos de la guerra moderna, direutos ya indireutos, como yera previsible entepasaron los beneficios de la eliminación de los Hohenzollern.
* La ineficacia de la diplomacia de cumes, cola Conferencia de Versalles como un tipu de casu. Los líderes nacionales tienen enforma que faer pa dar a cualquier asuntu solo l'atención constante y flexible que riquen los problemes diplomáticos.
* La intervención de los aliaos en Rusia en 1918-19. Indignar coles cuentes soviétiques d'una vasta combalechadura capitalista contra'l primer estáu de los trabayadores del mundu, dalgunes de les cuales nin siquier menten la Primer Guerra Mundial; él taba igualmente indignáu cola decisión d'intervenir de manera tan costosa y perxudicial. Sostuvo que les intervenciones, al espertar el nacionalismu ruso, pudieron asegurar la sobrevivencia del Estáu bolxevique.

=== Realismu ===
El [[realismu políticu]] formó la base del trabayu de Kennan como diplomáticu ya historiador diplomáticu y sigue siendo relevante pal alderique sobre la política esterior d'Estaos Xuníos, que dende'l sieglu XIX caracterizóse por un cambéu de la escuela realista de los Padres Fundadores de la escuela realista a la idealista o escuela Wilsoniana de les rellaciones Internacionales. D'alcuerdu a la tradición realista, la seguridá basar nel principiu d'un equilibriu de poder, ente que el [[wilsonianismo]] (consideráu impracticable polos realistes) basar na moral como l'únicu factor determinante nel arte de gobernar. D'alcuerdu a los wilsonianos l'espardimientu de la democracia nel estranxeru como una política esterior ye importante y la moral ye válida universalmente. Mientres la presidencia de [[Bill Clinton]], la diplomacia d'Estaos Xuníos representó a la escuela de Wilson nun grau tal que los partidarios del realismu asemeyaron les polítiques del presidente Clinton al trabayu social. Acordies con Kennan, que'l so conceutu de la diplomacia d'Estaos Xuníos basar nel enfoque realista, tal moralismu ensin tener en cuenta les realidaes del poder y l'interés nacional ye contraproducente y daría llugar al amenorgamientu del poder d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;Richard Russell, &quot;American Diplomatic Realism: A Tradition Practised and Preached by George F. Kennan,&quot; ''Diplomacy and Statecraft'', Nov 2000, Vol. 11 Issue 3, pp 159–83&lt;/ref&gt;

Nos sos escritos históricos y memories, Kennan llamenta con gran detalle los fallos de los responsables de la política esterior democrática y los de los Estaos Xuníos en particular. Acordies con Kennan, cuando los políticos d'Estaos Xuníos enfrentar a la Guerra Fría, heredaren pocu más de lóxica y la retórica &quot;utópicu nes mires, llegalista en conceutu, moralista en [la] esixencia que paecía asitiar a los demás, y de manera autosuficiente'l grau d'altor de mires y la derechura ... a nós mesmos&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kennan|1972|pp=70–71}}.&lt;/ref&gt; L'orixe del problema ye la fuercia de la opinión pública, una fuercia que ye inevitablemente inestable, pocu seria, suxetiva, emocional y simplaya. Kennan aportunó en que'l públicu n'EE.XX. solo puede tar xuníu detrás d'un oxetivu de política esterior nel &quot;nivel primitivu de conseñes y la inspiración ideolóxica patriota&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Urban|1976|p=17}}.&lt;/ref&gt;

La contención mientres 1967, cuando se publicar el primer volume de les sos memories, implicó daqué más que l'usu de &quot;contrafuerza&quot; militar. Nunca taba satisfechu de que la política qu'él influyó taba acomuñada cola acumuladura d'armes de la Guerra Fría. Nes sos memories, Kennan argumentó que la contención nun esixó una política esterior d'Estaos Xuníos militarizada. &quot;Contrafuerza&quot; implicaba la defensa política y económica d'Europa occidental contra l'efeutu perxudicial de la guerra contra la sociedá europea.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kennan|1967|p=358}}.&lt;/ref&gt; Escosu pola guerra, la Xunión Soviética nun representaba una seria amenaza militar pa los Estaos Xuníos o los sos aliaos al empiezu de la Guerra Fría, sinón más bien un rival ideolóxicu y políticu.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu= |nome= |títulu=George Kennan, architect of the Cold War, dies at 101|url=http://www.usatoday.com/news/washington/2005-03-18-kennan_x.htm|work=[[Associated Press]] |fecha=18 de marzu de 2005 |fechaaccesu=5 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;

Mientres la década de 1960, Kennan criticó'l involucramiento de EE.UU en [[Vietnam]], argumentando que los Estaos Xuníos teníen poco interés vital na rexón.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Anderson |nome=David L. |títulu=Trapped by Success|añu=1991 |publicación=[[Columbia University Press]] |ubicación=New York|isbn=0-231-07374-7 |páxina=xi}}&lt;/ref&gt; Kennan creía que la [[Xunión Soviética|URSS]], Gran Bretaña, Alemaña, Xapón y América del Norte caltuvieron les árees d'intereses vitales d'Estaos Xuníos. Mientres les décades de 1970 y 1980, foi un importante críticu de la carrera armamentista que punxo fin a la distensión.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|p=33}}.&lt;/ref&gt;

Mientres l'añu 1989 el presidente [[George H. W. Bush]] dio a Kennan la Medaya de la Llibertá, el mayor honor civil de la nación. Sicasí, permaneció como críticu realista de los postreros presidentes d'Estaos Xuníos, encamentando al gobiernu d'Estaos Xuníos a &quot;retirase de la so defensa pública de la democracia y los derechos humanos&quot;, diciendo que la &quot;enclín de venos a nós mesmos como'l centru del llume político y como maestros en gran parte del restu del mundu paezme impensable, vanidosu ya indeseable&quot;.&lt;ref name=&quot;Smith&quot; /&gt;&lt;ref&gt;In an interview with the ''[[New York Review of Books]]'' in 1999&lt;/ref&gt; 

Estes idees fueron particularmente aplicables a les rellaciones d'Estaos Xuníos con China y Rusia. Kennan oponer a la guerra en Kosovo de l'alministración Clinton y la espansión de la [[OTAN]] (la creación de la que tamién s'opunxo a la metá d'un sieglu antes), espresando la medrana de que tanto les polítiques empeoraríen les rellaciones con Rusia.&lt;ref name=&quot;Miscamble34&quot;&gt;{{Harvnb|Miscamble|2004|p=34}}.&lt;/ref&gt; Describió al expansionismo de la OTAN como un &quot;error estratéxicu de proporciones potencialmente épiques&quot;.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Talbott|2002|p=220}}.&lt;/ref&gt;

Kennan caltúvose brengosu y alerta mientres los últimos años de la so vida, a pesar de l'artritis que la llevó a faer usu d'una siella de ruedes. Mientres los sos últimos años, Kennan llegó a la conclusión de que &quot;l'efeutu xeneral del estremismu de la Guerra Fría yera retrasar en llugar d'acelerar el gran cambéu que superó a la Xunión Soviética&quot;.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Zinn |nome=Howard|authorlink=Howard Zinn |títulu=[[A People's History of the United States]]|añu=2003 |publicación=[[HarperCollins]] |ubicación=New York|isbn=0-06-052842-7 |páxina=592}}&lt;/ref&gt; A los 98 años, alvirtió de les consecuencies imprevistes de la guerra contra Iraq. Alvirtió qu'un ataque a Iraq equivaldría a llibrar una segunda guerra que &quot;nun guarda rellación cola primer guerra contra'l terrorismu&quot; y declaró que los esfuercios de l'alministración Bush p'acomuñar al Qaeda con Sadam Husein yeren &quot;patéticamente insolidarios y pocu fiables&quot;. Kennan pasó a alvertir: 

{{Cita|&quot;Cualesquier qu'estudiara la historia de la diplomacia d'Estaos Xuníos, especialmente la diplomacia militar, sabe qu'unu puede empezar nuna guerra con ciertes coses na so mente como un propósitu de lo que ta faciendo, pero a la fin, usté atopóse lluchando por completu distintos coses que nunca había pensáu antes&amp;nbsp;... N'otres pallabres, la guerra tien un impulsu propiu y llevar lloñe de toles intenciones reflexives cuando entres nella. Anguaño, si fuimos a Iraq, como'l presidente quier que faigamos, yá sabe ónde empezar. Nunca se sabe ónde va terminar.|''George F. Kennan''&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Eisele |nome=Albert |títulu=George Kennan Speaks Out About Iraq|url=http://hnn.us/articles/997.html |publicación=[[History News Network]] |fecha=26 de setiembre de 2002 |fechaaccesu=5 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;}}

Mientres febreru del 2004 académicos, diplomáticos y ex alumnos de [[Princeton University|Princeton]] axuntar nel campus de la universidá pa celebrar l'aniversariu númberu 100 de Kennan. Ente los asistentes taben el secretariu d'Estáu, Colin Powell, John Mearsheimer el teóricu de rellaciones internacionales, el periodista [[Chris Hedges]], l'ex embaxador y oficial de carrera del Serviciu Esterior Jack F. Matlock, Jr., y el biógrafu de Kennan, John Lewis Gaddi.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Engerman |nome=David C. |títulu=The Kennan century: Debating the lessons of America's greatest living diplomat|work=[[The Boston Globe]] |fecha=29 de febreru de 2004}}&lt;/ref&gt;

=== Usu de les instituciones ===
Kennan foi críticu col intentu de los Estaos Xuníos p'ampliar la so influencia nel esterior al traviés del usu de les instituciones. Dende la so perspeutiva, l'intentu de extrapolar la política nacional d'Estaos Xuníos a otres naciones al traviés de los rexímenes internacionales yera una propuesta peligrosa. Kennan afirma: &quot;De primeres, la idea de la subordinación d'un gran númberu d'estaos a un réxime xurídicu internacional, llindando les sos posibilidaes d'agresión y mancar a otros estaos, implica que toos estos son estaos como'l nuesu, razonablemente satisfechos coles sos fronteres internacionales y estatus, siquier na midida na qu'ellos tuvieren dispuestos a abstenese de primir pol cambéu ensin un alcuerdu internacional&quot;.&lt;ref&gt;George Kennan (1951). ''American Diplomacy''. pp.97&lt;/ref&gt; En llugar d'arreyar les sos manes a otros estaos invirtiendo nuesu poder nes instituciones, abogó por caltener l'equilibriu de poder nel esterior pa protexer los intereses de seguridá nacional de los Estaos Xuníos.

=== Muerte y legáu ===
Kennan morrió'l 17 de marzu del 2005, a los 101 años na so casa en Princeton, Nueva Jersey. Sobrevíven-y el so esposa Annelise, con quien se casó en 1931, y los sos cuatro fíos, ocho nietos y seis bisnietos.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;/&gt; Annelise morrió nel 2008 a los 98 años.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.towntopics.com/aug1308/obits.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130530040912/http://www.towntopics.com/aug1308/obits.php |fechaarchivu=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt;

Nun obituariu nel New York Times, Kennan foi descritu como &quot;el diplomáticu d'Estaos Xuníos que fizo más que cualesquier otru unviáu de la so xeneración pa dar forma a la política d'Estaos Xuníos mientres la Guerra Fría&quot; al que &quot;la [[Casa Blanca]] y el [[El Pentágonu|Pentágonu]] consideraron cuando buscaron entender a la Xunión Soviética dempués de la Segunda Guerra Mundial&quot;.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;/&gt; De Kennan, l'historiador D. Wilson Miscamble remarcó que &quot;unu solo puede esperar que los creadores presentes y futuros de la política esterior pudieren compartir daqué de la so integridá y la intelixencia&quot;.&lt;ref name=&quot;Miscamble34&quot;/&gt; La revista [[Foreign Policy]] describió a Kennan como &quot;el diplomáticu más influyente del sieglu XX&quot;. [[Henry Kissinger]] dixo que Kennan &quot;llegó tan cerca de ser autor de la doctrina diplomática de la so era como cualquier diplomáticu na nuesa historia&quot;, ente que Colin Powell llamó a Kennan &quot;la nuesa meyor tutor&quot; nel tratamientu de les cuestiones de política esterior del sieglu XXI.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=O'Hara |nome=Carolyn |títulu=Cold Warrior|work=[[Foreign Policy]]|url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=2817 |fecha=March 2005 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;

Mientres la so carrera, Kennan recibió dellos premios y distinciones. Como estudiosu y escritor, Kennan recibió en dos causes los premios Pulitzer y el Premiu Nacional del Llibru, y tamién recibiera'l Premiu Francisco Parkman, el Premiu del Llibru Embaxador y el Premiu de Bancroft. Ente otros numberosos premios y distinciones de Kennan atópense los Testimoniales de lleal y meritoriu serviciu del Departamentu d'Estáu (1953), Premiu Woodrow Wilson de Princeton pal Llogru Distinguíu en serviciu de la Nación (1976), la Orde de la Pour -y Mérite (1976), el Premiu Albert Einstein de la Paz (1981), el Premiu de la Paz de los Llibreros alemanes (1982), la Medaya d'oru d'Academia Americana de les Artes y les lletres (1984), el Premiu James Madison d'Estaos Xuníos de la Sociedá de Whig-Cliosophic pal Serviciu públicu Distinguíu (1985), la medaya de la Fundación Franklin D. Roosevelt de la Llibertá del mieu (1987), la Medaya Presidencial de la Llibertá (1989), el Premiu de Serviciu Distinguíu del Departamentu d'Estáu (1994), y la Biblioteca del Congresu Living Legend (2000). Kennan tamién recibiera 29 graos honorarios y foi honráu nel so nome col Presidente George F. Kennan na Estratexa de Seguridá Nacional de la Universidá Nacional de Guerra y de la Cátedra George F. Kennan nel Institutu pa Estudios Avanzaos.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu= |nome= |títulu=Kennan's Legacy |url=http://www.ias.edu/spfeatures/george_kennan/ |publicación=[[Institute for Advanced Study]] |fecha=11 de xunu de 2007 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080423051916/http://www.ias.edu/spfeatures/george_kennan/ |fechaarchivu=23 d'abril de 2008 |deadurl=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423051916/http://www.ias.edu/spfeatures/george_kennan/ |date=2008-04-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |apellíu= |nome= |títulu=American Academy of Arts and Letters&amp;nbsp;– Award Winners: Gold Medal |url=http://www.artsandletters.org/awards2_popup.php?abbrev=Gold |publicación=[[American Academy of Arts and Letters]] |fecha= |fechaaccesu=16 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081013232041/http://www.artsandletters.org/awards2_popup.php?abbrev=Gold |fechaarchivu=13 d'ochobre de 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013232041/http://www.artsandletters.org/awards2_popup.php?abbrev=Gold |date=2008-10-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |apellíu= |nome= |títulu=Library of Congress to Honor &quot;Living Legends&quot;|url=http://www.loc.gov/today/pr/2000/00-059.html |publicación=[[Library of Congress]] |fecha=14 d'abril de 2000 |fechaaccesu=16 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;

L'historiador D. Wilson Miscamble sostién que Kennan xugó un papel críticu nel desenvolvimientu de la política esterior de l'alministración Truman. Tamién afirma que Kennan nun creía na contención yá seya global o de puntu de sofitu; él a cencielles quería restaurar l'equilibriu de poder ente los Estaos Xuníos y los soviéticos.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Miscamble|1992|pp=118, 353}}.&lt;/ref&gt; Al igual que l'historiador John Lewis Gaddis, Miscamble reconoz qu'anque Kennan personalmente prefier la [[contención]] política, los sos encamientos n'última instancia, dieron llugar a una política empobinada más escontra'l puntu de sofitu qu'a la contención mundial.&lt;ref&gt;{{citation |apellíu=Pelz |nome=Stephen |títulu=The Sorrows of George F. Kennan |fecha=December 1994 |publicación=[[Reviews in American History]]|volume=22|issue=4|issn=0048-7511|doi= |páxina=712}}&lt;/ref&gt;

=== Puntos de vista culturales ===
Tomando en cuenta la [[Inmigración mexicana n'Estaos Xuníos|inmigración mexicana]] a gran escala pal suroeste d'Estaos Xuníos, dixo Kennan en 2002 había &quot;evidencies inequívoques d'una creciente diferenciación ente les cultures, respeutivamente, de les grandes rexones del sur y suroeste d'esti país, per un sitiu&quot;, y aquellos &quot;de delles rexones del norte&quot;. Nel primer casu, &quot;la mesma cultura de la mayor parte de la población d'estes rexones va tender a ser principalmente d'[[América Llatina]] na naturaleza en llugar de lo que ye heredáu de les tradiciones americanes anteriores ... ¿Realmente podría ser qu'hubiera tan pocu de méritu [n'Estaos Xuníos] que merez ser asitiáu na papelera imprudentemente a favor d'un amiestu políglota?&quot;&quot;&lt;ref&gt;[[Bill Kauffman]], [http://www.amconmag.com/article/2005/dec/19/00016/ Free Vermont], ''[[The American Conservative]]'' December 19, 2005.&lt;/ref&gt;

Mayers sostién que Kennan a lo llargo de la so carrera representó a la &quot;tradición de nativismo estremista&quot; que s'asemeyó o inclusive superó a los Inorantes de la década de 1850. Mayers añade que Kennan tamién creía que les muyeres americanes teníen demasiáu poder. {{sfn|Mayers|1990|p=52}}

== Biografíes de Kennan ==
*{{cita llibru |
 apellíu= Congdon
 | nome= Lee Walter 
 | apellíu2= 
 | nome2=
 | apellíu3=
 | nome3=
 | títulu= ''George Kennan: A Writing Life''
 | editorial=ISI Books
 | ubicación=
 | volumen=
 | edición= |añu=2008
 | idioma = inglés
}}

*{{cita llibru |
 apellíu= Gaddis |nome=John Lewis
 | apellíu2= 
 | nome2=
 | apellíu3=
 | nome3=
 | títulu= ''George F. Kennan: An American Life''
 | editorial=Penguin
 | ubicación=
 | volumen=
 | edición= |añu=2011
 | idioma = inglés
}}

== Publicaciones ==
* {{Citation|author=&quot;X&quot; |títulu=[[s:The Sources of Soviet Conduct|The Sources of Soviet Conduct]]|jstor=20030065 |publicación=[[Foreign Affairs]] |fecha=July 1947|volume=25|issue=4 |páxines=566–582|issn=0015-7120|doi=10.2307/20030065}}
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Policy Planning Study (PPS) 23|añu=1948|url=http://en.wikisource.org/wiki/Memo_PPS23_by_George_Kennan |ubicación=Washington D.C.}}
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=American Diplomacy, 1900–1950|añu=1951 |publicación=[[University of Chicago Press]] |ubicación=Chicago|oclc=466719}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/American_Diplomacy.html?id=oh8URx_v6nkC books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Realities of American Foreign Policy|añu=1954 |publicación=[[Princeton University Press]] |ubicación=Princeton|oclc=475829}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/Realities_of_American_Foreign_Policy.html?id=mhtrQEwRwiAC books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=[[Russia Leaves the War]]|añu=1956 |publicación=[[Princeton University Press]] |ubicación=Princeton|oclc=1106320}}
* Kennan, George F. (1956), &quot;The Sisson Documents,&quot; ''Journal of Modern History'' v. 28 (June, 1956), 130-54
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=The Decision to Intervene|añu=1958 |publicación=[[Princeton University Press]] |ubicación=Princeton|oclc=1106303}}
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Russia, the Atom, and the West|añu=1958 |publicación=[[HarperCollins|Harper]] |ubicación=New York|oclc=394718}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/Russia.html?id=3zEqAAAAYAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Russia and the West under Lenin and Stalin|añu=1961 |publicación=[[Little, Brown and Company]] |ubicación=Boston|oclc=253164}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/Russia_and_the_West_under_Lenin_and_Stal.html?id=kGjrs0L-rzkC books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Memoirs: 1925–1950|añu=1967 |publicación=[[Little, Brown and Company]] |ubicación=Boston|oclc=484922}}.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/Memoirs_1925_1950.html?id=ic3tAAAAMAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=From Prague after Munich: Diplomatic Papers, 1938–1939|añu=1968 |publicación=[[Princeton University Press]] |ubicación=Princeton|isbn=0-691-05620-X}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/_.html?id=8ml9BgAAQBAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Democracy and the Student Left|añu=1968 |publicación=[[Little, Brown and Company]] |ubicación=Boston|isbn=978-0-09-095070-6}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/Democracy_and_the_student_left.html?id=P4-fAAAAMAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=The [[Marquis de Custine]] and His &quot;Russia in 1839&quot;|añu=1971 |publicación=[[Princeton University Press]] |ubicación=Princeton|isbn=0-691-05187-9}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/The_Marquis_de_Custine_and_His_Russia_in.html?id=TQ0ZAQAAMAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Memoirs: 1950–1963|añu=1972 |publicación=[[Little, Brown and Company]] |ubicación=Boston|oclc=4047526}}.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/Memoirs.html?id=BRx3AAAAMAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=The Cloud of Danger: Current Realities of American Foreign Policy|añu=1978 |publicación=[[Hutchinson (publisher)|Hutchinson]] |ubicación=London|isbn=0-09-132140-9}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/The_Cloud_of_Danger.html?id=x2goPQAACAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=The Torne of Bismarck's European Order: Franco-Russian Relations, 1875–1890|añu=1979 |publicación=[[Princeton University Press]] |ubicación=Princeton|isbn=0-691-05282-4}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/The_Torne_of_Bismarck_s_European_Order.html?id=b3DqAAAACAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=The Nuclear Delusion: Soviet-American Relations in the Atomic Age|añu=1982 |publicación=[[Pantheon Books]] |ubicación=New York|isbn=0-394-52946-4}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/The_nuclear_delusion.html?id=hKLtGwAACAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=The Fateful Alliance: France, Russia, and the Coming of the First World War|añu=1984 |publicación=[[Pantheon Books]] |ubicación=New York|isbn=0-394-53494-8}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/The_Fateful_Alliance.html?id=ZzS8AAAAIAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Sketches from a Life|añu=1989 |publicación=[[Pantheon Books]] |ubicación=New York|isbn=0-394-57504-0}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=gP-UIfml5Z8C books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=Around the Cragged Hill: A Personal and Political Philosophy|añu=1993 |publicación=[[W. W. Norton &amp; Company]] |ubicación=New York|isbn=0-393-31145-7}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=vD8S2kkzEgIC books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=At a Century's Ending: Reflections 1982–1995|añu=1996 |publicación=[[W. W. Norton &amp; Company]] |ubicación=New York|isbn=0-393-31609-2}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/At_a_Century_s_Ending.html?id=60D6qQGjMdsC books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=An American Family: The Kennans, the First Three Generations|añu=2000 |publicación=[[W. W. Norton &amp; Company]] |ubicación=New York|isbn=0-393-05034-3}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/An_American_Family.html?id=PPdwQgAACAAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;
* {{Citation |apellíu=Kennan |nome=George F. |títulu=The Kennan Diaries|añu=2014 |publicación=[[W. W. Norton &amp; Company]] |ubicación=New York|isbn=978-0-393-07327-0}}&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/The_Kennan_Diaries.html?id=vC1nAgAAQBAJ books.google.com]&lt;/ref&gt;

== Notes ==
{{llistaref|3}}

== Referencies ==
* {{Citation |apellíu=Gaddis |nome=John Lewis|authorlink=John Lewis Gaddis |títulu=[[George F. Kennan: An American Life]]|añu=2011 |publicación=[[Penguin Press]]|isbn=1-59420-312-1}}. (see [[George F. Kennan: An American Life|article]])
* {{Citation |apellíu=Gaddis |nome=John Lewis|authorlink=John Lewis Gaddis |títulu=Strategies of Containment: A Critical Appraisal of Postwar American National Security Policy|añu=1982 |publicación=[[Oxford University Press]] |ubicación=New York|isbn=0-19-503097-4}}.
* {{Citation |apellíu=Gaddis |nome=John Lewis|authorlink=John Lewis Gaddis |títulu=Russia, the Soviet Union, and the United States: An Interpretive History|añu=1990|edition=2nd |publicación=[[McGraw Hill]] |ubicación=New York|isbn=0-07-557258-3}}.
* {{Citation|contribution=NSC 10/2, &quot;National Security Council Direutive on Office of Special Projects,&quot; June 18, 1948|apellíu1=Etzold |nome=Thomas H.|apellíu2=Gaddis|nome2=John Lewis|author2-link=John Lewis Gaddis |títulu=Containment: Documents on American Policy and Strategy, 1945–1950|añu=1978 |publicación=[[Columbia University Press]] |ubicación=New York|isbn=0-231-04399-6 |páxines=125–128}}.
* {{Citation |apellíu=Forrestal |nome=James|authorlink=James Forrestal|editor1-last=Millis|editor1-first=Walter|editor2-last=Duffield|editor2-first=Y. S. |títulu=The Forrestal Diaries|añu=1951 |publicación=[[Viking Press]] |ubicación=New York|oclc= 908389}}.
* {{Citation |apellíu=Hixson |nome=Walter L. |títulu=George F. Kennan: Cold War Iconoclast|añu=1989 |publicación=[[Columbia University Press]] |ubicación=New York|isbn=0-231-06894-8}}.
* {{Citation|apellíu1=Isaacson|nome1=Walter|author1-link=Walter Isaacson|apellíu2=Thomas|nome2=Evan|author2-link=Evan Thomas |títulu=The Wise Men: Six Friends and the World They Made: Acheson, Bohlen, Harriman, Kennan, Lovett, and McCloy|añu=1986 |publicación=[[Simon &amp; Schuster]] |ubicación=New York|isbn=0-684-83771-4}}.
* {{Citation |apellíu=LaFeber |nome=Walter|authorlink=Walter LaFeber |títulu=America, Russia, and the Cold War: 1945–1996|añu=1997 |publicación=[[McGraw-Hill]] |ubicación=Boston|isbn=0-07-036064-2}}.
* {{Citation |apellíu=LaFeber |nome=Walter|authorlink=Walter LaFeber |títulu=America, Russia, and the Cold War: 1945–2002|añu=2002 |publicación=[[McGraw-Hill]] |ubicación=Boston|isbn=0-07-284903-7}}.
* {{Citation |apellíu=Lukacs |nome=John|authorlink=John Lukacs |títulu=George Kennan: A Study of Character|añu=2007 |publicación=[[Yale University Press]] |ubicación=[[New Haven (Connecticut)|New Haven]], [[Connecticut]]|isbn=0-300-12221-7}}.
* {{Citation |apellíu=Mayers |nome=David |títulu=George Kennan and the Dilemmas of US Foreign Policy|añu=1990 |publicación=[[Oxford University Press]] |ubicación=Oxford|isbn=0-19-505139-4}}.
* {{Citation |apellíu=Miscamble |nome=Wilson D. |títulu=George F. Kennan and the Making of American Foreign Policy, 1947–1950|añu=1992 |publicación=[[Princeton University Press]] |ubicación=Princeton|isbn=0-691-02483-9}}.
* {{Citation |apellíu=Miscamble |nome=Wilson D. |títulu=George Kennan: A Life in the Foreign service|url=http://www.unc.edu/depts/diplomat/archives_roll/2004_04-06/miscamble_kennan/miscamble_kennan.html |fecha=May 2004 |publicación=Foreign Service Journal|volume=81|issue=2 |páxines=22–34|issn=1094-8120}}. ([https://web.archive.org/web/20060823131446/http://www.afsa.org/fsj/feb04/miscamble.pdf alternative link]).
* {{Citation |apellíu=Paterson |nome=Thomas G. |títulu=Meeting the Communist Threat: Truman to Reagan|añu=1988 |publicación=[[Oxford University Press]] |ubicación=New York|isbn=0-19-504532-7 |páxina=122}}.
* {{Citation|apellíu1=Smith|nome1=J. Y.|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A45242-2005Mar17.html |títulu=Outsider Forged Cold War Strategy|work=[[The Washington Post]] |fecha=18 de marzu de 2005 |fechaaccesu=14 de xunetu de 2009}}.
* {{Citation |apellíu=Stephanson |nome=Anders |títulu=Kennan and the Art of Foreign Policy|añu=1989 |publicación=[[Harvard University Press]] |ubicación=Cambridge|isbn=0-674-50265-5}}.
* {{Citation |apellíu=Talbott |nome=Strobe|authorlink=Strobe Talbott |títulu=The Russia Hand: A Memoir of Presidential Diplomacy|añu=2002 |publicación=[[Random House]] |ubicación=New York|isbn=0-8129-6846-8}}.
* {{Citation |apellíu=Urban |nome=George|authorlink=George Urban |títulu=From Containment to Self-Containment: A conversation with George Kennan|magacín=[[Encounter (magacín)|Encounter]] |fecha=September 1976}}.
* {{Citation|apellíu1=Weiner|nome1=Tim|apellíu2=Crossette|nome2=Barbara|url=http://www.nytimes.com/2005/03/18/politics/18kennan.html?pagewanted=1 |títulu=George F. Kennan Dies at 101; Leading Strategist of Cold War|work=[[The New York Times]] |fecha=18 de marzu de 2005 |fechaaccesu=14 de xunetu de 2009}}.

== Otres llectures ==
* David Felix, ''Kennan and the Cold War: An Unauthorized Biography.'' Piscataway, NJ: Transaction Publishers, 2015.
* [[John Lewis Gaddis]], ''George F. Kennan: An American Life.'' New York: Penguin Press, 2011.
* [[John Lukacs]] (ed.), ''George F. Kennan and the Origins of Containment, 1944–1946: The Kennan-Lukacs Correspondence.'' Columbia, MO: University of Missouri Press, 1997.

== Enllaces esternos ==
{{commons category|George F. Kennan}}

* [http://arks.princeton.edu/ark:/88435/n009w2294 George F. Kennan Papers at the Seeley G. Mudd Manuscript Library, Princeton University]
* [http://www.nytimes.com/2005/03/18/politics/18kennan.html Obituary] from the ''[[New York Times]]''
* [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A45242-2005Mar17.html Obituary] from the ''[[Washington Post]]''

{{Tradubot|George F. Kennan}}

{{NF|1904|2005|Kennan, George}}

[[Categoría:Historiadores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Diplomáticos y diplomátiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Ganadores del Premiu Pulitzer]]
[[Categoría:Ganadores del Premiu Nacional del Llibru]]
[[Categoría:Persones de Milwaukee]]</text>
      <sha1>gvwgeinq2tie2pylaj7uwh8c19qpqy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gatorade</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129512</id>
    <revision>
      <id>4493307</id>
      <parentid>4490602</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22591" sha1="6kpd0y2al8m4mwcyznmsgl3mc0xot7s" xml:space="preserve">{{Organización}}

'''Gatorade''' ye una [[bebida isotónica]], usada pa rehidratar y recuperar carbohidratos (so la forma d'azucres [[sacarosa]] y [[glucosa]]) y [[electrolitu|electrolitos]] (sales del [[sodiu]] y [[potasiu]]) escosos mientres l'exerciciu. Ye comercializada por [[Quaker Oats Company]], una división de [[PepsiCo]].

Nun principiu foi ellaborada namái para [[atleta|atletes]]. Sicasí, por cuenta del so mal sabor (nun principiu) y a otros problemes con dellos ingredientes, la bébora foi reformulada. La [[#Hestoria|nueva fórmula]] apurría meyores valores nutricionales y un meyor sabor.

Por cuenta del so bon sabor y al so gran apurra nutricional, la bébora empezó a consumise como bebida común. Y, gracies a esi impulsu comercial, la marca Gatorade, llanzó al mercáu [[#Otros productos de Gatorade|distintos productos]] para atletes, que busquen tener la mesma función orixinal, rehidratar al atleta. Anque Gatorade ye la bébora más conocida a nivel mundial, tien munchos [[#Competencia|competidores]], como [[Powerade]], [[All Sport]], [[Sporade]], [[XSport]], ente otres bébores deportives o [[bebida isotónica|isotónicas]].

La marca güei tien [[#GSSI: Gatorade Sports Science Institute|institutos de ciencies]], onde se realicen pruebes que dexen comprobar el desempeñu del gatorade nos atletes y dexar el desenvolvimientu de nuevos productos pa la hidratación del atleta.

== Historia ==
Gatorade foi creáu pol ''Dr. Robert Cade'', la ''Dra. Dana Shires'', el ''Dr. H. James Free'' y el ''Dr. Alejandro de Quesada''&lt;ref name=&quot;Gator01&quot;&gt;{{cita web|títulu = Gatorade. Nacíu del Llaboratoriu|url = http://www.gatorade.com/history/born_in_the_lab/|fechaaccesu = 19 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.gatorade.com/history/born_in_the_lab/|fechaarchivu=28 de payares de 2015}}(N'inglés){{enllaz rotu|1=Gatorade. Nacíu del Llaboratoriu|2=http://www.gatorade.com/history/born_in_the_lab/}}&lt;/ref&gt; primeramente pal equipu del [[fútbol americanu]] de la [[Universidá de Florida]] nel añu [[1965]]. El nome del equipu yera [[Florida Gators]] (Aligátores de Florida), polo que dempués adoptó'l llamatu atléticu de la universidá, &quot;''[[Florida Gators|the Gators]]''&quot;.&lt;ref name=&quot;Gator02&quot;&gt;{{cita web|títulu = ''La Historia del Gatorade''|autor = Vaughn|obra = MrVaugn.wordpress.com|url = http://mrvaughn.wordpress.com/2006/09/04/the-history-of-gatorade/|fecha = 4 de setiembre de 2007|fechaaccesu = 15 de febreru de 2008}}(N'inglés)&lt;/ref&gt;

=== Entamos ===
La hestoria cunta que l'entrenador del equipu de fútbol [[Florida Gators]], fíxo-y una entruga al Dr. Robert Cade que camudaría les vides de muncha xente. La entruga foi la siguiente: «Doctor, ¿por qué los mios xugadores nun pueden mexar dempués de cada xuegu?». Por cuenta de ello, el Dr. Cade, un escelente científicu empezó a realizar estudios. Mientres esos exámenes, determinó que nun xuegu de 3 hores, cada xugador perdía hasta cerca de 8&amp;nbsp;[[quilogramu|kg]]. Esto ye, qu'ente'l 90 y 95&amp;nbsp;% d'esi pesu, atopábase l'agua del cuerpu que se perdía. Los xugadores al sudar, perdíen los [[electrolitu|electrolitos]] [[sodiu]], [[cloruru]] y [[potasiu]], que nun yeren reemplazaos, causando trestornos nel delicáu equilibriu químicu nel so cuerpu.&lt;ref name=&quot;Gator03&quot;&gt;{{cita web|títulu = ''Historia del Gatorade según la Universidá de Florida''|autor = Joe Kays &amp; Arline Phillips–Han|url = http://www.rgp.ufl.edu/publications/explore/v08n1/gatorade.html|fechaaccesu = 15 de febreru de 2008|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080119192707/http://www.rgp.ufl.edu/publications/explore/v08n1/gatorade.html|fechaarchivu = 19 de xineru de 2008}} (n'inglés)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gator01&quot; /&gt; Sicasí, la primer bébora de Gatorade sabía a esos químicos que s'usen pa llimpiar sanitarios. Los xugadores devolver. La esposa del Dr. Cade, suxirió que-y añadieren zusmiu de [[Citrus × limon|llimón]], al faelo, la bébora que güei conocemos como Gatorade, naciera.&lt;ref name=&quot;Gator03&quot; /&gt;

=== Impulsu comercial ===
L'impulsu comercial del gatorade, empecipiar en 1966 cuando'l periódicu ''The Miami Herald'' na so seición de deportes, escribió un artículu alrodiu de «una solución líquida que sabe como la menta y funciona como un milagru». A partir d'esi entós, la marca Gatorade, introducióse gracies a la prensa y al poder de la publicidá.&lt;ref name=&quot;Gator04&quot;&gt;{{cita web|url = http://www.amanet.org/books/catalog/0814472990_Timeline.htm |títulu = Línea del tiempu de gatorade|fechaaccesu = 18 de marzu de 2008}}&lt;/ref&gt;

En 1967 unu de los estudiantes del Dr. Cade, llogró un trabayu na Universidá d'Indiana. Foi ellí onde paroló con unu de los vicepresidentes de la compañía envasadora de frutes y vexetales de Indianapolis ''Stokely-Van Camp, Inc. (S-VC)'' alrodiu de Gatorade. Dende esi momentu, Stokely-Van Camp garantizó los derechos de Cade y los sos compañeros, como'l inventores, p'asina empecipiar la comercialización a nivel nacional Gatorade.&lt;ref name=&quot;Gator03&quot; /&gt;

Esi mesmu añu, asocedió daqué qu'impulsaría la comercialización de Gatorade. Mientres el [[Orange Bowl]] d'esi añu, unu de los tazones colexales más importantes d'[[Estaos Xuníos]], l'equipu de [[Florida Gators]] (tamién llamaos ''The Gators'') enfrentar al equipu [[Georgia Institute of Technology|Georgia Tech]]. Al mediu tiempu, l'entrenador en xefe Ray Graves dio-yos Gatorade de tomar a ''The Gators''. Asocedió que na segunda metá del partíu, los xugadores de [[Georgia Institute of Technology|Georgia Tech]] víense lentos nos sos movimientos y cansaos, a diferencia de ''the Gators'' quien aparentaben lo contrario, paecíen qu'acababen d'empecipiar el partíu. ''The Gators'' ganó 27-12. D'esta manera, llogró'l so primer títulu del Orange Bowl.&lt;ref name=&quot;Gator05&quot;&gt;{{cita web|títulu = ''Impulsu comercial del gatorade''|url = http://www.hipermarketing.com/nuevu%204/columnes/horacio/nivel3jamon.html|fechaaccesu = 15 de febreru de 2008}}(N'inglés)&lt;/ref&gt;

A la fin, al entrenador en xefe Bud Carson de [[Georgia Institute of Technology|Georgia Tech]], al perder col equipu de ''The Gators'', preguntáron-y por qué habíen perdíu, él contestó: «Nun teníamos Gatorade, esa foi la diferencia». Esti comentariu valió más que munchos millones de dólares en publicidá, apaeciendo en revistes tales como ''Sports Illustrated'' y dándo-y la vuelta al mundu. Por cuenta de ello, dellos entrenadores como ''Hank Stram'', Entrenador en Xefe de [[Kansas City Chiefs]], aseguraron grandes cantidaes de Gatorade pa los sos xugadores.&lt;ref name=&quot;Gator05&quot; /&gt; La bébora aportó a popular ente les persones non atletes.

=== Primeros problemes ===
N'ochobre de 1969, solamente un añu dempués de la introducción comercial del Gatorade, l'Alministración de Drogues y Alimentos ([[FDA]]), emitió un comunicáu onde s'indicaba que, a partir del [[1 de xineru]] de [[1970]], quedaría prohibíu l'usu de [[ciclamato]] sódicu en bébores y alimentos. Esto presentó un gran problema pa ''Stokely-Van Camp'', yá que el ciclamato sódicu, yera unu de los ingredientes iniciales de Gatorade. Darréu, el Dr. Cade y el so grupu empecipiaron una investigación pa sustituyir al ciclamato. Finalmente, llograron reemplazalo, amenorgando la rápida asimilación de la [[glucosa]], pero non asina'l [[azucre]], y añadiendo un [[disacáridu]] duce, la [[fructosa]]. D'esta manera, dexaron un pocu de la enerxía rápida disponible por aciu la oxidación del azucre, p'apurrir dulzor.&lt;ref name=&quot;Gator06&quot;&gt;{{cita web|títulu = ''Kennesaw State University''|obra = College of Science and Mathematics Kennesaw State University|url = http://chemcases.com/gatorade/gatorade21.htm|fechaaccesu = 15 de febreru de 2008|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080111214545/http://chemcases.com/gatorade/gatorade21.htm|fechaarchivu = 11 de xineru de 2008}}(N'inglés)&lt;/ref&gt;

Yá pa 1973, el Dr. Cade xunto cola Stokely-Van Camp, tenía ventes por cientos de miles de galones de Gatorade añalmente. Por cuenta de ello l'interés polos derechos de propiedá foi aumentando. A partir d'esi añu d'equí p'arriba empecipiáronse una serie de discutinios xurídicos. Finalmente pa los últimos meses de 1973 llegar a un alcuerdu ente la [[Universidá de Florida]] y el inventores orixinales —conocíos como ''the Gatorade Trust''—, onde cada quién recibiría regalías comerciales. De magar, la Universidá de Florida recibe más de 80 millones de dólares polos derechos de Gatorade.&lt;ref name=&quot;Gator03&quot; /&gt;

=== Cambeos ===
En 1983 la [[Quaker Oats Company]] mercó la Stokely-Van Camp, dempués d'una batalla col so rival Pillsbury. Esti cambéu, según el profesor de marketing Richard Lutz, «llanzó a Gatorade d'una pequeña marca consoñenta al superestrellato». La Quaker Oats Company foi capaz d'asegurar más del 80&amp;nbsp;% del mercáu de bébores deportives, pa Gatorade. Dende esi añu, Gatorade tuvo un índiz de crecedera añal ensin precedentes del 20&amp;nbsp;% de les ventes. Creció dende aproximao 100 millones de dólares en 1983 a más de 2&amp;nbsp;200 millones de dólares en 2001.&lt;ref name=&quot;Gator03&quot; /&gt;

La Quaker Oats Company empecipió negociaciones con [[PepsiCo]]. Con ello, llicencióse la fabricación de Gatorade en dellos mercaos mundiales. Sicasí, en 1998 Quaker demandó a Pepsi n'Australia. La Quaker alegaba que Pepsi taba usurpando los secretos comerciales de Gatorade pa fabricar la so propia bébora pa los deportes, ''All Sport''. Quaker Oats Company ganó'l casu.

Esi mesmu añu, Gatorade dexó d'usar envases de vidriu n'[[Estaos Xuníos]] y en dellos países; sicasí, entá hai países onde entá s'empleguen los envases de vidriu. P'agostu de 2001, PepsiCo adquirió la Quaker Oats Company, dempués d'otra gran batalla por una ufierta, esta vegada cola so archi rival [[The Coca-Cola Company]]. Dambes compañíes valoraron a Quaker en gran manera por cuenta de la marca Gatorade.&lt;ref name=&quot;Gator03&quot; /&gt;

=== Gatorade en 2008 ===
En 2008 Gatorade, xunto a ''Johnson &amp; Johnson'', ye unu de los patrocinadores de fundación National Athletic Trainers's Association (Asociación de los Entrenadores Nacionales Atléticos). Tan solo n'[[Estaos Xuníos]] ye la bébora deportivo «oficial» de [[National Football League]], [[Grandes Lligues de Béisbol|Major League Baseball]], [[National Basketball Association]], [[Women's National Basketball Association]], [[NBA Development League]], [[National Ḥoquei League]], US Soccer Federation, [[Major League Soccer]] y munchos equipos deportivos.

Coles mesmes, Gatorade atópase en más de 80 países a nivel mundial, nos cualos ye patrocinador de munchos Equipos, Lligues Deportives y Federaciones de Deportes. Inclusive na [[Fórmula 1]] foi patrocinador del equipu [[Honda Racing F1 Team]] dende 2007.&lt;ref name=&quot;Gator07&quot;&gt;{{cita web |títulu=Patrocinador d'Honda Racing F1 Team |url=http://www.historiasdelmotor.com/2007/desvelaos-patrocinadores-equipo-honda-f1-2007/ |fechaaccesu=15 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt;

== Ingredientes ==
Dende l'ingrediente en mayor cantidá al menor, los ingredientes son: [[agua]], xarabe de [[sacarosa]], xarabe d'alta [[fructosa]] de [[Zea mays|maíz]] (xarabe de glucosa-fructosa), [[ácidu cítrico]], [[naftalina]], [[saborizante|saborizantes naturales y artificiales]], [[sal]], [[citrato de sodiu]], [[fosfatu]] de [[potasiu|monopotasio]], [[éster]] de [[glicerol]] de [[colofonia]] de [[madera]], acetato isobutirato de [[sacarosa|sucrosa]], aceite vexetal bromurado y dellos colorantes, como [[colorante|Mariellu 5 o 6 y Colloráu 40]], dependiendo del sabor.

== Composición ==
{{Ficha de valor nutricional|bebida|nome = Gatorade|tam_porc_oz = 8 fl oz|tam_porc_ml = 240 mL|grases = 0|proteínes = 0|kJ = 210|sodiu_mg = 110|potasiu_mg = 30|carbohidratos = 14|fibres = 0|azucres = 14|derecha = 1}}

La fórmula orixinal de Gatorade contién agua, [[sacarosa]] (azucre de mesa) y xarabe de glucosa-fructosa, [[ácidu cítrico]], [[cloruru de sodiu]] (sal de mesa), [[citrato de sodiu]], [[fosfatu monopotásico]], ya ingredientes saborizantes y colorantes. P'apurrir estabilidá al sabor de la emulsión de Gatorade ye usáu un pocu d'aceite vexetal bromurado nos saborizantes.&lt;ref name=&quot;Gator08&quot;&gt; {{cita web|títulu = Preguntes frecuentes de Gatorade|url = http://www.gatorade.com/frequently_asked_questions/|fechaaccesu = 15 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt; Gatorade aprove 127 mg/L de potasiu y 464 mg/L de sodiu, y 59 g/L de carbohidratos (so la forma d'azucres). Nos paneles del Gatorade actual (2006), asegúrase que Gatorade rehidrata meyor a los atletes que l'agua, porque'l sabor failo más bono de beber. Puesto que Gatorade nun contién cafeína y cantidaes normales d'azucre (según los enllaz rotu|1=[http://www.foodsdatabase.com/LinkedLabel.aspx?FoodId=6660 valores nutricionales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302060254/http://www.foodsdatabase.com/LinkedLabel.aspx?FoodId=6660 |date=2007-03-02 }} |2=http://www.foodsdatabase.com/LinkedLabel.aspx?FoodId=6660 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302060254/http://www.foodsdatabase.com/LinkedLabel.aspx?FoodId=6660 |date=2007-03-02 }} |bot=InternetArchiveBot }} 16&amp;nbsp;% de valor diariu), apurre enerxía ensin causar velea.

== Otros productos de Gatorade ==
Gatorade introdució nel mercáu otros productos distintos a la bébora orixinal, creaos pa distintes facetes del ámbitu deportivu. Los productos van dende bébores con fórmules distintes, hasta barres enerxétiques, introducíos nel mercáu dende 1999. Dalgunos d'ellos son:

=== Alimentos ===
* A mediaos de los años 1980, introducir nel mercáu ''Gatorgum''. Una goma de mazcar con sabor a Gatorade, venía en sabores de [[llima]]-[[Citrus × limon|llimón]] y [[naranxa (fruta)|naranxa]].
* En 1999 Gatorade reveló la so llinia de barres enerxétiques. Estes barres enerxétiques yeren la primer incursión de Gatorade nos alimentos sólidos, como competencia contra PowerBar (barres enerxétiques de [[Nestlé]]) y de Clif Chigre (empresa d'Estaos Xuníos que viende alimentos enerxéticos). Les barres enerxétiques Gatorade contienen una gran proporción de proteínes amás de les sos carbohidratos. La barra compónse principalmente de granos inflaos y xarabe de maíz, componentes comunes nes barres enerxétiques.

=== Bebíes ===
* En 2000 Gatorade tamién sacó al mercáu una ''Energy Formula'' (o Fórmula d'Enerxía). Esta bébora contién más monosacáridos y carbohidratos pa les necesidaes d'enerxía rápida disponible mientres competencies atlétiques. Consecuentemente, esta fórmula ye más duce que'l Gatorade regular. Vien en botelles plástiques de 12&amp;nbsp;oz (340&amp;nbsp;ml) nos [[Estaos Xuníos]].
* Esi mesmu añu, Gatorade introdució la bébora ''Propel Fitness Water'' (Agua Propulsor d'Exerciciu), adulzada con xarabe de sucrosa, de sucralosa y acesulfame potásicu. ''Propel'' tien los mesmos electrólitos que Gatorade, xunto con delles vitamines, lo que la fai similar al Vitamin Water. Sicasí, en 2006 añadióse un nuevu ingrediente a la bébora, introduciendo Propel Fitness Water con calciu.
* En 2004 Gatorade tamién sacó una ''Endurance Formula'' (o Fórmula de Resistencia). La fórmula de resistencia contién más de los electrólitos (como calciu y magnesiu) que la fórmula típica de Gatorade. Los electrólitos adicionales reemplacen los que suda'l cuerpu mientres estensos periodos d'esfuerzu físicu, especialmente en climes templaos. Por cuenta de esto, la fórmula de resistencia sabe más salada que'l Gatorade orixinal.
* En 2006 Gatorade introdució la so llinia ''Rain Flavor'' (Sabor d'Agua), qu'ufierta un gustu más llixeru y aguacientu, similar a la so llinia ''Propel'' pero que vien nuna botella de la forma y tamañu del Gatorade orixinal.
* A finales de 2007, foi introducida una nueva llinia de bébores de baxes caloríes, conocíes como G2.&lt;ref name=&quot;Gator09&quot;&gt;{{cita web|títulu = Nueva Bébora Gatorade 'G2'|url = http://money.cnn.com/2007/09/07/news/companies/pepsi_newproducts/index.htm|fechaaccesu = 15 de febreru de 2008|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180123162115/http://money.cnn.com/2007/09/07/news/companies/pepsi_newproducts/index.htm|fechaarchivu = 2018-01-23}}&lt;/ref&gt;
* En 2011 Gatorade sacó al mercáu la llinia ''G Series'' (o Serie G), que ufierta tres productos distintes: ''Prime'', ''Perform'' y ''Recover'', distribuyíos de la mesma en tres games distintos: &quot;Serie G&quot; pa los deportistes ocasionales, &quot;Serie G Fit&quot; pa los deportistes aficionaos y &quot;Serie G Pro&quot; pa los deportistes profesionales.

=== Gatorgum ===
A finales de los años 1970 y a principios de los años 1980 (según finales de los años 1990 y a principios del añu 2000), Gatorade vendió un tipu de chicle llamáu ''Gatorgum''. El productu foi fabricáu por Fleer Corporation, taba disponible nos sabores orixinales de Gatorade (llimón y naranxa) y yera más bien acedu en comparanza colos chicles normales.

A finales de los años 1970, Stokley-Van Camp (el propietariu de Gatorade antes de 1983) axustó un contratu al llargu plazu con ''Swell and Vicks'' pa vender &quot;Gator Gum&quot;. La goma, que nun tenía nenguna funcionalidad o ingredientes de ''Gatorade Thirst Quencher'', foi descontinuada en 1989 dempués de que'l contratu expiró. Sicasí, ''Mueller Sports'' en Wisconsin fabrica una goma llamada ''Quench''. Ta basáu en &quot;Gator Gum&quot;, pero nun ye'l mesmu que Stokley-Van Camp creó.

El paquete de Gatorgum traía un anunciu: «Ayuda a quitar la sede». En realidá, como tolos chicles, el productu non rehidrata el cuerpu por sigo solo. Sicasí, contenía electrólitos p'ayudar al cuerpu humanu col procesu d'hidratación.

== G2: La nueva Xeneración ==
'''G2''', tamién conocíu como &quot;Gatorade 2&quot;, ye la siguiente xeneración de bébores de Gatorade. Tien baxes caloríes, so azucre, y ye una bébora de electrólito. Anunciáu a principios de 2008, G2 empezar con tres sabores: naranxa, ponche de frutes y [[uva]]. L'oxetivu principal de Pepsi de sacar al mercáu esti productu, ye pa compensar les perdes de les ventes de los productos carbónicos.&lt;ref name=&quot;Gator10&quot;&gt;{{cita web|url= http://www.drinkg2.com/|fechaaccesu=18 de marzu de 2008|títulu=La Nueva Xeneración: G2}}&lt;/ref&gt;

== Competencia ==
Gatorade tien una gran cantidá de competencia a nivel nacional n'Estaos Xuníos. Sicasí, la competencia principal de Gatorade ye ''[[Powerade]]'', producíu por [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]], competidor de [[PepsiCo]].

Tamién esisten otres compañíes que compiten contra Gatorade coles sos propies bébores. Por casu, ''[[Kool-Aid]]'' tamién sostién qu'una parte xusta de consumidores potenciales de bébores deportives. Otra bébora, ''CeraSport'', producida por ''Cera Products Inc.'', ye una bébora ensin glucosa, a base d'arroz, pa la rehidratación oral y el funcionamientu.

Una competidora bien conocida por Gatorade ye ''All Sport'', competidor producíu por The Monarch Beverage Company, d'[[Atlanta]] ([[Georgia (Estaos Xuníos)|Georgia]]). ''All Sport'' yera producida en principiu por PepsiCo hasta 2001, cuando'l fabricante de Gatorade, Quaker Oats Company, foi adquirida por PepsiCo. ''All Sport'' foi vendida a The Monarch Beverage Company pocu dempués.

Fora de los Estaos Xuníos, ''Lucozade energy drink'' (fabricáu dende 1927 pola empresa farmacéutica agora conocida como GlaxoSmithKline) compite con Gatorade y Powerade. La formulación de Lucozade estremar en qu'usa principalmente glucosa y contién [[cafeína]]. Aun así, ''Lucozade energy drink'' ye'l competidor más direutu a Gatorade y Powerade, sicasí, mientres Powerade y Lucozade tán estensamente disponibles nel [[Reinu Xuníu]], Gatorade ye inda una rareza y ta solo disponible en ciertes máquines espendedores de Pepsi.

== GSSI: Gatorade Sports Science Institute ==
El GSSI (Institutu de Ciencia Deportiva Gatorade) ye una instalación pa investigar l'atletismu y la hidratación. La oficina central ta en Barrington (Illinois) y foi establecida en 1988. La instalación tien llaboratorios pa estudiar sobremanera la nutrición, la fisioloxía d'exerciciu, y la bioquímica. Cuenta tamién con un Llaboratoriu Fisiolóxicu del Exerciciu, un Llaboratoriu de Bioquímica y un Llaboratoriu d'Evaluación Sensorial del Exerciciu Físicu.&lt;ref name=&quot;Gator11&quot;&gt; {{cita web|títulu = Llaboratorios de GSSI|url = http://www.gssiweb-sp.com/aboutgssi/researchlabs/index.cfm|fechaaccesu = 15 de febreru de 2008|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071025084145/http://www.gssiweb-sp.com/aboutgssi/researchlabs/index.cfm|fechaarchivu = 25 d'ochobre de 2007}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Quaker Oats Company]]
* [[PepsiCo]]
* [[Florida Gators]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* {{enllaz rotu|1=[http://www.foodsdatabase.com/LinkedLabel.aspx?FoodId=6660 Valores Nutricionales de Gatorade] |2=http://www.foodsdatabase.com/LinkedLabel.aspx?FoodId=6660 |bot=InternetArchiveBot }} (N'inglés)
* {{Enllaz rotu|1=Barres Enerxétiques |2=http://www.xinte.com/acondicionamientu/barritas.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20080119124642/http://www.alimentacion-sana.com.ar/Portal%20nuevu/actualizaciones/isotonicas.htm Bebíes isotónicas (Gatorade)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=vpfzBMj8T58 Historia del Gatorade en videu]
* [https://web.archive.org/web/20111025061151/http://www.europeanhydrationinstitute.org/es/hydration_and_beverages.html Bebíes isotónicas pa una bona hidratación]

=== Enllaces oficiales ===
* [http://www.gatorade.com/ Sitio Web Gatorade]
* [http://www.gatorade.cl/ Sitio Web Gatorade Chile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325162745/http://gatorade.cl/ |date=2018-03-25 }}
* [http://www.gatorade.es/ Sitio Web Gatorade España] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110416032840/http://www.gatorade.es/ |date=2011-04-16 }}
* [http://www.gatorade.com.do/ Sitio Web Gatorade República Dominicana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070831172205/http://gatorade.com.do/ |date=2007-08-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20100927092130/http://www.gatorade.com.pe/ Sitio Web Gatorade Perú]
* [http://www.gssiweb-sp.com/ Gatorade Sport Science Institute n'Español] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071103205849/http://www.gssiweb-sp.com/ |date=2007-11-03 }}
* [http://www.drinkg2.com/ G2 Sitiu web oficial]


{{Tradubot|Gatorade}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Bébores]]
[[Categoría:PepsiCo]]</text>
      <sha1>6kpd0y2al8m4mwcyznmsgl3mc0xot7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gauteng</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129581</id>
    <revision>
      <id>4493308</id>
      <parentid>4432880</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12964" sha1="r13klseleudupz5llsjny956zp5kfwy" xml:space="preserve">{{Tradubot|Gauteng}}
{{rexón}}
'''Gauteng''' ye una de les nueve [[Provincies de Sudáfrica|provincies]] que formen la [[Sudáfrica|República de Sudáfrica]]. La so capital ye [[Johannesburgu]]. Ta allugada al nordeste del país, llindando al norte con [[Provincia de Limpopo|Limpopo]], al este con [[Mpumalanga]], al sur con [[Provincia del Estáu Llibre|Estáu Llibre]] y al oeste con [[Provincia del Noroeste|Noroeste]].

D'antiguo formaba parte de la provincia de [[Provincia del Transvaal|Transvaal]], hasta les eleiciones multirraciales del [[27 d'abril]] de [[1994]]. De primeres llamar ''Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging'' (o PWV) pero n'avientu d'esi añu recibió'l nome actual.

Asitiada nel corazón del [[Highveld]], Gauteng ye la provincia más pequeña del país con namái un 1,4% de la so superficie, pero ta altamente urbanizada y tien una población de 12.272.263 habitantes según el censu de 2011.

El nome Gauteng provién de la llingua [[sesotho]] que significa ''Tierra del oru'', faciendo referencia a la minería d'esi metal precioso que s'instaló na zona tres el descubrimientu de [[1886]] en [[Johannesburgu]]. La frase en sesotho deriva del vocablu n'idioma [[afrikaans]] &quot;goud&quot; (oru) más el sufixu de llugar &quot;ng.&quot; Cuando se pronuncia correutamente, la primer lletra del nome Gauteng ye una J ([x] o [χ] n'[[Interfaz de programación d'aplicaciones|API]]), como la combinación &quot;ch&quot; na pallabra [[idioma alemán|alemana]] &quot;achtung&quot; o nel holandés [[Van Gogh]]. Esta pronunciación gutural ye natural nos idiomes sesotho y afrikaans.

== Historia ==
Nesta provincia atopen los xacimientos paleoantropolóxicos de Kromdraai, onde [[Robert Broom]] atopó los fósiles de los primeres ''[[Paranthropus robustus]] en 1938.&lt;ref name=&quot;Broom1938&quot;&gt;{{cita publicación |autor=Broom R. |añu=1938 |títulu=The Pleistocene Anthropoid Apes of South Africa |publicación=[[Nature]] |issn=0028-0836 |volume=142 |númberu=3591 |páxines=377-379 |idioma=inglés |doi=10.1038/142377a0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Department of Anthropology: The University of Texas at Austin |url=http://efossils.org/page/boneviewer/Paranthropus%20robustus/TM%201517 |títulu=Paranthropus robustus: TM 1517 |obra=eFossils.org |idioma=inglés |fechaaccesu=9 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130511083847/http://efossils.org/page/boneviewer/Paranthropus%20robustus/TM%201517 |fechaarchivu=2013-05-11 }}&lt;/ref&gt;

El descubrimientu d'[[oru]] en [[1886]] nel [[Witwatersrand]] dexó'l desenvolvimientu d'unu de los mayores centros mineros del mundu. Pa la historia anterior a [[1994]], vease [[Provincia del Transvaal|Transvaal]].

== Xeografía ==
[[Ficheru:Johannesburg Skyline by ThisParticularGreg.jpeg|thumb|Torre de Hillbrow y el [[templu de Johannesburgu|templu mormón]] arrodiáu de [[jacaranda|jacarandes]] na histórica zona de Parktown nes contornes de Johannesburgu.]]

La so frontera sur ye'l [[ríu Vaal]] que la dixebra del [[Provincia del Estáu Llibre|Estáu Llibre]], tamién ye fronteriza cola [[Provincia del Noroeste]], [[Provincia de Limpopo|Limpopo]] y la [[Provincia de Mpumalanga]].

== Demografía ==
D'alcuerdu al censu d'ochobre de 2001, ye llar de 8,8 millones de persones (9,7 millones en 2007), casi'l 20% del total del país. Siendo al empar la provincia con mayor aumentu demográficu (un 20% ente 1996 y 2001), Gauteng probablemente conviértase llueu tamién na provincia más poblada.

{| {{tablaguapa}}
|-----
! colspan=&quot;2&quot; width=48% | Grupos étnicos
| rowspan=&quot;5&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; width=48% | Llingües
|-----
| Negros || 73,8% || [[Idioma zulú|Zulú]] || 21,5%
|-----
| Blancos || 19,9% || [[Afrikaans]] || 14,4%
|-----
| [[Coloured|Mestizos]] || 3,8% || [[Sesotho|Sotho del sur]] || 13,1%
|-----
| Asiáticos || 2,5% || [[Idioma inglés|Inglés]] || 12,5%
|}

== Economía ==
Gauteng considérase'l centru de la [[sistema económicu|economía]] de Sudáfrica y contribúi fuertemente a los sectores financieros, de manufactura, tresportes, teunoloxía y telecomunicaciones, ente otros. Tamién ye la sede d'un gran númberu de compañíes internacionales que riquen una base comercial y una puerta escontra'l continente africanu.

Anque Gauteng ye la más pequeña de les 9 provincies del país - cubre namái un 1,4% de la superficie total del país - contribúi en más del 38% al so productu internu brutu (PIB) según al 60% de los sos [[Impuestu|ingresos fiscales]]. Ello ye que Gauteng xenera'l 9% del PIB de tol continente africanu.

== Crecedera Futura ==
Gauteng ta creciendo rápido, por cuenta de la urbanización masiva, carauterística de munchos países desenvueltos. Según l'Informe del Estáu de les Ciudaes, la porción urbana de Gauteng - formada principalmente peles ciudaes de Johannesburgu, Ekurhuleni (el [[Rand del Este]]) y Tshwane ([[Pretoria]] estendida) - va ser una rexón urbana policéntrica con una población proyeutada de 14,6 millones de persones hacia l'añu [[2015]], faciendo d'ella una de les ciudaes más grandes del mundu. Sicasí, el [[Sida]] torga esta proyeición.

Esta rápida crecedera traxo oportunidaes y desafíos. Como puntu focal global, con accesu a les tierres interiores de Sudáfrica, Gauteng puede venceyar el mundu con una población d'aproximao'l mesmu tamañu de los Estaos Xuníos. Ta convirtiéndose velozmente, pal África Sub-Saḥariana, no que la [[megalópolis]] del cantu del este ye p'América. Pero les torgues son terribles, como la facultá de dar accesu a servicios básicos como lletricidá y agua potable. El tresporte tamién ye un problema mayor y Johannesburgu, el corazón de Gauteng, ta empezando a esperimentar serios problemes de tráficu como les ciudaes de [[Los Angeles]] y [[Bangkok]]. El Tren Rápidu de [[Gautrain]] ye un intentu de remediar esti problema, apurriendo un serviciu de trenes eficiente y d'alta velocidá ente [[Pretoria]], [[Sandton]], [[Johannesburgu]] y l'[[Aeropuertu Internacional Oliver Reginald Tambo]], que entró en funcionamientu l'añu 2010.

La imposibilidá del gobiernu de trepar cola corrupción amiesta un problema a la rexón, yá bullente d'inmigrantes illegales. Estos refuxaos dende'l restu d'África van escontra'l centru económicu d'África de Sur, en busca d'una vida meyor, trayendo con ellos los legaos de los países que dexaron. Polo que paez qu'esta rexón va siguir salvando a les persones d'otros estaos africanos, ensin ser afeutada de forma negativa.

== Educación ==
Gauteng ye un centru d'enseñanza en Sudáfrica y sede de munches universidaes y otres instituciones d'educación cimera:
* [[Academia de Lideralgu d'África]]&lt;ref name = &quot;ALA&quot;&gt;http://www.africanleadershipacademy.org/contact-ala&lt;/ref&gt;
* [[CTI Education Group]]&lt;ref name = &quot;CTI&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.cti.co.za/contact-us|títulu=Contact Us - CTI Education Group|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Cti.co.za|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130528084223/http://www.cti.co.za/contact-us|fechaarchivu=2013-05-28}}&lt;/ref&gt;
* [[Damelin]]&lt;ref name = &quot;Damelin&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.educor.co.za/campuses/face-to-face-campuses/|títulu=Face to Face Campuses|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Educor|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111006032337/http://www.educor.co.za/campuses/face-to-face-campuses|fechaarchivu=2011-10-06}}&lt;/ref&gt;
* [[Lyceum College]]&lt;ref name = &quot;Lyceum&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.lyceum.co.za/college-south-africa-sa-colleges|títulu=College South Africa &amp;#124; SA Colleges|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Lyceum.co.za|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130702141254/http://www.lyceum.co.za/college-south-africa-sa-colleges|fechaarchivu=2013-07-02}}&lt;/ref&gt;
* [[Midrand Graduate Institute]]&lt;ref name = &quot;MGI&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.mgi.ac.za/contact-us.html|títulu=Contact Us|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Mgi.ac.za|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130629190229/http://www.mgi.ac.za/contact-us.html|fechaarchivu=2013-06-29}}&lt;/ref&gt;
* [[Monash South Africa|Monash University South Africa Campus]]&lt;ref name=&quot;Monash&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.monash.ac.za/about/contact/|títulu=Contact us - Monash South Africa|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Monash.ac.za|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130512020840/http://www.monash.ac.za/about/contact/|fechaarchivu=12 de mayu de 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Rabbinical College of Pretoria]]
* [[St Augustine College of South Africa]]&lt;ref name=&quot;St. Augustine&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.staugustine.ac.za/ContactUs|títulu=Contact Us|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=StAugustine|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130710100318/http://www.staugustine.ac.za/ContactUs|fechaarchivu=10 de xunetu de 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Tshwane University of Technology]]&lt;ref name = &quot;TUT&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.tut.ac.za/Contact%20Us/|títulu=Tshwane University of Technology - Contact Us|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Tut.ac.za|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130604175430/http://www.tut.ac.za/Contact%20Us/|fechaarchivu=2013-06-04}}&lt;/ref&gt;
* [[University of Johannesburg]]&lt;ref name=&quot;UJ&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.uj.ac.za/EN/ContactUJ/Pages/default.aspx|títulu=Contact UJ|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Uj.ac.za|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130530232543/http://www.uj.ac.za/EN/ContactUJ/Pages/default.aspx|fechaarchivu=30 de mayu de 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Universidá de Limpopo]]
* [[Universidá de Pretoria]]&lt;ref name=&quot;TUKS&quot;&gt;{{cita web |url=http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=1&amp;xubíi=1&amp;ipklookid=2&amp;parentid=|títulu=About UP &gt; University of Pretoria|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Web.up.ac.za|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130709142218/http://web.up.ac.za/default.asp?ipkCategoryID=1&amp;xubíi=1&amp;ipklookid=2&amp;parentid=|fechaarchivu=9 de xunetu de 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Universidá de Sudáfrica]]&lt;ref name = &quot;UNISA&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.unisa.ac.za/Default.asp?Cmd=ViewContent&amp;ContentID=16|títulu=Unisa Online - Campus maps &amp; addresses|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|fecha=29 d'ochobre de 2012|editorial=Unisa.ac.za}}&lt;/ref&gt;
* [[Universidá de Witwatersrand]]&lt;ref name = &quot;Wits&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.wits.ac.za/|títulu=Wits University - Wits University|fechaaccesu=19 de mayu de 2013|editorial=Wits.ac.za}}&lt;/ref&gt;
* [[Vaal University of Technology]]&lt;ref name = &quot;VUT&quot;&gt;http://www.vut.ac.za/new/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1689:contact-vut&lt;/ref&gt;

El Departamentu d'Educación de Gauteng entamáu un proyeutu totalmente funcional de llaboratorios ICT pa toles escueles públiques de Gauteng. El nome d'esti proyeutu ye Gauteng OnLine.

== Caltenimientu ==
Anque la provincia de Gauteng ta apoderada peles árees urbanes de Johannesburgu y Pretoria, tien formoses reserves naturales:

* [[Marievale Bird Sanctuary]]
* [[Abe Bailey Nature Reserve]]
* [[Kromdraai Conservancy]]
* [[Roodeplaat Nature Reserve.]]
* [[Suikerbosrand Nature Reserve]]

== Deportes y recreación ==
El [[rugbi]] ye un deporte bien popular nel país y en Gauteng en particular. Dos equipos de rugby de Gauteng participen nel campeonatu [[Super Rugby]] del Hemisferiu Sur: los [[Bulls (rugby)|Bulls]] de [[Pretoria]] y los [[Lions (Super Rugby)|Lions]] de [[Johannesburgu]]. Tres equipos de Gauteng xueguen na competencia nacional, la [[Currie Cup]]: los [[Blue Bulls]] de Pretoria, los [[Golden Lions]] de Johannesburgu y los [[Falcons (rugby team)|Falcons]] d'[[East Rand, Gauteng|Rand del Este]].

La caminada y l'esguilada tamién son populares en Gauteng, pero les tases de criminalidad y la neglixencia urbana fixeron difícil ya inclusive peligrosu caminar polos parques y árees verdes. Pa mayores informaciones sobre caminaes en Gauteng, ver [https://web.archive.org/web/20070208013254/http://www.dogwalk.co.za/ Gauteng Dogwalks] - tien semeyes, mapes y datos sobre seguridá nos parques provinciales.

Tamién hai atraiciones turístiques como: les Cueves de [[Sterkfontein]] y la [[Cueva Maravía de Kromdraai]] que tán na [[Trubiecu de la Humanidá]] [[Patrimoniu Mundial de la Humanidá]].

El [[Fútbol]] tamién ye un deporte popular nel país y dellos equipos de Gauteng xueguen na [[Premier Soccer League]] (PSL), incluyendo a los [[Kaizer Chiefs]] y a los [[Orlando Pirates]].

''Ver tamién: [[Vodacom Cup]]''

== Ciudaes importantes ==
* [[Alberton]]
* [[Benoni]]
* [[Boksburg]]
* [[Bryanston]]
* [[Heidelberg (Gauteng)|Heidelberg]]
* [[Johannesburgu]]
* [[Pretoria]]
* [[Randburg]]
* [[Roodepoort]]
* [[Sandton]]
* [[Soweto]]
* [[Springs (Sudáfrica)|Springs]]
* [[Vanderbjilpark]]
* [[Vereeniging]]

== Universidaes ==
* [[Universidá de Teunoloxía Tshwane]]
* [[Universidá de Johannesburgu]]
* [[Universidá de Pretoria]]
* [[Universidá de Sudáfrica]]
* [[Universidá de Teunoloxía Vaal]]
* [[Universidá de Witwatersrand]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{Provincies de Sudáfrica}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Gauteng|*]]</text>
      <sha1>r13klseleudupz5llsjny956zp5kfwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fuercies Armaes de Méxicu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129983</id>
    <revision>
      <id>4493197</id>
      <parentid>4391655</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T02:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76912" sha1="5b13mbdhn1e5a05vk6zycyckx4t4itv" xml:space="preserve">{{ficha de fuercies armaes
| nome = Fuercies Armaes de Méxicu |
imaxe = [[Ficheru:Coat of arms of Mexico.svg|200px]]
| títulu = 
| cuerpo={{nowrap|[[Ficheru:Logo of the Mexican Army.svg|25px]] [[Exércitu Mexicanu]]}}&lt;br /&gt;
{{nowrap|[[Ficheru:LOGO Marina Armada de Mexico NEGRU.svg|25px]] [[Armada de Méxicu]]}}&lt;br /&gt;
{{nowrap|[[Ficheru:EmblemaFam..png|25px]] [[Fuercia Aérea Mexicana]]}}
| comandante_xefe = [[Enrique Peña Nieto]] | títulu_comandante_xefe= Comandante Supremu |
ministru = [[Salvador Cienfuegos Zepeda|Gral. Salvador Cienfuegos Zepeda]]
|títulu_ministru= Secretariu de la Defensa Nacional
| comandante= [[Vidal Francisco Soberón Sanz|Alm. Vidal Francisco Soberón Sanz]]
|títulu_comandante= Secretariu de Marina |
activu =521,189 ([[2014]])&lt;ref name=&quot;PSDN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PSM&quot;/&gt;
| edá = 18 años |cantidá
= [[Dólar d'Estaos Xuníos|US$]] 7.331 millones &lt;small&gt;([[2014]])&lt;ref name=&quot;datosmacro_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.datosmacro.com/tao/gasto/defensa/mexico|títulu=http://www.datosmacro.com/tao/gasto/defensa/mexico}}&lt;/ref&gt;
|PIB = 0,67 %&lt;ref name=&quot;datosmacro_1&quot;/&gt;
}}
Les '''Fuercies Armaes de Méxicu''' tán integraes por trés instituciones militares permanentes&lt;ref name=&quot;Constitucion&quot;&gt;{{cita llibru |títulu= Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos |url= http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf |fechaaccesu= 28 sep. 2010 |fecha= Publicada nel Diariu Oficial el 5 feb. 1917 |editorial= Congresu de la Unión |ubicación= Méxicu |cita= Edición actualizada coles reformes vixentes publicaes al 29 jul. 2010. Artículu 73, fraición XIV y artículu 89, fraición VI |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20130102043233/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf |fechaarchivu= 2 de xineru de 2013 }}&lt;/ref&gt; arrexuntaes en dos dependencies gubernamentales que son:

* [[Secretaría de la Defensa Nacional (Méxicu)|Secretaría de la Defensa Nacional]]:&lt;ref name=&quot;LOEFA&quot;&gt;{{cita llibru |títulu= Ley Orgánica del Exércitu y Fuercia Aérea Mexicanos |url= http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/169.pdf |fechaaccesu= 28 sep. 2010 |fecha= Publicada nel Diariu Oficial de la Federación el 26 dic. 1986 |editorial= Congresu de la Unión |ubicación= Méxicu |cita= Edición actualizada coles reformes vixentes publicaes al 12 jun. 2009. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110911080439/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/169.pdf |fechaarchivu= 11 de setiembre de 2011 }}&lt;/ref&gt;
** [[Exércitu Mexicanu]]
** [[Fuercia Aérea Mexicana]]

* [[Secretaría de Marina (Méxicu)|Secretaría de Marina]]:&lt;ref name=&quot;LOAM&quot;&gt;{{cita llibru |títulu= Ley Orgánica de l'Armada de Méxicu |url= http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/249.pdf |fechaaccesu= 28 sep. 2010 |fecha= Publicada nel Diariu Oficial de la Federación el 30 dic. 2002 |editorial= Congresu de la Unión |ubicación= Méxicu |cita= Edición actualizada coles reformes vixentes publicaes al 12 jun. 2009. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100202024755/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/249.pdf |fechaarchivu= 2 de febreru de 2010 }}&lt;/ref&gt;
** [[Armada de Méxicu]]

L'Exércitu y la Fuercia Aérea Nacionales tienen la misión de defender la integridá, independencia y soberanía de la nación mexicana; garantizar la seguridá interior; auxiliar a la población en casos de necesidaes públiques; realizar aiciones cíviques y obres sociales que tiendan al progresu del país; en casos de desastre, presentar ayuda pal caltenimientu del orde, auxiliu a les persones, los sos bienes y la reconstrucción de zones afeutaes.&lt;ref name=&quot;LOEFA&quot;/&gt;

L'Armada de Méxicu tien como misión emplegar el poder naval de la Federación pa la defensa esterior y coadyuvar na seguridá interior del país.&lt;ref name=&quot;LOAM&quot;/&gt; Y dende el 21 sep. 1954 forma parte de la Organización Marítima Internacional (OMI) comprometiéndose a garantizar l'adopción de midíes pa salvaguardar de persones que se topen en peligru na mar.&lt;ref name=&quot;SAR&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.semar.gob.mx/sitio_2/armada-de-M%C3%A9xicu/sistema-de-busqueda-y-rescate-de-la%20secretaria-de%20marina%20armada-de-mexico.html |títulu= Sistema de Busca y Rescate de la SEMAR |fechaaccesu= 29 sep. 2010 |editorial= Secretaría de Marina |fecha= 7 sep. 2010 |ubicación= Méxicu, D.F. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100904061540/http://www.semar.gob.mx/sitio_2/armada-de-m%C3%A9xico/sistema-de-busqueda-y-rescate-de-la |fechaarchivu= 2010-09-04 }}&lt;/ref&gt;

Anguaño les Fuercies Armaes de Méxicu destacar pol combate permanente contra'l tráficu de narcóticos y nel auxiliu a la población civil ante desastres naturales.

Tolos ciudadanos mexicanos varones tienen obligación llegal d'emprestar un añu de Serviciu Militar obligatoriu al cumplir los 18 años d'edá, que ye la mayoría d'edá en [[Méxicu]]. Esti serviciu facer por aciu sortéu de los conscriptos; sicasí, puede ingresase voluntariamente nes Fuercies Armaes dende los 16 años d'edá, con consentimientu de los tutores llegales.

== Antecedentes ==
[[Ficheru:Mexican cadet.jpg|thumb|250px|right|Cadete del [[Heroicu Colexu Militar]] de Méxicu.]]

{{AP|Historia de les Fuercies Armaes de Méxicu}}

Les '''Fuercies Armaes de Méxicu''' surden al peracabase la independencia del país el [[28 de setiembre]] de [[1821]], a otru día que l'[[Exércitu Trigarante|Exércitu de les Trés Garantíes]] entra trunfante na ciudá de [[Méxicu, D. F.|Méxicu]]. A la cabeza de les entós fuercies armaes imperiales, tantu del exércitu y de l'armada, ye nomáu como Xeneralísimu y almirante [[Agustín de Iturbide]]. Esi mesmu añu, pa encabezar dambes fuercies militares, créase la [[Secretaría de la Defensa Nacional (Méxicu)|Secretaría de Guerra y Marina]]. Dende entós los titulares del Poder Executivu fueron al empar los Comandantes Supremos de les Fuercies Armaes, quien exercíen el so mandu al traviés del so secretariu de Guerra y Marina y anguaño al traviés de los secretarios de la [[Secretaría de la Defensa Nacional (Méxicu)|Defensa Nacional]] y de la [[Secretaría de Marina (Méxicu)|Marina]].

[[Ficheru:SOLDATS DE L'ARMÉE MEXICAINE. — D'après un croquis de M. Girardin, officier au 1er chasseurs d'Afrique.jpg|thumb|left|300px|Soldaos del [[Exércitu Mexicanu]] (''[[L'Illustration]]'', [[1863]]).]]

Mientres los siguientes 46 años, de [[1821]] a [[1867]], les fuercies armaes mexicanes, especialmente'l [[Exércitu Mexicanu]], van ser protagónicos d'innumberable númberu de golpes d'Estáu, llevantamientos armaos, motinos, revoluciones, guerres civiles y guerres internacionales. Dempués de [[1867]], va vivir nel país, adulces, un tránsitu escontra la pacificación del país. La paz termina col entamu de la [[Revolución mexicana]] en [[1910]] y en asocediéndose dellos llevantamientos postrevolucionarios, nuevamente'l país se pacífica escontra mediaos del sieglu XX.

Mientres la participación de Méxicu na [[Segunda Guerra Mundial]], l'arma d'aviación del Exércitu Mexicanu ye alzada al rangu de fuercia armada como la [[Fuercia Aérea Mexicana]], pa configurar l'actual división tripartita de les Fuercies Armaes de Méxicu.

Dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], les Fuercies Armaes de Méxicu nun tuvieron nengún enfrentamientu bélicu con potencia estranxera, enfocándose solamente n'asuntos internos. Destaca formalmente la participación del [[Exércitu Mexicanu]] y la [[Fuercia Aérea Mexicana|Fuercia Aérea]] en contener al [[Exércitu Zapatista de Lliberación Nacional]] mientres los primeros díes de [[xineru]] de [[1994]] y dende [[2006]] la participación del Exércitu, l'Armada y la Fuercia Aérea na [[Guerra contra'l narcotráficu en Méxicu|Guerra Contra'l Narcotráficu]].

== Actualidá ==
Dende'l final de la [[Segunda Guerra Mundial]], nun esisten tropes mexicanes nel estranxeru en misiones militares. Y dada la frontera común colos Estaos Xuníos, nun esiste nenguna amenaza batallosa esterna al país.

Sicasí, a manera de disuasión, comparada con otros exércitos de [[América Llatina|Llatinoamérica]], les Fuercies Armaes de Méxicu son una de les más grandes y a les que mayor cantidá del [[productu internu brutu]] dedícase, a últimes feches esto haise vistu amontáu, principalmente pa reforzar el combate al tráficu de drogues.

=== Tropes permanentes ===
Según el tercer informe de gobiernu presentáu'l 1 de setiembre de 2009 pol presidente de [[Méxicu]], a xunu de 2009 les Fuercies Armaes cuntaron con 254,705 elementos (202,355 del [[Exércitu Mexicanu|Exércitu]] y [[Fuercia Aérea Mexicana|Fuercia Aérea]] y 52,350 de l'[[Armada de Méxicu]]).&lt;ref&gt;Tercer Informe de Gobiernu. ''1.8 Defensa de la Soberanía y de la Integridá del Territoriu'' [http://www.informe.gob.mx/informe/]&lt;/ref&gt;

Méxicu cunta presupuestáu pa 2010 unes Fuercies Armaes integraes por 262,741 efectivos, d'ente los cualos l'Exércitu y la Fuercia Aérea, de manera conxunta, cuenta con 206,013 efectivos, y l'Armada cunta con 56,728 efectivos. Amás, collaboren 1,776 civiles al interior de les secretaries d'Estáu, 848 na Defensa Nacional y 928 na Marina.&lt;ref name=&quot;PSDN&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.apartados.hacienda.gob.mx/ifai/flash/swf/index_aprima.html?ramu=7&amp;entid%C3%A1=&amp;tipu=P&amp;coninterface=N |títulu= Presupuestu de Egresos de la Federación pal exerciciu 2010: Secretaría de la Defensa Nacional |fechaaccesu= 29 sep. 2010 |editorial= Secretaría de Facienda y Creitu Públicu |fecha= 1º ene. 2010 |ubicación= Méxicu, D.F. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20250411012639/https://www.apartados.hacienda.gob.mx/ifai/flash/swf/index_aprima.html?ramu=7&amp;entid%C3%A1=&amp;tipu=P&amp;coninterface=N |fechaarchivu= 2025-04-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PSM&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.apartados.hacienda.gob.mx/ifai/flash/swf/index_aprima.html?ramu=7&amp;entid%C3%A1=&amp;tipu=P&amp;coninterface=N |títulu= Presupuestu de Egresos de la Federación pal exerciciu 2010: Secretaría de Marina |fechaaccesu= 29 sep. 2010 |editorial= Secretaría de Facienda y Creitu Públicu |fecha= 1º ene. 2010 |ubicación= Méxicu, D.F. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20250411012639/https://www.apartados.hacienda.gob.mx/ifai/flash/swf/index_aprima.html?ramu=7&amp;entid%C3%A1=&amp;tipu=P&amp;coninterface=N |fechaarchivu= 2025-04-11 }}&lt;/ref&gt;

Según cálculos de l'[[Axencia Central d'Intelixencia]] (CIA), en [[2007]] Méxicu podría movilizar a unos 38,257,000 elementos al exércitu, formaos por tolos homes de 18 a 49 años d'edá que llegalmente tán n'edá militar y formaríen parte de les reserves de les Fuercies Armaes, de los cualos taríen en condiciones de ser aptos pal serviciu militar 19,058,337 elementos, y 1,063,233 elementos n'edá de serviciu militar cada añu.

==== Participación femenina ====
Por tradición, les Fuercies Armaes de Méxicu taben compuestes fundamentalmente de varones. L'accesu a la muyer taba acutáu a l'anticuada fórmula de solo participar nes &quot;actividaes propies del so sexu&quot; nes unidaes de servicios. Por ello, en 1938 namái se-yos dio accesu al Exércitu al traviés de la creación de la Escuela Militar d'Enfermeres. Sería hasta 1973 cuando s'amplió'l so ingresu a la Escuela Médicu Militar y dende la so fundación en 1976 la Escuela Militar d'Odontoloxía. En 2007 el presidente Felipe Calderón Hinojosa, pol principiu de equidad de xéneru, instruyó a les fuercies armaes d'almitir la plena incorporación de la muyer a les sos files, abrir la so participación al traviés de 17 de los 39 planteles d'educación militar, ente ellos el d'inxenieru militar y pilotos aviadores.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.aldiatx.com/sharedcontent/dws/aldia/mexico/stories/DN-exercito_13dia.ART.State.Edition1.42184f0.html |títulu= Exércitu mexicanu abre espaciu a les muyeres |fechaaccesu= 30 sep. 2010 |apellíu= Castillo |nome= Y. Eduardo |fecha= 13 ago. 2007 |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100416092229/http://www.aldiatx.com/sharedcontent/dws/aldia/mexico/stories/DN-exercito_13dia.ART.State.Edition1.42184f0.html |fechaarchivu= 16 d'abril de 2010 }}&lt;/ref&gt;

En 2006, d'ente los 191,000 miembros del Exércitu, tan solo 6,309 yeren muyeres. Plantegóse entós que pa 2012 algamaríase la meta d'unes 8,920 muyeres. Envalórase qu'en 2010 la cifra doblóse y algámase una participación femenina d'unes 12,000. L'aumentu ye tan significativu que'l 16 de setiembre de 2009 les muyeres colaron a la vanguardia de la columna del desfile conmemorativo del entamu de la independencia.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://blogs.cnnmexico.com/en-gafdprimer-planu/?p=1347 |títulu= &quot;Adelitas&quot; nel Exércitu Mexicanu |fechaaccesu= 30 sep. 2010fgg |apellíu= Juárez |nome= Jennifer |editorial= CNN Méxicu |fecha= 19 sep. 2010 }}&lt;/ref&gt;

=== Presupuestu ===
El presupuestu que s'asigna a les Fuercies Armaes de Méxicu exerzse al traviés de los dos secretaríes de la Defensa Nacional y de Marina. Pal exerciciu de 2010 asignáronse 46,061 millones de pesos pa operaciones militares ya infraestructura estratexa militar más 13,563 millones de pesos pa otros rubros non operacionales de dambes secretaries como xusticia militar, servicios sociales, alministrativos, ente otros. Del asignáu pa operaciones, l'Exércitu y la Fuercia Aérea nel so conxuntu ocupen 33,991 millones de pesos y l'Armada 12,070 millones de pesos.&lt;ref name=&quot;PSDN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PSM&quot;/&gt;

== Organización Operativa ==
=== Niveles de Mandu del Exércitu, Fuercia Aérea y Armada conformen una organización que realiza les sos operaciones por aciu una estructura xerárquica qu'abarca los siguientes niveles de mandu:
* Mandu Supremu;
* Alto Mandu del Exércitu y Fuercia Aérea Mexicanos;
* Alto Mandu de l'Armada de Méxicu;
:Mandos del Exércitu y Fuercia Aérea:
* Mandos Cimeros;
* Mandos Territoriales; y 
* Mandos d'Unidaes.
:Mandos de l'Armada de Méxicu:
* Mandos Cimeros en Xefe;
* Mandos Cimeros, y 
* Mandos Subordinaos.

;Mandu Supremu El
Mandu Supremu, correspuende al Presidente de la República, quien lo exercerá por sigo o al traviés del Secretariu de la Defensa Nacional y del Secretariu de Marina-Armada de Méxicu; pal efeutu, mientres el so mandatu va denomináse-y Comandante Supremu de les Fuercies Armaes.

;Alto Mando L'Altu Mandu del
Exércitu y Fuercia Aérea va exercer el Secretariu de la Defensa Nacional, que va ser un Xeneral de División del Exércitu, y pal cumplimientu de les funciones, la Secretaría de la Defensa Nacional constituyir en '''Cuartel Xeneral Superior''' del Exércitu y Fuercia Aérea.

L'Altu Mandu de l'Armada de Méxicu ye exercíu pol Secretariu de Marina, el so propiu Cuartel Xeneral del Altu Mandu;

El Subsecretariu y l'Oficial Mayor, son auxiliares inmediatos del Altu Mandu.

L'Altu Mandu del Exércitu y Fuercia Aérea, pal cumplimientu de les sos funciones, va cuntar colos siguientes
órganos:
* Estáu Mayor de la Defensa Nacional;
* Inspeición y Contraloría Xeneral del Exércitu y Fuercia Aérea;
* Órganos del Fueru de Guerra; y 
* Direiciones Xenerales de la Secretaría de la Defensa Nacional.

L'Altu Mandu de l'Armada de Méxicu pal cumplimientu de les sos atribuciones, va cuntar con:
* Estáu Mayor Xeneral de l'Armada;
* Fuercies navales;
* Rexones, zones y sectores navales;
* Órganos colexaos;
* Órganos de disciplina y Xunta Naval;
* Establecimientos, y 
* Unidaes operatives.

;Mandos Cimeros
Los Mandos Cimeros, según la so función, estremar n'Operativos y de Serviciu.
Los Mandos Cimeros Operativos van recayer en:
* El Comandante de la Fuercia Aérea;
* Nos Comandantes de Rexones Militares;
* Nos Comandantes de Zones Militares;
* Nos Comandantes de les Grandes Unidaes Terrestres o Aérees;
* Nos Comandantes de les Unidaes conxuntes o combinaes; y 
* Nos Comandantes de les Unidaes Circunstanciales que l'Altu Mandu determine implementar.

Los Mandos Cimeros de los Servicios recayen nos Comandantes de los Agrupamientos Loxísticos y Alministrativos y van ser exercíos por Xenerales procedentes d'Arma o Serviciu. Al traviés de los Mandos Cimeros de los Servicios, el Secretariu de la Defensa Nacional va ordenar lasaiciones loxístiques pa satisfaer les necesidaes que reclama la operación del Exércitu y Fuercia Aérea.

Mandos Cimeros en Xefe de l'Armada son:
* Comandantes de la Fuercia Naval
* Comandantes de Rexones Navales
* Cuartel Xeneral del Altu Mandu

Mandos Cimeros de l'Armada: 
* Comandantes de la Zones Navales

;Mandos Territoriales
Exércitu: Rexones, Zones y Guarniciones Miliraes;
Fuercia Aérea: Rexones Aérees, Bases Aérees y Estaciones Aérees Militares;
Armada: Rexones, Zona, Sectores y Subsectores Navales

; Mandos d'Unidaes del Exércitu Y Fuercia Aérea organismos
constituyíos por tropes del Exércitu y Fuercia Aérea, estructurados
internamente en dos o más pasos, forníos y adomaos pa cumplir misiones operatives nel combate y que funcionen esencialmente so normes táctiques nel cumplimientu de les sos misiones, reciben el nome d'Unidaes.

Les Unidaes del Exércitu y Fuercia Aérea, pueden ser d'Arma, Vuelu o de Serviciu.

Los Mandos Operativos de cualquier nivel xerárquicu van ser exercíos por militares d'Arma o Pilotos
Aviadores, según correspuenda.

A los militares de Serviciu correspuende'l Mandu de les Unidaes que formen parte de los
Servicios del Exércitu y Fuercia Aérea y van quedar subordinaos al Comandante de la Unidá o Dependencia a la cual
fueren asignaos orgánicamente o en refuerzu.

Nes Unidaes de combate constituyíes por elementos de les Armes y Servicios, el
Mandu y la socesión del mesmu, va corresponder a los militares d'Arma, igual norma va aplicar nes organizaciones aérees, al respeutive de los Pilotos Aviadores.

;Mandos Subordinaos de l'Armada 
* Comandancies de Sectores Navales
* Flotillas
* Escuadrillas
* Unidaes de Superficie 
* Unidad Aeronavales
* Batallones d'Infantería de Marina 
* y otros que designe l'Altu Mandu.

=== L'Exércitu ===
L'Exércitu Mexicanu componer d'Unidaes entamaes y adomaes pa les operaciones militares terrestres y ta constituyíu por armes y servicios. Les Armes son los componentes del Exércitu Mexicanu que la so misión principal ye'l combate, el que va ser executáu por caúna d'elles en función de cómo combinen l'armamentu, la forma preponderante de movese, el so poder de choque y forma de trabayu.

Les Armes del Exércitu entamar en Pequeñes y Grandes Unidaes. Les pequeñes Unidaes constituyir con mandu y órganos de mandu, elementos o unidaes d'una sola Arma y de los servicios que-y sían necesarios según proceda. Les pequeñes Unidaes son Escuadres; Pelotones; Seiciones; Compañíes, Escuadrones o Bateríes; Grupos; y Batallones o Reximientos.

El Manual d'Operaciones de Campaña define cada unu asina:
==== Pequeñes Unidaes ====
* '''Escuadra''', que de normal ye l'equipu mínimu ya indivisible de combate o de trabayu. Integrar con efectivos de 3 o más elementos. El so comandante ye un Cabu.

* '''Pelotón''', que se compón de dos o más escuadres so un mandu, constitúi l'elementu mínimu de combate de sofitu. Integrar con efectivos de 10 o más elementos. El so mandu ye un Sarxentu 2º.

* '''Seición''', compuesta por dos o más pelotones so un mandu, dispón d'un pequeñu grupu de comandu, ye la mínima unidá en que la maniobra táctica puede materializase en forma completa al ser capaz de combinar l'aición de dellos pelotones similares o heteroxéneos pal cumplimientu d'una misión. Integrar con efectivos de 30 o más elementos. El so mandu ye un Teniente o un Subteniente.

* '''Compañía''' n'infantería, cuerpos especiales, inxenieros y servicios; el '''Escuadrón''', en caballería, unidaes blindaes y de reconocencia y la '''Batería''', en '''Artillería'''. Estos trés unidaes de distinta denominación, pero del mesmu nivel orgánicu, componer de dos o más seiciones so un comandante que dispón d'un grupu de comandu. Son les unidaes mínimes alministratives y constitúin l'elementu básicu de combate o de serviciu, dientro de les sos respeutives armes o servicios. Integrar con efectivos de 100 o más elementos. El so mandu ye un Capitán 1º o un Capitán 2º, un Sarxentu 1º ye ayudante de Compañía.

* '''Batallón''', ye la unidá táctica básica, entamáu a base de delles compañíes o bateríes, más tolos servicios indispensables pa cumplir les sos misiones normales por sigo mesmu. El mandu del batallón dispón d'un grupu de comandu tipu tao mayor. Representen la máxima unidá nes sos respeutives armes o servicios, cuando néstes nun esisten reximientos. Llámase '''Reximientu''', en Caballería, Artillería y Blindaes de Reconocencia, a una unidá que respuende carauterístiques descrites pal batallón.

* '''Grupu''' ye una unidá menor que'l batallón pero d'igual nivel alministrativu, que dispón de dos compañíes, escuadrones o bateríes, según l'arma o serviciu a que perteneza. Integrar con efectivos de 600 o más elementos. El so mandu ye un Coronel y un Teniente Coronel ye Segundu Comandante.

* '''Reximientu''', cuando esiste esti pasu, ye la máxima unidá d'una mesma arma o serviciu; ta compuestu de dos o más batallones o grupos, más un grupu de comandu tipu tao mayor y los servicios necesarios pa les sos necesidaes operatives.

* '''Brigada Divisionaria''', unidá de tipu regimental, esto ye, constituyida con dos o más batallones de maniobra so un cuartel xeneral, más los elementos de sofitu necesarios pa cumplir les sos misiones. Forma parte orgánica de les divisiones y constitúi nelles l'elementu básicu pa maniobra. Equival a una pequeña unidá del máximu nivel.

==== Grandes Unidaes ====
Les Grandes Unidaes, son conxuntos orgánicos de tropes de les diverses armes y servicios, so un mandu auxiliáu por un estáu mayor, les grandes unidaes clasifíquense de la mesma en '''grandes unidaes elementales''' y '''grandes unidaes cimeres'''.

'''Grandes Unidaes Elementales'''. Les d'organización y esistencia permanente;
suxetes a planilla orgánica, que so un cuartel xeneral arrexunta a un ciertu númberu de pequeñes
unidaes de combate de les diverses armes y de sofitu a los diversos
servicios. Les Grandes Unidaes Elementales son les '''Brigaes Independientes''' y les
'''Divisiones'''; en dambos casos reciben la denominación de l'arma del nucleu combatiente preponderante,
polo que pueden llamase d'Infantería, de Caballería, Blindaes, de Aerotropas.
Aeromóviles, o de cualquier tipu qu'actúen pola maniobra. Pero ello nun significa que diches grandes unidaes elementales tienen de ser consideraes como unidaes
de l'arma o cuerpu combatientes que-yos da'l nome, yá que son seya que non
unidaes de l'arma combinaes.

* '''La División'''. Ye la gran unidá elemental por excelencia. Constitúyese a base de un cuartel xeneral y de brigaes divisionarias, más les unidaes de sofitu de fueu, y unidaes de serviciu necesaries pa garantizar les esixencies de la vida y combate de la gran unidá.

* '''La Brigada Independiente'''. Ye la gran unidá elemental que so un cuartel xeneral, arrexunta un númberu variable de batallones (o unidaes del mesmu nivel), como fuercia de maniobra; dispón amás d'un batallón d'artillería, tropes d'inxenieros y de los diversos servicios en cantidá y tipu necesarios pa satisfaer les necesidaes de sofitu de los sos elementos orgánicos y de refuerzu que ye susceptible de recibir p'amontar les sos capacidaes de combate.

'''Grandes Unidaes Cimeres'''. Les que so un cuartel xeneral común, arrexunten dos o más grandes unidaes elementales o bien dos o más grandes unidaes cimeres de menor nivel. Les Grandes Unidaes Cimeres nun respuenden a planilla orgánica definida y créanse pa la guerra. Denominar:

* '''Cuerpu d'Exércitu'''. Ye la Gran Unidá Cimera qu'arrexunta dos o más Divisiones, del mesmu o distintu tipu; tamién se denomina Cuerpu d'Exércitu a la integración, so un cuartel xeneral, de dos o más Brigaes Independientes iguales o diverses ente sigo; pueden asina mesmu, haber Cuerpos d'Exércitu qu'arrexunten Divisiones y Brigaes Independientes que lo integren, tien de disponer d'elementos non endivisionados consistentes n'unidaes de sofitu de combate y de servicios.([[Primer Cuerpu d'Exércitu]]).

* '''Exércitu n'operaciones'''. Dos o más Cuerpos d'Exércitu.

* '''Grupu d'Exércitos'''. Dos o más Exércitos n'Operaciones
==== Mando Territoriales ====
Mandu Territorial ye l'autoridá militar que s'exerz sobre los organismos del Exércitu y de la Fuercia Aérea, jurisdiccionados nuna porción del territoriu nacional, na cual alministra y desenvuelve actividaes militares y de sofitu interinstitucional, nos niveles estratéxicu, operativu y tácticu.

Son Mandos Territoriales los Comandantes de:

I. Rexón;

II. Zona;

III. Rexón Aérea;

IV. Base Aérea;

V. Guarnición, y

VI. Otros que determine l'Altu Mandu.

'''Rexón Militar''' ye aquella porción del territoriu nacional que, atendiendo a necesidaes de seguridá interior y defensa esterior de la Federación, según a factores de índole políticu, económicu, social, xeográficu y militar, abarca una o más zones allegantes y a lo menos una entidá federativa.

Mandu de Rexón ye l'autoridá militar qu'exerz el Comandante de la mesma sobre los organismos del Exércitu y Fuercia Aérea, pa esta postrera nos aspeutos alministrativu y disciplinariu, jurisdiccionados nuna porción del territoriu nacional, na cual desenvuélvense diverses aiciones de calter operativu y alministrativu en cumplimientu a les lleis, reglamentos y direutives xiraes pola Secretaría.

Los Cuarteles Xenerales de les Rexones tán constituyíos de conformidá cola planilla orgánica correspondiente, como sigue:
* Comandancia;
* Estáu Mayor:
* Xefatura;
* Subjefatura Operativa;
* Subjefatura Alministrativa, y 
* Cinco Seiciones;
* Xefatura Rexonal d'Intelixencia;
* Xefatura Rexonal d'Ensayamientu;
* Xefatura de los Servicios Rexonales integrada coles Xefatures Rexonales de los Servicios de:
** Inxenieros;
** Alministración ya Intendencia;
** Materiales de Guerra;
** Sanidá;
** Tresmisiones;
** Tresportes;
** Informática, y **
 Otres que se determinen;
* Xefatura Rexonal d'Archivu;
* Xefatura Rexonal de les Unidaes Executores de Pagu;
* Tropes del Cuartel Xeneral;
* Unidá Executora de Pagu;
* Coordinación Aérea;
* Axencia del Ministeriu Públicu Militar adscrita a la Rexón;
* Defensoría d'Oficiu Militar adscrita a la Rexón, y 
* Asesoría Xurídica.

'''Zona Militar''' ye aquella porción de la Rexón que, atendiendo a necesidaes de seguridá interior y a factores de índole políticu, económicu, social, xeográficu y militar, toma una entidá federativa, parte d'ella o porciones d'entidaes estremeres.

Cada Zona integrar con:
* Cuartel Xeneral;
* Sectores y Subsectores Militares, y 
* Organismos del Exércitu y Fuercia Aérea.
:Los Cuarteles Xenerales de les Zones tán constituyíos de conformidá cola planilla orgánica correspondiente, como sigue:
* Comandancia;
* Estáu Mayor:
* Xefatura;
* Subjefatura, y 
* Cinco Seiciones;
* Tropes del Cuartel Xeneral;
* Unidá Executora de Pagu, y 
* Axencia del Ministeriu Públicu Militar adscrita a la Zona.

Les '''Guarniciones Militares ''' son organismos operativos y alministrativos que s'atopen jurisdiccionadas y subordinaes a una Zona, nes places que la so importancia táctica o estratéxica riquen de la presencia militar pal mandu, control y coordinación d'actividaes militares y el Serviciu Militar de Plaza.

La Guarnición entamar con:

I. Comandancia;

II. Mayor d'Ordes;

III. Seición Téunica;

IV. Seición Alministrativa;

V. Tropes de Guarnición, y

VI. Axencia del Ministeriu Públicu Militar adscrita.

==== Armes y Servicios ====
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; float: left; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|-
! Arma
!Insinia
!Color
! Descripción
|-
|align=&quot;left&quot;|Infantería |align=&quot;center&quot;|Perfil
de dos armes tipu mosquetón cruciaes cola cantonera escontra baxo, ensin marrazo, nin porta mosquetón, con una corneta en posición vertical al centru col pabellón escontra baxo, les armes pasen pel interior del tudel.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:red; color:white;&quot; | Colloráu'''
|110 Batallones d'Infantería, 1 Batallón d'Infantería d'Asaltu, 24 Compañíes d'Infantería Ensin Encuadrar, 3 Brigaes de Infatería Llixera, 3 Brigaes d'Infantería Independiente y 1 Brigada de Infatería de Guardias Presidenciales.
|-
|align=&quot;left&quot;|Caballería |align=&quot;center&quot;|Perfil
de dos sables desenvainados y cruciaos coles puntes escontra riba, con un cascu alemán antiguu nel encruz. 
| style=&quot;background:Aqua; color:white;&quot; align=&quot;center&quot; | Azul Húsar'''
|25 Reximientos de Caballería Motorizada, 1 Escuadrón de Caballería d'Honores
|-
|align=&quot;left&quot;|Artillería |align=&quot;center&quot;|Perfil
de dos cañones cruciaos coles boques escontra riba y al centru enriba del encruz una granada con flama.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Crimson; color:white;&quot; |Carmesí'''
|9 Reximientos d'Artillería (Obúses), 8 Grupos de Morteros de 81mm, 6 Grupos de Cañones de 105mm ensin retroseso y 1 Batería d'Honores.
|-
|align=&quot;left&quot;|Arma Blindada |align=&quot;center&quot;|Dos
sables envainados cruzaos, nel centru un tanque vistu en posición de trés cuartos.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkGray; color:white;&quot; |Gris Aceru'''
|9 Reximientos Blindaos de Reconocencia y 8 Reximientos Mecanizados en 4 Brigaes Blindaes.
|-
|align=&quot;left&quot;|Inxenieros de Combate, serviciu d'Inxenieros y Zapadores
|align=&quot;center&quot;|Representáu por una torre de Albarrana.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Blue; color:white;&quot; |Azul Cobaltu'''
|1 Brigada d'Inxenieros de Combate, 1 Batallón d'Inxenieros de Combate, Compañía d'Inxenieros de Guardias Presidenciales
|-
|align=&quot;left&quot;|Fuercia Aérea |align=&quot;center&quot;|[[Ficheru:US
Army Aviation Branch Insinia.svg|56px]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkViolet; color:white;&quot; |Violeta'''
|2 Ales, 5 Grupos Aéreos, 1 Grupu de Trasnporte Presidencial, 25 Escuadrones Aéreos
|-
! Serviciu
!Insinia
!Color
! Descripción
|-
|align=&quot;left&quot;|Alministración ya Intendencia
|align=&quot;center&quot;|Una arma tipu mosquetón ensin marrazo nin porta mosquetón y un sable envainado cola punta escontra riba cruciaos y sol encruz un sol.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:SaddleBrown; color:white;&quot; |Café'''
|Tán representaos el mosquetón arma básica de la infantería y el sable de la caballería, lo que significa la flexibilidá d'esti serviciu p'afaese a les necesidaes de les armes y el sol da-yos la lluz.
|-
|align=&quot;left&quot;|Deporte y Educación Física |align=&quot;center&quot;|

|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:SaddleBrown; color:white;&quot; |Café'''
|Agrupamientos deportivos
|-
|align=&quot;left&quot;|Sanidá |align=&quot;center&quot;|Una víbora endolcada nun
fexe de vares y sobre esti un espeyu ovaláu |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:Yellow; color:black;&quot; |Mariellu'''
|La culiebra simboliza la enfermedá, l'espeyu la sabiduría y el fexe de vares la unión de les distintes Armes y Servicios del Exércitu.
|-
|align=&quot;left&quot;|Tresmisiones
|align=&quot;center&quot;|Dos banderolas esplegaes cruciaes con un rayu vertical nel encruz cola punta escontra baxo.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkBlue; color:white;&quot; |Azul Prusia'''
|Les banderolas correspuenden a les utilizaes polos antiguos señaleros nes sos comunicaciones óptiques, el rayu ye la velocidá que materializa l'enllaz físicu, según la enerxía llétrica base de les telecomunicaciones contemporánees.
|-
|align=&quot;left&quot;|Materiales de Guerra |align=&quot;center&quot;|Una granada flamíxera |align=&quot;center&quot;

style=&quot;background:#e85013; color:white;&quot; |Coloráu Lladriyu'''
|7 Batallones de Materiales de Guerra.
|-
|align=&quot;left&quot;|Tresportes
|align=&quot;center&quot;|Perfil d'una llanta de vehículu militar y al centru una “T”
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:OrangeRed; color:white;&quot; |Naranxa'''
|Primer Reximientu de Tresportes, 1er, 2ᵘ, 4to y 6to Batallones de Tresportes.
|-
|align=&quot;left&quot;|Cartografía |align=&quot;center&quot;|Un
cestón sobre una antorcha con llapada y cinco rayos na parte cimera de l'antorcha, sobre'l cestón un teodolito de perfil col ocular a la izquierda y unes trébedes esplegaes, en que'l so centru va una cámara fotogramétrica de frente.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:PaleTurquoise; color:black;&quot; |Azul cielu'''
|Dos ales abiertes parten del terciu cimeru del cestón, una a cada llau. El cestón representa la defensa, l'antorcha la sabiduría, la llapada la gloria, los rayos les virtúes militares y les ales la rapidez del serviciu.
|-
|align=&quot;left&quot;|Veterinaria y Remota
|align=&quot;center&quot;|Un cetru na parte central cola punta escontra baxo, dos serpiente endolcaes nel centru con 8 vueltes tocando'l cetru cola boca; lleva una lletra “V” que'l so vértiz ye'l puntu del encruz de la quinta vuelta. Ente les cabeces y l'empuñadura salen del tamañu proporcional al escudu.
| style=&quot;background:Aqua; color:white;&quot; align=&quot;center&quot; | Azul Húsar'''
|El cetru significa dignidá; la culiebra enfermedá; la “V” veterinaria y les ales rapidez p'atender.
|-
|align=&quot;left&quot;|Informática |align=&quot;center&quot;|Dos
cintes magnétiques col mapa de Méxicu nel centru.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:PaleGoldenrod; color:black;&quot; |Beige'''
|Direición Xeneral d'Informática
|- 
|align=&quot;left&quot;|Xusticia Militar
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Green; color:white;&quot; |Verde Esmeralda'''
|Direición Xeneral de Xusticia Militar; Tribunal Cimeru de Xusticia Militar; Fiscalía Xeneral de Justicía Militar; Policía Ministerial Militar; Defensoría d'Oficiu Militar.
|-
|align=&quot;left&quot;|Archivu y Historía
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:PaleGoldenrod; color:black;&quot; |Beige'''
|Direición Xeneral d'Archivu y Historía
|-
|align=&quot;left&quot;|Estáu Mayor
|align=&quot;center&quot;|Antorcha con flama y cinco rayos na parte central y superior sobrepuestu al mangu de l'antorcha un cascu de coracero de que la so carrillera escolguen dos sables cruzaos desenvainados partiendo del cascu una ala esplegada a cada llau. 
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Crimson; color:white;&quot; |Carmesí'''
|Los rayos simbolicen l'actividá guerrera según les virtúes militares; l'antorcha la sabiduría; les ales la rapidez; el cascu la proteición y los sables, l'arma defensiva de los guerreros.
|-
! Cuerpu
!Insinia
!Color
! Descripción
|-
|align=&quot;left&quot;|Policía Militar
|align=&quot;center&quot;|Consiste en dos macahuitles cruzaos (macanas). Al centru en posición vertical un carcaj o aljaba del que sobresalen la parte posterior de cinco mitles (fleches).
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:Green; color:white;&quot; |Verde Esmeralda'''
|Cuerpu de Policía Militar: 3 Brigaes de Policía (más una de Guardias Presidenciales) con 3 Batallones de PM y un Batallón d'Operaciones especiales caúna y Seiciones de PM.
|-
|align=&quot;left&quot;|Guardias Presidenciales
|align=&quot;center&quot;|Una estrella con ocho puntes con un círculu interior col escudu nacional. L'águila significa soberanía, que ye abellugada por un sol que representa a los guerreros azteques que combatíen contra les fuercies enemigues.
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#BA051D; color:white;&quot; |Colloráu Carmesí'''
|Brigada d'Infantería, Brigada de Policía Militar, Brigada Loxística, Batallón d'Inxenieros de Combate, Escuadrón de Caballería d'Honores, Batería d'Artillería d'Honores, Banda de Música Milirar
|-
|align=&quot;left&quot;|Aerotropas
|align=&quot;center&quot;|Un paracaíes plateado y a cada llau una ala de color doráu |align=&quot;center&quot;
style=&quot;background:DarkViolet; color:white;&quot; |Violeta'''
|Brigada de Fusileros Paracaidistes
|-
|align=&quot;left&quot;|Música Militar
|align=&quot;center&quot;|Una llira, instrumentu musical que simboliza la concordia y l'amor
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#CED4D5; color:black;&quot; |Gris Perlla'''
|Bandes de Música Militar pa Rexón, Zona Militar y Grandes Unidaes.
|-
|align=&quot;left&quot;|Fuercies Especiales
|align=&quot;center&quot;|
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:red; color:white;&quot; | Colloráu'''
|Cuerpu de Fuercies Especiales: 3 Brigaes de Fuercies Especiales; Fuercia d'Intervención Rápida, Grupos Anfibios de Fuercies Especiales, Grupos Aeromoviles de Fuercies Especiales, Fuercies Especiales del Altu Mandu.
|-
|align=&quot;left&quot;|Defenses Rurales
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:red; color:white;&quot; | Colorado Infantería''' 
| style=&quot;background:Aqua; color:white;&quot; align=&quot;center&quot; | Azul Húsar Caballería'''
|Cuerpos d'Infantería o de Caballería de Tamañu de Compañíes
|}
{{clear}}

'''Los Servicios d'Especialidá'''

Nos Organismos los servicios d'especialidá tienen por oxetu satisfaer les necesidaes de vida y operación de los mandos y los sos auxiliares, lo mesmo que de les tropes de combate, por aciu el desempeñu de toa clase d'actividaes alministratives acordies cola so especialidá.

El '''Serviciu de Sanidá''':tien por oxetu atender tolos asuntos rellacionaos cola salú de los
militares y pensionados y los sos derechohabientes; según la de los animales del Organismu. Entiende l'atención médica, odontolóxica y veterinaria.

Pal cumplimientu de les sos funciones el serviciu d'inxenieros va tar entamáu en:
Ⅰ. Xefatures Rexonales;
Ⅱ. Hospitales de Zona, Hospitales Rexonales, Clíniques;
Ⅲ. Compañíes;
Ⅳ. Seiciones;
Ⅴ. Pelotones;
Ⅵ. Escuadres d'Evacuación, de Rescate y de Primeros Auxilios, y Ⅶ.
Célules.

El '''Serviciu d'Inxenieros''' ye un serviciu téunicu que tien por oxetu la planeación, construcción, caltenimientu y
baltadera de les obres militares nos Organismos, col fin d'apurrir a les tropes comodidá, seguridá, hixene y funcionalidad.

Pal cumplimientu de les sos funciones el serviciu d'inxenieros va tar entamáu en:
Ⅰ. Xefatures Rexonales;
Ⅱ. Residencies d'Inxenieros;
Ⅲ. Brigaes;
Ⅳ. Batallones;
Ⅴ. Compañíes;
Ⅵ. Seiciones, y Ⅶ.
Pelotones.

El '''Serviciu de Tresmisiones''' va encargar d'apurrir l'enllaz y comunicación
ente los mandos de tolos niveles nos Organismos, según pa la tresmisión d'ordes y l'intercambiu d'información ente estos.

Pal cumplimientu de les sos funciones el serviciu de tresmisiones va tar entamáu en:
Ⅰ. Batallones de diverses especialidaes;
Ⅱ. Compañíes;
Ⅲ. Seiciones;
Ⅳ. Pelotones;
Ⅴ. Escuadres, y Ⅵ.
Equipos o Célules del serviciu.

El '''Serviciu de Tresportes''' ye un serviciu téunicu que tien por oxetu entamar y controlar
toa clase de medios y actividaes rellacionaes cola transportación militar y col caltenimientu de vehículos y materiales conexos de los Organismos, según el suministru de los refaimientos, combustibles y llubricantes.

Pal cumplimientu de les sos funciones el serviciu de tresportes va tar entamáu en:
Ⅰ. Batallones;
Ⅱ. Seiciones;
Ⅲ. Pelotones;
Ⅳ. Con personal del serviciu encuadráu en dalgún Organismu, y Ⅴ.
Talleres d'arreglu de vehículos.

El '''Serviciu de Materiales de Guerra''' ye un serviciu téunicu que tien por oxetu atender
los asuntos rellacionaos col suministru, caltenimientu, evacuación, recuperación, caltenimientu, seguridá y control del material de guerra de los Organismos.

Considérense materiales de guerra al armamentu, municiones, bombes, esplosivos, inxenios
y vehículos de combate, según los sos refaimientos y accesorios necesarios pal bon
funcionamientu.

Pal cumplimientu de les sos funciones el serviciu de materiales de guerra va entamar en:
Ⅰ. Batallones;
Ⅱ. Compañíes;
Ⅲ. Seiciones;
Ⅳ. Pelotones;
Ⅴ. Escuadres, y Ⅵ.
Equipos o Célules del serviciu.

El '''Serviciu d'Intendencia''' ye un serviciu téunicu de suministru, evacuación y caltenimientu
que tien como finalidá, apurrir a les tropes de los Organismos en tou tiempu y situación, cebera, vestuariu, equipu, moblame y materiales, según entamar y desenvolver actividaes
conexes.

Pal cumplimientu de les sos funciones el serviciu d'intendencia va entamar en:
Ⅰ. Compañíes;
Ⅱ. Seiciones;
Ⅲ. Pelotones, y Ⅳ.
Escuadres.

El '''Serviciu d'Alministración''' ye un serviciu alministrativu que tien por oxetu caltener
el control, rexistru y coordinación d'asuntos alministrativos, de personal, financieros, contables, presupuestales, de pagu, según l'alministración de los inventarios nos Organismos del Exércitu y Fuercia Aérea.

Nos Organismos la función alministrativa ye responsabilidá del Xefe de la oficina alministrativa o quien faiga les sos vegaes y la función de pagu recái nel Xefe de la Unidá Executora de Pagu.

El '''Serviciu d'Informática''' tien por oxetu l'emplegu y desenvolvimientu de les teunoloxíes de la información nos Organismos.

El serviciu d'informática va depender téunica y alministrativamente de la Direición Xeneral d'Informática, y operativa y disciplinariamente del Organismu onde s'atopa encuadráu.

Pal cumplimientu de les sos funciones el serviciu d'informática va tar entamáu en:
Ⅰ. Xefatures Rexonales;
Ⅱ. Llaboratorios y Talleres de diseñu y caltenimientu, y Ⅲ.
Equipos, escuadres y célules del serviciu, con recursos humanos y materiales, acordes cola magnitú del Organismu al que pertenezan.

=== La Fuercia Aérea ===
La Fuercia Aérea Mexicana componer d'Unidaes
entamaes, forníes y adomaes pa les operaciones militares aérees y ta constituyida por: Comandancia de la Fuercia Aérea, Estáu Mayor Aereu, Unidaes de Vuelu, Tropes Terrestres de la Fuercia Aérea y Servicios.

Les '''Unidaes de Vuelu''' son los componentes de la Fuercia Aérea, que la so misión principal ye'l combate Aereu y les operaciones conexes, y qu'actúen na forma peculiar que-yos impon la misión y el material de vuelu de que tán dotaes.

Les unidaes de vuelu clasificar en pequeñes y grandes unidaes y constitúyense con mandu, órganos de mandu, unidaes d'unu o dellos tipos de material de vuelu y de los servicios
que-yos sían necesarios.

'''I.''' Les Pequeñes Unidaes de vuelu son les &lt;o&gt;Escuadrillas&lt;/o&gt; y los &lt;o&gt;Escuadrones&lt;/o&gt;.

'''II.''' Les Grandes Unidaes de vuelu son los &lt;o&gt;Grupos&lt;/o&gt;, les &lt;o&gt;Ales&lt;/o&gt; y les &lt;o&gt;Divisiones&lt;/o&gt;.

van entamase amás '''unidaes de busca y rescate''', dotaes del material aéreo apropiáu pa realizar les actividaes de llocalización, afayu y torna a la seguridá, tantu de personar víctimes de les operaciones y d'accidentes aéreos o otra clase de desastre, como de los oxetos que pola so naturaleza lo ameriten.

Les '''tropes terrestres de la Fuercia Aérea''' son pequeñes unidaes d'arma y constitúyense con mandu, órganos de mandu, unidaes y los servicios que sían necesarios, y entienden
escuadres, pelotones, seiciones, compañíes y batallones. Van Tar destinaes fundamentalmente a actividaes de proteición d'instalaciones aérees.

Los '''Servicios''' son componentes del Exércitu y Fuercia Aérea, que tienen como misión principal, satisfaer necesidaes de vida y operación, per mediu del sofitu alministrativu y loxísticu formando unidaes entamaes, forníes y adomaes pal desenvolvimientu d'estes actividaes. Los Servicios queden constituyíos por órganos de direición y órganos d'execución.

* El '''Serviciu Meteorolóxicu''' va tener al so cargu apurrir al Exércitu y Fuercia Aérea, la información Meteorolóxica, según la resultancia de los estudios sobre la materia que rican. Estes actividaes van poder coordinase coles d'otros organismos oficiales asemeyaos, amás va realizar la receición, suministru, instalación, operación y caltenimientu del material del Serviciu. El Serviciu Meteorolóxicu, va operar so la supervisión de la Comandancia de la Fuercia Aérea y el so Direutor va ser un Xeneral perteneciente a dichu serviciu.

* El '''Serviciu de Control de Vuelu''', va tener al so cargu, espachar y coordinar los vuelos de les aeronaves del Exércitu y Fuercia Aérea, según establecer les midíes téuniques que garanticen la seguridá del vuelu. Estes actividaes van poder coordinase coles d'otros órganos oficiales asemeyaos. Cuando asina se riquir, va constituyir parte de la infraestructura del sistema de control d'operaciones de defensa aérea y de sofitu Aereu-Tácticu. El Serviciu de Control de Vuelu, va operar so la supervisión de la Comandancia de la Fuercia Aérea y el so Direutor va ser un Xeneral Pilotu Aviador.

* El '''Serviciu del Material Aéreo''' va tener al so cargu, el suministru y caltenimientu del material de vuelu y de aquel otru que-y ye carauterísticu, y amás va realizar les actividaes siguientes:
'''I.''' Diseñar, fabricar, recibir, almacenar, caltener, sacupar y recuperar el material de vuelu, según aquel otru carauterísticu de la Fuercia Aérea y el del propiu Serviciu; y

'''II.''' Recibir, remanar, almacenar y distribuyir los combustibles y llubrificantes de la Fuercia Aérea.

{| border=&quot;0&quot; style=&quot;background:#ffffff&quot; align=&quot;top&quot; class=&quot;sortable wikitable&quot;
|+ align=&quot;center&quot; style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white&quot;|'''Formaciones Aérees'''
! style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;|Formación
! style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;|Composición
! style=&quot;background:Lavender; color:Black&quot;|Númberu Total
|-
|Elementu Aereu||1 o 2 aparatos aéreos|| 
|-
|Escuadrilla Aérea ||2 a 4 Elementos||Dos Escuadrillas Independientes
|-
|Escuadrón Aereu||2 a 4 Escuadrillas||26 Escuadrones
|-
|Grupo Aereu||2 a 6 Escuadrones||5 Grupos Aéreos y un Grupu de Tresportes Presidenciales
|-
|Ala||2 o más Grupos Aéreos||Una Ala de Combate y una Ala de Reconocencia y Tresporte
|-
|División Aérea||2 o más Ales||Nun aplica
|}


=== L'Armada ===
;Fuercies Navales
Les fuercies navales son el conxuntu entamáu de muyeres y homes, buques, aeronaves y unidaes d'infantería de marina capacitaos pa salvaguardar los intereses marítimos, conforme a les prescripciones de la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos.
Les fuercies navales entámense, adomen y operen con: fuercies de superficie, de reaición anfibia y especiales, según con unidaes aeronavales, submarines, antisubmarinas de mináu, de contraminado y de vixilancia marítima, mesmes que van recibir sofitu loxísticu necesariu por conductu de les direiciones xenerales de la Secretaría de Marina, lo mesmo que de les rexones y los sos establecimientos.
* Fuercia Naval del Golfu 
* Fuercia Naval del Pacíficu ;Fuercies
de Xera Les
fuercies de xera son unidaes orgániques operatives que se constitúin en forma temporal, colos medios necesarios pa cumplir una misión específica; el Mandu d'éstes va ser designáu pol Altu Mandu.
;Rexones Navales
Les rexones navales son árees geoestratégicas qu'arrexunten a zones, sectores, subsectores y apostaderos navales. Van Ser determinaes pol Mandu Supremu.
Va Esistir la Rexón Naval Central, na Ciudá de Méxicu, mesma que se va integrar coles unidaes operatives y con establecimientos navales nel área metropolitana.
Tener al so cargu la concepción, preparación y conducción de les operaciones navales pa la defensa marítima del territoriu nel so área xurisdiccional.
Los mandos de les rexones van ser de la categoría d'Almirante y van tar subordinaos direutamente al Altu Mandu.

Zones Navales
Les zones navales son les árees xeográficu-marítimes determinaes pol Mandu Supremu, qu'arrexunten a sectores, subsectores y apostaderos navales, fuercies adscrites, incorporaes y destacaes, según unidaes y establecimientos que s'atopen dientro de la so xurisdicción.
Tienen al so cargu la concepción, preparación, conducción y sofitu loxísticu de les operaciones navales nel so área de responsabilidá.
;Sectores Navales
Los sectores navales son les subdivisiones xeográficu-marítimes, determinaes pol Altu Mandu, qu'arrexunten a subsectores, apostaderos, unidaes y establecimientos navales.
Tienen al so cargu la concepción, preparación y conducción de les operaciones navales dientro de la so xurisdicción. Coles mesmes, brinden sofitu loxísticu a les unidaes adscrites, incorporaes y destacaes sol so mandu.
;Subsectores Navales
Los subsectores navales son árees determinaes pol Altu Mandu, qu'arrexunten a los apostaderos navales.
Tienen al so cargu la conducción de les operaciones táctiques, según el otorgamiento del sofitu loxísticu a les operaciones navales que se desenvuelvan na so xurisdicción.
;Apostadero Naval
Los apostaderos navales son los establecimientos asitiaos en puertos, badees ya islles nacionales, que cunten cola infraestructura mínima necesaria pa sofitar logísticamente a les unidaes navales.
Pueden constituyise como bases pa les operaciones táctiques que se desenvuelvan; nun se-yos van considerar llendes xeográfiques xurisdiccionales y la so responsabilidá operativa na zona marítima va ser acordies cola capacidá de los medios de que disponga.
Van Tar al cargu de un Capitán o Oficial destacamentado, subordináu al comandante de zona, sector o subsector naval correspondiente.
;Unidaes de Superficie Les
unidaes de superficie de l'Armada de Méxicu, adscrites a los mandos navales, van arrexuntar en distintos tipos y clases d'alcuerdu a la so misión, emplegu tácticu, equipamientu y sistemes d'armes.
* Flotilla
* Escuadrilla
;Unidaes d'Infantería de Marina Les
unidaes d'infantería de marina, adscrites a los mandos navales, integrar en batallones, fuercies especiales y otres que designe l'Altu Mandu.
* Brigada d'Infantería de Marina.
* Batallón d'Infantería de Marina.
* Serviciu de Seguridá d'Infantería de Marina.
;Unidaes Aeronavales
Les unidaes aeronavales, adscrites a los mandos navales, son d'ala fixa o móvil, de distintos
tipos y clases, encuadraes a bases, estaciones y escuadrones aeronavales.

;Brigada Naval 
Les Brigaes Navales son les unidaes operatives, pertenecientes a los mandos navales, responsables d'apurrir servicios de índole naval y loxísticu destinaos a satisfaer les necesidaes de vida y operación de les unidaes adscrites o incorporaes, establecimientos y apostaderos navales con cuenta de que coadyuvar al cumplimientu de la misión encamentada al Mandu de quien dependan; teniendo amás como xeres realizar operaciones de índole naval militar pa coadyuvar al cumplimientu de la misión de los Mandos Navales. Pola so forma d'operar, la Brigada Naval pue ser local o móvil.

:'''Brigada Naval Local.-''' Les sos xeres van ser les siguientes:
'''I.-''' Apurrir la seguridá al Cuartel Xeneral ya instalaciones adscrites al Mandu Naval;

'''II.-''' Responder a les alertes operatives locales que se presenten;

'''III.-''' Responder a les continxencies que'l Mandu Naval tenga de resolver y atender los sofitos que'l mesmu tenga d'apurrir, y

'''IV.-''' Coadyuvar a les xeres de les Brigaes Navales Móviles.
:'''Brigada Naval Móvil.-''' Les sos xeres van ser les siguientes: 
'''I.-''' Ser l'elementu disuasivo y fuercia de reaición del Mandu Naval pa operar en cualquier área que s'ordenar, y

'''II.-''' Responder a les continxencies que los Mandos Navales tengan de resolver, cuando les capacidaes de les sos Brigaes Navales Locales sían degolaes.

Pa lo anterior, va cuntar colos sos propios servicios con cuenta de satisfaer les sos necesidaes de vida y operación.

'''Orgánica de les Brigaes Navales.-''' P'afaese a les carauterístiques xeográfiques, situación imperante y necesidaes operatives de cada Mandu Naval, les Brigaes Navales, Locales y Móviles, van tener una orgánica flexible, constituyida por dos o más Cachos o fraición, al Mandu d'un Oficial o Capitán; sobre la base de les siguientes unidaes:

* '''Célula.-''' Ye l'equipu mínimu ya indivisible d'operación nuna Brigada Naval.

* '''Ranchu.-''' Ye la unidá d'instrucción y elementu fundamental de maniobra na operación d'una Brigada Naval y ta constituyida por trés Célules.

* '''Cacho.-''' Ye l'elementu básicu d'operación nuna Brigada Naval y ta constituyíu por trés Ranchos.

:'''Grupu d'instrucción.-''' Ye'l conxuntu d'oficiales y clases adscritos a les Brigaes Navales cola función d'instrucción, ensayamientu y entrenamientu del personal.

;Unidaes Navales de Proteición Portuaria (UNAPROP)
Les UNAPROP son unidaes operatives cola misión de realizar aiciones de vixilancia, inspeición y control en funciones de Policía Marítima nel interior de les cortiles portuaries, con cuenta d'exercer l'autoridá en materia de Proteición Marítima y Portuaria. Estes van depender operativa, militar y alministrativamente de los Mandos de les Rexones, Zones y Sectores Navales, de la xurisdicción onde s'atopen establecíos y van apegase a les lleis, reglamentos y doctrina d'operación en Materia de Proteición Marítima y Portuaria; según a les direutives que xire l'Estáu Mayor Xeneral de l'Armada.

Créanse les Unidaes Navales de Proteición Portuaria (UNAPROP), nos puertos marítimos d'Ensenada, B.C.; La Paz, B.C.S.; Guaymas, Son.; Mazatlán, Ensin.; Puerto Vallarta, Jal.; Manzanillo, Col.; Lázaro Cárdenas, Mich.; Acapulco, Gro.; Salina Cruz, Oax.; Puertu Chiapas, Chis.; Puertu Matamoros, Tamps.; Altamira, Tamps.; Tampico, Tamps.; Tuxpan, Ver.; Veracruz, Ver.; Coatzacoalcos, Ver.; Dos Bocas, Tab.; Cd. del Carmen, Cam.; y Progresu, Yuc.

== Planes operativos ==
Dende [[1985]] l'Exércitu y la Fuercia Aérea cunten con tres planes de defensa pa casos específicos, que son:

* '''[[Plan de Defensa Nacional I]] (DN-I):''' ''Preparación de les fuercies militares pa repeler una agresión estranxera''. Nunca se punxo en práutica por cuenta de que la última vegada que Méxicu foi afrelláu por un exércitu estranxeru foi en [[1914]], cuando les fuercies armaes d'[[Estaos Xuníos]] ocuparon los puertos de [[Veracruz]] y [[Tampico]]. Cabo señalar que Méxicu se rixe constitucionalmente sol principiu de ''non intervención'', polo que nenguna fuercia militar mexicana puede dexar el territoriu nacional ensin l'autorización del Senáu de la República y ensin qu'esista previa declaración de guerra. La última declaración de guerra de Méxicu a nación estranxera foi en [[1942]] a [[Alemaña]], [[Italia]] y [[Xapón]] mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] na que se participó nos combates del Pacíficu col [[Escuadrón 201]] de la Fuercia Aérea Mexicana.

* '''[[Plan de Defensa Nacional II]] (DN-II):''' ''Preparación de les fuercies militares pa protexer la seguridá interior o combatir la insurxencia interna''. Foi utilizáu nuna sola ocasión en xineru de [[1994]] pa contener al [[Exércitu Zapatista de Lliberación Nacional]] en [[Chiapas]], que dende la declaración unillateral d'altu al fueu per parte del gobierno dos selmanes dempués d'empecipiáu'l conflictu nun se volvió poner en práutica oficialmente.

* '''[[Plan DN-III-Y|Plan de Defensa Nacional III]] (DN-III o DN-III-Y):''' ''Defensa en situación de desastre''. Ye'l plan más comúnmente utilizáu pol Exércitu y la Fuercia Aérea. La so primer actuación -bien revesosa- foi mientres los terremotos de [[1985]] na [[Méxicu, D. F.|Ciudá de Méxicu]].

Pela so parte, l'Armada de Méxicu cunta con:

* '''Plan MARINA''': El ''Plan d'Auxiliu a la Población Civil'' foi establecíu pola Armada de Méxicu dende [[1959]] pa casos de desastre. Ye la contraparte na Armada del [[Plan DN-III-Y|Plan DN-III]] del Exércitu y Fuercia Aérea.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.semar.gob.mx/sitio_2/informacion-del%20sector-maritimo/auxiliu-a-la-poblacion.html |títulu= Aido a la Población |fechaaccesu= 27 sep. 2010 |editorial= Secretaría de Marina |fecha= 27 abr. 2009 |ubicación= Méxicu, D.F. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100904061605/http://www.semar.gob.mx/sitio_2/informacion-del |fechaarchivu= 2010-09-04 }}&lt;/ref&gt;

* '''Sistema de Busca y Rescate (SAR):''' Dende 2007 l'Armada de Méxicu reestructuró'l so participación en salvaguardar de la vida humana nel mar y creó un nuevu mecanismu p'ameyorar la calidá y la efectividá de los sos esfuercios nesta xera por aciu el Sistema de Busca y Rescate y la instalación y puesta en funcionamientu d'estaciones navales especializaes en [[Puerto Vallarta]] el [[4 d'ochobre]] de 2007; [[Ensenada]], [[Los Cabos (Méxicu)|Los Cabos]], [[Santa María Huatulco|Huatulco]], y [[Isla Mujer]] el [[16 d'abril]] de 2008; [[Acapulco de Juárez|Acapulco]], [[Mazatlán]], [[Yukalpetén]] ([[Yucatán]]) y [[Ciudad del Carmen]] el [[16 d'abril]] de [[2009]]; y [[La Paz]], [[Guaymas]], [[Puerto Peñasco]], [[Tampico]] y [[El Mezquital]] el [[1 de xunu]] de 2010.&lt;ref name=&quot;SAR&quot;/&gt;

=== Misiones d'auxiliu a la población ===
L'Exércitu y la Fuercia Aérea col [[Plan DN-III-Y]] y l'Armada de Méxicu col plan MARINA son la cara más visible de les Fuercies Armaes pa la sociedá mexicana. Exemplu d'ello son los pervalibles esfuercios en [[2005]], tres los pasos del [[Furacán Stan]] y del [[Furacán Wilma]].

=== Misiones d'ayuda humanitaria ===
La profesionalización y esperiencia de les Fuercies Armaes de Méxicu colos planes d'auxiliu a la población civil nel país dexó que dende [[1996]] empresten [[ayuda humanitaria]] a otres 18 naciones, que se vieron afeutaes por dalgún desastre. Realizóse felicidá ayuda a 6 países d'[[América Central]], 5 d'[[América del Sur]], 4 del [[Antilles|Caribe]], 1 d'[[América del Norte]], 1 d'[[Asia]] y 1 d'[[Oceanía]]. A dalgunos d'ellos hasta en delles ocasiones, como nel casu d'[[El Salvador]], al que s'asistió en 6 ocasiones.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.sedena.gob.mx/index.php/actividad/plan-dn-iii-y/ayuda-humanitaria |títulu= Ayuda Humanitaria |fechaaccesu= 30 sep. 2010 |editorial= Secretaría de la Defensa Nacional |fecha= 26 ago. 2010 |ubicación= Méxicu, D.F. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20101028132841/http://www.sedena.gob.mx/index.php/actividad/plan-dn-iii-y/ayuda-humanitaria |fechaarchivu= 28 d'ochobre de 2010 }}&lt;/ref&gt;

D'ente les aiciones d'ayuda humanitaria destaquen la emprestada a los Estaos Xuníos pa sofitar a los daminficados pol [[Furacán Katrina]] y el [[Furacán Rita]] en setiembre de [[2005]]; a Indonesia tres el [[tsunami]] a principios d'esi mesmu añu; y a Haití, tres el terremotu de xineru de [[2010]].

=== Misiones contra'l narcotráficu ===
==== Campañes permanentes pa la llocalización de sembradíos de narcóticos ====
L'Exércitu Mexicanu a partir de [[1946]] empecipió la so collaboración cola [[Policía de Narcóticos]] de la [[Secretaría de Salú (Méxicu)|Secretaría de Salobridá y Asistencia]] (fundada en [[1934]]) y cola [[Policía Xudicial Federal]] de la [[Procuradoría Xeneral de la República (Méxicu)|Procuradoría Xeneral de la República]] pa la llocalización y destrucción de sembradíos clandestinos de les sustancies acutaes pol [[Códigu Sanitariu]] del [[8 de xunu]] de [[1926]] y sancionaes como delitos según establecer pol [[Códigu penal|Códigu Penal]]. Pa ello, establecióse la campaña permanente 1946-1947 pa efectuar diches llocalizaciones en zones de mal accesu.&lt;ref name=&quot;EM01&quot;&gt;{{cita llibru |títulu= Enciclopedia de Méxicu |edición= 3ª |añu= 1977 |editorial= Enciclopedia de Méxicu |ubicación= Méxicu |cita= Ver entrada: &quot;Drogues n'usu acutáu o prohibíu&quot;}}&lt;/ref&gt;

La Fuercia Aérea incorporar a la llocalización de sembradíos d'adormidera a partir de la campaña de [[1948]]-1949. Pa reforzar la participación del Exércitu y la Fuercia Aérea, mientres la campaña de [[1961]]-1962 adquirióse equipu [[exprofeso]], como [[lanzallamas]], vehículos [[Jeep]], [[helicópteru|helicópteros]] y [[avión llixeru|avionetes]]; y a partir de la campaña de [[1967]]-1968 empezar a utilizar [[yerbicida|yerbicides]] pa la destrucción de plantíos.&lt;ref name=&quot;EM01&quot;/&gt;

==== Campañes permanentes contra'l tráficu de narcóticos ====
En [[1976]] la participación del Exércitu y de la Fuercia Aérea dexó de ser solamente de llocalización y de destrucción de sembradíos clandestinos, yá que se sumó a la intercepción del [[narcotráficu|tráficu de drogues]] a los [[Estaos Xuníos]] que mientres la década de [[1970]] amontárase notoriamente.&lt;ref name=&quot;EM01&quot;/&gt;

La campaña permanente de [[1975]]-1976 foi reestructurada dafechu pola Procuradoría Xeneral de la República pa investigar a los grupos delincuenciales que traficaban les drogues a los [[Estaos Xuníos]]. Creáronse 12 zones operatives nel país, incorporáronse sistemes electrónicos pa la llocalización de los plantíos y amontáronse los vehículos terrestre y aereu.&lt;ref name=&quot;EM01&quot;/&gt;

En xineru de 1977 establecióse la Operación Cóndor nel norte del país, na que participaben les Fuercies Armaes y la [[Policía Xudicial Federal]].&lt;ref name=&quot;EM01&quot;/&gt;

Les campañes permanentes contra los traficantes de narcóticos o narcotraficantes ente [[1976]] y el [[18 de payares]] de 2007 refundiaron les siguientes baxes oficiales de les Fuercies Armaes: L'Exércitu y la Fuercia Aérea nel so conxuntu perdieron a 2 [[xeneral]]es, 13 [[xefe]]s, 94 [[oficial (fuercies armaes)|oficiales]] y 413 elementos de [[tropa]], pa sumar 522 elementos en total. Les baxes fueron mientres la erradicación de plantíos, choques en carretera, cayida d'[[avión|aviones]] y [[helicópteru|helicópteros]], enfrentamientos armaos, volcadura de carrocetes y personal afogao en maniobres riberanes o d'alta mar. Pela so parte, l'Armada tuvo namái 55 baxes n'operaciones realizaes nes franxes costeres y n'aiciones n'agües territoriales.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.voltairenet.org/article155712.html |títulu= 
Reorganizen marina pa combate a narcotráficu |fechaaccesu= 30 sep. 2010 |apellíu= Laguna |nome= Mauricio |editorial= voltairenet.org |fecha= 6 mar. 2008 }}&lt;/ref&gt;

==== Guerra contra'l narcotráficu ====

{{AP|Guerra contra'l narcotráficu en Méxicu}}

N'avientu de 2006 el presidente Felipe Calderón Hinojosa empecipió un esplegue de les Fuercies Armaes pa combatir a los grupos delincuenciales o cárteles que se dediquen al tráficu de narcóticos, ente otros munchos delitos. Amás d'empecipiar una reestructuración fonda de la Policía Federal Preventiva pa dar pasu a la nueva Policía Federal.

L'Exércitu y la Fuercia Aérea entamaron operativos conxuntos con policías federales, estatales y municipales en distintos Estaos del país p'atacar a los distintos cárteles. Los operativos realizáronse nos estaos de Michoacán, Jalisco, Guerrero, Baxa California, Chihuahua, Sinaloa y Durango. En 2007 los operativos estender a Nuevo León y Tamaulipas.

Dempués de fortalecer la so estructura orgánica, l'Armada de Méxicu empecipió operaciones más allá de la so zona d'influencia natural y participa viviegamente cola so infantería de marina nel relevu d'elementos del Exércitu y de la Fuercia Aérea.

La llucha ente los cárteles por ganar les rutes de tráficu a los Estaos Xuníos y la llucha ente ellos y les de les Fuercies Armaes de Méxicu por detenelos xeneró una violencia inusitada nel país. El númberu d'asesinatos por fechos rellacionaos al narcotráficu ye cimeru a los 30,000 no que va de la presente alministración presidencial. Dalgunos d'ellos conmocionaron a la opinión pública:

* Destaca'l primer atentáu terrorista cometíu en territoriu mexicanu, el 15 de setiembre de 2008, mientres les festividaes del Berru d'Independencia nel centru históricu de Morelia, Michoacán, onde dos granaes de fragmentación fueron españaes metanes l'ensame, causando la muerte de 7 persones y 132 mancaos. Díes dempués son deteníes 3 persones presuntamente rellacionaes colos fechos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2008/09/26/presenta-siedo-a%20presuntos%20responsables-de-atent%C3%A1u-en-morelia|títulu=http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2008/09/26/presenta-siedo-a presuntos responsables-de-atentáu-en-morelia|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080927162710/http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2008/09/26/presenta-siedo-a|fechaarchivu=2008-09-27}}&lt;/ref&gt;

* El d'unos sicarios del cártel de los Beltrán Leyva, dempués de que fuera ablayáu'l so líder Arturo Beltrán Leyva na ciudá de Cuernavaca el 16 d'avientu de 2008 por elementos de la infantería de marina, asesinaron a tola familia d'unu de los marinos muertu como represalia.

* Les execuciones masives de mozu ensin venceyar al narcotráficu que s'atopaben nuna fiesta en Ciudad Juárez en febreru de 2010.

* La muerte d'alumnos de posgráu del Teunolóxicu de Monterrey mientres un tirotéu nel campus universitariu'l 19 de marzu de 2010.

* L'asesinatu del candidatu del PRI a la gubernatura de Tamaulipas, Rodolfo Torre Cantú, efectuada'l 28 de xunu de 2010; quien encabezaba les encuestes d'intención del votu.

* La execución masiva de 72 inmigrantes illegales centroamericanos qu'emigraben escontra los Estaos Xuníos, que los sos cadabres fueron alcontraos el 24 d'agostu de 2010.

* La execución del ex-gobernador del estáu de Colima Silverio Cavazos pela rodiada de la so casa, efectuada'l 21 de payares de 2010.

== Estructura ==
Les Fuercies Armaes de Méxicu cunten con una estructura integrada por un mandu supremu, un altu mandu, mandos cimeros y mandos d'unidaes o subordinaos.&lt;ref name=&quot;LOEFA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LOAM&quot;/&gt;

=== Mandu supremu ===
El Comandante Supremu de les Fuercies Armaes ye'l [[Presidente de Méxicu]], según establecer la [[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917|Constitución Mexicana]];&lt;ref name=&quot;Constitucion&quot;/&gt; polo anterior, la so insinia militar ye la d'un xeneral de cinco estrelles, única nel país. El [[Senáu de Méxicu|Senáu de la República]] ye quien autoriza la salida de tropes del territoriu nacional. El Presidente noma y remueve llibremente a los titulares de les [[Secretaría de la Defensa Nacional (Méxicu)|Secretaría de la Defensa Nacional]] que comanda l'Exércitu y la Fuercia Aérea y de la [[Secretaría de Marina (Méxicu)|Secretaría de Marina]] que comanda l'Armada y que formen dambos parte del so [[Secretaríes d'Estáu de Méxicu|Gabinete]]; sicasí, los ascensos de Xenerales y Almirantes deben de ser ratificaos pol [[Senáu de Méxicu|Senáu de la República]].&lt;ref name=&quot;Constitucion&quot;/&gt;

=== Alto mando ===
L'altu mandu del Exércitu y de la Fuercia Aérea Mexicanos recái nel titular de la [[Secretaría de la Defensa Nacional (Méxicu)|Secretaría de la Defensa Nacional]], quien ye un militar con grau de xeneral de división a quien se-y denomina solamente como &quot;xeneral&quot; o &quot;xeneral secretariu&quot;; quien ostenta les insinies de xeneral de cuatro estrelles.&lt;ref name=&quot;LOEFA&quot;/&gt; L'altu mandu de l'Armada de Méxicu recái nel titular de la [[Secretaría de Marina (Méxicu)|Secretaría de Marina]], quien ye un marín con grau d'Almirante.&lt;ref name=&quot;LOAM&quot;/&gt;

=== Mandos cimeros ===
Nel Exércitu, los mandos cimeros son los comandantes de les rexones y zones militares; na Armada son mandos cimeros en xefe los titulares de les fuercies navales y de les rexones navales, y mandos cimeros los titulares de les zones navales; na Fuercia Aérea'l mandu cimeru recái nel Comandante de la Fuercia Aérea.&lt;ref name=&quot;LOEFA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LOAM&quot;/&gt;

Amás, cuando se combinen dos o más fuercies armaes, son mandos cimeros los comandantes de les grandes unidaes terrestres o aérees; los comandantes de les unidaes conxuntes o combinaes; y los comandantes de les unidaes circunstanciales que l'altu mandu determine.&lt;ref name=&quot;LOEFA&quot;/&gt;

=== Mandos d'unidaes o subordinaos ===
Nel Exércitu esisten les unidaes de '''arma''' (Infantería, Caballería, Artillería, Blindada ya Inxenieros); na Fuercia Aérea les unidaes de '''vuelu''' (vuelu y tropa terrestre); y dambos, l'Exércitu y la Fuercia Aérea cunten coles unidaes de '''servicios''' (Inxenieros, Cartográficu, Tresmisiones, Materiales de Guerra, Tresportes, Alministración, Intendencia, Sanidá, Xusticia, Veterinaria y Remonta, Meteorolóxicu, Control de Vuelu y Material Aéreo). Cada unidá cunta col so oficial al mandu.&lt;ref name=&quot;LOEFA&quot;/&gt;

Na Armada, los mandos subordinaos son los titulares de sectores, subsectores, bases aeronavales, flotillas, escuadrones aeronavales, unidaes de superficie y d'infantería de marina y otros que designe l'altu mandu.&lt;ref name=&quot;LOAM&quot;/&gt;

=== Escalafón ===
El escalafón xerárquicu y los sos equivalentes según caúna de les fuercies, ye como sigue:&lt;ref name=&quot;LOAM&quot;/&gt;

{| {{tablaguapa}}
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! '''[[Exércitu Mexicanu]]''' !! '''[[Armada de Méxicu]]'''!! '''[[Fuercia Aérea Mexicana]]'''!! '''[[(Méxicu)| ]]'''
|-
| '''''Xenerales''''' || '''''Almirantes'''''|| '''''Xenerales'''''||'''''''''' 
|-
| [[Xeneral de División]] || [[Almirante]] || [[Xeneral de División]] || [[]]
|-
| [[Xeneral de Brigada]] || [[Vicealmirante]] || [[Xeneral d'Ala]] || [[]]
|-
| [[Xeneral Brigadier]] || [[Contralmirante]] || [[Xeneral de Grupu]] || []]
|-
| '''''Xefes''''' || '''''Capitanes''''' || '''''Xefes''''' || '''''''''
|-
| [[Coronel]] || [[Capitán de navío|Capitán de Navío]] || [[Coronel]] || 
|-
| [[Teniente coronel|Teniente Coronel]] || [[Capitán de fragata|Capitán de Fragata]] || Teniente Coronel || [[]]
|-
| [[Mayor]] || [[Capitán de corbeta|Capitán de Corbeta]] || [[Mayor]] || [[
|'''''Oficiales''''' || '''''Oficiales''''' || '''''Oficiales''''' || '''''Oficiales'''''
|-
| [[Capitán Primeru]] || [[Teniente de navío|Teniente de Navío]] || [[Capitán Primeru]] || [[Subinspector]]
|-
| [[Capitán Segundu]] || [[Teniente de fragata Teniente de Fragata]] || [[Capitán Segundu]] 
|-
| [[Teniente]] || [[Teniente de corbeta Teniente de Corbeta]] || [[Teniente]] || [[Oficial (fuercies armaes)|Oficial]]
|-
| rowspan=4| [[Subteniente]] || [[Guardiamarina]] || rowspan=4| [[Subteniente]] || [[Suboficial]]
|- 
| [[Primer Maestre]] 
|- 
| [[Primer Contramaestre]] 
|- 
| [[Primer Condestable]]
|-
| '''''Cadete''''' || '''''Cadete''''' || '''''Cadete'''''|| '''''Cadete'''''
|-
| [[Alumnu]] || [[Alumnu]] || [[Alumnu]]|| [[Alumnu]]
|-
| '''''Clase''''' || '''''Clase''''' || '''''Clase'''''|| '''''Escala Básica'''''
|-
| rowspan=3|[[Sarxentu primeru|Sarxentu Primeru]] || [[Segundu Maestre]] || rowspan=3|Sarxentu Primeru || Policía Primeru
|- 
| [[Segundu Contramaestre]] 
|-
| [[Segundu Condestable]] 
|-
| rowspan=3|[[Sarxentu Segundu]] || [[Tercer Maestre]] || rowspan=3|[[Sarxentu Segundu]] || Policía Segundu
|- 
| [[Tercer Contramaestre]] 
|-
| [[Tercer Condestable]] 
|-
| rowspan=3|[[Cabu (rangu)|Cabu]] || Cabu || rowspan=3|Cabu || Policía Terceru
|- 
| Cabu de Cañón
|-
| Cabu Fornos 
|-
| '''''Tropa''''' || '''''Marinería''''' || '''''Tropa''''' 
|-
| rowspan=2|[[Soldáu]] || [[Marín|Marineru]] || rowspan=2|[[Soldáu]] || [[Policía]]
|-
| [[Fogoneru]] 
|}

== Serviciu Militar Nacional ==
Tolos ciudadanos mexicanos varones tienen la obligación llegal d'emprestar un añu de Serviciu Militar Obligatoriu al cumplir los 18 años, cola opción de presentala en forma ''antemanada'' a partir de los 16 años. El procedimientu pol que se realiza ye por aciu un sortéu públicu que se realiza nes oficines de reclutamiento, onde se tramita una ''Cartiya d'Identidá Militar''. Mientres el sortéu nomar a los reclutes o conscriptos por orde en que se rexistraron (primero remisos) y de una urna saquen boles blanques, azules o negres.

* '''Bola blanca'''.- Al conscripto que llogra una ''bola blanca'' correspuénde-y realizar el Serviciu Militar Nacional nes unidaes del Exércitu o de la Fuercia Aérea Mexicanos. Considérase que'l conscripto cumple col serviciu, ''encuadráu''.

* '''Bola azul'''.- Al conscripto que llogra la ''bola azul'' correspuénde-y faelo nes unidaes de l'Armada de Méxicu. Considérase que'l conscripto cumple col serviciu, ''encuadráu''.

* '''Bola negra'''.- El conscripto que llogra la ''bola negra'' cumple ''a disponibilidad''.

Pa los conscriptos que queden ''encuadraos'' en dalguna de les fuercies armaes (boles blanques y azules) tienen la obligación d'asistir a los so ensayamientu tolos sábados a partir del mes de febreru y hasta'l primer sábadu del mes d'avientu del añu que-y correspuenda. Esiste la posibilidá de cumplir por aciu programes de serviciu civil como l'alfabetización o l'entrenamientu deportivu.

Pa los conscriptos que queden ''a disponibilidad'' (boles negres) queden baxu control de la Secretaría de la Defensa Nacional, al traviés de les comandancies de Rexones y Zones Militares, pero ensin tener que sometese al entrenamientu militar o a les sos opciones civiles.

Dende [[2000]] les muyeres tamién pueden emprestar como ''encuadraes'' el Serviciu Militar Nacional de forma voluntaria.

Al concluyir el serviciu militar en cualesquier de les sos modalidaes expédese una ''Fueya de Lliberación'' que s'amiesta la ''Cartiya d'Identidá Militar'', que acredita'l cumplimientu del Serviciu Militar Nacional. Esti documentu ye'l que se conoz como ''Cartiya del Serviciu Militar Nacional''. Constitúi, amás, unu de los documentos básicos pa los ciudadanos mexicanos varones y foi obligatoriu presentala pa la espedición del pasaporte. La entrega de la cartiya lliberada faise de normal al cumplir los diecinueve años d'edá. En casu d'incumplimientu, la entrega retrásase y considérase que'l ''conscripto'' ye ''remiso''.

Al dexar de ser la cartiya cola ''Fueya de Lliberación'' un requisitu pa expedir pasaportes y poder salir del país, el númberu de varones mexicanos que nun tramiten la so cartiya o que nun realicen el serviciu encuadraos, llamaos conscriptos ''remisos'', creció exponencialmente nel país y nun hai sanción de nengún tipu por non presentar esta obligación.

== Derechos Humanos ==
Dada la mayor participación de les Fuercies Armaes na Guerra contra'l Narcotráficu mientres la presidencia de Felipe Calderón Hinojosa, aumentaron les quexes por violaciones de los derechos humanos de los ciudadanos mexicanos. Coles mesmes, aumentaron los encamientos emitíos polos organismos defensores de derechos humanos.

La Secretaría de la Defensa Nacional, p'atender les quexes y encamientos emitíos pola Comisión Nacional de Derechos Humanos, creó en 1991 la Seición de Derechos Humanos na Procuradoría Xeneral de Xusticia Militar.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.sedena.gob.mx/index.php/antecedentes |títulu= Antecedentes (Derechos Humanos) |fechaaccesu= 30 sep. 2010 |editorial= Secretaría de la Defensa Nacional |fecha= 27 ago. 2010 |ubicación= Méxicu, D.F. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100924064820/http://www.sedena.gob.mx/index.php/antecedentes |fechaarchivu= 24 de setiembre de 2010 }}&lt;/ref&gt; Anguaño funciona la Direición Xeneral de Derechos Humanos, que tamién atiende les quexes y encamientos de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos y la Corte Interamericana de Derechos Humanos.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.sedena.gob.mx/index.php/direccion-xeneral-de%20derechos%20humanos |títulu= Direición Xeneral de Derechos Humanos |fechaaccesu= 30 sep. 2010 |editorial= Secretaría de la Defensa Nacional |fecha= 27 ago. 2010 |ubicación= Méxicu, D.F. |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100904082702/http://www.sedena.gob.mx/index.php/direccion-xeneral-de |fechaarchivu= 2010-09-04 }}&lt;/ref&gt;

Coles mesmes, la Secretaría de Marina creó la Direición de Derechos Humanos el 16 nov. 2008, como parte de la so Unidá Xurídica.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.semar.gob.mx/derhumanos/direccion_dh.pdf |títulu= Creación de la Direición de Derechos Humanos |fechaaccesu= 30 sep. 2010 |editorial= Secretaría de Marín |allugamientu= Méxicu, D.F. }}&lt;/ref&gt;

Ante la Comisión Nacional de Derechos Humanos, mientres l'alministración de Felipe Calderón Hinojosa, hasta'l 25 d'agostu de 2010, presentáronse 4,167 quexes por presuntes violaciones cometíes por personal militar. D'elles hanse esprendíu 62 encamientos. La Secretaría de la Defensa Nacional aceptó la totalidá de los encamientos, de les cualos 41 entá se ta integrando o tar por integrar l'averiguación previa correspondiente. Los procesos derivaos de los encamientos investigar a 227 militares (nengún xeneral, 21 xefes, 37 oficiales y 169 elementos de tropa). D'ellos solo sentenciáronse a 7 y procesóse-yos xurídicamente a 42. El restu, 178 militares, solo tienen la calificación de indiciados nos procesos entá en procesu d'investigación.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.sedena.gob.mx/pdf/otros/der_hum/proc_sente_060910.pdf |títulu= Cifres de los militars procesaos y sentenciaos... |fechaaccesu= 30 sep. 2010 |editorial= Secretaría de la Defensa Nacional |fecha= 25 ago. 2010 |ubicación= Méxicu, D.F. }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Secretaría de la Defensa Nacional (Méxicu)]]
* [[Secretaría de Marina (Méxicu)]]
* [[Historia de les Fuercies Armaes de Méxicu]]
* [[Banjército]]

== Notes y referencies ==

{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.sedena.gob.mx Páxina oficial de la Secretaría de la Defensa Nacional.]
* [http://www.semar.gob.mx Páxina oficial de la Secretaría de Marina.]
* [http://rtvmodeler.com/MEX/tierra/global.htm Semeyes; Exércitu, Armada y Fuercia Aérea Mexicana.]


{{Tradubot|Fuerzas Armadas de Méxicu}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fuercies armaes de Méxicu| ]]
[[Categoría:Fuercies Especiales Mexicanes]]</text>
      <sha1>5b13mbdhn1e5a05vk6zycyckx4t4itv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zakspeed</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130095</id>
    <revision>
      <id>4493283</id>
      <parentid>3827187</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2246" sha1="9k3l22jmbnanshl7yx0hdskj0hsjaro" xml:space="preserve">{{Equipu}}
[[Ficheru:Zakspeed 841 Dr. Jonathan Palmer.jpg|thumb|right|El Zakspeed 841 pilotáu por [[Jonathan Palmer]] nel [[Gran Premiu d'Alemaña de 1985]].]]
'''Zakspeed''' ye un equipu de carreres [[Alemaña|alemán]], fundáu en 1968 por [[Erich Zakowski]], quien vivía na ciudá de Niederzissen cerca del circuitu de de [[Nürburgring]]. Esti equipu lleva consigo munches victories consiguiendo más de 400 títulos y unos 20 campeonatos nacionales ya internacionales.

A finales de los años 1970, Zakspeed foi l'equipu oficial de Ford nel [[Campeonatu Alemán d'Automovilismu]] (DRM) predecesor de l'actual [[DTM]]. Mientres esti periodu, el so equipu algamó unes cuantes victories incluyendo'l campeonatu global en 1981, quien conducía yera [[Klaus Ludwig]].

A principios de los 1980, Zakspeed preparó un Ford Mustang pa les Operaciones d'Estaos Xuníos de Ford de Vehículos Especiales pa correr nel [[Campeonatu IMSA GT]]. El xasis de Mustang foi basáu sobre'l Grupu 5 de Capri.

Participó en [[Fórmula 1]] ensin gran ésitu ente 1985 y 1989. El so meyor resultáu foi un quintu llugar nel [[Gran Premiu de San Marín de 1987]] gracies a [[Martin Brundle]], Zakspeed desenvuelvo'l so motor turbo 4 cilindros en llinia hasta 1988. Cuando los motores turbo fueron prohibíos utilizaron los pocos eficientes motores [[Yamaha Motor Company|Yamaha]] v8 en 1989. L'equipu tuvo'l so peor añu onde solo llograron clasificar en dos carreres con [[Bernd Schneider (pilotu)|Bernd Schneider]] ente que'l novatu [[Aguri Suzuki]] nunca llogró pasar les preclasificaciones. 

Dempués de competir na F1, Zakspeed volvió competir nos turismos alemanes y dempués compitieron na FIA GT en 1998 nun [[Porsche 911 GT1]], amás de competir nes [[24 Hores de Nuburgring]] con victories nes ediciones 1999, 2001 y 2002 dambes en Dodge Viper GTS-R.

Zakspeed tornó a les monoplaces na [[Superleague Formula]] ganando'l títulu col club [[Beijing Guoan]] col pilotu [[Davide Rigon]] en 2008.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
*[http://www.zakspeed.de Sitio web de Zakspeed] (n'alemán)


{{Tradubot|Zakspeed}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Equipos de Fórmula 1]]
[[Categoría:Equipos d'automovilismu d'Alemaña]]</text>
      <sha1>9k3l22jmbnanshl7yx0hdskj0hsjaro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Vancouver</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131681</id>
    <revision>
      <id>4493320</id>
      <parentid>4490516</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29668" sha1="9d31erncut843uys3fn9llm6cxg05n5" xml:space="preserve">{{persona}}
'''George Vancouver''' {{nym}} y tamién la mariña suroeste d'Australia.

La ciudá canadiense de [[Vancouver]], na [[Columbia Británica]], y l'americanu de [[Vancouver (Washington)|Vancouver]], nel estáu de Washington, lleven na so reconocencia'l so nome.

== Biografía ==
George Vancouver foi'l sestu fíu de John Gasper van Couverden y de Bridget Bernes. El so apellíu ye una contraición del nome orixinal neerlande ''van Couverden'' (de la so villa natal, Coevorden nos Países Baxos).

George Vancouver entró na [[Marina Real Británica]] a los 13 años y en [[1772]],&lt;ref name=&quot;WDL&quot;&gt;{{cita web |url = http://www.wdl.org/en/item/6771/ |títulu = Chart of the NW Coast of America and Part of the NE of Asia with the Track of his Majesty's Sloops 'Resolution' and 'Discovery' from May to October 1778 |website = [[World Digital Library]] |fecha = 1778 |fechaaccesu = 27 de xunu de 2013 }}&lt;/ref&gt; cuando solamente cuntaba con 15, embarcóse como guardiamarina a bordu del ''HMS Resolution'', nel segundu viaxe (1772-75) del entós capitán [[James Cook]] a lo llargo del mundu. Tamién acompañó a Cook nel so tercer viaxe (1776-79), esta vegada a bordu del barcu ximielgu del Resolution, el ''HMS Discovery''.&lt;ref name=&quot;WDL&quot;/&gt; 

Al so regresu a Gran Bretaña en 1779, Vancouver foi nomáu teniente y unvióse-y a bordu de la corbeta ''HMS Martin'' y depués encamentóse-y el mandu de dellos buques de guerra. Nun volvería a la so faceta d'esplorador hasta qu'en [[1791]] encargóse-y percorrer y cartografiar les mariñes del Pacíficu d'América del Norte, el tramu de mariña de lo qu'agora ye Washington y Oregon en direición norte, cosa que fizo na so espedición nel ''HMS Discovery'' ente [[1791]] y [[1794]].

Nesa dómina, volvió especulase sobre la esistencia d'una ruta marítima que xuniera los océanos Atlánticu y Pacíficu al traviés d'América del Norte (el famosu [[Pasu del Noroeste]]).

== Esploraciones de Vancouver (1791-95) ==
{{AP|Espedición Vancouver}}
[[Ficheru:HMS Discovery 1789 Vancouver.jpg|thumb|250px|Una recreación del barcu '''HMS Discovery'']]
 
Partió d'Inglaterra n'abril de 1791 al mandu d'una espedición compuesta por dos barcos, el ''HMS Discovery'' y el ''HMS Chatham'' que tenía por cometíu esplorar la rexón del Pacíficu y tamién formalizar na [[isla de Nutka]]&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;{{cita llibru |autor=Allen,
Richard Edward
|títulu=A Pictorial History of Vancouver, Book 1 
|editor=Josten's Publications
|añu=1982|id=}}&lt;/ref&gt; (na mariña oeste de Norteamérica), con una misión española unviada al efeuto, los alcuerdos de la primera [[Convención de Nutka]]. Nel so primer añu, la espedición viaxó a la Ciudá del Cabu y siguió per Australia, Nueva Zelanda, Tahití y China, recoyendo muestres botániques y cartografiando les mariñes nel camín. Depués dirixóse escontra América del Norte, siguiendo en direición norte les mariñes de lo qu'agora son los estaos de Washington y Oregon. N'abril de 1792 atopar col comerciante y capitán d'Estaos Xuníos [[Robert Gray]], de Boston, frente a les mariñes de Oregon, xusto dempués de que Gray remontara'l [[ríu Columbia]]. Gray realizaba viaxes d'esploración rellacionaos col comerciu de pieles d'animales marinos (n'especial, llondres marines) ya informó a Vancouver qu'afayara la desaguada d'un gran ríu, al que llamó'l ríu Colombia por ser el nome de la so embarcación, pero Vancouver decidió nun siguir les sos reconocencia nesi ríu, yá que nun tenía abondu enfotu nos informes de Gray.&lt;ref&gt;Stephen Bown, ''Madness, Betrayal and the Lash''. Vancouver: Douglas &amp; McIntyre, 2008, p. 124.&lt;/ref&gt;

Vancouver entró nel [[estrechu de Juan de Fuca]], ente la [[isla de Vancouver]] y la parte continental del estáu de Washington, el 29 d'abril de 1792. Los sos órdenes incluyíen la reconocencia de cada entrante y saliente na mariña oeste del continente, en tol camín escontra'l norte hasta Alaska y pasó gran parte del branu reconociendo la gran islla qu'agora lleva'l so nome. La mayor parte d'esi trabayu facer dende pequeños botes impulsaos por remos y vela, porque les maniobres de veleros más grandes n'agües desconocíes, polo xeneral, son pocu práutiques y peligroses por cuenta de les fuertes corrientes de marea. 
 
Vancouver foi'l primer européu n'entrar el 13 de xunu de 1792 nel [[Burrard Inlet]] (más allá de Stanley Park), la zona del puertu principal de l'actual ciudá de Vancouver. Nomar en reconocencia del so amigu Sir Harry Burrard-Neale, 2º barón de Burrard-Neale. Reconoció tamién nos siguientes nueve díes el [[Howe Sound]] y el [[Jervis Inlet]],&lt;ref&gt;Little, Gary. [http://www.garylittle.ca/van250.html George Vancouver 1757-2007: 250th Birth Anniversary, Survey of the Southwest Coast of BC, June 1792].&lt;/ref&gt; antes de tornar a punta Grey (na actualidá, el sitiu de la [[Universidá de la Columbia Británica]]) el 22 de xunu de 1792 (el 35º cumpleaños de Vancouver). Ellí axuntóse, de forma inesperada, con una espedición española empobinada por [[Dionisio Alcalá Galiano]] y [[Cayetano Valdés y Flores]] y quedó «mortificado» (la so pallabra) al saber que yá teníen una primer carta del [[estrechu de Georgia]], basada nun viaxe que los españoles realizaren l'añu anterior, una campaña de reconocencia de [[José María Narváez]] sol mandu de [[Francisco de Eliza]]. 

Mientres tres selmanes, en cooperación, españoles ya ingleses esploraron l'estrechu de Georgia y les [[islles Discovery]] antes de siguir caminos separaos. Vancouver bautizó munchos accidentes xeográficos colos nomes de la so tripulación, como'l Sound Puget, el monte Baker y el Burrard Inlet. Sicasí, como los navegantes españoles tamién estudiaren la rexón, Vancouver respetó dellos nomes yá atribuyíos polos españoles, como la [[isla Galiano]]. 

Dempués de completar el viaxe alredor de la isla, Vancouver, na seronda de 1792, dirixir a Friendly Cove, n'agües del Nutka Sound, una cala de la mariña del Pacíficu de la islla de Vancouver onde los españoles calteníen dende diba dellos años un puestu, p'atopase col militar y esplorador español [[Juan Francisco de la Bodega y Quadra]] (1743–94). Los gobiernos d'España y Gran Bretaña entamara esa xunta pa dexar el discutiniu de les pretensiones de dambos países nel territoriu de la mariña del Pacíficu d'América del Norte. Les rellaciones ente Vancouver y Quadra fueron tan amigables que s'intercambiaron los mapes que fixeren y alcordaron proponer como nome de la gran islla (agora islla Vancouver) como «isla de Quadra y Vancouver» [''Quadra and Vancouver Island''].&lt;ref&gt;Ibid., p. 149.&lt;/ref&gt; (Años más tarde, cuando la influencia española tornó, el nome foi amenorgáu a cencielles a la islla de Vancouver.&lt;ref&gt;''The Voyage of George Vancouver 1791-1795'', Volume 1, ed: W. Kaye Lamb, Hakluyt Society, 1984, p. 247.&lt;/ref&gt;).

Quadra tenía instrucciones d'ufiertar a Vancouver que la frontera ente los territorios británicos y españoles fora'l [[estrechu de Juan de Fuca]], lo que riquiría la retirada de los españoles de Friendly Cove. Vancouver, ensin recibir instrucciones de Londres, y nun deseyando poner en peligru la posición del so país, tornó la ufierta y los dos homes decidieron unviar la cuestión a los sos respeutivos gobiernos. La histórica xunta ente Vancouver y Quadra tuvo llugar nel territoriu tradicional de los [[Nuu-Chah-nulth]], un pueblu indiu americanu qu'entós llamaben los ''nutka''. El gran xefe [[Macuina]] desempeñó'l papel de anfitrión, aumentando la so riqueza y prestíu ente los demás pueblos indíxenes de la rexón.&lt;ref&gt;Ibid., p. 148.&lt;/ref&gt; 

N'ochobre de 1792, al tornar a Nutka dempués d'axuntase con Bodega, Vancouver decidió unviar al teniente [[William Robert Broughton]] nel ''HMS Chatham'' pa esplorar el ríu Columbia, yá convencíu de la veracidá de los informes de Robert Gray. Broughton remontó'l ríu un centenar de quilómetros y tomó posesión pa la Gran Bretaña&lt;ref&gt;Margaret Ormsby, ''British Coumbia: a History''. Toronto: MacMillan &amp; Co., 1958, p. 25.&lt;/ref&gt; y Vancouver creyó que yera'l primer européu en navegar el ríu Columbia, ignorante de les nueves esploraciones de Gray dempués de la so xunta. Broughton llogró llegar hasta la [[gargüelu del ríu Columbia]], columbrando y nomando el [[monte Hood]]. Dempués d'una visita a la California española, Vancouver pasó l'iviernu nun viaxe d'esploración de les [[islles Sandwich]] (Ḥawai). 

Al añu siguiente volvió a la Columbia Británica y dirixóse escontra'l norte, non coinciendo col esplorador [[Alexander Mackenzie]], que completara'l primer viaxe al traviés del continente per tierra, por namái 48 díes. Llegó hasta los 56°N, pero yá que les partes más septentrionales yá fueren esplorada por Cook, saleó escontra'l sur hasta California, cola esperanza d'atopar a Bodega y cumplir cola so misión, pero l'español yá nun taba ellí. Volvió pasar l'iviernu nes islles Sandwich. 

En 1794, foi per vegada primera a la [[ensenada de Cook]], el puntu más septentrional de la so esploración, y dende ellí siguiendo la mariña escontra'l sur hasta la [[isla Baranof]], que visitara l'añu anterior. Depués, partió escontra Gran Bretaña bordiando'l cabu de Fornos, tornando en setiembre de 1795, y completando asina una [[circunnavegación]].

== Regresu a Inglaterra y muerte ==
[[Ficheru:The caneing in Conduit Street. Dedicated to the flag officers of the British Navy.jpg|thumb|''The Caneing in Conduit Street'' (1796), una caricatura de [[James Gillray]] sobre l'asaltu a Vancouver na cai.]]

Vancouver tuvo qu'enfrentar munches dificultaes al tornar a casa en setiembre de 1795: el políticamente bien conectáu naturalista [[Archibald Menzies]] quexar de que'l so servidor punxera en serviciu mientres una emerxencia d'a bordu; el maestru de vela Joseph Whidbey fixo una reclamación por que lu pagaren como astrónomu de la espedición; y Thomas Pitt, 2º Barón de Camelford, a quien Vancouver castigara por numberoses infracciones y, finalmente, unviáu a casa en desgracia, retar a un duelu y contribuyó a crear un clima que provocó una tibia receición de Vancouver.&lt;ref&gt;Stephen Bown, Madness, Betrayal and the Lash.&lt;/ref&gt; Vancouver foi duramente atacáu nos periódicos y foi asaltáu na cai pol mesmu Pitt.

Retiróse col enfotu de trabayar na redaición del rellatu de los sos viaxes, pero morrió ensin acabalo en mayu de 1798, na escuridá, con pocu más de 40 años, trés años dempués de completar el so viaxe. Unu de los mayores navegantes de Gran Bretaña xaz nuna modesta tumba que s'atopa nel campusantu de St. Peters, [[Petersham]], [[Surrey]], nel sur d'Inglaterra. La narración de los sos viaxes foi completada y publicáu esi mesmu añu 1798 pol so hermanu John.

== Mandáu ==

=== Navegación ===
Vancouver determinó que'l [[Pasu del Noroeste]] nun esistía nes llatitúes que fueren suxeríes. Les sos cartes de la mariña noroeste d'América del Norte yeren tan desaxeradamente precises que sirvieron como referencia fundamental pa la navegación costera mientres xeneraciones. Robin Fisher, académicu y vicepresidente del Mount Royal College de Calgary, autor de dos llibros sobre Vancouver, señala: 

{{cita|Él [esto ye: Vancouver] punxo la mariña noroeste nel mapa... Dibuxó un mapa de la mariña noroeste que yera exactu hasta la enésima potencia, hasta'l puntu qu'entá s'utiliza nel sieglu XX como una ayuda al navegación. Esto ye raru nun mapa d'eses feches.|col2= He [ie: Vancouver] put the northwest coast on the map...He drew up a map of the north-west coast that was accurate to the nth degree, to the point it was still being used into the 20th century as a navigational aid. That's unusual for a map that early.|Robin Fisher&lt;ref&gt;Larry Pynn, 'Charting the Coast,' The Vancouver Sun, 30 de mayu de 2007, p. B3.&lt;/ref&gt;}}

Vancouver, sicasí, nun llogró afayar dos de los ríos más grandes ya importantes na mariña del Pacíficu, el [[ríu Fraser]] y el [[ríu Columbia]]. (Tamién se perdió'l [[ríu Skeena]], cerca de Prince Rupert, nel norte de la Columbia Británica). A pesar de que Vancouver supo del ríu Columbia primero que terminar la so campaña de reconocencia —por Robert Gray, el capitán del barcu mercante norteamericanu ''Columbia'', que foi'l primeru en navegar nel ríu'l 11 de mayu de 1792 (Gray viera per primer vegada'l ríu nun primer viaxe en 1788)— el ríu Fraser nunca apaeció nes sos cartes. Stephen R. Bown, señaló: 

{{cita|Cómo pudo Vancouver pasar per alto esos ríos, mientres cartografió con precisión ciento de comparativamente insignificante entrantes, islles y regueros ye malo d'entender. Lo cierto ye que'l so fracasu en detectar el Columbia tuvo grandes implicaciones pal desenvolvimientu políticu futuru de la mariña noroeste del Pacíficu...|col2=How Vancouver could have missed these rivers while accurately charting hundreds of comparatively insignificant inlets, islands, and streams is hard to fathom. What is certain is that his failure to spot the Columbia had great implications for the future political development of the Pacific Northwest....| Stephen R. Bown. Mercator's World (payares / avientu de 1999)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20030620111804/http://mercatorsworld.com/archives.phtml Mercator's World]&lt;/ref&gt; }}

Magar ye difícil entender cómo Vancouver perdióse'l ríu Fraser, la mayoría del delta d'esti ríu ta suxetu a hinchentes y crecíes nel branu lo que pudo torgar que'l capitán detectara cualesquier de les sos grandes canales cuando saleaba costeando dende punta Roberts hasta punta Grey en 1792.&lt;ref&gt;Stephen Hume, The Birth of Modern British Columbia Part 7, The Vancouver Sun, November 17, 2007, p. D9.&lt;/ref&gt; Los españoles, que precedieron a Vancouver en 1791, tamién se perdieren el ríu Fraser, a pesar de que sabíen pol moñu de folla qu'había un importante ríu na redoma.&lt;ref&gt;Hume, p. D9.&lt;/ref&gt;

=== Rellación colos aboríxenes ===
Vancouver estableció, polo xeneral, bones rellaciones tanto colos nativos como colos estranxeros non europeos. A pesar de la llarga historia de guerres ente Gran Bretaña y España, Vancouver caltuvo escelentes rellaciones colos sos homólogos españoles, festexando inclusive a un capitán de barcu español a bordu de la fragata de la ''HMS Discovery'' mientres el so viaxe de 1792 a la rexón de Vancouver.&lt;ref&gt;Pynn, May 30, 2007, p. B3.&lt;/ref&gt; Mientres el capitán Vancouver desempeñó un innegable papel na serie final de les convulsiones na vida nativa na mariña del Pacíficu de Norteamérica —yá que les sos esploraciones abrieron la mariña noroeste a la esploración europea, y al llargu plazu tuvo un efeutu negativu nes primeres naciones y les sos cultures—, les noticies históriques amuesen que Vancouver caltuvo bones rellaciones colos líderes indíxenes, tantu en Ḥawai —onde los líderes nativos vencieron Ḥawai a Vancouver en 1794—, como nel Pacíficu Noroeste.&lt;ref&gt;Larry Pynn, &quot;Peaceful Encounters.&quot; 29 de mayu de 2007, p. B3.&lt;/ref&gt; Los diarios de Vancouver amuesen un altu grau de sensibilidá escontra los nativos: una vegada escribió sobre la esploración d'una pequeña islla na mariña d'Alaska d'un importante llugar d'enterramientu taba marcáu por un sepulcru de &quot;calter singular&quot; [&quot;peculiar character&quot;] llistada con tables y fragmentos de preseos militares que s'estendíen a una cercana caxa cuadrada, cubierta d'esteres.&lt;ref name=&quot;idhooa&quot; /&gt; Vancouver señala: 

{{cita|Esto, naturalmente, conxeturó conteníen los restos d'una persona d'importancia, y bien escitáu l'interés de dalgunos del nuesu grupu, pero como un exame más deteníu nun podía sirvir pa nada útil, y podría dar la rocea y el dolor de los amigos de la fináu, tendría de ser la so costume de visitar los depósitos de los sos muertos, nun me paez correutu que tien de ser fadiáu.|col2=This we naturally conjectured contained the remains of some person of consequence, and it much excited the curiosity of some of our party; but as further examination could not possibly have served any useful purpose, and might have given umbrage and pain to the friends of the deceased, should it be their custom to visit the repositories of their dead, I did not think it right that it should be disturbed.|Vancouver&lt;ref&gt;Pynn, 29 de mayu de 2007, páx. B3&lt;/ref&gt; }}

Vancouver tamién amuesa por escritu despreciu nos sos diarios escontra los comerciantes occidentales ensin escupulicios qu'apurríen armes a los nativos: 

{{cita|Esmolezme ser obligáu a declarar equí, que munchos de los comerciantes de tol mundu civilizáu non yá siguieron una llinia de conducta diametralmente opuesta a los verdaderos principios de la xusticia nes sos rellaciones comerciales, sinón que fomentaron les discordias, y provocaron les quexes ente les distintes tribus, con cuenta d'aumentar la demanda pa los sos inxenios destructivos .... Tuvieron igualmente dispuestos a instruyir a los nativos nel usu d'armes europees de too tipu; y amosaron, col so propiu exemplu, que consideren la ganancia'l so únicu oxetivu; y tantu si esta adquierse per medios xustos y honorables, o de lo contrario, mientres la ventaya seya segura, la manera cómo se llogra paez ser, con demasiaos d'ellos, solo una considerancia bien secundaria. |col2=I am extremely concerníi to be compelled to state here, that many of the traders from the civilised world have not only pursued a line of conduct, diametrically opposite to the true principles of justice in their commercial dealings, but have fomented discords, and stirred up contentions, between the different tribes, in order to increase the demand for these destructive engines....They have been likewise eager to instruct the natives in the use of European arms of all descriptions; and have shewn by their own example, that they consider gain as the only object of pursuit; and whether this be acquired by fair and honourable means, or otherwise, so long as the advantage is secured, the manner how it is obtained seems to have been, with too many of them, but a very secondary consideration.|Vancouver&lt;ref name = &quot;idhooa&quot;&gt;Pynn, 29 de mayu de 2007, p. B3.&lt;/ref&gt;}}

Robin Fisher señala que les sos «rellaciones colos grupos aboríxenes fueron polo xeneral pacífiques; y, ello ye que la so campaña detallada nun sería posible si fueren contrarios». («relationships with aboriginal groups were generally peaceful; indeed, his detailed survey would not have been possible if they had been hostile»&lt;ref name = &quot;idhooa&quot; /&gt;) Anque hubo incidentes contrarios a la fin de la última temporada de Vancouver —el más grave un enfrentamientu con [[tlingits]] na [[canal de Behm]], nel sureste d'Alaska, en 1794— estes fueron les esceiciones a la esploración de Vancouver de los EE.XX. y la mariña del noroeste de Canadá.&lt;ref name = &quot;idhooa&quot; /&gt;

== Monumentos ==
[[Ficheru:Gold covered George Vancouver statue.png|thumb|Una estatua de George Vancouver de tamañu natural, recubierta d'oru, corona la cúpula del edificiu del Parllamentu de la Columbia Británica, en Victoria [[Victoria (Columbia Británica)|Victoria]].]]
[[Ficheru:George Vancouver Statue Kings Lynn.jpg|thumb|Estatua de George Vancouver en King's Lynn.]]
[[Ficheru:Gate-to-the-Northwest-Passage.jpg|thumb|Estatua conmemorativa al capitán George Vancouver, realizada pol artista de Vancouver Alan Chung Hung (1980).]]
[[Ficheru:Tomba di George Vancouver.JPG|thumb|Tumba de George Vancouver, St. Peter's Church, Petersham, Londres.]]
Munchos llugares xeográficos recibieron el nome de George Vancouversobremanera: 
* la [[isla de Vancouver]], en Canadá;
* el [[Fort Vancouver]], un puestu comercial de la [[Compañía de la Badea de Hudson]], en 1825;
* la ciudá canadiense de [[Vancouver|Vancouver, British Columbia]], Canada;
* la ciudá d'Estaos Xuníos de [[Vancouver, Washington]], USA;
* la [[península de Vancouver]] , Australia;
* el [[monte Vancouver]], l'octavu monte más altu de Canadá;
* la badea de Vancouver, nel Jervis Inlet, nomada nel so honor pol capitán G.H. Richards cuando redescubrió la zona en 1860. 

Tamién hai munchos monumentos nel so honor y recibió munches reconocencies de variada forma:
* Estatues frente del Vancouver City Hall, en King's Lynn y coronando la cúpula de los Edificios del Parllamentu de la Columbia Británica. 
* Un centru comercial (Vancouver Quarter Shopping Centre) lleva'l so nome na so ciudá natal de King's Lynn. 
* El serviciu postal de Canadá ([[Canada Post]]) publicó'l 26 d'abril de 1978 una pareya de sellos de 14 céntimos pa conmemorar el 200º aniversariu de la llegada del capitán Cook al Nutka Sound na islla de Vancouver. George Vancouver yera un miembru de la tripulación nesi viaxe. 
* Una estatua conmemorativa, llamada &quot;Gate to the Northwest Passage&quot; [Puerta del Pasu del Noroeste] del artista de Vancouver Alan Chung Hung, foi encargada por Parques de Canadá y alzada en marzu de 1980 cerca del Muséu Marítimu de Vancouver, nel parque Vanier, na apertura de [[False Creek]]. 
* El serviciu postal de Canadá emitió'l 17 de marzu de 1988 un sellu de 37 céntimos, ''Vancouver Explores the Coast'' [Vancouver esplora la mariña]. Foi una serie de cuatro sello emitíos n'honor de ''Exploration of Canada - Recognizers'' [Esploración de Canadá - Reconocedores]. 
* El serviciu postal de Canadá emitió'l 22 de xunu de 2007 un sellu de $1,55 pa conmemorar el 250º aniversariu de la nacencia de Vancouver. El sellu tien una imaxe en relieve de Vancouver, vistu dende tras, mientres mira escontra una llinia de montes. Este puede ser el primer sellu canadiense que nun amuesa la cara del suxetu.&lt;ref&gt;[http://www.canada.com/victoriatimescolonist/news/story.html?id=9a727afd-5ae5-4ffe-98ff-65f52dcea471&amp;k=40125 Mystery man:The Canada Post stamp honouring Captain George Vancouver has created a buzz with collectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192715/http://www.canada.com/victoriatimescolonist/news/story.html?id=9a727afd-5ae5-4ffe-98ff-65f52dcea471&amp;k=40125 |date=2016-03-03 }}, By Larry Pynn, ''Vancouver Sun'', Published: Thursday, May 24, 2007&lt;/ref&gt;

=== Conmemoración del 250º aniversariu ===
El vienres 22 de xunu de 2007 la ciudá de Vancouver, en Canadá, entamó una celebración nel [[Muséu Marítimu de Vancouver]] pa recordar el 250º aniversariu de la nacencia de Vancouver.&lt;ref&gt;Larry Pynn, 'Native elder embraces captain's legacy,' the Vancouver Sun, 23 de xunu de 2007, páx. B9.&lt;/ref&gt; La ceremonia, d'una hora, incluyó la presentación d'un enorme de pastel de cenahoria (63 por 114 cm), el disparu de salves pol 15º Reximientu d'Artillería de Canadá y l'actuación de la Banda de Bomberos de Vancouver.&lt;ref name=autogenerated1&gt;Ibid., p. B9.&lt;/ref&gt; 

L'alcalde de Vancouver, Sam Sullivan, declaró oficialmente que'l 22 de xunu de 2007 yera'l día de Georges» («George Day»).&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; Larry Grant, un vieyu nativu [[musqueam]], qu'asistió a les festividaes reconoció que dalgunos del so pueblu podríen refugar la so presencia equí, pero señaló: 

{{cita|Munches persones nun sienten que los pueblos aboríxenes tengan de celebrar esta ocasión... creo qu'ayudó al mundu y eso ye parte de lo que somos. Esi ye'l legáu del nuesu pueblu. Somos arrogantes hasta l'estremu. El legáu ye fuerte y bonu, nel sentíu de qu'ensin les primeres naciones trabayando colos colonos, esto ([[Columbia Británica]]) nun sería parte de Canadá, de mano y Gran Bretaña sería más probe por ello.|col2=Many people don't feel aboriginal people should be celebrating this occasion...I believe it has helped the world and that's part of who we are. That's the legacy of our people. We're generous to a fault. The legacy is strong and a good one, in the sense that without the first nations working with the colonials, it [B.C.] wouldn't have been part of Canada to begin with and Britain would be the poorer for it.|Larry Grant&lt;ref&gt;Ibid, páx. .B9.&lt;/ref&gt;}}

== Miembros de la espedición de Vancouver ==
* [[Archibald Menzies]], naturalista, asumió les xeres de médicu de la espedición 
* [[William Robert Broughton]]
* [[Zachary Mudge]]
* [[Peter Puget]]
* [[Joseph Baker (capitán)|Joseph Baker]]
* [[Robert Barrie]] 
* [[Spelman Swaine]]
* [[Edward Roberts (RN)|Edward Roberts]] 
* [[Joseph Whidbey]]
* Honorable [[Thomas Pitt]], 2º barón de Camelford, sobrín del primer ministru 
* Thomas Manby
* [[Towereroo]]
Puede consultase en ''Muster Table of His Majesties Sloop The Discovery''&lt;ref name=discovery&gt;{{cita web |url=http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/mymhiwe:@field(DOCID+@lit(mymhiwef897p9m4div13))
|títulu=Muster Table of His Majesties Sloop The Discovery
|añu=1791
|fechaaccesu=15 d'avientu de 2006
|editor=Admiralty Records in the Public Record Office, O.K.}}&lt;/ref&gt;

== Obres de George Vancouver ==
[[Ficheru:Voyage de George Vancouver01.jpg |thumb|Portada d'una edición en francés publicada en París del llibru de viaxes de Vancouver.]]

* ''Voyage Of Discovery To The North Pacific Ocean, And Round The World In The Years 1791-95'', de George Vancouver ISBN 0-7812-5100-1. Orixinal escritu por Vancouver y completáu pol so hermanu John, publicáu en 1798. Editáu en 1984 por W. Kaye Lamb y re-nomáu como ''The Voyage of George Vancouver 1791-1795.'' 

:L'analís posterior de W. Kaye Lamb de la esploración de Vancouver foi publicáu pola Hakluyt Society de Londres, Inglaterra.

== Notes ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
Toa n'inglés: 
* ''Vancouver A Life: 1757-1798'', de George Godwin. Publicáu por D. Appleton and Company, 1931.
* ''Adventures in Two Hemispheres Including Captain Vancouver's Voyage'', de James Stirrat Marshall y Carrie Marshall. Publicáu por Telex Printing Service, 1955.
* ''The Life and Voyages of Captain George Vancouver'', de Bern Anderson. Publicáu por University of Washington Press, 1966.
* ''Captain Vancouver: A Portrait of His Life'', de Alison Gifford. Publicáu por St. James Press, 1986.
* ''Journal of the Voyages of the H.M.S. Discovery and Chatham'', de Thomas Manby. Publicáu por Ye Galleon Press, 1988.
* ''Vancouver's Voyage: Charting the Northwest Coast, 1791-1795'', de Robin Fisher and Gary Fiegehen. Publicáu por Douglas &amp; McIntyre, 1992.
* ''On Stormy Seas, The Triumphs and Torments of Captain George Vancouver'', de B. Guild Gillespie. Publicáu por Horsdal &amp; Schubart, 1992.
* ''The Early Exploration of Inland Washington Waters: Journals and Logs from Six Expeditions, 1786-1792'', editáu por Richard W. Blumenthal. Publicáu por McFarland &amp; Company, 2004.
* ''Sailing with Vancouver: A Modern Sía Dog, Antique Charts and a Voyage Through Time'', de Sam McKinney. Publicáu por Touchwood Editions, 2004.
* ''A Discovery Journal: George Vancouver's First Survey Season - 1792'', de John Y. Roberts. Publicáu por Trafford Publishing, 2005.
* ''Captain Vancouver: North-West Navigator'', de Y.C. Coleman. Publicáu por Tempus, 2007.
* ''Madness, Betrayal and the Lash: The Epic Voyage of Captain George Vancouver'', de Stephen R. Bown. Publicáu por Douglas &amp; McIntyre 2008.
* ''With Vancouver in Inland Washington Waters: Journals of 12 Crewmen April-June 1792'', editáu por Richard W. Blumenthal. Publicáu por McFarland &amp; Company, 2007.

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|George Vancouver}}
{{commons|George Vancouver}}
Toos n'inglés: 
* [http://www.stephenrbown.net/ Stephen R. Bown Historical Non-Fiction Author]
* [http://www.allsaintskingslynn.org.uk/captainvancouver.html Burial and Marriage records of the Vancouver family - All Saints' Church, King's Lynn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917051510/http://www.allsaintskingslynn.org.uk/captainvancouver.html |date=2009-09-17 }}
* [http://www.biographi.ca/009004-119.01-y.php?&amp;id_nbr=2195 Biography at the ''Dictionary of Canadian Biography Online'']
* [http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?search=ss&amp;sText=vancouver&amp;LinkID=mp04600 George Vancouver (1757-1798), Explorer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930200345/http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?search=ss&amp;sText=vancouver&amp;LinkID=mp04600 |date=2007-09-30 }}, semeyes na National Portrait Gallery.
* [https://web.archive.org/web/20090713135728/http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/vancouver.html Discoverers Web]
* [https://web.archive.org/web/20051112173721/http://www.library.ubc.ca/jones/vanety.html The True Meaning of Vancouver]. Etimoloxía del so nome.
* [https://web.archive.org/web/20081012151609/http://www3.telus.net/public/rkaauwen/captainvancouver_eng.htm Vancouver an Alternate Theory]
* [https://web.archive.org/web/20070927175223/http://vancouver.ca/ctyclerk/archives/exhibits/George%20Vancouver.htm Web exhibit of two letters by George Vancouver and his commission to 4th Lieutenant]
* [http://www.garylittle.ca/van250.html Gary Little's interactive Google map showing the path Vancouver followed during his 11-day survey of the southwest coast of British Columbia]
* [http://www.vancouverhistory.ca/archives_coevorden.htm Coevorden: What connection does Vancouver have with Coevorden, an industrial town of about 20,000 in the northeast Netherlands?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610231756/http://www.vancouverhistory.ca/archives_coevorden.htm |date=2011-06-10 }}, The History of Metropolitan Vancouver website (consultáu'l 11 de xunu de 2007).

{{Tradubot|George Vancouver}}

{{NF|1757|1798|Vancouver, George}}
[[Categoría:Esploradores del océanu Pacíficu del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Esploradores d'América del Norte]]
[[Categoría:Esploradores del Árticu del Reinu Xuníu]]</text>
      <sha1>9d31erncut843uys3fn9llm6cxg05n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Far Cry 5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132142</id>
    <revision>
      <id>4493130</id>
      <parentid>4485797</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28358" sha1="ojr7ikdk3krq4yppbij36bjk5vsx59m" xml:space="preserve">{{videoxuegu}}
'''''Far Cry 5''''' ye un videoxuegu d'[[Videoxuegu d'aición-aventura|aición-aventura]] en primer persona desenvueltu por [[Ubisoft Montreal]] y publicáu por [[Ubisoft]] para [[PlayStation 4]], [[Xbox One]] y [[Microsoft Windows]]. Ye la oncena entrega de la serie ''[[Far Cry (serie)|Far Cry]]''. El so llanzamientu produció'l 27 de marzu de 2018.&lt;ref name=&quot;hobbyconsolas fecha llanzamientu&quot;&gt;{{cita web|títulu=Ubisoft retrasa los llanzamientos de Far Cry 5 y The Crew 2|url=https://www.hobbyconsolas.com/noticias/ubisoft-retrasa-llanzamientos-far-cry-5-crew-2-178658|editorial=''HobbyConsolas''|fecha=7 d'avientu de 2017}}&lt;/ref&gt;

== Argumentu ==
El xuegu desenvolver nel condáu ficticiu de Hope, [[Montana]], onde un predicador llamáu Joseph Seed llogró prominencia na rexón. Seed cree que foi escoyíu pa protexer a la xente del condáu d'un &quot;colapsu inevitable&quot; y estableció una congregación llamada La Puerta d'Edén. En realidá, Seed ye un predicador radical y La Puerta del Edén ye un cultu militar del [[xuiciu final]]. Sol so gobiernu, el cultu intentó convertir a los residentes del condáu de Hope y amenaciar pa evitar que pidan ayuda al gobiernu federal. Cuando un intentu de detener a Seed resulta na muerte de dellos oficiales de la llei, el xugador ye arrastráu al conflictu armáu ente La Puerta d'Edén y los residentes restantes del condáu de Hope, quien tán entamando un movimientu de resistencia.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cita web |url=https://venturebeat.com/2017/05/26/far-cry-5-focuses-a-terrifyingly-realistic-armed-cult/|títulu=Far Cry 5 focuses on a terrifyingly realistic armed cult|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|fecha=26 de mayu de 2017|sitiuweb=VentureBeat|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190605214058/https://venturebeat.com/2017/05/26/far-cry-5-focuses-a-terrifyingly-realistic-armed-cult/|fechaarchivu=2019-06-05}}&lt;/ref&gt;

El xugador toma'l papel d'un alguacil de la oficina del [[xérif]] que ye unviáu al condáu de Hope pa detener a Seed. Esti predicador caltién el control sobre'l condáu cola ayuda de los sos hermanos, conocíos como &quot;los Heraldos&quot;: Jacob, un exoficial militar que supervisa a los sos soldaos armaos; John, un abogáu que foi capaz d'adquirir gran parte de la tierra de Hope pa La Puerta del Edén; Y Faith, qu'actúa como un pacifista pa llevar al pueblu a creer nel cultu y confiar nel so hermanu mayor. Los residentes del condáu que s'oponen a Seed son: el pastor Jerome, líder de la ilesia llocal que vio como la so congregación foi controlada per La Puerta del Edén; Mary May, dueña del chigre del condáu que'l so padre foi asesináu pol cultu; Y Nick Rye, un fumigador que quier esaniciar al cultu pol bienestar de los sos fíos.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Xugabilidá ==
Al igual que los anteriores xuegos de la serie, ''Far Cry 5'' ye un xuegu d'[[Videoxuegu d'aición|aición]] y [[Videoxuegu d'aventura|aventura]] en [[Videoxuegu en primer persona|primer persona]] ambientáu nuna redolada de mundu abiertu nel que los xugadores pueden esplorar llibremente. El xuegu cunta con un nuevu sistema pa la creación de personaxes, nel que los xugadores pueden personalizar les apariencies del mesmu, el xéneru y el tonu de la piel.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Bell|nome=Alice|títulu=You get to customise your protagonist in Far Cry 5 - VideoGamer.com|url=https://www.videogamer.com/news/you-get-to-customise-your-protagonist-in-far-cry-5|fecha=26 de mayu de 2017|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|editorial=''VideoGamer''|idioma=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2017-05-26-far-cry-5-introduces-airplanes-muscle-cars-and-far-right-fanatics|títulu=Far Cry 5 introduces airplanes, muscle cars and far-right fanatics|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|apellíu=Robinson|nome=Martin|fecha=26 de mayu de 2017|sitiuweb=Eurogamer|idioma=en-UK}}&lt;/ref&gt; Los xugadores tienen accesu a una gran variedá d'armes y dispositivos pa lluchar contra los sos enemigos. El xuegu pon un énfasis anováu nel combate cercanu en comparanza colos títulos anteriores de ''Far Cry'', introduciendo una gama más amplia d'[[armes blanques]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Sullivan|nome=Lucas|títulu=Far Cry 5 – trailer, gameplay, villainous cult-leaders, and a 2018 release date: everything you need to know|url=http://www.gamesradar.com/far-cry-5-review/|fecha=8 de xunu de 2017|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|editorial=''Gamesradar''|idioma=en}}&lt;/ref&gt; 

A midida que el xuegu establecer nun mundu abiertu, los xugadores pueden percorrer el mundu a cuerpu o al traviés de dellos vehículos. Amás, el xuegu cunta con un sistema de reclutamiento, nel que los xugadores pueden reclutar ciudadanos locales pa lluchar xunto a ellos, similar al sistema &quot;Buddy&quot; utilizáu en ''[[Far Cry 2]]''. Los xugadores tamién pueden domar a los animales selvaxes, al igual qu'en ''[[Far Cry Primal]]''. Tamién s'introduz una mecánica de pesca.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Davenport|nome=James|títulu=Far Cry 5 first look: Taking on doomsday preppers in backwater Montana|url=http://www.pcgamer.com/far-cry-5-first-look/?|fecha=26 de mayu de 2017|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|editorial=''Pcgamer''|idioma=en}}&lt;/ref&gt; La campaña puede xugase individualmente o con un compañeru al traviés de la manera [[Videoxuegu cooperativu|multixugador cooperativu]] del xuegu.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Saed|nome=Sherif|url=https://www.vg247.com/2017/05/26/far-cry-5-has-a-character-creator-campaign-fully-playable-in-co-op-watch-the-reveal-trailer/|títulu=Far Cry 5 has a character creator, campaign fully playable in co-op – watch the reveal trailer|fecha=26 de mayu de 2017|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|editorial=''VG247''}}&lt;/ref&gt; Tamién cunta con un editor de mapes, al igual qu'en títulos anteriores.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ign.com/articles/2017/05/26/far-cry-5-release-date-announced-first-story-details-revealed|títulu=Far Cry 5 Release Date Announced, First Story Details Revealed|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|apellíu=Dornbush|nome=Jonathon|fecha=26 de mayu de 2017|sitiuweb=IGN|idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;

Mientres la partida pueden contratase a distintes persones por qu'ayuden al xugador a realizar misiones. Estes persones reciben el nome de &quot;pistoleros a sueldu&quot; y toos ellos cunten con una fonderada argumental que puede afayase a lo llargo de l'aventura.&lt;ref name=&quot;3djuegos xugabilidá ayudantes&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Pastor|nome1=Alberto|títulu=Far Cry 5 presenta en videu a los Pistoleros a Sueldu|url=http://www.3djuegos.com/noticias-ver/178240/far-cry-5-presenta-en-video-a-los-pistoleros-a-sueldo |editorial=''3DJuegos''|fecha=9 de febreru de 2018|fechaaccesu=9 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Far Cry Arcade ==
Ye una manera de xuegu incluyíu dientro de ''Far Cry 5'', que dexa a los usuarios crear y editar mapes o niveles de xuegu, con una gran variedá d'opciones de personalización. Estes creaciones pueden xugase de manera individual, de forma cooperativa pa dos xugadores o en multixugador competitivu.&lt;ref name=&quot;3djuegos far cry arcade&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Bella|nome1=Jesús|títulu=¿Qué ye Far Cry Arcade? Cuntámosvos les sos principales claves|url=https://www.3djuegos.com/noticias-ver/179123/que-ye-far-cry-arcade-cuntámosvos-les sos-principales-claves/|editorial=''3DJuegos''|fecha=6 de marzu de 2018|fechaaccesu=6 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt; Esta manera de xuegu ta venceyáu a la campaña principal, yá que al xugalo gánase dineru y puntos d'habilidá que pueden utilizase na manera historia. Ente les opciones de personalización inclúyense 9.000 oxetos pertenecientes a otros títulos de Ubisoft, como ''[[Far Cry 4]]'', ''[[Far Cry Primal]]'', el mesmu ''Far Cry 5'', ''[[Assassin's Creed Unity]]'', ''[[Assassin's Creed IV: Black Flag]]'' y ''[[Watch Dogs]]''.&lt;ref name=&quot;hobbyconsolas far cry arcade&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Alonso|nome1=Álvaro|títulu=Far Cry 5 Arcade - Crea niveles usando assets de xuegos de Ubisoft|url=https://www.hobbyconsolas.com/reportajes/far-cry-5-arcade-crea-niveles-usando-assets-xuegos-ubsioft-193766|editorial=''HobbyConsolas''|fecha=6 de marzu de 2018|fechaaccesu=6 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vandal far cry arcade&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=González|nome1=Alberto|títulu=Far Cry 5 presenta la so manera 'Far Cry Arcade'|url=https://vandal.elespanol.com/noticia/1350704567/far-cry-5-presenta-la so-manera-far-cry-arcade/|editorial=''Vandal''|fecha=6 de marzu de 2018|fechaaccesu=6 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Conteníu descargable (DLC) ==
El xuegu tuvo un pase de temporada qu'incluyó les espansiones ''Hours of Darkness'', ''Lost on Mars'' y ''Dead Living Zombies'', xunto con una versión del xuegu ''[[Far Cry 3]]'' pa PlayStation 4 y Xbox One, col nome de ''Far Cry 3: Classic Edition''.&lt;ref name=&quot;vandal pase de temporada&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=González|nome1=Alberto|títulu=El pase de temporada de Far Cry 5 nos llevará a lluchar a Vietnam y Marte|url=https://vandal.elespanol.com/noticia/1350703261/far-cry-5-desvela-los-contenidos-de-su-pase-de-temporada/|editorial=''Vandal''|fecha=2 de febreru de 2018|fechaaccesu=3 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt; Esta versión de ''Far Cry 3'' púnxose a la venta de forma independiente'l 29 de mayu de 2018.&lt;ref name=&quot;3djuegos fecha fc3 classic&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Yasif|nome1=Marcos|títulu=Far Cry 3: Classic Edition fecha su llanzamientu pal 29 de mayu|url=https://www.3djuegos.com/noticias-ver/179919/far-cry-3-classic-edition-fecha-su-lanzamiento-para-el-29/|editorial=''3DJuegos''|fecha=27 de marzu de 2018|fechaaccesu=27 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;

'''''Hours of Darkness:''''' los xugadores viaxen al pasáu, en concretu a Vietnam, pa lluchar contra los guerrilleros del Viet Cong. Esta espansión púnxose a la venta'l 5 de xunu de 2018.&lt;ref name=&quot;gematsu dlc 1&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Romano|nome1=Sal|títulu=Far Cry 5 DLC ‘Hours of Darkness’ launches June 5|url=https://gematsu.com/2018/05/far-cry-5-dlc-hours-of-darkness-launches-june-5|editorial=''Gematsu''|fecha=24 de mayu de 2018|fechaaccesu=24 de mayu de 2018}}&lt;/ref&gt;

'''''Lost on Mars:''''' los xugadores abandonen la Tierra pa sostener un intensu enfrentamientu contra unos marcianos arácnidos. Esta espansión foi llanzada a la venta'l 17 de xunetu de 2018.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Romano|nome1=Sal|títulu=Far Cry 5 DLC &quot;Lost on Mars&quot; launches July 17|url=https://gematsu.com/2018/07/far-cry-5-dlc-lost-on-mars-launches-july-17|editorial=''Gematsu''|fecha=10 de xunetu de 2018|fechaaccesu=10 de xunetu de 2018}}&lt;/ref&gt;

'''''Dead Living Zombies:''''' los xugadores tienen que enfrentase a hordes de zombis nuna amplia coleición d'escenarios de [[Cine B]]. Esti DLC foi llanzáu'l 28 d'agostu de 2018.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Carter|nome1=Chris|títulu=Far Cry 5's last season pass DLC, 'Dead Living Zombies,' arrives later this month|url=https://www.destructoid.com/far-cry-5-s-last-season-pass-dlc-dead-living-zombies-arrives-later-this-month-518765.phtml|editorial=''Destructoid''|fecha=17 d'agostu de 2018|fechaaccesu=17 d'agostu de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Desarrollu ==
El videoxuegu foi desenvueltu por [[Ubisoft Montreal]], en collaboración con otres subsidiarias d'[[Ubisoft]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.gamespot.com/articles/far-cry-5s-first-trailer-release-date-and-many-mor/1100-6450356/|títulu=Far Cry 5's First Trailer Reveals Release Date And American Doomsday Cult|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|apellíu=Makuch|nome=Eddie|fecha=26 de mayu de 2017|sitiuweb=GameSpot}}&lt;/ref&gt; Dan Hai ye'l direutor principal, y Drew Holmes l'escritor (que trabayara enantes en [[BioShock Infinite]]).&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=BioShock Infinite writer Drew Holmes is penning Far Cry 5's story|url=https://www.pcgamesn.com/far-cry-5/far-cry-5-drew-holmes|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|periódicu=PCGamesN}}&lt;/ref&gt; ''Far Cry 5'' continua utilizando'l motor Dunia.&lt;ref name=&quot;6c1fea28&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Far Cry 5 takes series to deadliest land of all: Disenfranchised America|url=https://arstechnica.com/gaming/2017/05/far-cry-5-takes-series-to-deadliest-land-of-all-disenfranchised-america/|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|periódicu=Ars Technica|idioma=en-us}}&lt;/ref&gt; La hestoria del videoxuegu centrar nel separatismu y l'aislamientu de sociedaes, según declaraciones del mesmu Dan Hai.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Far Cry 5 esiste a minutos de la nuesa realidá|url=https://www.redbull.com/mx-ye/far-cry-5-esiste-a-minutos-de-la nuesa-realidá|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|periódico=Red Bull|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

''Far Cry 5'' foi anunciáu por [[Ubisoft]] xunto con otros dos títulos importantes, ''[[Assassin's Creed: Origins]]'' y ''[[The Crew 2]]'', que taben programaos pa ser llanzaos ente finales de 2017 y principios de 2018, respeutivamente.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Parsons|nome=Jeff|títulu=Far Cry 5 and Assassin's Creed could lead Ubisoft's E3 press conference|url=http://www.mirror.co.uk/tech/far-cry-5-assassins-creed-10611802|fecha=13 de xunu de 2017|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|periódicu=mirror}}&lt;/ref&gt; Ubisoft publicó dellos tráilers y la portada del xuegu antes de la revelación oficial del mesmu presentada'l 26 de mayu de 2017.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=García|nome=Paco|títulu=Far Cry 5 va amosase'l vienres 26 de mayu|url=http://www.meristation.com/noticias/far-cry-5-amosárase-el vienres-26-de-mayu/2197638|fecha=22 de mayu de 2017|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|periódicu=Meristation|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

En xunu de 2017, el títulu foi presentáu por Ubisoft nel [[E3 2017]].&lt;ref&gt;{{cita publicación|1=títulu Tolos xuegos presentaos por Ubisoft nel E3 2017|url=http://computerhoy.com/noticias/life/toos xuegos presentaos-ubisoft-e3-2017-63558|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|periódicu=ComputerHoy|idioma=es}}&lt;/ref&gt; El videoxuegu foi distribuyíu para [[PlayStation 4]], [[Xbox One]] y [[Microsoft Windows]] el 27 de marzu de 2018 (enantes axustáu pal 27 de febreru de 2018) con soporte pa [[PlayStation 4 Pro]] y [[Xbox One X]].

== Receición ==

=== Discutiniu ===
L'anunciu de ''Far Cry 5'' en mayu de [[2017]] tuvo como resultáu un momentu d'intensu conflictu políticu ya ideolóxicu per tol mundu por cuenta de recién acontecimientos xeopolíticos. Munchos periodistes cuntaron que l'establecimientu y el conceutu narrativu de ''Far Cry 5'', como se describe nel anunciu, arreya temes de fanatismu relixosu y el surdimientu de la estrema derecha dientro de les fronteres de los [[Estaos Xuníos]], en contraposición a los llugares más exóticos representaos n'otros títulos de ''[[Far Cry (serie)|Far Cry]]''. Como resultancia, el xuegu tuvo un posible discutiniu.&lt;ref name=&quot;6c1fea28&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.theverge.com/2017/5/24/15685670/far-cry-5-setting-art-e3-2017-ubisoft|títulu=Far Cry 5 promises to be controversial, but not for the avezada reasons|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|apellíu=Llante|nome=Chris|fecha=24 de mayu de 2017|sitiuweb=The Verge}}&lt;/ref&gt; Sicasí, estos periodistes señalaron que debíu al llargu ciclu de desenvolvimientu, yera pocu probable que [[Ubisoft]] diseñara intencionalmente la narrativa del xuegu en redol al clima políticu nel momentu del anunciu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Rivera|nome=Joshua|títulu='Far Cry 5': The Video-Game Controversy America Deserves Right Now|url=http://www.gq.com/story/far-cry-5-video-game-controversy|fecha=30 de mayu de 2017|fechaaccesu=17 de xunu de 2017|periódicu=GQ|idioma=en}}&lt;/ref&gt;

Dan Hai, direutor creativu de ''Far Cry 5'', confirmó nuna entrevista pa HardcoreGamer que la intención al desenvolver el xuegu nun yera unviar un mensaxe políticu o relixosu sinón &quot;tener una esperiencia única, conocer personaxes singulares y vivir una hestoria que se sienta relevante y creíble.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.hobbyconsolas.com/noticias/far-cry-5-ubisoft-fala-posible-discutiniu-ambientacion-xuegu-100398 Far Cry 5 - Ubisoft fala del posible discutiniu pola ambientación del xuegu]. [[Hobby Consolas]]. 26 de mayu de 2017. Consultáu'l 20 de xunu de 2017.&lt;/ref&gt;

=== Crítica ===
{{Crítica de videoxuegu |
width = 26em
| MC = 81/100 (PS4)&lt;ref name=&quot;metacritic reviews ps4&quot;&gt;{{cita web |títulu=Far Cry 5 - Reviews (PS4)|url=http://www.metacritic.com/game/playstation-4/far-cry-5|editorial=''Metacritic''|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;84/100 (XONE)&lt;ref name=&quot;metacritic reviews xone&quot;&gt;{{cita web |títulu=Far Cry 5 - Reviews (XONE)|url=http://www.metacritic.com/game/xbox-one/far-cry-5|editorial=''Metacritic''|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;76/100 (PC)&lt;ref name=&quot;metacritic reviews pc&quot;&gt;{{cita web |títulu=Far Cry 5 - Reviews (PC)|url=http://www.metacritic.com/game/pc/far-cry-5|editorial=''Metacritic''|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| 3DJuegos = 9/10&lt;ref name=&quot;3djuegos analís&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Castellanu|nome1=Álvaro|títulu=Esbarriáu, frenético y esplosivu. Analís de Far Cry 5|url=https://www.3djuegos.com/juegos/analisis/29359/0/far-cry-5/|editorial=''3DJuegos''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| AreaJugones = 7.5/10&lt;ref name=&quot;areajugones analís&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Espinosa|nome1=Pablo|títulu=Analís Far Cry 5|url=https://areajugones.sport.es/far-cry-5/analisis/|editorial=''AreaJugones''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| Atomix = 88/100&lt;ref name=&quot;atomix analís&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Berrones|nome1=David|títulu=Review - Far Cry 5|url=http://atomix.vg/review-far-cry-5/|editorial=''Atomix''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| CHit = 9/10&lt;ref name=&quot;criticalhit review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Bonthuys|nome1=Darryn|títulu=Far Cry 5 Review – The right to bear harm|url=https://www.criticalhit.net/review/far-cry-5/|editorial=''CriticalHit''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| Destruct = 7.5/10&lt;ref name=&quot;destructoid review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Porreca|nome1=Ray|títulu=Review: Far Cry 5|url=https://www.destructoid.com/review-far-cry-5-495917.phtml|editorial=''Destructoid''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180326154344/https://www.destructoid.com/review-far-cry-5-495917.phtml|fechaarchivu=2018-03-26}}&lt;/ref&gt;
| DS = 9/10&lt;ref name=&quot;dualshockers review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Contaldi|nome1=Lou|títulu=Far Cry 5 Review — Exploring a Cult of Personality|url=https://www.dualshockers.com/far-cry-5-ps4-pro-review-pc-xbox-one/|editorial=''DualShockers''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| EGM = 7.5/10&lt;ref name=&quot;egm review&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Plessas|nome1=Nick|títulu=Far Cry 5 review|url=http://www.egmnow.com/articles/reviews/far-cry-5-review/|editorial=''EGM''|fecha=27 de marzu de 2018|fechaaccesu=28 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180328055740/http://www.egmnow.com/articles/reviews/far-cry-5-review/|fechaarchivu=2018-03-28}}&lt;/ref&gt;
| Fam = 36/40&lt;ref name=&quot;gematsu famitsu review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Romano|nome1=Sal|títulu=Famitsu Review Scores: Issue 1530|url=https://gematsu.com/2018/03/famitsu-review-scores-issue-1530|editorial=''Gematsu''|fecha=27 de marzu de 2018|fechaaccesu=27 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| GI = 7.5/10&lt;ref name=&quot;gameinformer review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Cork|nome1=Jeff|títulu=Far Cry 5 - Big Sigh Country|url=http://www.gameinformer.com/games/far_cry_5/b/playstation4/archive/2018/03/26/far-cry-5-game-informer-review-big-sigh-country.aspx|editorial=''GameInformer''|fecha=26 de xineru de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180327092656/http://www.gameinformer.com/games/far_cry_5/b/playstation4/archive/2018/03/26/far-cry-5-game-informer-review-big-sigh-country.aspx|fechaarchivu=2018-03-27}}&lt;/ref&gt;
| GameRev = {{rating|3.5|5}}&lt;ref name=&quot;gamerevolution review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Faulkner|nome1=Jason|títulu=Far Cry 5 Review – Welcome to No Hope County|url=http://www.gamerevolution.com/review/378267-far-cry-5-review-welcome-to-non-hope-county|editorial=''GameRevolution''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| GRadar = {{rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;gamesradar review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Hurley|nome1=Leon|títulu=Far Cry 5 - Review|url=https://www.gamesradar.com/far-cry-5-review/|editorial=''GamesRadar''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| GSpot = 9/10&lt;ref name=&quot;gamespot analís&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Tran|nome1=Edmond|títulu=Far Cry 5 Review: Rocky Mountain High|url=https://www.gamespot.com/reviews/far-cry-5-review-rocky-mountain-high/1900-6416885/|editorial=''GameSpot''|fecha=28 de marzu de 2018|fechaaccesu=29 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| GTrend = 90/100&lt;ref name=&quot;gamingtrend review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Burke|nome1=Ron|títulu=The rise of terror in Hope County – Far Cry 5 review|url=http://www.gamingtrend.com/feature/reviews/the-rise-of-terror-in-hope-county-far-cry-5-review|editorial=''GamingTrend''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180404024939/http://gamingtrend.com/feature/reviews/the-rise-of-terror-in-hope-county-far-cry-5-review|fechaarchivu=2018-04-04}}&lt;/ref&gt;
| GB = {{rating|3|5}}&lt;ref name=&quot;giantbomb review&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Gerstmann|nome1=Jeff|títulu=Far Cry 5 Review|url=https://www.giantbomb.com/reviews/far-cry-5-review/1900-781/|editorial=''GiantBomb''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=28 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| GGeek = 9/10&lt;ref name=&quot;godisageek review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=White|nome1=Chris|títulu=Far Cry 5 Review|url=http://www.godisageek.com/reviews/far-cry-5-review/|editorial=''GodIsAGeek''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| HCG = {{rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;hardcoregamer review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Shive|nome1=Chris|títulu=Review: Far Cry 5|url=https://www.hardcoregamer.com/2018/03/26/review-far-cry-5/294249/|editorial=''HardcoreGamer''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| HC = 93/100&lt;ref name=&quot;hobbyconsolas analís&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Alonso|nome1=Álvaro|títulu=Analís de Far Cry 5 pa PlayStation 4, Xbox One y PC|url=https://www.hobbyconsolas.com/reviews/analisis-far-cry-5-playstation-4-xbox-one-pc-197122|editorial=''HobbyConsolas''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| IGN = 8.9/10&lt;ref name=&quot;ign review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Hatfield|nome1=Daemon|títulu=Far Cry 5 Review|url=http://www.ign.com/articles/2018/03/28/far-cry-5-review|editorial=''IGN''|fecha=27 de marzu de 2018|fechaaccesu=28 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| Multi = 8.4/10&lt;ref name=&quot;multiplayer.it review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Pugliese|nome1=Tommaso|títulu=La recensione di Far Cry 5|url=https://multiplayer.it/recensioni/196996-far-cry-5-la-recensione-di-far-cry-5.html|editorial=''Multiplayer.it''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| Poly = 6.5/10&lt;ref name=&quot;polygon review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Kuchera|nome1=Ben|títulu=Far Cry 5 review - A horrible story ruins an enjoyable world|url=https://www.polygon.com/2018/3/26/17164878/far-cry-5-review-ps4-pc-xbox-one|editorial=''Polygon''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| TSA = 9/10&lt;ref name=&quot;thesixthaxis review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Chadwick|nome1=Gareth|títulu=Far Cry 5 Review|url=http://www.thesixthaxis.com/2018/03/26/far-cry-5-review/|editorial=''TheSixthAxis''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| TReviews = {{rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;trustedreviews review&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Andrews|nome1=Stuart|títulu=Far Cry 5 Review: A new kind of cult classic?|url=http://www.trustedreviews.com/reviews/far-cry-5|editorial=''TrustedReviews''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
| Vandal = 9/10&lt;ref name=&quot;vandal analís&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Canu|nome1=Jorge|títulu=Analís de Far Cry 5|url=https://vandal.elespanol.com/analisis/ps4/far-cry-5/48289#nota|editorial=''Vandal''|fecha=26 de marzu de 2018|fechaaccesu=26 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;
}}

''Far Cry 5'' foi recibíu con crítiques mayormente positives per parte del periodismu de videoxuegos.

Álvaro Castellanu de la páxina web 3DJuegos, sostién que &quot;''Far Cry 5'' ye un bien bon esponente de lo que quier consiguir la saga shooter y, de xuru, tamién d'escontra ónde quier dirixise. El nuevu videoxuegu de la serie fai fuerte en tolos elementos que caractericen a la marca y, anque nun arriesga demasiáu nes sos idees, llogra un resultáu bien bona. Munches hores d'entretenimientu, muncha diversión y, sobremanera, l'aición más espectacular y esplosiva que puedes atopar nestos momentos&quot;.&lt;ref name=&quot;3djuegos analís&quot; /&gt;

Ray Porreca del portal Destructoid cunta que &quot;''Far Cry 5'' ye un shooter en primer persona sólidu allugáu nuna vibrante ya impresionante llocalización. Funciona bien, vese perbién y ta llenu de conteníu abondo pa caltener a los xugadores somorguiaos nel condáu de Hope mientres enforma tiempu. Anque Joseph Seed y Eden's Gate funcionen meyor en teoría que na práutica, el cultu apocalíptico con sede en Montana marca una salida pa la franquicia que val la pena&quot;.&lt;ref name=&quot;destructoid review&quot; /&gt;

Jorge Cano, periodista de Vandal, comenta que &quot;''Far Cry 5'' encantónos. Con una fórmula qu'a base de apolazar y ameyorar sigue funcionando igual de bien que va seis años, pero con más posibilidaes jugables que nunca, colos conteníos más ellaboraos y curiaos de tola serie, y con una ambientación realmente curiosa y distinta dientro de la saga, que da enforma xuegu pa proponer tou tipu de situaciones y personaxes tan risonderos como sorprendentes&quot;. Amás amiesta &quot;no único no que falla una vegada más ye en construyir una gran hestoria, daqué realmente complicáu teniendo en cuenta la so particular estructura, y na so la so de falta d'innovación y de grandes novedaes jugables&quot;.&lt;ref name=&quot;vandal analís&quot; /&gt;

Jeff Cork, nel so analís pa GameInformer, afirma que &quot;el mundu de ''Far Cry 5'' ta meticulosamente construyíu, y ye un magníficu facsímil de Big Sky Country. Desafortunadamente, muncha de l'aición nun ta inspirada. Ye una recitación bella pero nidiu de lo que vieno antes, tanto de la serie como del llibru de xugaes de mundu abiertu de Ubisoft. Nunca ye malu, pero considerando lo bonos que fueron los xuegos anteriores, el so predictibilidad xeneral ye decepcionante&quot;.&lt;ref name=&quot;gameinformer review&quot; /&gt;

Daemon Hatfield de IGN cunta que &quot;''Far Cry 5'' ye otru mundu abiertu con tolos ingredientes necesarios pa causar un polveru real: montones d'enemigos y aliaos, fauna temperamental y munches esplosiones. Metanes toa esa llocura, llogra cuntar una hestoria seria con personaxes respetables y un final poderosu, anque nun ye'l más memorable de la serie&quot;.&lt;ref name=&quot;ign review&quot; /&gt;

=== Ventes ===
Según datos de Steam Spy, un serviciu que monitorea les ventes realizaes na plataforma [[Steam]], el videoxuegu ''Far Cry 5'' vendió más de 340.000 unidaes en [[ordenador personal|PC]] nos sos primeros trés díes.&lt;ref name=&quot;vandal ventes pc&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Redaición|títulu=Far Cry 5 supera 340.000 unidaes en tres díes en Steam|url=https://vandal.elespanol.com/noticia/1350705642/far-cry-5-supera-340000-unidaes-en-trés-dias-en-steam/|editorial=''Vandal''|fecha=30 de marzu de 2018|fechaaccesu=30 de marzu de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [https://far-cry.ubisoft.com/game/es-es/home/ Sitio web]{{twitter|Ubisoft|Ubisoft}}
* {{facebook|ubisoft|Ubisoft}}
* [https://www.youtube.com/user/Ubisoft Ubisoft] en [[YouTube]]
* {{twitter|UbisoftLatam|Ubisoft Llatinoamérica}}
* {{facebook|UbisoftLatam|Ubisoft Llatinoamérica}}
* [https://www.youtube.com/user/UbisoftLatam Ubisoft Llatinoamérica] en [[YouTube]]

{{Tradubot|Far Cry 5}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Videoxuegos de Far Cry]]
[[Categoría:Videoxuegos d'Ubisoft]]
[[Categoría:Videoxuegos de 2018]]
[[Categoría:Videoxuegos de mundu abiertu]]
[[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation 4]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Windows]]
[[Categoría:Videoxuegos pa PC]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Xbox One]]
[[Categoría:Remortines de videoxuegos]]
[[Categoría:Videoxuegos d'aición-aventura]]</text>
      <sha1>ojr7ikdk3krq4yppbij36bjk5vsx59m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Far Cry Primal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132143</id>
    <revision>
      <id>4493131</id>
      <parentid>4305557</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6465" sha1="qorlp48s8i7f6axfun9ytxihqe9mph6" xml:space="preserve">{{videoxuegu}}

'''''Far Cry Primal''''' ye un videoxuegu d'[[Videoxuegu d'aición-aventura|aición y aventura]] en primer persona distribuyíu por [[Ubisoft]] y desenvueltu por [[Ubisoft Montreal]] pa les plataformes [[Microsoft Windows]], [[Xbox One]] y [[PlayStation 4]]. Ye la secuela de [[Far Cry 4]]. La so fecha de llanzamientu foi'l 23 de febreru de 2016 en [[Xbox One]] y [[PlayStation 4]], y el 1 de marzu pa [[Microsoft Windows]]. Anque raru nesta saga de videoxuegos, ''Far Cry Primal'' escarez de manera cooperativa y multixugador. Basar na [[Edá de Piedra]], y trata de la vida de Takkar, un cazador que va tratar de convertise nel xefe de la so tribu.&lt;ref&gt;http://es.ign.com/far-cry-primal-ps4/98409/preview/far-cry-primal-primeres-impresiones-pa-ps4-one-y&lt;/ref&gt;

== Argumentu ==

El xuegu remontar al [[X mileniu|10.000]] [[a.C|a.y.c]] mientres el [[Mesolíticu]]. Toma llugar nel ficticiu Valle d'Oros n'[[Europa Central]], un [[mundu abiertu]] habitáu por tou tipu de criatures como [[Mammuthus|Mamuts]] y [[Smilodon|Tigres dientes de sable]]. Sobrevivir, qué tanto, ye un retu, pos non solo hai qu'enfrentase a los animales sinón tamién a otres tribus como los &quot;Udam&quot; o &quot;Izila&quot;.&lt;ref&gt;http://www.vidaextra.com/fps/les tribus-mas-xabaces-de-far-cry-primal-la so-creacion-y-idioma-desfilen-en-dos-videos-nuevos&lt;/ref&gt;

El xugador toma control de Takkar, un home de los covarones &quot;Wenja&quot; qu'habita nel Valle d'Oros y qu'escarez d'armes pa cazar. Este, por aciu la recoyida de madera, roques y piel d'animales va poder ameyorar los sos oxetos y fabricar nuevos, llegando a poder construyir un pobláu enteru con cientos d'habitantes.&lt;ref&gt;https://www.abc.es/tecnologia/videojuegos/ps4/abci-primal-xiru-ventureru-201602252254_noticia.html&lt;/ref&gt;

== Animales ==
Como Far Cry Primal asocede mientres La Edá de piedra los animales esta vegada tomen mas la importancia dientro del xuegu yá que los animales son cuasi tola hestoria y cada unu d'ellos se roxura afayando mientres el xuegu.

=== '''Estinguíos''' ===
* [[Smilodon|Tigre Dientes de Sable]]
* [[Mammuthus primigenius|Mamut Lanudo]]
* [[Coelodonta antiquitatis|Rinoceronte lanudo]]
* [[Canis dirus|Llobu xigante]]
* [[Glyptodon|Gliptodonte]]
* Tapir californianu *
[[Ursus spelaeus|Osu cavernario]]
* [[Panthera leo spelaea|Lleón de Covarón]]
* [[Megaloceros]]
* Perru de Eurasia

=== '''Non Estinguíos''' ===
* [[Panthera onca|Xaguar]]
* Xaguar Negru *
[[Bos mutus|Yac]]
* [[Uxu]]
* [[Águila]]
* [[Les sos scrofa|Xabalín]]
* [[Canis lupus|Llobu]]
* [[Ursus arctos|Osu pardu]]
* [[Mellivora capensis|Tejon del miel]]
* [[Priodontes maximus|Armadillu xigante]]
{{Video game reviews
| MC = (XONE) 78/100&lt;ref name=&quot;MCXONE&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.metacritic.com/game/xbox-one/far-cry-primal |títulu=Far Cry Primal for Xbox One Reviews |publisher=[[Metacritic]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(PS4) 76/100&lt;ref name=&quot;MCPS4&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.metacritic.com/game/playstation-4/far-cry-primal |títulu=Far Cry Primal for PlayStation 4 Reviews |publisher=[[Metacritic]] |fechaaccesu= 22 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
| Destruct = 7/10&lt;ref&gt;{{cita web |last=MacGregor |first=Kyle |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.destructoid.com/review-far-cry-primal-341081.phtml |títulu=Review: Far Cry Primal |publisher=[[Destructoid]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160223065656/http://www.destructoid.com/review-far-cry-primal-341081.phtml |fechaarchivu=2016-02-23 }}&lt;/ref&gt;
| EGM = 7/10&lt;ref&gt;{{cita web |last=Buchholtz |first=Matt |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.egmnow.com/articles/reviews/far-cry-primal-review/ |títulu=Far Cry Primal review |publisher=[[Electronic Gaming Monthly]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160224135725/http://www.egmnow.com/articles/reviews/far-cry-primal-review/ |fechaarchivu=2016-02-24 }}&lt;/ref&gt;
| GameRev = {{Rating|4|5}}&lt;ref&gt;{{cita web |last=Utley |first=Matt |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.gamerevolution.com/review/far-cry-primal |títulu=Far Cry Primal Review |publisher=[[Game Revolution]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
| GSpot = 8/10&lt;ref&gt;{{cita web |last=Mahardy |first=Mike |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.gamespot.com/reviews/far-cry-primal-review/1900-6416361/ |títulu=Far Cry Primal Review |publisher=[[GameSpot]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
| GRadar = {{Rating|3|5}}&lt;ref&gt;{{cita web |last=Skrebels |first=Joe |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.gamesradar.com/far-cry-primal-review/ |títulu=Far Cry Primal review |publisher=[[GamesRadar]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
| GB = {{Rating|3|5}}&lt;ref&gt;{{cita web |last=Gerstmann |first=Jeff |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.giantbomb.com/reviews/far-cry-primal-review/1900-735/ |títulu=Far Cry: Primal Review |publisher=[[Giant Bomb]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160225133159/http://www.giantbomb.com/reviews/far-cry-primal-review/1900-735/ |fechaarchivu=2016-02-25 }}&lt;/ref&gt;
| IGN = 7.9/10&lt;ref name=&quot;IGNRev&quot;&gt;{{cita web |last=Reilly |first=Luke |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.ign.com/articles/2016/02/22/far-cry-primal-review |títulu=Far Cry Primal Review |publisher=[[IGN]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
| Poly = 8.5/10&lt;ref&gt;{{cita web |last=McElroy |first=Justin |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.polygon.com/2016/2/22/11051774/far-cry-primal-review-ps4-xbox-one-pc |títulu=Far Cry Primal review |publisher=[[Polygon]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
| VG = 7/10&lt;ref&gt;{{cita web |last=Miller |first=Simon |date=22 de febreru de 2016 |url=http://www.videogamer.com/reviews/far_cry_primal_review.html |títulu=Far Cry Primal Review |publisher=[[VideoGamer.com]] |fechaaccesu=22 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://www.ubisoft.com/es-es/game/far-cry-primal/ Sitiu web oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214170858/https://www.ubisoft.com/es-ES/game/far-cry-primal |date=2019-02-14 }}

{{Tradubot|Far Cry Primal}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Videoxuegos de Far Cry]]
[[Categoría:Videoxuegos de 2016]]
[[Categoría:Videoxuegos de mundu abiertu]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Xbox One]]
[[Categoría:Videoxuegos pa PlayStation 4]]
[[Categoría:Videoxuegos pa Windows]]
[[Categoría:Videoxuegos d'Ubisoft]]</text>
      <sha1>qorlp48s8i7f6axfun9ytxihqe9mph6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Federicu II Hohenstaufen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137321</id>
    <revision>
      <id>4493140</id>
      <parentid>4466013</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34964" sha1="ec29cti2j64zmasruy1b6xxpnpouqi6" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Federicu II de Hohenstaufen''' {{nym}}, foi [[Monarca|rei]] de [[Reinu de Sicilia|Sicilia]], [[Reinu de Xipre|Xipre]] y [[Reinu de Xerusalén|Xerusalén]], y [[emperador]] del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. Ye tamién unu de los escritores más representativos de la [[Escuela siciliana]], escuela que creó.

== Vida ==
Yera nietu de [[Federicu I Barbarroja|Federicu Barbarroja]] y Rogelio II de Hauteville y una de les figures más interesantes de la hestoria universal poles sos cualidaes estraordinaries y el so calter excéntrico, distintu a los homes de la so dómina y adelantráu a ellos en más d'un sentíu. La so personalidá, pocu convencional, llevar a romper de continuu colos usos y costumes del so tiempu, razón pola cual moteyóse-y yá en vida col axetivu ''«stupor mundi»'' (plasmu o faru del mundu). Les sos continues desavenencies col papáu valiéron-y tamién el llamatu de ''&quot;Anticristu&quot;''.

=== Infancia ===
[[Ficheru:Frederick II birth.jpg|thumb|left|170px|Nacencia de Federicu II.]]
Nació'l [[26 d'avientu]] de [[1194]] en [[Iesi]] ([[Ancona]], [[Italia]]). Yera fíu d'[[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI]], Emperador del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], y de [[Constanza I de Sicilia|Constanza]], fía de [[Rogelio II de Sicilia|Rogelio II]], primer Rei de [[Reinu de Sicilia|Sicilia]]. Según delles fontes, la so nacencia foi públicu, asocediendo nuna tienda, en plena plaza principal de Iesi, mientres la so madre yera arropada por dellos notables d'Enrique VI; según paez, l'avanzada edá de Constanza, que mientres los ocho años previos amosárase maneru, sentaben duldes sobre la llexitimidá de Federicu, polo que la nacencia celebraríase d'esa manera, con cuenta d'establecer garantíes sobre l'orixe del neñu.

Enrique VI, nun primer momentu, paez aceptar la eleición de la muyer y col nome de Constantín, nel branu de 1196, el pequeñu foi electu [[Rei de Romanos]] polos príncipes alemanes na [[Dieta Imperial]] de [[Frankfurt]]. Dellos meses más tarde, llegáu'l tiempu de la ceremonia bautismal, celebrada n'[[Asís]], el nome del futuru soberanu foi camudáu pol padre que, respetando la prioridá de la casa paterna n'aplicación de la llei sálica, decide asigna-y el nome &quot;in auspicium cumulande probitatis&quot;, de Friedric Roger Constantine: &quot;Federicu&quot; pa indicalo na futura guía de los príncipes alemanes como nietu de [[Federicu Barbarroja]], &quot;Roger&quot; pa sorrayar la llexítima pretensión a la corona del [[Reinu de Sicilia]] como descendiente de [[Rogelio II de Sicilia]] y &quot;Constantín&quot; pa acomunarse cola [[Ilesia católica|Ilesia de Roma]], que nel [[medievu]] indicaba la fonte de la mesma autoridá terrenal. Aquella foi la segunda y última ocasión en qu'[[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI]] vio al so fíu.

Federicu nacía yá pretendiente de munches corones: magar la imperial nun yera hereditaria, Federicu yera un válidu candidatu a [[Rei de Romanos]] (el títulu electivu de los socesores escoyíos del Sacru Emperador) qu'entendía tamién les corones d'[[Italia]] y de [[Borgoña]]. Estos títulos aseguraben derechos y prestíu, pero nun daben un poder efectivo, faltando nestos Estaos una sólida estructura institucional controlada pol soberanu. Estes corones daben poder namái si yérase fuerte, de lo contrario sería imposible faer valir los derechos reales sobre los feudatarios y sobre les comuñes. Aparte, per vía materna heredara la corona de [[Sicilia]], onde sicasí esistía un aparatu alministrativu bien estructurado pa garantizar que la voluntá del soberanu fora aplicada, según la tradición de gobiernu centralizáu.

Al morrer el so padre [[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI]] en [[1197]], Federicu atopar n'Italia col enfotu de cruciar escontra [[Alemaña]]. Al llegar la noticia, el guardián de Federicu, Conrado de Spoleto, albortó la espedición y llevó al neñu a [[Palermo]] xunto a la so madre, onde va permanecer hasta'l términu de la so educación. La so madre Constanza yera por derechu propiu heredera del reinu de Sicilia, y p'asegurar los derechos del so fíu nomar públicamente herederu al tronu de Sicilia namás llegar. La educación en Sicilia foi un elementu fundamental pa formar la so personalidá, por cuenta de la civilización normandu-árabe-bizantina presente en Sicilia.

La unión de los reinos d'Alemaña y de Sicilia nun yera vista con bonos güeyos nin polos [[normandos]], nin pol [[papa]], que colos territorios que por diversu títulu componíen los [[Estaos Pontificios]] tenía una llinia qu'atayaría la unidá territorial del gran reinu, faciéndolo sentise en consecuencia arrodiáu.

A la muerte de la so madre, Federicu foi coronáu [[Rei de Sicilia]] el [[17 de mayu]] de [[1198]]. Como quiera que los derechos imperiales del neñu podíen comprometer la so propia vida, la so madre nomaba nel so testamentu como tutor del neñu al Papáu. Asina, el [[papa]] [[Inocencio III]] encargar de tutelar de Federicu hasta que foi mayor d'edá. Con cuenta de protexer al inespertu Rei contra los sos enemigos, el papa indució-y a que se casara en [[1209]] con [[Constanza d'Aragón y de Castiella]], vilba del Rei [[Emerico d'Hungría (rei)|Emerico d'Hungría]].

=== Emperador ===
[[Otón IV del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Otón de Brunswick]] foi coronáu [[emperador]] como Otón IV pol [[papa]] [[Inocencio III]] en 1209, cola esperanza d'acabar cola hexemonía de la [[casa de Hohenstaufen]]; la enemistá del papáu col padre de Federicu, [[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI]], y el so güelu, [[Federicu Barbarroja]], fuera bultable, al topetar les pretensiones imperiales de los Hohenstaufen coles papales, que pasaben por crear n'[[Europa]] un gobiernu teocráticu central col papa a la cabeza. Sicasí, [[Otón IV]] nun s'amosó como'l campeón papal esperáu, y en setiembre de [[1211]] la [[Dieta Imperial]] de [[Núremberg]] decidió confirmar a Federicu como [[Rei de Romanos]], esto ye, candidatu electu p'asoceder a Otón IV. Otón habíase enemistado colos trés arzobispos eleutores del Sacru Imperiu (los de [[Mainz]], [[Colonia (Alemaña)|Colonia]] y [[Tréveris]]) y al pretender retomar, agora pa la [[Casa de Welf]], el proyeutu imperial de los Hohenstaufen, el papáu haber marcáu como enemigu, y Inocencio III lo había escomulgáu. Sicasí, pudo caltener la so posición hasta que foi ganáu na [[batalla de Bouvines]] nel mes de xunetu de [[1214]] poles fuercies del Rei [[Felipe II de Francia]]. Foi depuestu en 1215.

Federicu foi de nuevu escoyíu en 1212 y coronáu Rei de Romanos el 9 d'avientu de 1212 en [[Mainz]]; una nueva ceremonia de coronación tuvo llugar al ser depuestu Otón IV en 1215. L'autoridá de Federicu n'Alemaña yera débil, como lo demuestren les continues confirmaciones de la so eleición. Namái'l sur d'Alemaña, onde s'atopaben los sos territorios patrimoniales ([[Suabia]]) reconocer con dalgún grau d'adherencia a la so causa; nel norte d'Alemaña, centru neurálxicu del poder [[güelfo]], Otón siguía ostentando'l poder real ya imperial magar la so escomunión. Sicasí, la so derrota na batalla de Bouvines obligar a retirase al nucleu güelfo, onde, práuticamente ensin nengún sofitu, foi asesináu en 1218. Los príncipes eleutores alemanes, sofitaos por Inocencio III, volvieron confirmar una vegada más a Federicu como Rei de Romanos en 1215, y el mesmu papa coronar rei n'[[Aquisgrán]] el 23 de xunetu de 1218. La política papal, entós daquella, pretendiera faer de Federicu un vasallu fiel a la so causa; sicasí, [[Inocencio III]] nun se sentía lo suficientemente cómodu defendiendo la candidatura imperial de Federicu, quien a lo último yera miembru de la familia Hohenstaufen, una ''«fonduxe de víbores»'', que yera sofitada por munches faición gibelinas contraries a los intereses papales. 

Nun foi hasta 1220 cuando, tres trabayoses negociaciones con Inocencio III y el so socesor Honorio III –qu'asocedió a aquél en 1216, y que fuera profesor del propiu Federicu–, Federicu foi coronáu Sacru Emperador Romanu en [[Roma]] pol [[Honorio III|Papa]], el 22 de payares de 1220. Coles mesmes, el so fíu mayor, Enrique, foi coronáu como Rei de Romanos. Les condiciones prometíes en cuenta de la coronación fueron dures ya incluyíen condonar la delda pontificia, arrenunciar a la condición de [[legáu apostólicu]] nel [[Reinu de Sicilia]], socorrer al [[Imperiu Llatín de Constantinopla]] y embarcase nuna cruzada escontra [[Tierra Santa]] pa recuperar los Santos Llugares. Federicu, una vegada coronáu, nun s'amosó bien dispuestu a cumplir estes promeses, anque faló de preparar una cruzada. Pela so parte, casó a una fía so col emperador de [[Nicea]], lo cual demostró a les clares el so pocu interés en socorrer al Imperiu Llatín de Constantinopla.

Federicu nun daba signos de querer abdicar al [[Reinu de Sicilia]], pero caltenía la firme intención de tener dixebraes los dos corones. Alemaña dexar al so fíu, pero, en cuanto emperador, caltenía la suprema autoridá. Habiendo crecíu en [[Sicilia]], ye probable que se sintiera más italo-[[normandu]] qu'[[Alemaña|alemán]], pero sobremanera conocía bien el potencial del reinu sicilianu, con una floreciente agricultura, ciudaes grandes y con bonos puertos, amás de la estraordinaria posición estratéxica nel centru del [[Mediterraneu]].

A diferencia de la mayoría de los Emperadores del [[Sacru Imperiu]], Federicu pasó poco tiempu n'[[Alemaña]]. En 1218 ayudó a [[Felipe II de Francia]] y al [[duque de Borgoña]], [[Eudes III de Borgoña|Eudes III]], a acabar cola guerra de socesión na [[condáu de Champaña|Champaña]], al invadir la [[Ducáu de Lorena|Lorena]], prindando y quemando [[Nancy]], onde tomó prisioneru a [[Teobaldo I de Lorena]] y obligó-y a que retirara'l so sofitu al pretendiente champañés Erard de Brienne. Tres la so coronación en 1220, Federicu apenes si volvió salir d'[[Italia]] hasta 1236, salvu pa la [[Sesta Cruzada]]. En 1236 fixo un viaxe d'un añu a [[Alemaña]], y al so regresu en 1237, pasó'l restu de la so vida, 13 años, nel [[sur d'Italia]] o en [[Sicilia]].

Nel [[Reinu de Sicilia]] (usualmente llamáu naquel tiempu'l ''Regnum''), qu'entós entendía tamién el [[sur d'Italia]] hasta la [[Campania]], realizó una intensa y dacuando impopular llabor de reformes. Modificó les lleis del so güelu [[Rogelio II de Sicilia]], promulgando les [[Constituciones de Melfi]] en 1231; nelles reorganizaba'l [[reinu de Sicilia]] como una [[monarquía autoritaria]], con un gobiernu centralizáu, renegando del [[feudalismu]]. Estes lleis siguieron siendo, con unes mínimes reformes, les lleis básiques de Sicilia hasta 1819. Por cierto que ciertes nueves lleis contradicíen la so promesa al [[papa]] d'arrenunciar a la legatura apostólica sobre'l reinu, que dába-y derechu a controlar los asuntos eclesiásticos y a deponer y nomar clérigos y obispos. Ello ye que les sos continues esfriegues col papáu na forma de les lluches ente [[güelfos]] (pro-papales) y [[gibelinos]] (pro-emperador), sobremanera nel norte y sur d'Italia, llevar a promulgar nuevos impuestos y a alzar los antiguos nel ''Regnum'', lo qu'aumentaron la so impopularidá.

Polo xeneral, el so asuntos alloñar de la so capital, [[Palermo]], y prefería pasar los momentos de folganza cazando en [[Campania]] o en [[Puglia]]. Mientres esti periodu fíxose construyir, como pabellón de caza, [[Castel del Monte]] y, como patrón de les lletres fundó en 1224 la [[Universidá de Nápoles]], agora llamada ''Università Federicu II'' nel so honor.

=== Confederación colos Príncipes Eclesiásticos ===
El ''Tratáu de la Ilesia col Príncipe'', o ''Confoederatio cum principibus ecclesiasticis'', del 26 d'abril de 1220 foi emanado de Federicu II como concesión a los obispos alemanes pa tener la so collaboración na eleición del so fíu Enrique como Rei d'Alemaña. El documentu representa una de les más importantes fontes llexislatives del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] nel territoriu alemán.

Con esti actu Federicu II arrenunciu a un ciertu númberu de privilexos reales en favor de los príncipes-obispos. Foi un verdaderu cambéu nel equilibriu del poder, un nuevu diseñu que tenía de llevar a mayores ventayes nel control d'un territoriu vastu y llonxanu.

Ente los munchos derechos adquiríos, los obispos asumieron el d'acuñar moneda, decretar impuestos y construyir fortificaciones. Amás, éstos llograron tamién la facultá d'instituyir tribunales nos sos [[señoríos]] y de recibir l'asistencia del [[Monarca|rei]] o del [[emperador]] pa faer respetar los xuicios emanados nos territorios en cuestión. La condena d'una corte eclesiástica significaba automáticamente una condena y una punición de parte del Tribunal Real o Imperial. Ye más, una [[escomunión]] traducíase automáticamente nuna sentencia como criminal de parte del tribunal del Rei o del Emperador. El ligamen ente'l tribunal del Estáu y el llocal del Príncipe Obispu soldóse indisolublemente.

La emanación d'esta llei rellacionábase direutamente cola posterior ''Statutum in favorem principum'' que sancionaba similares derechos pa los príncipes llaicos. El poder de los señores aumentaba, pero crecía tamién la capacidá de control sobre'l territoriu del imperiu y sobre les ciudaes. D'esta miente, Federicu II sacrificó la centralización del poder p'asegurase una mayor tranquilidá na parte continental del Imperiu mesmu, de manera de poder volver la so atención sobre'l frente meridional y mediterraneu.

Federicu pudo entós dedicase a consolidar les instituciones del [[Reinu de Sicilia]], estableciendo dos grandes asentamientos en [[Capua]] y en [[Messina]] (1220-1221). Naquelles ocasiones reivindicó que cada [[derechu regio]] confiscado nel pasáu a diversu títulu a los [[feudatarios]] apuerta darréu reintegrado al soberanu. Introduz amás el [[Derechu Romanu]], cola accesión de [[Xustinianu I|Xustinianu]] reelaborada pola [[Universidá de Boloña]]. En [[Nápoles]] fundó la Universidá en 1224, de la cual salió la mayoría de los funcionarios en grau de sirvilo, ensin que los sos partidarios tuvieren que dir hasta [[Boloña]] pa estudiar. Favoreció tamién l'antigua y gloriosa escuela médica salernitana.

=== La Sexta Cruzada ===
{{AP|Sesta Cruzada}}
[[Ficheru:Al-Kamil Muhammad al-Malik and Frederick II Holy Roman Emperor.jpg|thumb|left|150px|Federicu II axusta con [[Al-Kamil]].]]
Yá'l papa [[Honorio III]] ordenara a Federicu que fora a les [[Cruzaes]] como penitencia. L'emperador asintiera, pero había alloriáu retrasando la partida, lo que-y valió la [[escomunión]] en [[1227]]. El nuevu papa, [[Gregorio IX]], muncho menos condescendiente que'l débil Honorio III, llegó a calificar a Federicu d'[[Anticristu]], y predicó un infructuosa cruzada contra él, que foi refugada de llenu pol restu de monarques europeos, al considerar que, anque escomulgáu, Federicu siguía siendo cristianu. La rotura col papáu rescamplaba, y les aiciones de Federicu en Sicilia confirmar. En 1225 Federicu contraxera de nuevu matrimoniu, esta vegada con [[Yolanda de Xerusalén]], heredera al tronu del Reinu de Xerusalén. Con cuenta de faer valir los derechos de la so esposa, consiguió deponer al entós rei titular Xuan de Brienne y ser reconocíu él mesmu como Rei de Xerusalén a partir de 1225. 

Magar ello, Federicu, que nunca dispunxo d'un gran númberu de tropes, nun se decidía a colar a [[Tierra Santa]]. Cuando Gregorio IX escomulgar en 1227, había amagado con partir escontra Palestina, pero atayara la so espedición n'últimu momentu aduciendo cayer enfermu, daqué que nun convenció al Papa. Finalmente, aprovechando un momentu de debilitamientu del poder musulmán n'Oriente Próximu, Federicu partió escontra Palestina en [[1228]] ensin la bendición papal. Esti actu foi vistu pol papáu como una provocación, pos se realizaba ensin el so consentimientu y per parte d'un escomulgáu; por tou ello, volvió escomulgar.

En Tierra Santa, el sultanatu exipciu [[dinastía ayubí|ayubí]] (fundáu por [[Saladín]]) atopábase una posición política comprometida: los sos parientes y rivales de Siria y Mesopotamia amenaciaben con una guerra, polo que consideraba peligrosu empezar una nueva guerra coles potencies occidentales. Por ello, Federicu, con un amenorgáu exércitu, consiguió reconquistar [[Reinu de Xipre|Xipre]], que s'atopaba nun estáu d'anarquía tres el colapsu del poder cruzáu. En [[Tierra Santa]], y gracies a l'ayuda del so conseyeru, el maestre de la [[Orde Teutónica]], [[Hermann von Salza]], robló una tregua de diez años col [[sultán]] ayubí [[Al-Kamil]] en cuenta de la posesión, en realidá, de manera nominal, de los Santos Llugares Cristianos, ente ellos [[Nazaré]], [[Belén]] y [[Xerusalén]], quitando los llugares santos pal [[Islam]]. En roblando un armisticiu de diez años col sultán, foi coronáu rei de Xerusalén el [[18 de marzu]] de [[1229]].

Esto, de nuevu, foi una provocación pal papáu, yá que, nel ínterin, la so esposa y llexítima reina, Yolanda, morriera, dexando'l reinu al so únicu fíu, Conrado. Asina, Gregorio IX nun respondió a estos ésitos cola absolución de Federicu, sinón que declaró que les aiciones del emperador en Tierra Santa nun podíen calificase como [[guerra santa]] al siguir tando escomulgáu, y dio en lliberar a los cruzaos del votu d'obediencia al Emperador. Los llogros de Federicu II en Tierra Santa fueron bastante precarios, y dependíen más de la coxuntura política árabe que del poderíu cristianu; nun pudo evitar los enfrentamientos ente les Órdenes Militares y los barones locales, nin ente venecianos y xenoveses, qu'afaraben la mariña d'oriente próximu.

Pela so parte, en 1229 tuvo noticia de que'l Papa, xunto a la [[Lliga Lombarda]] de mayoría güelfa, entamaben invadir el reinu de Sicilia; el so propiu fíu Enrique, rexente so n'Alemaña, proclamárase rei col consentimientu papal, y reclamaba los dominios del so padre. Abandonó la cruzada y tornó apresuradamente a Italia.

=== Llucha contra'l papáu ===
En desembarcando en [[Brindisi]], Federicu llogró ganar a les fuercies pontificiu y lombardu, espulsándoles de los territorios imperiales. Robló en [[1230]] el [[Tratáu de San Xermanu]], pola que l'Emperador aseguraba a la Ilesia les sos posesiones territoriales en cuenta de que'l Papa revocara la so escomunión. Tres esta guerra, Federicu, col sofitu de les ciudaes gibelinas de la Toscana (Pisa y Siena) y la Lombardía (Verona y Piacenza) consiguió un ciertu dominiu d'Italia.

Esta paz foi, sicasí, bien efímera. Pola distinta forma de concebir el papáu y el pontificáu ente Gregorio IX y Federicu II, un nuevu enfrentamientu yera ineludible. Asina, cuando en [[1237]] les tropes imperiales ganaron a la Lliga Lombarda na [[batalla de Cortenueva]], el Papa atopó la escusa pa volver escomulgar a Federicu en [[1239]]. Darréu ordenó una cruzada contra l'emperador, ya intentó infructuosamente que los príncipes alemanes escoyeren un nuevu rei y convocó un [[Conceyu ecuménicu|conceyu]] en Roma para [[1241]].

Federicu anunció, pela so parte, la so oposición total a la celebración d'un conceyu que nun tenía otra motivación que la de la so deposición y sustitución, polo qu'ordenó a les sos tropes que prindaren a tolos que viaxaren a Roma col enfotu de participar nel mesmu. La detención y encarcelamientu de más de cien clérigo torgó la celebración del sínodu. Poco dempués finaba Gregorio IX.

Escoyíu [[Inocencio IV]] como nuevu papa, Federicu unvió emisarios p'alcordar la paz, pero ensin arrenunciar al so poder ya influencia nes decisiones eclesiástiques. Inocencio IV esixó de Federicu la reconocencia del dañu que causara a la Ilesia. Finalmente llegaron dambes partes a un alcuerdu'l [[31 de marzu]] de [[1244]]. Nel mesmu restituyíase a la ilesia nes sos posesiones, especialmente los [[Estaos Pontificios]], y lliberábase a los prelaos favorables al Papa que caltenía presos. Anque roblara la paz con él gracies a la mediación del [[rei de Francia]], sintióse incómodu n'Italia pola presencia de la milicia imperial y decidió abellugase en [[Lyon]] col sofitu de los [[Xénova|xenoveses]].

Inocencio IV convocó, namás llegar a la ciudá, el [[3 de xineru]] de [[1245]] el [[Conceyu de Lyon I|Conceyu de Lyon]] magar la oposición del emperador. Sintiéndose fuerte, Inocencio dio en acusar a Federicu d'usurpar y primir los bienes de la ilesia, y terminó per escomulgar lo'l [[17 de xunetu]] del mesmu añu, por non entamar una nueva Cruzada.

=== La batalla de Parma ===
[[Ficheru:Tomb of Frederick II, Holy Roman Emperor - Cathedral of Palermo - Italy 2015.jpg|thumb|right|200px|Sarcófagu de Federicu II&lt;br /&gt;[[Catedral de Palermo]].]]
Federicu entamó tropes pa enfrentase al papáu. Inocencio IV, pela so parte, pretendió entamar una cruzada contra'l mesmu emperador movilizando a los príncipes alemanes. Nesi camín pretendió la eleición d'[[Enrique Ralle]] y, anque ésti foi proclamáu Emperador el [[22 de mayu]] de [[1246]], nunca foi reconocíu como tal. Coles mesmes provocó l'alzamientu contra l'emperador de munches ciudaes del norte d'Italia. Llogró una importante victoria'l [[18 de febreru]] de [[1248]] na [[batalla de Parma]], al prindar por sorpresa les tropes papales el campamentu imperial. 

Nun tomó parte nesta última campaña. Federicu había estáu enfermu y probablemente sentíase cansáu. Morrió pacíficamente, vistiendo l'hábitu d'un monxu [[cisterciense]], el [[13 d'avientu]] de [[1250]] en [[Castel Fiorentino]] cerca de [[Lucera]], en [[Puglia]], dempués d'un ataque de [[disentería]] {{ensin referencies}}.

== ''Stupor mundi'' ==
Foi conocíu nel so tiempu como «''stupor mundi''» (''plasmu del mundu'') pol so calter excéntrico y heterodoxu y poles sos conocencies. D'él dizse que falaba nueve llingües (ente elles [[llatín]], [[idioma sicilianu|sicilianu]], [[idioma alemán|alemán]], [[Idioma francés|francés]], [[idioma griegu|griegu]] y [[idioma árabe|árabe]]) y escribía en siete, a diferencia d'otros monarques de la so dómina, munches vegaes analfabetos. El so interés intelectual llevar a fundar la [[escuela poética siciliana]], y afondar na [[filosofía]], l'[[astronomía]], les [[matemátiques]], la [[medicina]] y les [[ciencies naturales]]. En [[1224]] fundó la [[Universidá de Nápoles]].

Escribió dellos llibros: unu de los más conocíos ye ''[[D'arte venandi cum avibus]]'', un tratáu de [[cetrería]] consideráu como {{Enllaz rotu|1=el primer llibru modernu d'ornitoloxía |2=http://www.cuantaciencia.com/empecipio-ornitologia-moderna/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, y tamién un llibru simbólico y filosófico, según escribiò dellos poemes.

Dizse que, nel so interés por resolver cuál yera la llingua orixinaria de la humanidá, ordenó aisllar a un ñácaru de too contautu verbal, esperándose que'l neñu, al crecer ensin oyer nunca a naide falar en nengún idioma, aprendiera bonalmente a falar na llingua orixinal de la Humanidá, que Federicu sostenía que yera l'hebréu. L'esperimentu fracasó porque les ayas del neñu enseñar a falar a les escondidielles. El so calter foi llomáu d'estravagante, despreciando toles convenciones sociales de la dómina, tales como les rellaciones de vasallaxe, el conceutu d'honor, etc. Esto, al llargu plazu, causólu graves problemes políticos, al ser vistu como un posible sociu pocu de fiar.

Envalorando a xeitu la célebre obra llexislativa de Federicu II, reparar, sicasí, que nun ye tan revolucionaria como paez y que s'asitia de fechu na obra de los sos predecesores normandos.

== Nupcias y descendencia ==
* Primer esposa: [[Constanza d'Aragón y de Castiella]] ([[1179]]-[[1222]]), fía del Rei [[Alfonso II d'Aragón]]. Matrimoniu: 15 d'agostu de 1209, en [[Messina]], Sicilia. Fíu:
:* [[Enrique de Hohenstaufen, rei de Romanos|Enrique II de Suabia]] (1211-1242), [[Rei de Romanos]].

* Segunda esposa: [[Yolanda de Xerusalén]], Reina de Xerusalén (1212-1228). Matrimoniu: 9 de payares de 1225, en [[Brindisi]], Apulia.
:* Margarita (payares de 1226 - agostu de 1227).
:* [[Conrado IV]], Rei de Romanos.

* Tercer esposa: [[Sabela d'Inglaterra (1214-1241)|Sabelaa d'Inglaterra]] (1214-1241), fía del Rei [[Xuan I d'Inglaterra]]. Matrimoniu: 15 de xunetu de 1235, en [[Worms]], Alemaña.
:* Jordan (nacíu na primavera de 1236, nun llogró sobrevivir al añu). A esti neñu dióse-y el nome de pila Jordan porque foi bautizáu con agua traida pa tal efeutu dende'l ríu Xordán.
:* Inés (n y m. 1237).
:* Enrique Otto (18 de febreru de 1238 - mayu de 1253), n'honor d'[[Enrique III d'Inglaterra]] tíu so, foi nomáu gobernador de Sicilia y comprometióse a convertise en [[Rei de Xerusalén]] dempués de la muerte del so padre, pero él tamién morrió trés años dempués y nunca foi coronáu. Foi prometíu con sobrines del Papa [[Inocencio IV]], pero nunca se casó con nenguna.
:* Federicu (1239-1240)
:* [[Margarita de Sicilia]] (1 d'avientu de 1241 - 8 d'agostu de 1270), casada con [[Albertu II de Meissen]].

Federicu tenía una rellación con [[Bianca Lancia]] (ca. 1200/10-1230/46), posiblemente a partir de 1225. Una fonte afirma que duró 20 años. Ella dio-y trés fíos:
:* [[Constanza Augusta|Constanza II de Hohenstaufen]] (1230 - abril de 1307), casada con [[Xuan III Ducas Vatatzés]].
:* [[Manfredo de Sicilia]] (1232 - muertu en batalla, Benevento, 26 de febreru de 1266), primer rexente, más tarde rei de Sicilia.
:* Violante (1233-1264), casóse con Ricardo Sanseverino, Conde de Caserta.

Mateo de París rellata la hestoria d'un matrimoniu n'artículu mortis (nel so llechu de muerte) ente ellos cuando Bianca taba morriendo, pero esti matrimoniu nunca foi reconocíu pola Ilesia. Sicasí, los neños de Bianca fueron consideraos al paecer por Federicu como llexítimos, evidenciado pol matrimoniu de la so fía Constanza col emperador de Nicea, y pola so propia voluntá nomó a Manfredo príncipe de Taranto y rexente de Sicilia.

== Amantes y descendencia illexítima ==
* Condesa Siciliana de nome desconocíu. Foi la primer amiga conocida de Federicu II, rei nesti tiempu de Sicilia. La so filiación exacta desconozse, pero el'' Thomas Tusci Gesta Imperatorum et Pontificum'', declaró que yera una '''noble condesa heredera, del reinu de Sicilia'''. Dio-y un fíu:
:* Federicu de Pettorana, que fuxó a España cola so esposa y los sos fíos en 1240, pero los sos dos fíos morrieron ellí a la edá de dos y unu.

* [[Adelaida de Urslingen]] (C. 1184 - c 1222). La so rellación con Federicu II llevar a cabu mientres el tiempu que tuvo n'Alemaña (ente 1215 y 1220). Acordies con delles fontes, que taba rellacionáu cola familia Hohenburg sol nome de Alayta de Vohburg (n'italianu: Alayta di Marano), pero la teoría más aceptada indica qu'ella yera la fía de [[Conrado de Urslingen]], el conde de Asís y duque de Spoleto.
:* [[Enzio de Cerdeña]] (1215-1272).

* Dama nome desconocíu, de la familia de los duques de Spoleto. Esta rellación namái s'espón en Medlands. Otres fontes (incluyíu Medlands) tamién declaren que Catalina yera una hermana de Enzio y, arriendes d'ello, tamién fía de Adelaida de Urslingen.
:* Catalina de Marano (1216/18 - 1272), que se casó en primer llugar con un desconocíu y en segundu llugar con Giacomo del Carretto, marqués de Noli y Finale.

* Matilda o María de Antioquía.
:* [[Federicu de Antioquía]] (1221-1256).

* Manna, hermana del arzobispu de [[Archidiócesis de Mesina-Lipari-Santa Lucia del Mela|Messina]].
:* [[Ricardo de Chieti]] (1225 - 26 de mayu de 1249).

* Richina (Ruthina) de Beilstein-Wolfsöden (c. 1205-1236). Según Medlands, ella yera la esposa del conde [[Godofredo de Löwenstein]] y fía del conde [[Bertoldo de Beilstein]] y la so esposa [[Adelaida de Bonfeld]].
:* [[Margarita de Suabia]] (1230-1298), casóse con Tomás d'Aquino, conde de Acerra.

* Dames de nome desconocíu:
:* [[Selvaggia]] (1223-1244), casada con [[Ezzelino III de Roma]]
:* Blanca Flor (1226-1279), monxa dominicana en Montargis, Francia.
:* Gerardo (muertu dempués de 1255).

== Federicu II, emperador de los últimos díes&lt;ref&gt;Xosé Oscar Frigerio, ''Profecíes y medranes del fin de mileniu'', n'Historia , N° 79, Buenos Aires, setiembre-payares 2000.&lt;/ref&gt; ==

Según una versión Federicu II declaró a [[Cristu]], [[Moisés]] y [[Mahoma]] un tríu d'impostores (atribuyir a [[Averroes]] un escritu de la tema) y desconoció abiertamente l'autoridá papal, siendo ésta la verdadera causa pola que foi escomulgáu por [[Gregorio IX]] y [[Inocencio IV]], y pol primer [[conceyu ecuménicu]] de [[Lyon]] ([[1245]]), que lo depunxo como emperador por [[perxuru]], [[herexe]] y perturbador de la paz. La so respuesta sería crear una nueva relixón, de la que se proclamó [[Mesíes]], acutando al so ministru [[Pier della Vigna|Pietro della Vigna]] el rangu de [[San Pedru]].&lt;ref&gt;Rodolfo Puigross, ''La Cruz y el Feudu'', Carlos Perez Ed., Buenos Aires, 1969.&lt;/ref&gt;

Federicu II foi oxetu de sorprendentes esperances escatolóxiques. Ello ye que tolo que los franceses esperaren de los capetos y [[Carlomagno]], los alemanes esperar d'él. 
Al morrer Federicu Barbarroja en 1190, empezaron a apaecer profecíes n'Alemaña que falaben d'un futuru Federicu, emperador de los últimos díes, que lliberaría'l [[Santu Sepulcru]] y prepararía el camín pa la segunda venida de [[Xesucristu]] y el mileniu. La so brillosa personalidá favoreció la nacencia d'un mitu mesiánicu. Coló a la cruzada en 1229 y reconquistó [[Xerusalén]], coronándose rei de la mesma. Tuvo conflictos encarnizados col papáu, foi delles vegaes [[escomulgáu]] como [[herexe]], [[perxuru]] y [[blasfemu]], de lo que se vengaba tratando de desaposiar a la ilesia de la riqueza que supuestamente yera l'orixe de la so corrupción. 

[[Xuaquín de Fiore]] na &quot;Concordia dell'autentico y nuovo Testamentu&quot;, comparando a [[Xesucristu]] con [[Salomón]], fíu predilectu del rei [[David]], oldea a Federicu II con [[Absalón]], fíu rebalbu d'aquél. Pa tolos joaquinistas, Federicu II yera teníu como'l [[Anticristu]], o siquier unu de los sos precursores. [[Xuaquín de Fiore]] profetizaría la so nacencia de [[Constanza I de Sicilia|Constanza]], esposa d'[[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI]], quien sería'l futuru y más peligrosu enemigu de la Ilesia. Darréu, cuando los espirituales franciscanos retomaron los sos escritos tracamundiar hasta l'infinitu. Nel pseudo joaquinista “Comentariu sobre los últimos díes”, escritu en 1241, agorábase que Federicu II escorrería tantu a la Ilesia que nel añu 1260 quedaría totalmente destruyida. Pa los espirituales italianos, l'emperador yera l'[[Anticristu]] en persona, y el so reinu, la nueva [[Babilonia]]. N'[[Alemaña]], sicasí, siguía siendo vistu como'l salvador o [[Mesíes]], que la so misión tomaba'l castigu de la ilesia.&lt;ref&gt;Felice Tocco, ''L'eresia nel Medio Evo : Catari, Valdesi, Gioacchino da Fiore'', Firenze, 1884.&lt;/ref&gt; 

Pa sorpresa de toos, Federicu II morrió nel añu 1250, diez años antes del agoráu fin del mundu, ensin poder llegar a cumplir la so misión escatolóxica. Llueu empezó a rumorearse que siguía vivu. Entá más, resucitaría, pos fuera vistu entrar nos cráteres del [[Etna]], mientres un exércitu de caballeros baxaba escontra l'enfarrucáu mar sicilianu. D'esta forma nació la lleenda del [[rei sol monte]], que foi popularizada polos [[hermanos Grimm]] y darréu aplicóse de manera retrospectiva a [[Carlomagno]] y [[Federicu Barbarroja]].

Tal lleenda dio pábulo por que munchos años dempués apaeciera un pretendíu Federicu II resucitáu, causando gran movición n'[[Italia]] y [[Alemaña]], siendo a lo postrero executáu cuando la farsa foi afayada.&lt;ref&gt;Norman Cohn, ''En pos del mileniu: Revolucionarios, milenaristes y anarquistes místicos de la Edá Media'', Alianza Ed., 1985.&lt;/ref&gt;

{{Socesión
| títulu= [[Rei de los Romanos|Rei ''titular'' de Romanos]] 
| periodu = [[1196]] - [[1198]] 
| predecesor = [[Enrique VI del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VI]] 
| socesor = [[Felipe de Suabia]]
| títulu2 = [[Rei de Romanos]]
| periodu2 = ''[[1212]] - [[1215]]'' ''Rei rival''&lt;br /&gt;'''[[1215]] - [[1220]]''' '''Rei llexítimu'''
| predecesor2 = [[Otón IV del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Otón IV]] 
| socesor2 = [[Enrique de Hohenstaufen, rei de Romanos|Enrique (VII)]]&lt;br /&gt;(1220-1235)&lt;br /&gt;y [[Conrado IV]]&lt;br /&gt;(1237-1254)
| títulu3 = [[Ficheru:Imperial Crown of the Holy Roman Empire.jpg|40px|center]] [[Emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]
| predecesor3 = [[Otón IV del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Otón IV]]
| socesor3 = [[Enrique VII del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Enrique VII]]
| periodu3 = [[1220]] - [[1250]]
| títulu4 = [[Ficheru:Arms of Swabia-Sicily.svg|40px|center]] [[Reis de Nápoles y de Sicilia|Rei de Sicilia]]
| predecesor4 = [[Constanza I de Sicilia|Constanza I]]
| socesor4 = [[Conrado IV|Conrado]]
| periodu4 = [[1198]] - [[1250]]&lt;br /&gt;con [[Enrique de Hohenstaufen, rei de Romanos|Enrique II]] (1212–1217)
| títulu5 = [[Ficheru:Arms of the Kingdom of Jerusalem.svg|40px|center]] [[Reis de Xerusalén|Rei de Xerusalén]]
| predecesor5 = [[Yolanda de Xerusalén|Yolanda]]&lt;br /&gt;(1212–1228)
| socesor5 = [[Conrado IV|Conrado II]]
| periodu5 = [[1225]] - [[1228]]
| predecesor6 = [[Otón IV del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu|Otón IV]]
| títulu6 = [[Ficheru:Arms of Swabia.svg|40px|center]] [[ Duques de Suabia|Duque de Suabia]]
| periodu6 = [[1212]]–[[1216]]
| socesor6 = [[Enrique de Hohenstaufen|Enrique II]]
}}

== Ver tamién ==
* [[Hohenstaufen]]
* [[Güelfos y gibelinos]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Frederick II, Holy Roman Emperor}}
* [http://www.wdl.org/es/item/10647/ Salteriu de Federicu II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505034916/https://www.wdl.org/es/item/10647/ |date=2019-05-05 }}, 1235-1236
* {{Enllaz rotu|1=L'entamu de la ornitoloxía moderna |2=http://www.cuantaciencia.com/empecipio-ornitologia-moderna/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} - ¡Cuánta Ciencia!

{{NF|1194|1250|Federicu II}}


{{Tradubot|Federicu II Hohenstaufen}}

[[Categoría:Emperadores del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]
[[Categoría:Reis y reines d'Alemaña]]
[[Categoría:Reis y reines de Sicilia]]
[[Categoría:Duques de Suabia de la dinastía Hohenstaufen]]
[[Categoría:Reis titulares de Tesalónica]]
[[Categoría:Profecíes]]
[[Categoría:Mesianismu]]
[[Categoría:Emperadores]]
[[Categoría:Escatoloxía cristiana]]
[[Categoría:Nobles d'Alemaña]]
[[Categoría:Sesta cruzada]]</text>
      <sha1>ec29cti2j64zmasruy1b6xxpnpouqi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fraición</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137331</id>
    <revision>
      <id>4493169</id>
      <parentid>4374602</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27917" sha1="nayvnz3x80pnafb0emudx4yvo1mcea6" xml:space="preserve">{{Ficha xenérica}}
[[Ficheru:PieChartFraction threeFourths oneFourth-colored differently.svg|thumb|&lt;math&gt;\frac{3}{4} + \frac{1}{4} = 1&lt;/math&gt;
&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;color: #008000; font-weight: bold;&quot;&gt;trés cuartos&lt;/span&gt; más &lt;span style=&quot;color: #FF8C00; font-weight: bold;&quot;&gt;un cuartu&lt;/span&gt;]]
En [[matemátiques]], una '''fraición''', ''númberu fraccionariu'', (del vocablu [[llatín]] ''frāctus, fractĭo -ōnis'', rotu, o quebráu) ye la espresión d'una cantidá [[división (matemátiques)|estremada]] ente otra cantidá; ye dicir que representa un cociente ensin efectuar de númberos. Por razones históriques tamién se-yos llama ''fraición común'', ''fraición vulgar'' o ''fraición decimal''. Les fraiciones comunes componer de: '''numberador''', '''denominador''' y llinia divisora ente dambos ([[Barra (tipografía)|barra]] horizontal o oblicua). Nuna fraición común &lt;math&gt;a/b&lt;/math&gt; el denominador &quot;''b''&quot; espresa la cantidá de partes iguales que representen la unidá, y el numberador &quot;''a''&quot; indica cuántes d'elles se tomen. 

El [[númberu|conxuntu matemáticu]] que contién a les fraiciones de la forma ''a''/''b'', onde ''a'' y ''b'' son [[númberu enteru|númberos enteros]] y ''b''≠0 ye'l conxuntu de los [[númberos racionales]], denotado como {{unicode|ℚ}}.

De manera más xeneral, puede estendese el conceutu de fraición a un cociente cualesquier d'[[Espresión matemática|espresiones]] matemátiques (non necesariamente númberos).

== Representación y modelización de fraiciones ==

=== Representación gráfica y analítica ===

{{Imaxe múltiple |
 posición_tabla = right
 | direición = vertical
 | anchu = 220
 | testu = Como se quitó 1/4 del pastel, inda-y queden 3/4
.
 | semeya1 = Fraction3 4.svg
 | semeya2 = Cake quarters.svg
}}
Suel utilizase la [[figura xeométrica]] (que representa la unidá) seccionada nuna cantidá de partes iguales p'amosar el denominador, y se colorean (o omiten) les que se tomen pa estremar la cantidá qu'indica'l numberador.

* Notación y convenciones:
** Nuna fraición común, el denominador lléese como númberu [[Nomes de los númberos n'español Partitivos|partitivu]] (exemplos: ''1/4'' lléese «un cuartu», ''3/5'' lléese «trés quintos»);
** Una fraición negativa ye la que tien valor negativu;
** Una fraición xenérica ''a/b'' representa'l productu de ''a'' pol [[recíprocu]] (multiplicativu) de ''b'', talmente que ''&lt;math&gt;a/b\ = a \cdot 1/b\ &lt;/math&gt;''; si tantu ''a'' como ''b'' son númberos negativos&amp;nbsp;''&lt;math&gt;(-a/-b)&lt;/math&gt;'', el productu ye positivu, polo que s'escribe: ''a/b'';
** Toa espresión matemática escrita nesta forma recibe'l nome de ''«fraición»''.

La espresión xenérica &lt;math&gt; a/b&lt;/math&gt; representa una [[División (matemática)|división alxebraica]], polo que'l divisor tien de ser distintu de cero (b &lt;math&gt;\neq 0&lt;/math&gt;); el cociente d'esta división almite un desenvolvimientu decimal (un [[númberu decimal]], nel [[sistema de numberación decimal]] tradicional) que puede ser finito o infinitu periódico (ver [[Númberu periódicu]]).

Un [[númberu irracional]] nun almite una escritura en forma de ''númberu fraccionariu'', o de razón, la so espansión decimal va ser ''infinita non-periódica'', como por casu el [[númberu π]], el [[númberu e]], el [[númberu áureo]] y dellos raigaños cuadráu y cúbicu.

== Tipos de fraiciones ==

=== Fraición simple, común o vulgar ===

Una '''fraición simple''' (tamién conocida como '''fraición común''' o '''fraición vulgar''') ye un [[númberu racional]] de la forma ''a''/''b'', onde ''a'' y ''b'' son [[númberu enteru|númberos enteros]] y ''b''≠0. Puesto que una fraición común representa un númberu racional, les fraiciones comunes herieden toles propiedaes matemátiques de los racionales. Exemplu &lt;math&gt; \tfrac{3}{4} &lt;/math&gt;; 3/4; ³/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;; (¾); fraición ''trés cuartos'': numberador ''3'' y denominador ''4'', representa al [[númberu decimal]] 0.75, en porcentaxe: 75%.

=== Fraición propia ya impropia ===

Les fraiciones comunes pueden clasificase en mesmes ya impropies. Una '''fraición mesma''' ye aquella na que, si numberador y denominador son positivos, el numberador ye menor que'l denominador, por casu &lt;math&gt;\tfrac{1}{3}, \; \tfrac{3}{8}, \; \tfrac{3}{4}&lt;/math&gt;. Otra manera, una '''fraición impropia''' va ser la fraición onde'l numberador ye mayor que'l denominador, por casu &lt;math&gt;\tfrac{13}{6}, \; \tfrac{18}{8}, \; \tfrac{5}{2}&lt;/math&gt;. Polo xeneral, una fraición común ye una fraición mesmu si'l [[valor absolutu]] ye puramente menor qu'unu — esto ye, si la fraición ye mayor que −1 y menor que 1 —.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://mathforum.org/library/drmath/view/65128.html|títulu=Math Forum – Ask Dr. Math:Can Negative Fractions Also Be Proper or Improper?|author=Lloréu|date=31 de marzu de 2004|publisher=|fechaaccesu=30 d'ochobre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141109010850/http://mathforum.org/library/drmath/view/65128.html|fechaarchivu=2014-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.necompact.org/hala/gle_support/Math/resources_number/prop_fraction.htm|títulu=New England Compact Math Resources|publisher=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220818082416/http://www.necompact.org/hala/gle_support/Math/resources_number/prop_fraction.htm|fechaarchivu=2022-08-18}}&lt;/ref&gt;

=== Fraición mista ===

Una '''fraición mista''' o '''númberu mistu''' ye la representación d'una fraición impropia, en forma de númberu enteru y fraición propia; ye una manera práutica d'escribir [[unidaes de midida]] (pesu, tiempu, capacidá), recetes de cocina, etc.&lt;ref&gt;{{cita llibru|apellíos=Vivens|nome=Vicens|títulu=Matemátiques 3|añu=1998|isbn=84-316-4644-6|url=https://books.google.es/books?id=UGen4FYcv5EC&amp;lpg=PA143&amp;dq=cocina\%20\%22n\%C3\%BAmero\%20mistu\%22&amp;hl=es&amp;pg=PA143#v=onepage&amp;q=cocina\%20\%22n\%C3\%BAmero\%20mistu\%22&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

Toa fraición impropia &lt;math&gt;\tfrac{p}{q}&lt;/math&gt; puede escribise como númberu mistu: &lt;math&gt;A\tfrac{a}{b}&lt;/math&gt;, onde &lt;math&gt;A\tfrac{a}{b}&lt;/math&gt;
denota &lt;math&gt;A+\tfrac{a}{b}&lt;/math&gt; (onde &lt;math&gt;A\in \mathbb{Z}, A\geq~0&lt;/math&gt;, ye la ''parte entera''). Como exemplos:

: &lt;math&gt;\frac{30}{20}=\frac{3}{2}=1\frac{1}{2}&lt;/math&gt; «''Una [[cuyaradina]] y media de...''»

: &lt;math&gt;15.70/12.561 \approx 5/4=1\frac{1}{4}&lt;/math&gt; «''Nuna hora y cuartu''...»

A partir d'un ciertu nivel d'[[álxebra elemental]], la notación mista suel sustituyise por fraiciones impropies, que son más operacionales.&lt;ref&gt;[http://www.mathwords.com/m/mixed_number.htm ''Mathwords''], Mixed number, (n'inglés).&lt;/ref&gt;

=== Razón ===

La [[Razón (matemátiques)|razón]] ye la comparanza de dos cantidaes pola so [[División (matemática)|cociente]], onde se ve cuántes vegaes contién una a la otra. Nel casu de númberos toa razón puede espresase en forma de fraición y eventualmente como un [[Númberu decimal|decimal]]. Xeneralmente esprésase como ''&quot;a'' ye a ''b&quot;'' o ''a'':''b'', y correspuende a la fraición ''a''/''b''.

=== Fraición inversa ===

Una '''fraición inversa''' ye una fraición llograda a partir d'otra dada, na que s'invirtieron el numberador y el denominador, esto ye, la fraición inversa d'una fraición ''a''/''b'' ye ''b''/''a''. Como exemplos, &lt;math&gt;\tfrac{2}{3}&lt;/math&gt; y la so fraición inversa &lt;math&gt;\tfrac{3}{2}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\tfrac{1}{2}&lt;/math&gt; y la so fraición inversa &lt;math&gt;\tfrac{2}{1}&lt;/math&gt;.

Un casu especial de fraición inversa ye la [[fraición unitaria]], que ye una fraición común na cual el numberador ye igual a 1 y el denominador ye un enteru positivu: &lt;math&gt; \tfrac{1}{2},\; \tfrac{1}{3},\;\tfrac{1}{4}, \dots\ &lt;/math&gt;, una y bones los númberos enteros pueden escribise como una fraición con denominador igual a unu. Asina, les fraiciones unitaries son los [[Inversu multiplicativu|recíprocos multiplicativos]] de los [[númberos naturales]] (ye dicir de los [[Númberu enteru|enteros]] [[Númberu positivu|positivos]]). Les [[fraición exipcia|fraiciones exipcies]] son otru exemplu d'aplicación de les fraiciones unitaries.

=== Fraición compuesta ===

Una '''fraición compuesta''' ye aquella que'l so numberador o denominador (o dambos) contienen de la mesma fraiciones o númberos mistos. Por casu, &lt;math&gt;\frac{\tfrac{1}{2}}{\tfrac{1}{3}}&lt;/math&gt; y &lt;math&gt;\frac{12\tfrac{3}{4}}{26}&lt;/math&gt; son fraiciones compuestes. P'amenorgar una fraición compuesta a una simple, asígnase-y l'orde preferente de la división a la llinia divisoria mayor de la fraición. Por casu:

:&lt;math&gt;\frac{\tfrac{1}{2}}{\tfrac{1}{3}}=\tfrac{1}{2}\times\tfrac{3}{1}=\tfrac{3}{2}=1\tfrac{1}{2}&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;\frac{12\tfrac{3}{4}}{26} = 12\tfrac{3}{4} \cdot \tfrac{1}{26} = \tfrac{12 \cdot 4 + 3}{4} \cdot \tfrac{1}{26} = \tfrac{51}{4} \cdot \tfrac{1}{26} = \tfrac{51}{104}&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;\frac{\tfrac{3}{2}}5=\tfrac{3}{2}\times\tfrac{1}{5}=\tfrac{3}{10}&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;\frac{8}{\tfrac{1}{3}}=8\times\tfrac{3}{1}=24.&lt;/math&gt;

Si, nuna fraición compuesta, nun hai una vía clara d'indicar qué llinies de la fraición tomen preferencia, entós la espresión ta formada impropiamente y ye ambigua. Asina, 5/10/20/40 ye una espresión matemática ruinamente escrita, con múltiples valores posibles.

=== Fraición decimal y como porcentaxe ===

{{vt|Representación decimal}}

Una '''fraición decimal''' ye una fraición del tipu &lt;math&gt;\tfrac{a}{10^n}&lt;/math&gt;, esto ye, una fraición que'l so denominador ye una potencia de 10. Por convención, tómase ''a'' positiva. Les fraiciones decimales suelen espresase ensin denominador, con usu del separador decimal, esto ye, como ''númberu decimal exactu'' (Por casu: 8/10, 83/100, 83/1000 y 8/10000 escríbense 0.8, 0.83, 0.083 y 0.0008). Inversamente, un númberu decimal finito (o un enteru) puede escribise como fraición decimal a cencielles multiplicando por una potencia apropiada de &lt;math&gt;\tfrac{10^n}{10^n}&lt;/math&gt; (Por casu: 1=10/10 1.23=123/100). Una fraición decimal nun ye necesariamente irreducible.
[[Ficheru:Unicode 0x0025.svg|upright|frameless|right]]

Un [[porcentaxe]] ye una forma d'espresar un númberu como una fraición decimal, concretamente como fraición con denominador 100. Utilizar pa denotarlo el signu porcentaxe %, que se debe escribir darréu dempués del númberu al que se refier, ensin dexar espaciu de separación. Como exemplu,

:&lt;math&gt;\frac{3}{4}=\frac{75}{100}=75\%.&lt;/math&gt;

La espresión d'un númberu [[per mil]] (1.000‰), ye una manera d'espresalo como una fraición de 1.000, o como la décima parte d'un porcentaxe; escribir col signu ‰.
Una ''[[parte per billón]]'' (notáu ''ppb'') ye una unidá de midida pa espresar concentraciones desaxeradamente pequeñes.

=== Casos especiales ===

* Una [[fraición exipcia]] ye'l tipu de representación de fraiciones utilizáu nel [[Antiguu Exiptu]]. Una fraición común positiva escribir por mediu d'una suma de fraiciones unitaries ''distintes'', ye dicir que nengún de los sumandos tien el mesmu denominador, por casu &lt;math&gt;\tfrac{1}{2}+\tfrac{1}{3}&lt;/math&gt;. Tou númberu racional positivu puede espresase como suma de fraiciones unitaries (esto ye, como fraición exipcia), magar la representación nun ye única. Por casu &lt;math&gt;\tfrac{19}{20}&lt;/math&gt; puede escribise como &lt;math&gt;\tfrac{1}{2}+\tfrac{1}{4}+\tfrac{1}{5}&lt;/math&gt; y tamién como &lt;math&gt;\tfrac{1}{2}+\tfrac{1}{3}+\tfrac{1}{9}+\tfrac{1}{180}&lt;/math&gt;.

== Aritmética con fraiciones ==

=== Fraición equivalente ===

Dos o más fraiciones son '''equivalentes''' cuando representen la mesma cantidá, y escríbense distintu. Por casu, les fraiciones &lt;math&gt;\tfrac{1}{2}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\tfrac{2}{4}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\tfrac{3}{6}&lt;/math&gt; y &lt;math&gt;\tfrac{x}{2x} &lt;/math&gt; son equivalentes, yá que representen la cantidá «un mediu». Dos fraiciones son equivalentes si pueden llograse una a partir de la otra, multiplicando (o estremando) el numberador y el denominador pol mesmu númberu, esto ye, por unu. Exemplu:

:&lt;math&gt; \dfrac{x}{2x}= \dfrac{x}{x} \cdot \dfrac{1}{2}&lt;/math&gt; onde &lt;math&gt; \dfrac{x}{x}=1 &lt;/math&gt;.

:&lt;math&gt; \dfrac{3}{6}= \dfrac{3}{3} \cdot \dfrac{1}{2}&lt;/math&gt; onde &lt;math&gt; \dfrac{3}{3}=1 &lt;/math&gt;.

D'esta manera, les fraiciones equivalentes son reducibles, yá que el numberador y el denominador nun son [[primos ente sigo]] y pueden ser simplificaes nuna [[fraición irreducible]], na que'l numberador y el denominador son [[primos ente sigo]]. El conxuntu de toles fraiciones equivalentes a una fraición dada, llámase númberu racional, y suel representase pola única ''fraición equivalente irreducible'' del conxuntu. Un casu específicu ye cuando'l numberador ye un [[múltiplu]] del denominador, entós, al amenorgala llógrase cualquier númberu perteneciente al conxuntu de los enteros, polo que se denomina '''fraición aparente''' o '''entera'''.

Más xeneralmente, dada una ''fraición reducible'' (el numberador y el denominador comparten factores comunes distintos a la unidá), esta siempres puede amenorgase (esto ye, ''simplificar'') hasta llograr una ''fraición equivalente irreducible''. La noción de [[fraición irreducible]] xeneralizar al [[cuerpu de cocientes]] de cualesquier [[dominiu de factorización única]]: tou elementu d'esti cuerpu puede escribise como una fraición na cual el numberador y el denominador son [[coprimos]].

=== Comparanza de fraiciones ===

La comparanza de dos fraiciones utilizar pa comprobar cuál ye mayor. Esisten dellos casos, dependiendo de los numberadores y los denominadores d'estes. Dizse que les fraiciones son '''homoxénees''' si tienen el mesmu denominador y que les fraiciones son '''heteroxénees''' si tienen distintos denominadores.

Si les fraiciones son homoxénees — el denominador de los dos fraiciones ye'l mesmu —, la fraición col mayor numberador ye mayor que la otra.

:&lt;math&gt;\tfrac{5}{7}&gt;\tfrac{2}{7}&lt;/math&gt; yá que 5&gt;2.

Si'l numberador de los dos fraiciones positives ye'l mesmu, la fraición col menor denominador ye mayor que la otra. Esto ye abondo natural: si tiénense dos tartes iguales, una pa partir ente más persones que la otra, la que se parta ente menos persones va tar partida en porciones más grandes.

:&lt;math&gt;\tfrac{2}{3}&gt;\tfrac{2}{5}&lt;/math&gt; yá que 3&lt;5.

Una manera de comparar fraiciones con distintos numberadores y denominadores ye atopar un denominador común. Pa comparar &lt;math&gt;\tfrac{a}{b}&lt;/math&gt; y &lt;math&gt;\tfrac{c}{d}&lt;/math&gt;, convertir en fraiciones equivalentes &lt;math&gt;\tfrac{ad}{bd}&lt;/math&gt; y &lt;math&gt;\tfrac{bc}{bd}&lt;/math&gt;. Entós ''bd'' ye un común denominador y los numberadores ''ad'' and ''bc'' pueden ser comparaos.

:&lt;math&gt;\tfrac{2}{3}&lt;/math&gt; ? &lt;math&gt;\tfrac{1}{2}&lt;/math&gt; da que &lt;math&gt;\tfrac{4}{6}&gt;\tfrac{3}{6}&lt;/math&gt;

Nun ye necesariu determinar el valor del denominador común pa ser comparaes. Esti atayu ye conocíu como «multiplicación cruciada». Compárase namái ''ad'' y ''bc'', ensin calcular el denominador.

:&lt;math&gt;\tfrac{5}{18}&lt;/math&gt; ? &lt;math&gt;\tfrac{4}{17}&lt;/math&gt;

Multiplicando dambes partes de cada fraición pol denominador de la otra, llógrase un denominador común:
:&lt;math&gt;\tfrac{5 \times 17}{18 \times 17}&lt;/math&gt; ? &lt;math&gt;\tfrac{4 \times 18}{17 \times 18}&lt;/math&gt;
Los denominadores agora son iguales, pero nun ye necesariu calcular el so valor – namái los numberadores precisen ser comparaos. Puesto que 5×17 (=&amp;nbsp;85) ye mayor que 4×18 (=&amp;nbsp;72), &lt;math&gt;\tfrac{5}{18}&gt;\tfrac{4}{17}&lt;/math&gt;.

Xeneralmente, cuando se tien que calcular el denominador común de fraiciones, utilízase'l [[mínimu común múltiplu]] (mcm) de los denominadores de les fraiciones orixinales, que'l mínimu denominador común d'estes.

=== Suma y resta de fraiciones ===

Pa sumar o restar fraiciones, estrémense dos casos. Si tienen el mesmu denominador, entós sumir o se resten los numberadores y déxase el denominador común.

:&lt;math&gt;\frac{2}{7}+\frac{3}{7}=\frac{5}{7}&lt;/math&gt;

Ye posible que la resultancia pueda simplificase:

:&lt;math&gt;\frac{7}{12}-\frac{1}{12}=\frac{6}{12}=\frac{1}{2}&lt;/math&gt;.

Si tienen distintu denominador, hai que llograr fraiciones equivalentes a les fraiciones daes, por que tengan denominador común y depués sumar o restar. Por casu

:&lt;math&gt;\frac{2}{7}+\frac{1}{3}=\frac{2 \times 3}{7 \times 3}+\frac{1 \times 7}{3 \times 7}=\frac{6}{21}+\frac{7}{21}=\frac{13}{21}&lt;/math&gt;.

Esti métodu puede espresase de forma alxebraica como

:&lt;math&gt;\frac{a}{b} \pm \frac{c}{d}=\frac{ad}{bd} \pm \frac{bc}{bd}=\frac{ad \pm bc}{bd}&lt;/math&gt;

En realidá, nun fai falta llograr fraiciones equivalentes de cuenta que'l denominador resultante sía'l productu de los denominadores de les fraiciones iniciales. Basta con tomar el [[mínimu común múltiplu]] de los denominadores. A la fin de la operación, pue que faiga falta realizar otra simplificación.

=== Multiplicación y división de fraiciones ===

Pa multiplicar dos fraiciones, basta multiplicar los numberadores per una parte y los denominadores por otra. Como exemplu,

:&lt;math&gt;\frac{3}{4} \times \frac{5}{2} = \frac{3 \cdot 5}{4 \cdot 2} = \frac{15}{8}&lt;/math&gt;.

Mientres la operación, si'l numberador d'una fraición y el denominador d'otra —y viceversa— tienen dalgún [[divisor|factor común]], puede atayase, yá que ye multiplicar y estremar por dichu factor na fraición resultante. Esti atayu conozse como «cancelación» y dexa amenorgar los términos a multiplicar. La espresión alxebraica de manera xeneral sería

: &lt;math&gt;\frac{a}{b} \times \frac{c}{d} = \frac{a \cdot c}{b \cdot d}&lt;/math&gt;.

Na división de fraiciones, el numberador de la fraición resultante ye'l productu del numberador de la fraición dividendu pol denominador de la fraición divisor, ente que'l denominador ye igual al denominador de la fraición dividendu multiplicáu pol numberador de la fraición divisor. Otra manera d'imaxinalo ye qu'estremar ente un númberu ye lo mesmo que multiplicar pol [[inversu multiplicativu|inversu]] d'esi númberu, polo que la división de dos fraiciones ye igual a la multiplicación de la primer fraición pol inversu de la segunda:

:&lt;math&gt;\frac{\frac{a}{b}}{\frac{c}{d}}=\frac{a}{b} \div \frac{c}{d} = \frac{a \cdot d}{b \cdot c}&lt;/math&gt;.

== Fraiciones con radicales ==

{{VT|Racionalización de radicales}}
Una fraición puede contener [[Radicación|radicales]] nel so numberador, denominador o dambos. Si'l denominador contién radicales, pue ser de gran ayuda [[Racionalización de radicales|racionalizar]] estos, especialmente si van realizase operaciones, tales como l'[[adición]] o la comparanza d'una fraición con otra. Ye tamién conveniente si la [[división]] tien que realizase explícitamente. Cuando'l denominador ye una [[raíz cuadrada]], esta puede racionalizase por aciu la multiplicación del numberador y el denominador pola raíz del denominador. Como exemplu,

: &lt;math&gt;\frac{3}{\sqrt{7}} = \frac{3}{\sqrt{7}} \cdot \frac{\sqrt{7}}{\sqrt{7}} = \frac{3\sqrt{7}}{7}&lt;/math&gt;.

Esto tamién puede estendese nel casu de que'l numberador sía la raíz de dalgún [[monomiu]], [[binomiu|binomios]] o otres estructures alxebraiques d'esi tipu.

== Fraiciones alxebraiques ==

N'álxebra, una fraición alxebraica ye aquella que'l so numberador y denominador son [[espresión alxebraica|espresiones alxebraiques]]. Por casu &lt;math&gt; \tfrac{x^2}{x^2-9} &lt;/math&gt; ye una fraición que'l so numberador ye'l polinomiu ''x²'' y denominador ye'l polinomiu ''x²''-9; el valor de la fraición va depender del valor de la variable ''x''.

Cuando'l numberador y el denominador d'una fraición alxebraica son [[polinomiu|polinomios]], llámase-y '''fraición racional'''. Estes puédense [[Descomposición en fraiciones simples |descomponer en fraiciones parciales]], que consiste n'espresar un [[Cociente (aritmética)|cociente]] de [[polinomiu|polinomios]] como suma de fraiciones de polinomios de menor [[Grau (polinomiu)|grau]], siempres y cuando'l grau del polinomiu del denominador seya puramente mayor que'l del numberador.

Otra manera, les fraiciones que nun son racionales son les que contienen una variable so un esponente fraccionariu o una raíz como por casu &lt;math&gt;\tfrac{\sqrt{x+2}}{x^2-3}&lt;/math&gt;.

== Estructures más xenerales ==

=== Fraición continua ===

{{ap|Fraición continua}}

Llámase fraición continua d'orde ''n'' a una espresión de la forma:
: &lt;math&gt;
 x = a_0 +
 \cfrac
 {1}
 {a_1 +
 \cfrac
 {1}
 {a_2 +
 \cfrac
 {1}
 {
 \begin{array}{l}
 \ddots \\
 {a_{n-2} +
 \cfrac
 {1}
 {a_{n-1} +
 \cfrac
 {1}
 {a_n}
 }
 } 
 \end{array}
 }
 }
 }
&lt;/math&gt;
Onde &lt;math&gt;(a_0, a_1, a_2, a_3, ..., a_n)\ &lt;/math&gt; ye una socesión d'enteros positivos.

=== Espansión de Engel ===

{{AP|Espansión de Engel}}
Una espansión de Engel ye una [[socesión matemática|socesión]] de númberos enteros positivos tales que

:&lt;math&gt;x=\frac{1}{a_1}+\frac{1}{a_1a_2}+\frac{1}{a_1a_2a_3}+\ \cdots&lt;/math&gt;

Si la socesión ye finita, correspuende a un [[númberu racional]] que ye la representación de ''x'' en forma de [[fraición exipcia]]. Esta representación puede espresase como «variante ascendente» d'una fraición continua como

:&lt;math&gt;x=\cfrac{1+\cfrac{1+\cfrac{1+\cdots}{a_3}}{a_2}}{a_1}&lt;/math&gt;

Estes estructures fueron estudiaes por [[Leonardo de Pisa#Referencies|Fibonacci]] en ''[[Liber Abaci]]'' (1202).

== Historia ==

{{vt|Historia de la matemática}}
{|
|Nel [[Antiguu Exiptu]] [[Matemátiques nel Antiguu Exiptu|calculábase]] utilizando fraiciones que los sos denominadores son enteros positivos; son les primeres fraiciones utilizaes pa representar les partes d'un enteru», per mediu del conceutu de ''[[recíprocu]] d'un [[númberu enteru]]''.&lt;ref name=eves&gt;{{cita llibru|apellíos=Eves|nome=Howard Eves ; with cultural connections by Jamie H.|títulu=An introduction to the history of mathematics|añu=1990|editorial=Saunders College Pub.|allugamientu=Philadelphia|isbn=0030295580|edición=6th ed.}}&lt;/ref&gt; Esto equival a considerar fraiciones como: un mediu, un terciu, un cuartu, etc., d'ende que les sumes de ''fraiciones unitaries'' conózanse como ''[[fraición exipcia]]''. Puede demostrase amás, que cualquier númberu racional [[númberu positivu|positivu]] puede escribise como fraición exipcia. El [[xeroglíficu]] d'una boca abierta &lt;hiero&gt;D21&lt;/hiero&gt; denotaba la barra de fraición (/), y un arte numbérico escritu debaxo de la &quot;boca abierta&quot;, denotaba el denominador de la fraición.
|}

Los [[Historia de Babilonia|babilonios]] [[Matemática babilónica|utilizaben fraiciones]] que'l so denominador yera una potencia de 60. El [[Matemática china|sistema chinu]] de [[numberación con banielles]] dexaba la representación de fraiciones. Los [[Grecia Antigua|griegos]] y [[Roma Antigua|romanos]] usaron tamién les fraiciones unitaries, que la so usu persistió hasta la dómina medieval. [[Diofanto d'Alexandría]] (sieglu IV) escribía y utilizaba fraiciones. Darréu, introducióse la raya horizontal» de separación ente numberador y denominador, y el numberador dexó d'acutase al númberu unu solamente, dando orixe a les llamaes ''fraiciones vulgares'' o ''comunes''. Finalmente, introdúcense les fraiciones decimales», onde'l denominador escríbese como una potencia de diez.

Créese que les fraiciones decimales yeren conocíes polos matemáticos chinos nel sieglu I, y que d'ende s'estendió'l so usu a mediu Oriente y Europa.&lt;ref name=jnfractn1&gt;{{Cita llibru|author=[[Joseph Needham]]|chapter=Decimal System|títulu=Science and Civilisation in China, Volume III|añu=1959|publisher=[[Cambridge University Press]]}}&lt;/ref&gt; J. Lennart Berggren nota qu'un sistema posicional con fraiciones decimales foi utilizáu pol matemáticu árabe [[Abu'l-Hasan al-Uqlidisi]] nel sieglu X.&lt;ref name=Berggren&gt;{{cita llibru|first=J. Lennart|last=Berggren|títulu=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook|chapter=Mathematics in Medieval Islam|publisher=[[Princeton University Press]]|añu=2007|isbn=9780691114859|page=518}}&lt;/ref&gt;

[[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|Khwarizmi]] introduz les [[Matemática nel islam medieval|fraiciones nos países islámicos]] nel sieglu IX. La forma de representar les fraiciones provenía de la representación tradicional china, col numberador asitiáu sobre'l denominador, pero ensin barra separadora. Esta forma d'escritura de les fraiciones col numberador enriba y el denominador embaxo, ensin barra horizontal, foi utilizada tamién nel sieglu X por [[Abu'l-Hasan al-Uqlidisi]] y nel sieglu XV por [[Ghiyath al-Din Jamshid Mas'ud al-Kashi|Jamshīd al-Kāshī]] nel so trabayu ''La llave de l'aritmética''.

Leonardo de Pisa ([[Leonardo de Pisa|Fibonaccci]]) na so ''[[Liber Abaci]]'' (''Llibru del Ábaco''), escritu en 1202, espón una teoría de los númberos fraccionarios. Les fraiciones preséntense como ''fraiciones exipcies'', esto ye, como suma de fraiciones con numberadores unitarios y denominadores ensin repitir. Amás, describe'l so usu y desenvolver dientro del marcu modernu de les [[series matemátiques]].

L'usu modernu foi definitivamente introducíu por [[Simon Stevin]] nel sieglu&amp;nbsp;&lt;span style=&quot;font-variant: small-caps;&quot;&gt;xvi&lt;/span&gt;.&lt;ref name=van&gt;{{Cita llibru|author=[[Bartel Leendert van der Waerden|B. L. van der Waerden]]|añu=1985|títulu=A History of Algebra. From Khwarizmi to Emmy Noether|publisher=Springer-Verlag|place=Berlín}}&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}} border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;5&quot; align=center
|+'''Cronoloxía'''&lt;ref name = 50COSES&gt;{{cita llibru|títulu=50 coses qu'hai que saber sobre matemátiques|autor=Tony Crilly|editorial=Ed. Ariel|id=ISBN 978-987-1496-09-9|añu=2011}}&lt;/ref&gt;
|----- bgcolor=&quot;#e1ecf7&quot;
! Añu
!Acontecimientu |-----
align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f5fa&quot;
| 1800 e.C.
| Rexistru d'usu de fraiciones pol [[Mesopotamia|Imperiu Babilónicu]].
|----- align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f5fa&quot;
| 1650 [[e.C.]]
| Sistema de fraiciones exipcies.
|----- align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f5fa&quot;
| 500-600 [[d.C.]]
| [[Aryabhata]] y [[Brahmagupta]] desenvuelven les fraiciones unitaries.
|----- align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f5fa&quot;
| 100
| [[Matemática china|Sistema chinu]] de cálculu de fraiciones con [[Numberación con banielles|banielles]] ([[Suanpan]]).
|----- align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f5fa&quot;
| 1202
| [[Leonardo de Pisa|Fibonacci]] espubliza la notación con [[barra (tipografía)|barra]] pa dixebrar numberador y denominador.
|----- align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f5fa&quot;
| 1585 || Teoría sobre les fraiciones decimales de [[Simon Stevin]].
|----- align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#f0f5fa&quot;
| 1700 || Usu xeneralizáu de la llinia fraccionaria (barra horizontal o oblícua).
|}

== Ver tamién ==

{{columnes}}
* [[División (matemática)]]
* [[Númberu racional]]
* [[Númberu decimal]]
{{nueva columna}}
* [[Fraición continua]]
* [[Fraición unitaria]]
* [[Fraición exipcia]]
* [[Fraición irreducible]]
{{nueva columna}}
* [[Historia de la matemática]]
* [[Sistema de numberación]]
* [[Sistema de numberación decimal]]
* [[Nomes_de_los númberos_n'español Partitivos|Nominación de les fraiciones]]

{{final columnes}}

== Notes y referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==

* {{cita llibru|apellíos=Stewart|nome=Ian|títulu=Historia de les matemátiques|añu=2008|editorial=Crítica|isbn=978-84-8432-369-3|url=https://books.google.es/books?id=_75loXXkxhYC&amp;lpg=PP1&amp;hl=es&amp;pg=PA54#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}
* {{MathWorld|Fraction|Fraction}}
* {{Springer|Fraction|id=Fraction&amp;oldid=24256}}

== Enllaces esternos ==

* [http://www.ematematicas.net/fracciones.php Operaciones con fraiciones], sitiu ''Exercicios de matemátiques''.
* [http://multiplicaciondefracciones.com Multiplicación de Fraiciones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180413160747/http://multiplicaciondefracciones.com/ |date=2018-04-13 }} Definición, propiedaes y exemplos de multiplicación de fraiciones

{{Tradubot|Fracción}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fraiciones| ]]
[[Categoría:Matemática elemental]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]]</text>
      <sha1>nayvnz3x80pnafb0emudx4yvo1mcea6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gino Bartali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137358</id>
    <revision>
      <id>4493344</id>
      <parentid>4466199</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30574" sha1="3w7gzka430tuimj8unoemaj40wh0lud" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Gino Bartali''' {{nym}}&lt;ref&gt;[http://global.britannica.com/biography/Gino-Bartali Enciclopedia Británica]&lt;/ref&gt; moteyáu ''il Ginettaccio''&lt;ref&gt;[http://www.gazzetta.it/Ciclismo/18-07-2014/gino-bartali-100-cento-anni-nascita-coppi-tour-imprese-giusto-nazioni-ebrei-801272405067.shtml][[La Gazzetta dello Sport]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.cyberitalian.com/newsletters/s_2003_06.htm |títulu=''Ginettaccio'' ye traducible como ''Gino el malu o'l duru'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304104739/http://www.cyberitalian.com/newsletters/s_2003_06.htm |fechaarchivu=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; foi un ciclista [[Italia|italianu]], profesional ente los años [[1935]] y [[1954]], mientres los que consiguió 91 victories.&lt;ref&gt;[http://www.museociclismo.it/content/ciclisti/ciclista/1047-Gino-BARTALI/palmares.html Muséu del Ciclismu d'Italia. ''Palmarés de Bartali'' (Páxina visitada'l 17/19/2015)]&lt;/ref&gt; Ganador dos vegaes del [[Tour de Francia]] (en 1938 y 1948) y tres veces del [[Giro d'Italia]] (en 1936, 1937 y 1947).

Con posterioridá a la so muerte, afayóse la so participación mientres la Segunda Guerra Mundial nuna rede que consiguió salvar a 800 xudíos italianos de ser deportaos a campos de concentración n'Alemaña.

== Biografía ==
[[Ficheru:Firenze, ponte a ema, via benedetto fortini 118, casa natale di gino bartali 01.jpg|thumb|left|130px|Casa materna de Gino Bartali en Ponte a Ema, Florencia.]]
[[Ficheru:Gino Bartali 1963.jpg|thumb|left|Fotografía de Bartali en 1963]]
[[Ficheru:Gino Bartali with family 1963.jpg|thumb|left|Bartali cola so esposa Adriana Bani y los sos fíos Andrea y Luigi Bartali en 1963]]
[[Ficheru:Gino Bartali - El Gráfico 1001.jpg|thumb|275px|Gino Bartali col maillot de campeón d'Italia. [[El Gráficu]] (1938)]]
Nacíu na [[Toscana]], nel senu d'una familia humilde que se dedicaba a trabayar el campu, Bartali empezó a correr gracies a que'l so padre atopó-y trabayu nun '''taller''' d'arreglu de bicicletes. El so dueñu, contentu pol trabayu de Gino, regaló-y una y animó-y a que s'entrenara. A partir d'ende les serrapatoses carreteres de la rexón fueron el so espaciu natural.

En [[1936]], con un [[Giro d'Italia]] yá ganáu, Bartali tuvo a puntu d'abandonar el ciclismu por causa de la muerte del so hermanu '''Giulio'''.&lt;ref&gt;[http://www.jotdown.es/2012/03/gino-bartali-y-fausto-coppi-la lleenda-del ciclismu italianu/ JotDown. ''Gino Bartali y Fausto Coppi: La lleenda del ciclismu italianu'' (Páxina visitada'l 17/19/2015)]&lt;/ref&gt; Afortunadamente pa tolos aficionaos al ciclismu, Bartali siguió compitiendo.

Ganador dos vegaes del Tour de Francia (en 1938 y 1948) y tres veces del Giro d'Italia (en 1936, 1937 y 1947), en dambos casos con una década de diferencia ente'l so primer trunfu y el postreru, el so yá de por sí nutríu palmarés viose perxudicáu pola suspensión de les carreres motivada pola [[Segunda Guerra Mundial]]. La gran '''rivalidá''' deportiva y al empar la gran amistá que caltuvo col so compatriota [[Fausto Coppi]] ye unu de los episodios de la historia del ciclismu más recordaos.

Home de fuerte calter, quiciabes foi unu de los postreros representantes del '''ciclismu clásicu''', nel que la tenacidá y la capacidá física innata inda nun dieren pasu al ciclismu más tecnificado y sistemáticu que representó primero'l so rival [[Fausto Coppi]] y darréu la irrupción del francés [[Jacques Anquetil]]. El periodista y célebre escritor italianu [[Dino Buzzati]] retratar nes sos cróniques pal [[Corriere della Sera]] del Giro de 1949 bebiendo vinu tinto nes comíes y '''fumando''' dalgún qu'otru pitu ente etapa y etapa,&lt;ref&gt;{{cita llibru |nome=Dino|apellíu=Buzzati|títulu=El Giro d'Italia|editorial=Gallo Nero|ubicación=España|isbn=978 84 942357 1 9|cita= Cróniques del 32 Giro d'Italia|páxina=129, capítulu &quot;El papel de perdedor nun va con él&quot;||}}&lt;/ref&gt; daqué impensable nel mundu del ciclismu de competición tan solo unos años dempués.

La estraordinaria repercusión de les sos fazañes deportives na solmenada Italia de la posguerra, contribuyó al apandamientu del país nunos momentos bien difíciles. Asina, en 1948, cuando'l líder del [[Partíu Comunista Italianu]], [[Palmiro Togliatti]], recibió un disparu nel pescuezu mientres salía del parllamentu, les victories de Bartali nel Tour de Francia ayudaron a menguar les enormes '''tensiones''' que teníen a Italia en cantu d'una revolución aquel mes de xunetu.&lt;ref&gt;[http://www.humanite.fr/node/288873 Chambaz, Bernard (24 de xunetu de 2003) ''Gino Bartali, l'Italia méconnu''. L'Humanité.]&lt;/ref&gt; Como señaló l'ex primer ministru [[Giulio Andreotti]] años dempués: ''&quot;Dicir que la guerra civil evitar por una victoria nel Tour de Francia ye ensin dulda escesivu, pero ye innegable que nesi 14 de xunetu de 1948, día del ataque a Togliatti, Bartali contribuyó a solliviar les tensiones.&quot;''&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2000/05/06/sports/gino-bartali-85-a-hero-in-italy-for-his-cycling-championships.html Stanley, Alessandra (6 May 2000) Obituary, Gino Bartali, 85, a Hero in Italy For His Cycling Championships. New York Times. Retrieved on 6 August 2014]&lt;/ref&gt;

En retirándose de la competición, siguió amestáu al mundu del ciclismu, primero como direutor del modestu equipu San Pellegrino (onde en 1959 tuvo a los sos órdenes a Fausto Coppi)&lt;ref name=&quot;MD&quot;&gt;[http://www.mundodeportivo.com/20130611/ciclismo/fausto-coppi-mitu-ciclismu-italia_54375777466.html ''Fausto Coppi, Il Campionissimo'' (Diariu Mundo Deportivo. 24/6/2013. Consultáu'l 19/10/2015)]&lt;/ref&gt; y dempués como '''comentarista''' de la [[RAI]] y como asesor téunicu de firmes industriales, vendiendo bicicletes col so nome y vinu [[chianti]] de la so Toscana natal.&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1963/04/06/053.htm Hemeroteca ABC. 6/4/1963 (Consultáu'l 20/10/2015)]&lt;/ref&gt;

Polos sos estraordinarios méritos deportivos, Bartali foi nomáu ''&quot;Cavaliere di Gran Croce '''OMRI'''&quot;'' (Caballeru de la Gran Cruz al Méritu de la República d'Italia).&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/onorificenze/DettaglioDecorato.asp?idprogressivo=10990&amp;iddecorato=10570 Quirinale, Presidenza della Republica, Gino Bartalli honoured, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana]&lt;/ref&gt;

Mientres la Segunda Guerra Mundial, collaboró viviegamente pa salvar la vida de 800 xudíos, escondiendo'l so '''secretu''' mientres casi sesenta años. Nel añu 2000 dir a la tumba con él y solo un descubrimientu casual dexó conocer la dimensión humana qu'algamó unu de los más grandes ciclistes del sieglu XX. Foi nomáu &quot;[[Xustos ente les naciones|Xusto ente les Naciones]]&quot; pol Gobiernu d'Israel el 23/9/2013.&lt;ref&gt;[https://www.marca.com/2013/09/23/ciclismo/1379943926.html Diariu Marca. Bartali, nomáu Xusto ente les Naciones ]&lt;/ref&gt;

Morrió nel añu 2000 (a los 85 años d'edá) na so llocalidá natal, por cuenta de un ataque al corazón. Taba casáu dende 1940 con Adriana Balli, cola que tuvo trés fíos (Andrea, Biancamaria y Luigi). Adriana, que recibió'l '''reconocencia''' que se fixo a títulu póstumu al so home pol so comportamientu mientres la guerra, finó en 2014, a los 95 años d'edá.&lt;ref&gt;[http://www.gazzetta.it/Ciclismo/01-03-2014/morta-adriana-moglie-bartali-80153730613.shtml ''È morta Adriana, la moglie di Bartali'' (Gazzetta dello Sport. 1/3/2014. Consultáu 21/10/2015. N'italianu)]&lt;/ref&gt;

== Carrera ciclista ==
[[Ficheru:Museo del Ciclismo Madonna del Ghisallo 17.JPG|thumb|left|Bicicleta de cuatro velocidaes cola que Bartali ganó'l Tour de Francia de 1938]]
Primero que fuera unu de los cuatro '''''Campionissimos'''''&lt;ref&gt;El superlativu italianu &quot;campionissimo&quot; (''campeón de campeones''), utilizar pa calificar socesivamente a [[Costante Girardengo]], [[Alfredo Binda]], Gino Bartali y [[Fausto Coppi]], y nun volverá ser utilizáu pa nengún otru campeón dempués de la muerte d'esti postreru.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lagrue125&quot;&gt;{{harvsp|Lagrue|2004|p=125}}&lt;/ref&gt; de la historia del ciclismu italianu, Bartali taba consideráu como'l ciclista del réxime de [[Mussolini]]. El Duce, nel so deliriu, suañaba con ver a un italianu ganando a los franceses nel Tour y toles miraes volver escontra Bartali, qu'en 1936 yá s'axudicara'l Giro y yera una celebridá en tol país. En 1937 una cayida atayó la so misión.

En 1938 cumplió'l suañu de [[Mussolini]], aventayando al segundu clasificáu en más de '''venti minutos''' nel Tour de Francia. Cuando la carretera empinábase, cuando'l calor y el polvu ensugaben los gargüelos, Bartali nun atopaba rival. Pero la [[II Guerra Mundial]] dexó-y ensin los años nos que podría habese llabráu un palmarés espectacular, cuando [[Fausto Coppi]] entá yera un mozu meritoriu que corría al so llau.

Como se señaló, la so carrera deportiva viose atayada pola guerra. Antes d'esta, en [[1939]], nun pudo yá defender la so victoria nel [[Tour de Francia]] del añu anterior. Gino Bartali tomaríase la revancha en [[1948]], consiguiendo la so '''segundu Tour''' d'una forma espectacular, con siete victories d'etapa. Con estos dos victories, convertir nel únicu ciclista hasta la fecha, vencedor de dos Tours nun intervalu de 10 años. Circunstancia que tamién llogró nel Giro coles sos victories en [[Giro d'Italia 1936|1936]] y [[Giro d'Italia 1946|1946]]
[[Ficheru:Coppi Bartali 1940.jpg|thumb|Gino Bartali y [[Fausto Coppi]], ente 1940 y 1943.]]

Bartali foi un '''escepcional escalador''', vencedor del gran premiu del monte del Giro d'Italia en siete causes y del Tour de Francia en dos. Foi pioneru n'utilizar el cambéu de marches, escurríu pol fabricante italianu [[Campagnolo]].&lt;ref&gt;[http://www.bikeraceinfo.com/photo-galleries/derailleurs-1.html ''Bike Race Info''. Bicicleta de Bartali]&lt;/ref&gt; Enantes, les bicicletes incorporaben dos piñones (unu a cada llau de la exa trasera) y el cambéu ente ellos significaba tener que parar, desmontar la rueda trasera y volvela a poner dándo-y la vuelta, de forma manual.&lt;ref&gt;[http://ciclismohistoria.blogspot.com.es/2011/07/les bicicletes-del-tour.html ''Historia del ciclismu'' Rueda con dos piñones de 1927]&lt;/ref&gt; Con esti nuevu sistema, el ciclista podía realizar el cambéu de piñón ensin necesidá de baxase de la bicicleta. Esta operación convirtióse rápido nuna señal de que Bartali taba dispuestu a llanzar un ataque.

Amás de les sos victories en [[Grandes Vueltes]], Bartali ganó en cuatro causes el campeonatu nacional italianu y delles [[clásica|clásiques]] d'un día, como la [[Milán-Sanremo]] y el [[Giro de Lombardía]].

Foi'l gran rival de [[Fausto Coppi]], '''rivalidá''' qu'estremaba a los italianos, tanto deportiva como política y relixosamente (les sos postures polítiques y relixoses tamién taben enfrentaes). Sicasí, percima d'aquella rivalidá, Coppi y Bartali taben xuníos por una gran amistá; compartieron equipu mientres años y, en munches ocasiones, l'unu actuó de gregariu del otru y viceversa. El [[Tour de Francia 1949]], que ganaría Coppi per delantre de Bartali, podría ser la meyor muestra d'esto. Dambos italianos estrozaron la carrera nos [[Alpes]], pero siempres &quot;de la mano&quot;. Nel Tour de 1952 producióse unu de los últimos episodios d'esta épica historia, afigurada nuna '''famosa fotografía''' na que dambos s'intercambien una botella d'agua.&lt;ref&gt;[http://www.vavel.com/es/ciclismo/343763-coppi-bartali-un duelu-que-dividio-italia.html ''Vavel.com'', cola célebre fotografía del Tour de 1952 na que Coppi y Bartali pásense un bidón d'agua, y qu'amenó discutinios mientres años ente los sos respeutivos siguidores porque non podía sabese quién emprestaba ayuda a quién...]&lt;/ref&gt; La polémica sobre quién taba ayudando a quién, inda sigue viva ente los aficionaos al ciclismu italianos más de sesenta años dempués.

''(Ver l'artículu sobre [[Fausto Coppi]], onde se dan más detalles sobre esti fechu)''

Non tou fueron xornaes de gloria. Na edición del Tour de 1950 tuvo que vivir unu de los más amargosos episodios de la so carrera deportiva, cuando l'equipu italianu lideráu por Bartali decidió '''retirase''' en bloque, dempués de ser increpados y cutíos polos aficionaos franceses nel [[Col d'Aspin]]. ''&quot;Nun quiero morrer equí&quot;'', declaró entós a la prensa cola so habitual rudez.&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1980/10/21/pagina-83/34059299/pdf.html?search=Gino%20Bartali ''Homenaxe a Gino Bartali nel Giro d'Italia''. Diariu La Vanguardia. Edición del miércoles, 10 de mayu de 2000, páxina 83]&lt;/ref&gt;

== Mientres la Segunda Guerra Mundial: el rescate de xudíos en peligru ==
[[Ficheru:Gino Bartali 1945.jpg|thumb|150px|Bartali escontra 1945]]
[[Ficheru:Gino Bartali-1952.JPG|thumb|150px|Bartali en 1952]]
Gino Bartali morrió nel añu 2000 ensin que naide supiera la so verdadera historia, la del corredor grandiosu que dedicó dos años de la so esistencia a salvar la vida d'ochocientos [[xudíu|xudíos]]. Pa ello valióse de la so bicicleta, onde escondía la '''documentación''' necesaria pa sacalos d'[[Italia]]. Y asina, so l'apariencia de simples entrenamientos, llevaba los papeles d'un llau a otru. Yera imposible abarruntar naquel momentu d'unu de los grandes mitos del deporte italiano, del home que consiguiera da-y a [[Benito Mussolini|Mussolini]] el [[Tour de Francia 1938|Tour de Francia en 1938]].

Lo que naide imaxinaba ye que naquellos años escuros, Bartali (unu de los símbolos del [[Partíu Nacional Fascista]]), yera en realidá unu de los personaxes clave d'una organización dedicada a salvar la vida de los xudíos italianos a los que los alemanes queríen unviar a los sos fornos crematorios. A pesar de la interrupción del calendariu ciclista por culpa de la guerra, Gino Bartali siguía '''entrenando''' peles carreteres de la [[Toscana]] y de l'[[Umbría]]. Naide podía suponer que nel cuadru de la so bicicleta o debaxo del so sillín tresportaba documentos y pasaportes destinaos a los xudíos que s'escondíen en dalgunos de los monesterios italianos.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130929103433/http://www.religionenlibertad.com/articulo.asp?idarticulo=31312 La otra gran victoria de Gino Bartali: les sos peligroses carreres en bicicleta pa salvar a 800 xudíos]&lt;/ref&gt;

Bartali nun espertaba demasiaos barruntos magar que la guerra torgaba cualquier competición y resultaba estrañu ver a daquién entrenándose naquel ambiente. Corría con ropa na que podía lleese el so nome, lo que-y dexaba percorrer quilómetros recibiendo los saludos efusivos de los soldaos italianos, pa los que yera un auténticu ídolu. Yera'l '''corréu''' perfectu.

Nos conventos y monesterios la rede entamada por Giorgio Nissim -col sofitu de dellos arzobispos- dedicar a ellaborar los pasaportes destinaos a salvar la vida de cientos de xudíos, documentos que Bartali tresportaba xugándose la vida naquellos viaxes peles carreteres que conocía como naide. Mientres 1943 y 1944 el corredor toscanu, el &quot;''beatu''&quot; Bartali, dedicar a esa misión ensin que naide-y delatara. Acabó la guerra y aquellos entrenamientos '''quilométricos''' entá-y valieron na so carrera deportiva porque con 32 años pudo ganar en [[Giro d'Italia 1946|1946 el Giro]] y en [[Tour de Francia 1948|1948 el Tour]]. Con 34 años, foi capaz d'imponese nel Tour de Francia nuna demostración colosal nel monte, venciendo nada menos qu'en siete etapes d'aquella edición.

Bartali retirar a la so tierra, a [[Florencia]], y mientres cincuenta años nun dixo nada del so trabayu p'ayudar a los xudíos italianos. Mientres décades sobrevoló sobre él la etiqueta de ser el corredor de los fascistes. Nun lu importó. Morrió nel añu 2000. El mundu solo afayó'l so grandor en 2003, cuando los fíos de '''Giorgio Nissim''' atoparon un vieyu diariu del so padre nel que detallaba la forma en que funcionó la rede clandestina dedicada a consiguir documentos que salvaren la vida de los xudíos.

Ellí, naquellos legajos, esplicábense minuciosamente los viaxes que faía Bartali, los quilómetros que percorría, los documentos qu'escondía la so bicicleta y, sobremanera, lo '''abnegado''' de la so dedicación a la causa. Los Nissin cuntaron lo que'l so padre escribió y entós empezó a cobrar sentíu tantu entrenamientu nuna dómina na que costaba ver a un ciclista percorrer una carretera italiana. Italia afayó a unu de los sos grandes héroes. Los Nissin tamién cuntaron el datu más importante qu'escondía los diariu del so padre: '''800 xudíos''' evitaron el viaxe a dalgún campu de concentración de los alemanes gracies a les piernes de Gino Bartali.

Esta actitú discreta, queda reflexada nes pallabres del so fíu '''Andrea Bartali''': ''“El mio padre yera un católicu fervosu. Casi nunca nos faló de lo que fizo mientres la guerra. Dicía tan solo que ‘na vida, eses coses fáense y basta'”''.&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1980/10/21/pagina-65/34027361/pdf.html?search=Gino%20Bartali ''Gino Bartali salvó a más de 800 xudíos de la deportación.''Diariu La Vanguardia. Edición del vienres, 4 d'abril de 2003, páxina 65]&lt;/ref&gt;

== Reconocencies y honores ==
* [[Ficheru:Grande ufficiale OMRI BAR.svg|75px]] Grande ufficiale dell'Ordine al merito della Repubblica italiana ([[Roma]], 27 d'avientu de [[1986]])&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=247538 Sito web del Quirinale: dettaglio decorato.]&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Cordone di gran Croce OMRI BAR.svg|75px]] Cavaliere di gran croce dell'Ordine al merito della Repubblica italiana ([[Roma]], 27 d'avientu de [[1992]])&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=10570 Cavaliere Sito web del Quirinale: dettaglio decorato.]&lt;/ref&gt;
* [[Ficheru:Merito civile gold medal BAR.svg|75px]] Medaglia d'oru al Merito civile, pola so contribución al salvar xudíos en peligru mientres la Segunda Guerra Mundial ([[Roma]] 31 de mayu de [[2005]])&lt;ref&gt;[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=207518 Sito web del Quirinale: dettaglio decorato.]&lt;/ref&gt;
* En 2001, un añu dempués de la muerte de Gino Bartali, una carrera italiana creada en 1984 pasó a llamase Selmana Internacional [[Fausto Coppi|Coppi]] y Bartali, n'honor a estos dos corredores.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://autobus.cyclingnews.com/results/2001/feb01/feb09news.shtml|títulu=Coppi and Bartali memorial|autor=cyclingnews.com|fecha=9 de febreru de 2001 |fechaaccesu=9 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;
* En 2010, l'estáu de [[San Marín]] emitió dos sellos pa conmemorar el 50ᵘ aniversariu de la muerte de Fausto Coppi y el décimu aniversariu de la de Gino Bartali. Esti dípticu representa l'intercambiu d'una botella mientres una carrera.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web|url=http://adminaasfn.imcnetwork.net/Filatelia/FAUSTO-COPPI---GINO-BARTALI_ed13dd7f-a4d4-416b-9dce-2y1y456ec947.aspx|títulu=Fausto Coppi – Gino Bartali|autor=adminaasfn.imcnetwork.net|fechaaccesu=26 de marzu de 2013}} |2=http://adminaasfn.imcnetwork.net/Filatelia/FAUSTO-COPPI---GINO-BARTALI_ed13dd7f-a4d4-416b-9dce-2y1y456ec947.aspx |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* En 2013 ye nomáu a títulu póstumu [[Xustos ente les Naciones|Xusto ente les Naciones]] ([[Israel]]).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.yadvashem.org/yv/en/righteous/stories/bartali.asp |títulu=Racing to Save Lives - Gino Bartali |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130926065041/http://www.yadvashem.org/yv/en/righteous/stories/bartali.asp |fechaarchivu=2013-09-26 }}&lt;/ref&gt;
* Foi reconocíu como unu de los ciclistes más destacaos de la historia al ser escoyíu nel añu 2002 pa formar parte de la [[Cycling Hall of Fame#Sesión inaugural|Sesión Inaugural del Cycling Hall of Fame]] de la [[UCI]].
* Acordies col so palmarés, figura nel [[Cycling Hall of Fame#Top 100|{{lleenda|yellow||color2=black|testu2='''Nᵘ6'''|cantu=black solid 1px|vertical=0|tamañu=120%}}]] de la &quot;Clasificación de los 100 meyores ciclistes de tolos tiempos&quot; del '''[[Cycling Hall of Fame]]''' de la UCI.&lt;ref&gt;[http://www.cyclinghalloffame.com/riders/alltime25.asp''Cycling Hall of Fame TOP 100'' (Consultáu'l 20/10/2015. N'inglés)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cyclinghalloffame.com/riders/rider_bio.asp?rider_id=21 ''Cycling Hall of Fame'' (Biografía de Bartali. Consultáu'l 20/10/2015. N'inglés)]&lt;/ref&gt;
* En 2018 recibió un homenaxe del [[Giro d'Italia]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Baeza |nome=Lourdes|títulu=Honor al ciclista qu'engañó a los nazis|url=https://elpais.com/deportes/2018/05/02/actualidad/1525278216_549585.html|fecha=2018-05-02 |fechaaccesu=2018-05-04|periódicu=El País|issn=1134-6582|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

== Palmarés ==
{| width=&quot;100%&quot;
| valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot; |
'''1935'''
* [[Campeonatu italianu de fondu en carretera Campeón d'Italia en ruta]] [[Ficheru:Gold medal with cup.svg|15px]] [[Ficheru:MaillotItalia.svg|20px]]
* [[Vuelta al País Vascu 1935|Vuelta al País Vascu]], más 3 etapes
* [[Coppa Bernocchi]]
* 1 etapa del [[Giro d'Italia 1935|Giro d'Italia]] y [[Gran Premiu del monte nel Giro d'Italia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey green.svg|20px]]

'''1936'''
* [[Giro de Lombardía 1936|Giro de Lombardía]]
* 1ᵘ nel [[Giro d'Italia 1936|Giro d'Italia]], más 3 etapes y la [[Gran Premiu del monte nel Giro d'Italia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey pink.svg|20px]] [[Ficheru:Jersey green.svg|20px]]
* [[Giro de la Provincia de Milán]] (con [[Pierino Favalli]])

'''1937'''
* [[Campeonatu italianu de fondu en carretera Campeón d'Italia en ruta]] [[Ficheru:Gold medal with cup.svg|15px]] [[Ficheru:MaillotItalia.svg|20px]]
* 1ᵘ nel [[Giro d'Italia 1935|Giro d'Italia]], más 4 etapes y la [[Gran Premiu del monte nel Giro d'Italia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey pink.svg|20px]] [[Ficheru:Jersey green.svg|20px]]
* [[Giro d'El Piamonte]]
* 1 etapa del [[Tour de Francia 1937|Tour de Francia]]
* [[Giro de Lazio]]

'''1938'''
* 1ᵘ nel [[Tour de Francia 1938|Tour de Francia]], más 2 etapes y la [[Gran Premiu del monte nel Tour de Francia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey yellow.svg|20px]] [[Ficheru:Jersey polkadot.svg|20px]]
* [[Tre Valli Varesine]]
* 2ᵘ nel [[Campeonatu d'Italia de ciclismu en ruta]] [[Ficheru:Silver medal with cup.svg|15px]]
* [[Giro de la Provincia de Milán]] (con [[Pierino Favalli]])

'''1939'''
* '''[[Milán-Sanremo 1939|Milán-Sanremo]]'''
* '''[[Giro de Lombardía 1939|Giro de Lombardía]]'''
* [[Giro d'El Piamonte]]
* 2ᵘ nel [[Giro d'Italia 1939|Giro d'Italia]], más 4 etapes y la [[Gran Premiu del monte nel Giro d'Italia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey green.svg|20px]]
* [[Giro de Toscana]]
* [[Giro de la Provincia de Milán]] (con [[Pierino Favalli]])

'''1940'''
* [[Campeonatu italianu de fondu en carretera Campeón d'Italia en ruta]] [[Ficheru:Gold medal with cup.svg|15px]] [[Ficheru:MaillotItalia.svg|20px]]
* '''[[Milán-Sanremo 1940|Milán-Sanremo]]'''
* '''[[Giro de Lombardía 1940|Giro de Lombardía]]'''
* 2 etapes del [[Giro d'Italia 1940|Giro d'Italia]] y la [[Gran Premiu del monte nel Giro d'Italia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey green.svg|20px]]
* [[Giro de Lazio]]
* [[Giro de Toscana]]
* [[Giro di Campania]]
* [[Giro de la Provincia de Milán]] (con [[Pierino Favalli]])

'''1942'''
* 3ᵘ nel [[Campeonatu d'Italia de ciclismu en ruta]] [[Ficheru:Bronze medal with cup.svg|15px]]
* [[Giro de la Provincia de Milán]] (con [[Pierino Favalli]])
| valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot; |

'''1945'''
* [[Giro de Lazio]]
* [[Giro di Campania]]

'''1946'''
* [[Campeonatu de Zúrich]]
* [[Giro d'Italia 1946|Giro d'Italia]], más [[Gran Premiu del monte nel Giro d'Italia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey pink.svg|20px]] [[Ficheru:Jersey green.svg|20px]]
* [[Vuelta a Suiza]], más 4 etapes
* 2ᵘ nel [[Campeonatu d'Italia de ciclismu en ruta]] [[Ficheru:Silver medal with cup.svg|15px]]
* [[Troféu Matteotti]]

'''1947'''
* '''[[Milán-Sanremo 1947|Milán-Sanremo]]'''
* 2ᵘ nel [[Giro d'Italia 1947|Giro d'Italia]], más 2 etapes y la [[Gran Premiu del monte nel Giro d'Italia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey green.svg|20px]]
* [[Vuelta a Suiza]], más 2 etapes
* Vencendor d'etapa nel [[Tour de Romandía 1947|Tour de Romandía]]

'''1948'''
* [[Campeonatu de Zúrich]]
* 1ᵘ nel [[Tour de Francia 1948|Tour de Francia]], más 7 etapes y la [[Gran Premiu del monte nel Giro d'Italia|clasificación del monte]] [[Ficheru:Jersey yellow.svg|20px]] [[Ficheru:Jersey polkadot.svg|20px]]
* [[Giro de Toscana]]

'''1949'''
* 2ᵘ nel [[Tour de Francia 1949|Tour de Francia]], más 1 etapa
* 2ᵘ nel [[Giro d'Italia 1949|Giro d'Italia]]
* [[Tour de Romandía 1949|Tour de Romandía]]

'''1950'''
* [[Milán-Sanremo]]
* 1 etapa del [[Tour de Francia 1950|Tour de Francia]]
* 2ᵘ nel [[Giro d'Italia 1950|Giro d'Italia]], más 1 etapa
* [[Giro de Toscana]]

'''1951'''
* 2ᵘ nel [[Campeonatu d'Italia de ciclismu en ruta]] [[Ficheru:Silver medal with cup.svg|15px]]
* [[Giro d'El Piamonte]]

'''1952'''
* [[Campeonatu italianu de fondu en carretera Campeón d'Italia en ruta]] [[Ficheru:Gold medal with cup.svg|15px]] [[Ficheru:MaillotItalia.svg|20px]]
* [[Giro d'Emilia]]
* [[Giro Reggio Calabria]]

'''1953'''
* [[Giro d'Emilia]]
* [[Giro de Toscana]]
|}

== Resultaos en Grandes Vueltes y Campeonatu del Mundu ==
Mientres la so carrera deportiva consiguió los siguientes puestos nes [[Grandes Vueltes]] y nos [[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta|Campeonatu del Mundu]] en carretera:
{| cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 95%; border: #aaa solid 1px; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
!align=&quot;center&quot;|Carrera
!1935
!1936
!1937
!1938
!1939
!1940
!1941
!1942
!1943
!1944
!1945
!1946
!1947
!1948
!1949
!1950
!1951
!1952
!1953
!1954
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:pink;&quot;|[[Giro d'Italia]]
|align=&quot;center&quot;|[[Giro d'Italia 1935|7ᵘ]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:pink;&quot;|[[Giro d'Italia 1936|'''1ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:pink;&quot;|[[Giro d'Italia 1937|'''1ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:silver;&quot;|[[Giro d'Italia 1939|'''2ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Giro d'Italia 1940|'''9ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:pink;&quot;|[[Giro d'Italia 1946|'''1ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:silver;&quot;|[[Giro d'Italia 1947|'''2ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Giro d'Italia 1948|'''8ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:silver;&quot;|[[Giro d'Italia 1949|'''2ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:silver;&quot;|[[Giro d'Italia 1950|'''2ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Giro d'Italia 1951|'''10ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Giro d'Italia 1952|'''5ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Giro d'Italia 1953|'''4ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Giro d'Italia 1954|13ᵘ]]
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|[[Tour de Francia]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|[[Tour de Francia 1937|Ab.]]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|[[Tour de Francia 1938|'''1ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:yellow;&quot;|[[Tour de Francia 1948|'''1ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:silver;&quot;|[[Tour de Francia 1949|'''2ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Tour de Francia 1950|Ab.]]
|align=&quot;center&quot;|[[Tour de Francia 1951|'''4ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Tour de Francia 1952|'''4ᵘ''']]
|align=&quot;center&quot;|[[Tour de Francia 1953|11ᵘ]]
|align=&quot;center&quot;|-
|-
|align=&quot;center&quot; style=&quot;background:gold;&quot;|[[Vuelta a España]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|-
|[[Campeonatu Mundial de Ciclismu en Ruta]] [[Ficheru:MaillotMundial.PNG|24px]]
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|7ᵘ
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|X
|align=&quot;center&quot;|12ᵘ
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|9ᵘ
|align=&quot;center&quot;|10ᵘ
|align=&quot;center&quot;|-
|align=&quot;center&quot;|-
|}

&lt;small&gt;-: Nun participa&lt;br /&gt;
Ab.: Abandonu&lt;br /&gt;
X: Ediciones ensin celebrar&lt;/small&gt;

== Enllaces esternos ==
* [http://web.tiscali.it/bunkerit/bartali/ Web sobre Il Ginettaccio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306043030/http://web.tiscali.it/bunkerit/bartali/ |date=2009-03-06 }} (n'italianu)
* [http://www.ciclomuseo-bartali.it/ Muséu del Ciclismu - Gino Bartali] (n'italianu)
* [https://web.archive.org/web/20130929103433/http://www.religionenlibertad.com/articulo.asp?idarticulo=31312 La otra gran victoria de Gino Bartali: les sos peligroses carreres en bicicleta pa salvar a 800 xudíos]. Artículu del diariu dixital [http://www.religionenlibertad.com Relixón en Llibertá]
* [https://elpais.com/diario/2003/04/04/ultima/1049407201_850215.html Diariu &quot;El País&quot;. Bartali y el rescate de 800 xudíos italianos]
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=victoria-y-contra-la muerte/ ''Ateos del deporte''. Bartali y Coppi. Biografía de Gino Bartali |2=http://ateosdeldeporte.com/2013/04/gino-bartali-pedaliando-pola |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://elpais.com/diario/2000/05/08/deportes/957736848_850215.html Diariu El País. Bartali]
* {{Enllaz rotu|1=Mayhem. Falsu 9. &quot;Il Ginetaccio&quot; |2=http://www.mayhemrevista.com/2014/01/30/il-ginettaccio/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* Informe Robinson - &quot;El Secretu de Gino Bartali&quot; - Disponible en YouTube (Consultáu'l 20/10/2015)
* [http://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/righteous-sportsmen/bartali.asp Gino Bartali] en [[Yad Vashem]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{NF|1914|2000|Bartali, Gino}}

{{Tradubot|Gino Bartali}}
[[Categoría:Ciclistes d'Italia]]
[[Categoría:Ganadores del Tour de Francia]]
[[Categoría:Ganadores del Giro d'Italia]]
[[Categoría:Ganadores de la Vuelta a Suiza]]
[[Categoría:Ganadores d'etapa nel Giro d'Italia]]
[[Categoría:Ganadores d'etapa nel Tour de Francia]]
[[Categoría:Xustos ente les Naciones]]
[[Categoría:Persones de Florencia]]</text>
      <sha1>3w7gzka430tuimj8unoemaj40wh0lud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giovanni Caboto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137922</id>
    <revision>
      <id>4493346</id>
      <parentid>4466203</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12598" sha1="mewamt4617y5q15umt5j9ri4bp3799t" xml:space="preserve">{{revisáu}}
{{persona}}
'''Giovanni Caboto''' (c.1450 – c. 1499), llamáu n'[[idioma inglés|inglés]] '''John Cabot''', foi un comerciante, [[navegante]] y [[esploración xeográfica|esplorador]] [[República de Xénova|xenovés]] consideráu como unu de los primeros europeos de la dómina moderna en llegar en [[1497]] a la parte continental d'[[América del Norte]]. Foi'l padre del esplorador [[Sebastián Caboto]].

== Biografía ==
Giovanni Caboto nació alredor del añu 1450 en [[Xénova]], Italia, acordies con antiguos documentos alrodiu de la so familia, anque según otres fontes nacería en [[Gaeta]]. Escontra 1461 Caboto tuvo viviendo en [[Venecia]] y llegó a llograr la ciudadanía veneciana, ciudá na que pasó la so neñez y mocedá. Aproximao en 1482 casóse con una dama veneciana, Mattea, cola que tuvo tres fíos: [[Sebastián Caboto|Sebastián]], Luigi y Santo.

Igual que'l so padre, dedicóse al comerciu colos puertos del [[Mediterraneu]] del este aportando a un espertu marín. Pervalibles mercaderíes d'[[Asia]], como [[Especie|especies]], [[seda]], piedres precioses y metales, yeren traíes pela vía terrestre o bien al traviés del [[mar Roxu]] pa ser vendíes n'[[Europa]]. Los venecianos teníen un importante papel nesti tráficu.

=== En Venecia ===
[[Archivu:John Cabot house (Venice).jpg|miniatura|160px|derecha|Casa en [[Venecia]]]]
Caboto adquier la ciudadanía veneciana en 1476 y a ser escoyible pa participar nel comerciu marítimu, incluyíu'l comerciu nel Mediterraneu Oriental, que yera la fonte de gran parte de la riqueza de Venecia. Él ye mentáu nun documentu de 1483 d'una venta d'una esclava en [[Creta]] qu'adquiriera nos territorios del sultán d'Exiptu, qu'entós entendíen más de lo qu'agora ye.&lt;ref&gt;Giuffrida, &quot;Nuevos documentos sobre Giovanni Caboto&quot; páxs. 62 – 3&lt;/ref&gt; Esto nun ye abondu pa probar lo que Caboto darréu afirmó (visitar [[La Meca]]) en 1497 al embaxador milanés en Londres, pero sí tenía mayor conocencia de los oríxenes de la mercancía oriental que tuviera tratando (como especies y sedes) que la mayoría de los europeos naquel momentu.

&quot;''Zuan Cabotto''&quot; (esto ye, Giovanni Caboto) ye mentáu nuna variedá de documentos venecianos de los [[Años 1480|1480]]. Estos indiquen que por 1484 taba casáu con Mattea y yá tenía siquier dos fíos que se nomen na so patente real de 1496 como Ludovico y [[Sebastian Caboto |Sebastian]].&lt;ref&gt;[http://www.bris.ac.uk/Depts/History/Maritime/Sources/1496cabotpatent.htm Primeres cartes patentes concedíes por Enrique VII a Caboto, 5 de marzu de 1496]&lt;/ref&gt;

=== N'España ===
Alredor de 1490, Caboto y la so familia treslladáronse a [[Valencia]], [[Corona d'Aragón]]. Ye probable qu'equí quixera siguir l'exemplu del navegante y cartógrafu [[Cristóbal Colón]], formando parte de la esploración del [[Océanu Atlánticu]]. Los países pioneros nestes esploraciones yeren [[Portugal]] y [[Castiella]]. Los monarques de dambos reinos deseyaben atopar nueves rutes escontra [[Asia]] y les sos riqueces, rutes que tendríen d'evitar el [[Mar Mediterraneu|Mediterraneu]], nel que les ciudaes italianes exercíen un virtual monopoliu. Tamién había otra motivación nesa dómina de fonda relixosidá: los europeos queríen espublizar la conocencia del [[cristianismu]] y detener la espansión del [[islam]].

Sicasí, nin [[Reinu de Castiella|Castiella]] nin [[Portugal]] taben interesaos por Giovanni Caboto. Los portugueses atoparen la [[Descubrimientu de la ruta marítima a la India|ruta a Asia]] saleando escontra'l sur d'[[África]] doblando'l [[Cabu de Bona Esperanza]] y los castellanos tamién pensaron que llegaren a [[Asia]], saleando l'océanu Atlánticu escontra l'oeste, una vegada que Colón tornó del so viaxe tresatlánticu en 1493.

=== N'Inglaterra ===
Caboto dirixóse entós, en 1494 o 1495, a Inglaterra, onde recibió'l sofitu que-y negaren España y Portugal. Establecióse cola so familia nel puertu de [[Bristol]], el segundu mayor puertu marítimu d'[[Inglaterra]] y del que partieren dende la década de 1480 d'equí p'arriba delles espediciones unviaes a buscar [[Hy-Brasil]], la islla que s'atopaba en dalgún llugar del Atlánticu según les lleendes celtes.

Entró en contautu colos mercaderes del puertu y col rei [[Enrique VII d'Inglaterra|Enrique VII]], y los comerciantes de Bristol alcordaron financiar la espedición, buscando oportunidaes de comerciar coles [[islles de les especies]]. La idea de Caboto yera llegar a Asia saleando escontra l'oeste pel Atlánticu norte. Envaloraba qu'esa ruta tendría de ser más curtia y rápida que l'acabante afayar por Colón. Dellos historiadores creen que marinos del puertu de Bristol podríen haber alcanzao [[Terranova y Labrador]] primero que Caboto apaeciera cola so idea y aportara a eses tierres. Sir [[Francis Bacon]], nel so llibru ''La hestoria del reináu del rei Enrique VI'', menta que s'afayaríen tierres, que creyeron ser islles, saleando escontra'l noroeste y que debieron de ser el continente americanu, con anterioridá al descubrimientu de Colón. Si Colón pudo sabelo alredor de 1492, ye bien posible que Caboto tamién pudiera sabelo 5 años dempués, en 1497.

== Viaxes ==
[[Archivu:TerreNeuve16e.jpg|miniatura|220px|Carta del sieglu XVI de les tierres esploraes por Caboto.]]
Enrique VII concedió a Caboto y a los sos 3 fíos el derechu a buscar islles y países paganos con 5 barcos so bandera inglesa, cola siguiente garantía:

{{cita|(...) plena y llibre autoridá, permisu y poder pa navegar a toes partes, rexones y mariñes de mares del este, oeste y norte, so los nuesos estandartes, banderes y enseñes, con cinco barco o navíos de la carga y calidá que quiera y con cuantos y cualos marineros y homes deseye llevar con él nos dichos barcos, al so propiu cargu y gastu, p'atopar, afayar ya investigar, sían islles, países, rexones o provincies de paganos ya infieles, sían nes partes del mundu qu'antes d'esi momentu fueren desconocíes pa tolos cristianos.| Enrique VII d'Inglaterra (Carta patentada de 5 de marzu de 1496)&lt;ref&gt;«full and free authority, faculty and power to sail to all parts, regions and coasts of the eastern, western and northern sía, under our banners, flags and ensigns, with five ships or vessels of whatsoever burden and quality they may be, and with so many and such mariners and men as they may wish to take with them in the said ships, at their own proper costs and charges, to find, discover and investigate whatsoever islands, countries, regions or provinces of heathens and infidels, in whatsoever part of the world placed, which before this time were unknown to all Christians.»| «Patent Granted by King Henry VII to John Cabot and his Sons, March 1496» {{cita web |fecha=2007 |url=http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/cabot.html |títulu=Cabot |formatu=HTML |fechaaccesu=17 de mayu de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080515024551/http://www.win.tue.nl/~engels/discovery/cabot.html |fechaarchivu=2008-05-15 }}&lt;/ref&gt;}}

En 1496 Caboto partió de Bristol con un buque, pero nun llogró dir más allá d'[[Islandia]] y viose obligáu a tornar por causa de disputes cola tripulación.&lt;ref name=&quot;biographi&quot;&gt;{{cita web |fecha=2007 |url = http://www.biographi.ca/EN/ShowBio.asp?BioId=34223|títulu= CABOT |formatu= HTML |editorial= Canadian Biography | fechaaccesu= 17 de mayu de 2008 }}&lt;/ref&gt; Nun segundu intentu, Caboto partió nuevamente de Bristol con un únicu barcu, el ''Matthew'', un pequeñu barcu de 50 tonelaes y con 18 tripulantes, pequeñu pero rápidu y capaz. Zarpó en mayu (el 2 o'l 20 de mayu) de [[1497]] y saleó a [[isla Dursey|cabu Dursey]] ([[llatitú]] 51° 36N), [[Irlanda]]. Aportó a la mariña de [[Isla de Terranova|Terranova]] el 24 de xunu de 1497, creyendo que yeren les mariñes asiátiques de [[Cipango]]. El llugar precisu ye revesosu, con [[Bonavista, Terranova|Bonavista]] o [[San Xuan de Terranova|St John's]] na isla de [[Terranova (isla)|Terranova]] y tamién [[islla de Cabu Bretón]], [[Nueva Escocia]], [[Península del Labrador|Península del Llabrador]] o [[Maine]]. El [[cabu Bonavista]] ye'l llugar d'arribada reconocíu oficialmente polos gobiernos de [[Canadá]] y el [[Reinu Xuníu]]. Los sos homes pueden ser los primeros europeos en poner pie n'América del Norte dende los [[viquingu|viquingos]], una y bones Cristóbal Colón nun atopó tierres continentales en [[Suramérica]] hasta'l so tercer viaxe, en [[1498]], y les cartes que faen referencia a un viaxe d'[[Amerigo Vespucci]] en [[1497]], polo xeneral, créese que son falsificaciones o falsedaes. Caboto foi a tierra pa tomar posesión de la mesma y esploró la mariña mientres dalgún tiempu, partiendo'l [[20 de xunetu]] de regresu. Nesi viaxe, los sos marineros pensaron incorreutamente que diben demasiáu alloñaos al norte, polo que Cabot saleó un cursu más al sur, llegando a [[Bretaña]] en llugar d'Inglaterra, y el 6 d'agostu volvió a Bristol.&lt;ref name=&quot;heritage&quot;&gt;{{cita web|fecha=2007|url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/johnday.html|títulu=The John Day Letter|formatu=HTML|editorial=heritage|fechaaccesu=17 de mayu de 2008|cita=John Day foi un comerciante inglés nel comerciu español. Él escribió esta carta n'España ente avientu de 1497 y xineru de 1498 pal &quot;Gran Señor Almirante&quot;, probablemente Cristóbal Colón. Descubierta en 1956 nel Archivu Xeneral de Simancas, la carta contién información significativa a les conocencies de los viaxes de Caboto.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080112125903/http://www.heritage.nf.ca/exploration/johnday.html|fechaarchivu=12 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;

De regresu n'Inglaterra, Caboto foi nomáu almirante y premiáu con 10 llibres y una nueva patente real pa un nuevu viaxe.&lt;ref name=&quot;biographi&quot; /&gt; Más tarde, concedióse-y una pensión de £ 20 al añu. Al añu siguiente, [[1498]], partió de nuevu al mandu d'una espedición de 5 buques. Unu d'ellos tornó a un puertu irlandés por causa de los daños causaos nuna nube. En reparándose, el barcu zarpó de nuevu en ioeste. De Cabot y la so espedición nunca más hubo noticies y supónse que llegaron hasta [[Groenlandia]] pel norte y a la [[badea de Chesapeake]] pel sur. A partir de 1499 nun hai más noticies d'él.

Los descubrimientos de Caboto foron la base pa les reivindicaciones ingleses sobre Norteamérica.

== Ver tamién ==
[[Archivu:Matthew-BristolHarbour-Aug2004.jpg|miniatura|150px|derecha|Reproducción del ''Matthew'', el barcu de la espedición de Giovanni Caboto. (Bristol, 2004).]]
[[Archivu:Bristol.john.cabot.500pix.jpg|miniatura|150px|derecha|Estatua de John Cabot en Bristol.]]
* [[Sebastián Caboto]]
* [[Estrechu de Cabot]], un estrechu ente les islles canadienses de [[isla del Cabu Bretón|Cabu Bretón]] y [[Isla de Terranova|Terranova]], que ye'l meyor accesu al [[golfu de San Llorienzo]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* Da Silva, Manuel Luciano ''Christopher Columbus was Portuguese.'' - Second Part - Dightonrock the four theories&quot;, 2006 ISBN 972-8998-14-8.
* Da Silva, Manuel Luciano ''The meaning of dightonrock'', 1966.
* Delabarre, Edmund Burke ''Dighton Rock: A study of the written Rock of New England'', 1928.

== Enllaces esternos ==
* [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/91394974101706275754491/p0000001.htm#I_0_ Los Cabotos], Cesáreo Fernández-Duro, Edición dixital à partir de Boletín de la Real Academia de la Historia, tomu 22, páxs. 257-282, Madrid 1893
* [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01394953135917051199802/index.htm Boletín de la Real Academia de la Historia], Publicaciones periódicas, Tomo 22, Año 1893
* {{Enllaz rotu|1=Sebastián Caboto en 1533 y 1548 |2=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/hist/01369511092347274454679/p0000001.htm |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, Cristóbal Pérez Pastor ©, Madrid, 24 de marzu de 1893
* [http://www.yurileveratto.com/articolo.php?Id=292 La epopeya de los Caboto, los esploradores escaecíos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012941/http://www.yurileveratto.com/articolo.php?Id=292 |date=2016-03-05 }}

{{NF|1450|1499|Caboto}}


[[Categoría:Marineros y marineres d'Italia]]
[[Categoría:Esploradores d'Italia]]
[[Categoría:Comerciantes de Venecia]]
[[Categoría:Esploradores d'América del Norte]]
[[Categoría:Esploradores del océanu Atlánticu]]
[[Categoría:Esploradores sumíos]]
[[Categoría:Pasu del Noroeste]]
[[Categoría:Persones de Xénova]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]]</text>
      <sha1>mewamt4617y5q15umt5j9ri4bp3799t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orde de Lenin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138409</id>
    <revision>
      <id>4493231</id>
      <parentid>4064453</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="dae49bn2i1p57cy29mykech5grl1ga3" xml:space="preserve">{{orde}}
La '''Orde de Lenin''' (en [[idioma rusu|rusu]] ''Орден Ленина'', ''Orde Lenina''), llamada asina pol líder de la [[Revolución rusa de 1917|Revolución rusa]], foi la segunda [[condecoración]] nacional n'orde d'importancia de la [[Xunión Soviética]] y la más alta condecoración civil. La Orde yera dada:
* A los civiles, por servicios destacaos al Estáu;
* A los miembros de les fuercies armaes, por serviciu exemplar;
* A los promotores de l'amistá y la cooperación ente los pueblos y el fortalecimientu de la paz
* Por otros servicios meritorios al Estáu y a la sociedá soviética.

Los premiaos como [[Héroe de la Xunión Soviética]] o [[Héroe del Trabayu Socialista]] recibíen simultáneamente la Orde, que yera concedida pol [[Presidium]] del [[Sóviet Supremu]]. Esta foi dada tamién a ciudaes, compañíes, fábriques, rexones, unidaes militares y navíos. Foi establecida pol Comité Central el [[6 d'abril]] de [[1930]]. El primer gallardoniáu foi'l periódicu [[Komsomolskaia Pravda]] el [[23 de mayu]] de [[1930]]. Los primeros gallardoniaos estranxeros fueron dos mecánicos d'aeronaves d'[[Estaos Xuníos]], el [[10 de setiembre]] de [[1934]], pola so participación nes operaciones de busca y rescate de la nave [[Desastre del Cheliuskin|Cheliuskin]].

== Carauterístiques ==
El diseñu final de la Orde de Lenin foi aprobáu en [[1934]]. Consistía d'una medaya conteniendo un discu cola imaxe de [[Vladimir Lenin]] en [[platín]]. El discu ta arrodiáu per dos espiges de [[trigu]] en [[oru]], y una bandera colorada cola pallabra ''Lenin'' (''Ленин'').
Sobre la izquierda apaez una estrella colorada, y l'emblema del focete y el martiellu, tamién en colloráu, allugar na parte inferior. La medaya yera usada na parte izquierda del pechu, orixinalmente ensin cinta, y depués con una cinta colorada con dos bandes marielles a cada llau.

== Dellos premiaos ==
[[Ficheru:Vrachi-timashuk.png|thumb|200px|[[Ukaz|Decretu]] del Presidium de [[1953]] pol que se concedió la '''Orde de Lenin''' a [[Lidia Timashuk]].]]
* Toles Repúbliques soviétiques
* Ciudaes
** [[Moscú]]
** [[Leningráu]]
** [[Volgográu]]
* Compañíes
** El diariu [[Pravda]]
** La fábrica d'automóviles [[Gorkovski Avtomobilny Zavod]] (GAZ)
* Persones
** [[Fidel Castro]] (1926-2016), presidente [[cubanu]].
** [[Yuri Gagarin]] (1934-1968), [[cosmonauta]].
** [[Valentina Tereshkova]] (n. 1937), cosmonauta.
** [[Mario del Mónaco]] (1915-1982), [[tenor]] italianu.
** [[Nikita Khrushchov]] (1894-1971), [[Presidente del Conseyu de Ministros de la URSS|presidente]] del [[Conseyu de Ministros de la URSS|Conseyu de Ministros]].
** [[Nikolái Ostrovski]] (1904-1936), escritor.
** [[Kim Philby]] (1912-1988), doble axente británicu/soviéticu.
** El mariscal [[Josip Broz Tito]] (1892-1980), presidente de Yugoslavia 1945-1980.
** [[Oleg Antonov]] (1906-1984), inxenieru aeronáuticu.
** [[Lev Yashin]] (1929-1990), futbolista.
** [[Viktor Chukarin]] (1921-1984), [[ximnasta artísticu]].
** [[Larisa Latynina]] (n. 1934), [[ximnasta artística]].
** El mariscal [[Gueorgui Zhúkov]] (1896-1974).
** [[Yakov Borisovich Zel'dovich|Yakov Zel'dovich]] (1914-1987), científicu.
** [[Vladislav Tretiak]] (n. 1952), xugador de [[ḥoquei sobre xelu]].
** [[Lyudmila Pavlichenko]] (1916-1974), francotiradora.
** [[Nikolai Chebotarev]] (1894-1947), matemáticu.
** [[Máximu Gorki]] (1868-1936), escritor.
** El mariscal [[Konstantin Rokossovsky]] (1896-1968).
** El xeneral [[Andréi Vlásov]] (1900-1946), que depués collaboró colos [[nazi]]s.
** [[Dmitri Maksútov]] (1896-1964), ópticu.
** El sarxentu [[Melitón Kantaria]] (1920-1993).
** [[Arnaldo Tamayo Méndez]] (n. 1942), cosmonauta cubanu.
** [[Rubén Ruiz Ibárruri]] (1920-1942), combatiente español.
** [[Vasili Záitsev]] (1915-1991), francotirador.
** [[Semion Nomokonov]] (1900-1973), francotirador.
** [[Nikolái Kámov]] (1902-1973), constructor d'helicópteros.
** [[África de las Heras]] (1909-1988), espía [[ceutí]], darréu nacionalizada soviética.
** [[Elena Mukhina]] (1960-2006), ximnasta artística.
** [[Dolores Ibárruri]] (1895-1989), Secretaria Xeneral del [[Partíu Comunista d'España]].
** [[Hồ Chí Minh]] (1890-1969), líder [[vietnamita]].

== Ver tamién ==
*[[Órdenes, condecoraciones y medayes de la Xunión Soviética]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.russian-medals.net/chkord4.htm Orde de Lenin - 1930] (n'inglés)

{{Tradubot|Orden de Lenin}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Órdenes, condecoraciones y medayes de la Xunión Soviética|Orde de Lenin]]</text>
      <sha1>dae49bn2i1p57cy29mykech5grl1ga3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Family Guy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138421</id>
    <revision>
      <id>4493129</id>
      <parentid>4488517</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T13:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89911" sha1="chjk46tv4857sinbojrhnfrou74z1u8" xml:space="preserve">{{Tradubot|Padre de familia}}
{{serie de televisión}}
'''''Family Guy''''' ye una [[serie de televisión]] animada d'[[Estaos Xuníos]] p'adolescentes y adultos creada pol direutor, guionista y cantante [[Seth MacFarlane]] en 1999. La serie centrar nos Griffin, una [[familia disfuncional]] que los sos componentes son: los padres [[Peter Griffin|Peter]] y [[Lois Griffin|Lois]]; los sos fíos [[Meg Griffin|Meg]], [[Chris Griffin|Chris]], y [[Stewie Griffin|Stewie]]; y el so perru [[antropomorfismu|antropomorfu]] [[Brian Griffin|Brian]]. La serie ta asitiada na ciudá ficticia de [[Quahog]], [[Rhode Island]]. La clasificación varia en TV PG y TV 14.

La serie foi creada por MacFarlane en faciendo dos curtiumetraxes ''[[Larry Shorts|The Life of Larry]]'' y ''[[Larry Shorts|Larry &amp; Steve]]''. MacFarlane rediseñó los protagonistes de los curtios fechos por él; Larry y el so perru Steve, llamándolos Peter y Brian, respeutivamente. MacFarlane apurrió un pilotu de 15 minutos a la FOX que lo emitió'l 20 d'avientu de 1998. Dempués de la emisión del pilotu la serie recibió lluz verde y empezó la so producción. Poco dempués de terminar la tercer temporada de ''Family Guy'' en 2001, FOX atayó la serie, pero por cuenta de la demanda del públicu y la medría de les ventes de los [[DVD]]&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.usatoday.com/life/television/news/2004-03-24-family-guy_x.htm
| títulu = &amp;#39;Family Guy' un-canceled, thanks to DVD sales success
| fechaaccesu = 4 de febreru de 2007
| editorial = [[USA Today|USAToday.com]]
}}&lt;/ref&gt; más les reposiciones en [[Adult Swim]], la serie volvió en 2004 convenciendo a la cadena de que reemitieran la serie.

== Historia ==
''Family Guy'' creóse en 1999 tres (la so predecesora) ''[[Larry Shorts]]'' atrayendo l'atención de FOX mientres los anuncios na [[Super Bowl XXXIII|Super Bowl de 1999]]. Anuncióse la so cancelación, pero un cambéu na direición de la cadena y les demandes del públicu fixéron-yos reconsiderar la so postura, volver# a entamar na [[Episodios de Family Guy#Temporada 3|tercer temporada]], tres el final de la temporada, la serie foi atayada de nuevu. Les reposiciones en Adult Swim impulsaron l'interés de que'l programa siguiera, más los beneficios nes ventes de los DVD nun añu (2.2 millones de copies al añu) anovaron l'interés de la cadena.&lt;ref&gt;McKinley, Jesse. [http://www.nytimes.com/2005/05/02/arts/television/02fami.html?_r=1&amp;oref=slogin &quot;Canceled and Resurrected, on the Air and Onstage&quot;], ''[[The New York Times]]'', May 2, 2005. Accessed December 3, 2007. &quot;First off, there was the countdown to the season premiere of &quot;Family Guy,&quot; the animated Fox sitcom, which had been canceled in 2002, only to be revived after the show's DVD sales and its syndicated ratings caught the network's attention.&quot;&lt;/ref&gt; ''Family Guy'' volvió a la producción en 2004 produciéndose cuatro temporaes más (d'un total de siete) y una película direuta en DVD titulada ''Stewie Griffin: The Untold Story''. La serie celebró oficialmente'l [[Stewie Kills Lois|episodiu 100]] mientres la [[Episodios de Family Guy#Temporada 6|sesta temporada]] na seronda de 2007, consiguiente a la sindicación de la serie.&lt;ref&gt;&quot;Stewie Kills Lois&quot; is the 104th separate half-hour episode, but was advertised as 100th because the three episodes that comprised ''[[Stewie Griffin: The Untold Story]]'' are not included in Fox's official episode count. Fox also counts the hour long episode &quot;[[Blue Harvest]]&quot; as two separate episodes.&lt;/ref&gt; Anguaño, la serie tien contratada hasta 2017 la producción de nuevos episodios.&lt;ref name=bigdeal&gt;{{cita publicación |nome=Eric|apellíu=Goldman|títulu=Big New Deal for Family Guy's Seth MacFarlane|url=http://tv.ign.com/articles/871/871629p1.html|editorial=''[[IGN (sitiu web)|IGN]]''|fecha=5 de mayu de 2008|fechaaccesu=11 de mayu de 2007}}&lt;/ref&gt;

=== Creación ===
''Family Guy'' emitióse'l [[31 de xineru]] de [[1999]] n'[[Estaos Xuníos]], previu al [[Super Bowl XXXIII]].

En ''Family Guy Live in Montreal'', [[Seth MacFarlane]] comentó que quería faer un programa animáu pa impresionar a una moza. Seth MacFarlane escribió'l primer episodiu del que seria'l pilotu de ''Family Guy'' pal programa ''The Cartoon Cartoon Show'' de [[Cartoon Network]]. La serie llamábase ''[[Larry Shorts]]'' del [[Seth MacFarlane|mesmu creador]] (predecesora de ''Family Guy''). [[Brian Griffin]] foi inspiráu en Steve, un perru antropomorfu d'aquella serie tresmanao y atopao por Larry, un gordu fatu del que s'inspiró pa crear a [[Peter Griffin|Peter]]. Mientres el tiempu d'esos episodios hubo munchos personaxes que tuvieron semeyances colos personaxes de ''Family Guy'' (por casu, un pilotu espertu n'amiestes que resultó ser [[Glenn Quagmire|Quagmire]]). Por cuenta de que l'audiencia principal de Cartoon Network yera dirixida principalmente pal públicu infantil, la serie ''Larry Shorts'' tuvo un conteníu bastante nidiu a diferencia de ''Family Guy''. La serie emitir hasta los díes presentes n'Estaos Xuníos en FOX el 31 de xineru de 1999 dempués de la Super Bowl XXXIII.

Esti episodiu captó l'atención de 22 millones de televidentes. El programa emitióse como una serie regular n'abril y añadiéronse seis episodios más hasta completar la [[Episodios de Family Guy#Temporada 1|primer temporada]] a mediaos de mayu. La primer temporada tuvo siete episodios onde s'introdució a los personaxes principales. La [[Episodios de Family Guy#Temporada 2|segunda temporada]] empezó'l 23 de setiembre de 1999 y tuvo la competencia d'otres series. Dempués de solu dos episodios de la segunda temporada, ''Family Guy'' foi retirada de la programación y emitida a la temporada. La emisión volvió en marzu de 2000 hasta'l final de temporada con 21 episodios. La [[Episodios de Family Guy#Temporada 3|tercer temporada]] contenía 21 episodios emitíos dende'l 11 de xunetu de 2001 hasta febreru de 2002.

Mientres les emisiones de la segunda y tercer temporada, la FOX contraprogramó con frecuencia la serie dellos díes siguíos, por cuenta de ello decayó l'audiencia de la serie. Cuando ''Family Guy'' emitir en [[Reinu Xuníu]] y los DVD que fueron publicaos ellí (12 de payares de 2001), los siete primeros episodios de la segunda temporada fueron incluyíos nel DVD de la primer temporada compensando'l númberu de capítulos nos dos primeros DVD a 14 cada unu. Esto resultó en que les tiraes posteriores en DVD taben etiquetaes incorreutamente no que se refier a la temporada orixinal norteamericana (exemplu: la séptima temporada en DVD (''6 n'EE.XX.'') contenía episodios de la sesta (''5 n'EE.XX.)).''

Hubo un gran alderique mientres la segunda y tercer temporada sobre los rumores de si ''Family Guy'' sería anovada o cancelada. La FOX anunció en públicu que la serie diba ser atayada a la fin de la segunda temporada. Nun intentu de convencer a FOX pa volver a entamar la emisión del programa, dellos fans ablayaos abrieron [[website]]s, crearon pidimientos de firmes y escribieron cartes a la cadena.

Un cambéu na direición de la cadena dexó la producción de trelce nuevos episodios, formando la base de la tercer temporada. Bien conscientes de lo incierto del futuru del programa, los guionistes fixeron referencia a dicha incertidume en munchos episodios, cuantimás en ''[[The Thin White Line]]'', onde la Fox dexó-yos dicir la pallabra ''fuck'' (nel minutu 15:55 del episodiu) per primer vegada, ensin despintalo por aciu ruíos de fondu como por casu una campana. A cambéu se superpuso un pitíu. ''Family Guy'' caltuvo amás una fuerte competencia con ''[[Survivor (USA)|Survivor]]'' y ''[[Friends]]'' compartiendo'l mesmu horariu d'emisión a les 20:00, lo cual foi mentáu (tres la so segunda cancelación) en ''[[Stewie Griffin: The Untold Story]]''.

Mientres la tercer temporada, FOX anunció la cancelación definitiva de la serie.

=== Intentos de reemisión ===
La cancelación de la serie na tercer temporada foi un golpe pa los fans, quien fixeron esfuercios pa convencer a FOX de que volvieren volver# a entamar la serie. Realizóse un pidimientu online llogrando cerca de 100.000 firmes, tamién hubo unviaes masives de correos electrónicos a la cadena, cartes a los executivos de la FOX (dalgunes con amenaces de boicó) y manifestaciones como protesta pa &quot;salvar&quot; ''Family Guy''. Tres los esfuercios d'otres cadenes, especialmente [[United Paramount Network|UPN]] p'adquirir los derechos d'emisión de ''Family Guy'' fallaron.

=== Regresu a la televisión ===
En 2003, ''Family Guy'' llogró'l so primer pase sindicáu na cadena canadiense [[Teletoon (Canadá)|Teletoon]], onde rápido algamó una popularidá masiva, gracies a les frecuentes emisiones. Munchos meses dempués, los reestrenos de la serie finalmente atoparon un llar fixu nel bloque nocherniegu Adult Swim de la cadena Cartoon Network, na que siguió retresmitiéndose a lo llargo de 2008. Según un informe de prensa de Cartoon Network
{{cquote|''Family Guy'' lidera la so franxa horaria ente aquellos d'ente 18 a 24, y dacuando fixo frente a programes como ''[[The Late Show with David Letterman]]'' y ''[[The Tonight Show with Jay Leno]]'' ente aquellos de 18 a 34 y de 18 a 24&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Stephen|apellíu=Battaglio|títulu=The Second Life of Brian|editorial=TV Guide|fecha=1 al 7 de mayu de 2005}}&lt;/ref&gt;}}

La serie llogró un gran ésitu de ventes en DVD en poniéndose a la venta nel mercáu d'Estaos Xuníos ([[NTSC]], [[Códigos rexonales DVD|Rexón 1]]) el 15 d'abril de 2003. Estremada en dos volúmenes, ''Family Guy'' vendió 2.2 millones d'unidaes de DVD el primer añu,&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Jennifer|apellíu=Netherby|títulu=DVD keeps Family alive|editorial=Videu Business|fecha=[[29 de marzu]] de [[2004]]}}&lt;/ref&gt; superando otres publicaciones de DVD de 2003 de demás series de televisión, incluyendo ''[[Sex and the City]]'' y les temporaes de ''[[Friends]]''. La significativa audiencia en Cartoon Network en combinación coles ventes ensin precedentes de los DVD fixo correr los rumores alrodiu de los planes de la FOX pa volver a entamar la serie.

El 19 de payares de 2003, [[Y!]] y el so [http://www.eonline.com website] informaron que FOX tuvo axustando col creador de ''Family Guy'', Seth MacFarlane pa volver a entamar la emisión del programa con 35 nuevos episodios. El 27 de febreru de 2004, nuna entrevista a [[IGN (sitiu d'Internet)|IGN]], MacFarlane confirmó que la producción de ''Family Guy'' volvería volver# a entamar.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dvd.ign.com/articles/495/495464p1.html?fromint=1|títulu=The Family Guy To Return&amp;nbsp;— Production begins for a 2005 return to TV.|fechaaccesu=12 de xunetu de 2006|apellíu=Patrizio|nome=Andy|fecha=[[27 de febreru]] de [[2004]]|editorial=IGN.com}}&lt;/ref&gt; MacFarlane dio más detalles nuna entrevista concedida a la [[British Broadcasting Corporation|BBC]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/cult/news/cult/2004/02/17/13587.shtml|títulu=Cult Television&amp;nbsp;— Family Guy|fechaaccesu=12 de xunetu de 2006|editorial=BBC.co.uk|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060521053030/https://www.bbc.co.uk/cult/news/cult/2004/02/17/13587.shtml|fechaarchivu=21 de mayu de 2006}}&lt;/ref&gt;

El 26 de marzu de 2004, FOX, anunció oficialmente'l so compromisu pa la producción de siquier 22 episodios de Family Guy pa la so emisión en 2005. [[Adult Swim]] dexó una puerta abierta a que se tresmitieren estos episodios, empezando'l 1 de mayu de 2005, Seth MacFarlane declaró, {{cita|Emocióname increíblemente
que teamos trabayando otra vegada en ''Family Guy''. Toos esos mozos alloriaos que se emperraban en que yo traxera'l programa de vuelta agora van poder dexar de fadiame y pasar a asuntos más serios, como salvar ''[[Coupling (serie d'Estaos Xuníos)|Coupling]]''}}.

La premier de la [[Episodios de Family Guy#Temporada 4|cuarta temporada]] de ''Family Guy'' emitir en FOX, el 1 de mayu de 2005 a les 21:00 [[Tiempu del Este|hora esti n'Estaos Xuníos]] riéndose en primer llugar de los problemes pasaos de la serie al amosase un [[flash back]] ambientáu en 2002 nel episodiu ''[[North by North Quahog]]'' onde [[Peter Griffin|Peter]] fai mención de toles series que teníen que fracasar (y de fechu fracasaron) por que los volvieren a reponer. Una razón importante del ésitu actual de la serie ye la franxa televisiva del domingu nueche xunto a otros programes animaos de la FOX. El reestrenu de la cuarta temporada dio empiezu'l 9 de xunu de 2005 en Adult Swim.

Dos años dempués de la cancelación de ''Family Guy'' llanzóse la película direutamente en DVD ''[[Stewie Griffin: The Untold Story|Family Guy Presents Stewie Griffin: The Untold Story]]'', película formada por trés episodios de ''Family Guy'' combinaos nuna única trama (con escenes adicionales).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eonline.com/News/Items/0,1,16794,00.html|títulu=&quot;Family Guy&quot; Flick Hits DVD|fechaaccesu=12 de xunetu de 2006|fecha=[[21 de xunu]] de [[2005]]|apellíu=Grossberg|nome=Josh|editorial=Y! Online|urlarchivu=https://archive.today/20120629050925/http://uk.eonline.com/news/Items/0,1,16794,00.html|fechaarchivu=29 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; La película de 88 minutos de duración tuvo ensin clasificación d'edaes (nel [[Reinu Xuníu]] calificar con 15), incluyendo audiocomentario, material esaniciáu y otros conteníos adicionales. A la fin de la cuarta temporada, en mayu de 2006, emitióse una versión editada de la película. L'argumentu de la mesma céntrase en Stewie atopándose a la so &quot;yo&quot; del futuru y como va ser el so porvenir. Orixinariamente la película diba realizase antes de los episodios de televisión, pero la cinta retardóse cuando arrincaron les idees pa los episodios El mesmu día de la publicación del DVD, [[Variety]] informó que 20th Century Fox diera lluz verde a la producción de 22 nuevos episodios de ''Family Guy'', que empezaría la so emisión el 10 de setiembre de 2006 en FOX.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.variety.com/article/VR1117929843?categoryid=14&amp;cs=1&amp;s=h&amp;p=0|nome=Josef|apellíu=Adalian|títulu=Fox forges 'Family' tie: Goodman new 'Guy' at 20th Century|fechaaccesu=12 de xunetu de 2006|fecha=27 de setiembre de 2005|editorial=Variety.com}}&lt;/ref&gt;

Producióse un [[Family Guy (videoxuegu)|videoxuegu]] sol sellu de [[2K Games]] y foi desenvueltu por [[High Voltage Software]]. El xuegu publicó'l 25 d'ochobre de 2006 para [[PlayStation Portable|PSP]], [[Xbox]] y [[PlayStation 2]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.yankidank.com/article.php?story=20050204152539206|títulu=&quot;Family Guy&quot; Video Game Announced|fechaaccesu=12 de xunetu de 2006|fecha=2 d'abril de 2005|editorial=Yankidank.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060627100339/http://www.yankidank.com/article.php?story=20050204152539206|fechaarchivu=27 de xunu de 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://xbox.ign.com/articles/693/693857p1.html|títulu=Family Guy Plays to Consoles This Fall|fechaaccesu=12 de xunetu de 2006|fecha=6 de marzu de 2006|apellíu=Adams|nome=David|editorial=IGN.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060914200632/http://xbox.ign.com/articles/693/693857p1.html|fechaarchivu=2006-09-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.planet-familyguy.com/pfg/features/413/FamilyGuyVideoGamePreviewpart1/|títulu=Family Guy video game preview (part 1)|fecha=10 d'ochobre de 2006|nome=Andy|editorial=Planet Family Guy}} |2=http://www.planet-familyguy.com/pfg/features/413/FamilyGuyVideoGamePreviewpart1/ |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Fóise-y concedida la calificación M p'adultos y 15 nel Reinu Xuníu.

La producción de la sesta temporada (2007-2008) empezó en xineru tres dos meses de parón na producción.&lt;ref&gt;[http://www.tv.com/tracking/viewer.html?tid=98822&amp;ref_id=348&amp;ref_type=101 Family Guy - TV.com Tracking&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== Pleitos ===
En marzu de 2007, l'actriz [[Carol Burnett]] presentó una demanda contra [[20th Century Fox]], alegando que se cometió una infracción del copyright y estropióse la so imaxe al presentala nun [[Peterotica|episodiu]] como una llimpiadora d'un sex-shop ensin el so permisu. Dempués de lo asocedío, Burnett declaró que la FOX violó los sos derechos públicos. Pidió seis millones de dólares por perxuiciu a la so imaxe. El 4 de xunu de 2007, el xuez de distritu Dean Pregerson tornó la demanda, argumentando qu'aquella parodia ta protexida pola primer enmienda de la constitución de los Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;SmokingGun&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0316072carolburnett1.html
| títulu= Carol Burnett v. &quot;Family Guy&quot;
| fechaaccesu= 9 d'avientu de 2007
| fecha= 16 de marzu de 2007
| publicación= The Smoking Gun
| editorial= Courtroom Television Network
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APcharwoman&quot;&gt;{{cita web |url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/16/AR2007031601508.html
|títulu= Carol Burnett Sues Over Use of Charwoman
| fechaaccesu= 9 d'avientu de 2007
| autor= Associated Press
| enllaceautor= Associated Press
| fecha= 16 de marzu de 2007
| publicación= [[Washington Post|washingtonpost.com]]
| editorial= The Associated Press
}}&lt;/ref&gt;

El 3 d'ochobre de 2007, [[Bourne Co. Music Publishers]] denunció a la serie por infracción del copyright del cantar &quot;When You Wish Upon a Star&quot; por causa de una parodia d'esti cantar por una llamada &quot;I Need a Jew&quot;, del episodiu &quot;[[When You Wish Upon a Weinstein]]&quot;. Bourne Co. únicu propietariu de los derechos del cantar, alegó que la música asonsañada ye idéntica a la orixinal raspiando la copia amás de lletres [[Antisemitismu|antisemita]].&lt;ref&gt;{{cita web |url = https://www.cnn.com/2007/SHOWBIZ/TV/10/04/wishuponastar.lawsuit.ap/index.html
 |títulu = It's 'Wish Upon a Star' vs. 'Family Guy&amp;#39;
 |fechaaccesu = 4 d'ochobre de 2007
 |editorial = CNN.com
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071011004945/https://www.cnn.com/2007/SHOWBIZ/TV/10/04/wishuponastar.lawsuit.ap/index.html
 |fechaarchivu = 11 d'ochobre de 2007
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://news.yahoo.com/s/ap/20071004/ap_on_en_mu/wish_upon_a_star_lawsuit
 |títulu = Classic song's owner sues over spoof
 |fechaaccesu = 6 d'ochobre de 2007
 |apellíu = Neumeister
 |nome = Larry
 |enllaceautor = The Associated Press
 |fecha = 4 d'ochobre de 2007
 |publicación = Yahoo! News
 |editorial = The Associated Press
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071011074201/http://news.yahoo.com/s/ap/20071004/ap_on_en_mu/wish_upon_a_star_lawsuit
 |fechaarchivu = 11 d'ochobre de 2007
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita court
| litigants = Bourne Co., vs. Twentieth Century Fox Film Corporation, Fox Broadcasting Company, Twentieth Century Fox Television, Inc., Twentieth Century Fox Home Entertainement, Inc., Fuzzy Door Productions, Inc., The Cartoon Network, Inc., Seth MacFarlane, Walter Murphy
| volume =
| reporter =
| opinion =
| pinpoint =
| court = [[United States District Court for the Southern District of New York|United States District Court, Southern District of New York]]
| fecha= 3 d'ochobre de 2007
| url = http://www.schwimmerlegal.com/family%20guy%20complaint.pdf
}} &quot;Defendants' infringing activities have cause and will continue to cause Bourne great and irreparable harm. By associating Bourne's song with such offensive lyrics and other content in the episode, Defendants are harming the value of the song.&quot;&lt;/ref&gt;

N'avientu de 2007, l'actor [[Art Metrano]] demandó a la serie por infringir el copyright nuna escena de ''[[Stewie Griffin: The Untold Story]]'', onde apaecía [[Xesucristu|Jesús]] asonsañando una actuación so na qu'escontra xuegos máxicos coles sos manes (por casu, faer creer qu'un deu salta d'una mano a la otra) mientres tararea la sintonía &quot;Fine and Dandy&quot;. Los abogaos de Metrano reclamen qu'esta actuación protexer so términos llegales del copyright d'Estaos Xuníos del 1976.&lt;ref&gt;{{cita web
| url= http://www.tv.com/story/10569.html?om_act=convert&amp;om_clk=news&amp;tag=headlines;title;0
| títulu= Family Guy sued …again
| fechaaccesu= 9 d'avientu de 2007
| apellíu= Surette
| nome= Tim
| fecha= 7 d'avientu de 2007
| publicación= [[TV.com]]
| editorial= TV.com
| urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090222121823/http://www.tv.com/story/10569.html?om_act=convert&amp;om_clk=news&amp;tag=headlines;title;0
| fechaarchivu= 2009-02-22
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita court
| litigants = Arthur Metrano, vs. Twentieth Century Fox Film Corporation, Seth MacFarlane, Steve Callaghan and Alex Borstein
| court = [[United States District Court for the Central District of California|United States District Court, Central District of California]]
| fecha= 5 d'avientu de 2007
| url = http://www.aolcdn.com/tmz_documents/1206_metrano_fox_wm.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== Fuelga de guionistes ===
{{AP|Fuelga de guionistes en Hollywood de 2007-2008}}
[[Ficheru:Seth mcfarlane speaks at wga rally.jpg|thumb|200px|Seth MacFarlane falando na [[fuelga de guionistes en Hollywood de 2007-2008|fuelga de guionistes]] celebrada en [[Culver City, California|Culver City]] el 9 de payares de 2007.]]
Mientres la [[fuelga de guionistes en Hollywood de 2007-2008]], la producción oficial de la serie detener en cuasi la totalidá del mes d'avientu de 2007 y dellos meses dempués. La FOX siguió produciendo episodios ensin el consentimientu espreso de Seth MacFarlane, lo qu'él calificó nuna entrevista a [[Variety]] de &quot;monumental cagada&quot; (''a colossal dick move''). Anque MacFarlane refugó siguir trabayando na serie, el so contratu cola FOX encamentába-y a contribuyir en dellos episodios y continues producciones.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.variety.com/article/VR1117975944.html?categoryid=2821|títulu=Fox to air new 'Guy' Sunday; MacFarlane hopes network changes plans|apellíu=Adalian|nome=Josef|editorial=''Variety''|fechaaccesu=13 de payares de 2007|fecha=13 de payares de 2007}}&lt;/ref&gt; La producción volvió volver# a entamar dempués del fin de la fuelga y los episodios fueron emitíos con regularidá dende'l 17 de febreru de 2008.&lt;ref&gt;[http://foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z4&amp;ID=74, Stewie is on the lam on “Family Guy”, Sunday, May 18, on Fox] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218052714/http://foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z4&amp;ID=74, |date=2009-02-18 }}, press release from [[Fox Broadcasting Company|Fox]]&lt;/ref&gt;

== Producción ==

=== Ficha téunica ===
{{AP|Guionistes de Family Guy|Direutores de Family Guy}}
Mientres la so hestoria, ''Family Guy'' tuvo dellos productores executivos, ente los que s'atopen, Seth MacFarlane, [[Daniel Palladino]], [[Lolee Aries]] y David Zuckerman. David Goodman xunir al programa como coproductor executivu na tercer temporada onde promocionó a productor executivu.&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=Family Guy: The Official Episode Guide, Seasons 1–3|apellíos=Steve|nome=Callaghan|enllaceautor=Steve Callaghan|añu=2005|editorial=HarperCollins|allugamientu=New York City|isbn=9780060833053|páxina=158|fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009}}&lt;/ref&gt; Alex Borstein tamién trabayó como executiva y supervisora de producción pa la cuarta y quinta temporada.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.film.com/celebrities/alex-borstein/14744926 |títulu=Alex Borstein from Family Guy |obra=[[Film.com]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090428042209/http://www.film.com/celebrities/alex-borstein/14744926 |fechaarchivu=28 d'abril de 2009 }}&lt;/ref&gt; Tocantes a [[Steve Callaghan]] y [[Mark Hentemann]], fueron xubíos a showrunners.&lt;ref name=&quot;showrunners&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.movieweb.com/news/NEaGsfagwuqtdc|títulu=Mark Hentemann and Steve Callaghan Take Over Family Guy|obra=MovieWeb|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090905073018/http://www.movieweb.com/news/NEaGsfagwuqtdc|fechaarchivu=2009-09-05}}&lt;/ref&gt;

L'equipu de guionistes contribúi por aciu idees l'usu que dan a cada personaxe en cada episodiu. Si la mayoría d'ellos comparten la idea de la trama del episodiu, MacFarlane da'l so vistu bonu, MacFarlane recibe de la FOX, presupuestu pa llevar a cabu la producción. Nos primeros meses de producción, los guionistes tuvieron que compartir la mesma sala col equipu téunicu de la serie ''[[King of the Hill]]''.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://videu.yahoo.com/watch/1929619/2891934 |títulu=Inside Media at MTR (2006): ''Family Guy'' 3 |obra=Yahoo! Videu |fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009}} |2=http://videu.yahoo.com/watch/1929619/2891934 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; En delles entrevistes y audiocomentarios de DVD de la primer temporada, MacFarlane comentó ser fan de los programes radiofónicos de los [[años 1930]] y [[Años 1940|40]], cuantimás, ''Suspense'', thriller que lu sirvió d'inspiración pa da-y nomes a los episodios, que siempres faíen alusión a la muerte como ''[[Death Has A Shadow]]'' y ''[[Mind Over Murder]]''. Más tarde esplicó'l so equipu téunicu detuvo la convención de títulos dempués de que los episodios yeren difíciles d'identificar y utilizaron nomes más novedosos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://tv.ign.com/articles/696/696615p1.html|títulu=William S. Paley TV Fest: Family Guy |obra=ING|fechaaccesu=October&amp;nbsp;3, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://au.videu.search.yahoo.com/videu/play?p=Inside+Media+at+MTR+%282006%29%3A+%27Family+Guy%27+4&amp;n=21&amp;ei=utf-8&amp;js=1&amp;fr=oni_onnetwork_YVID&amp;tnr=20&amp;vide=0001145708790 |títulu=Inside Media at MTR (2006): ''Family Guy'' 7 |obra=Yahoo! Videu |fechaaccesu=September&amp;nbsp;3, 2009}}&lt;/ref&gt; Tres el discutiniu producíu nel descansu de la [[Super Bowl XXXVIII|Super Bowl de 2004]], los guionistes viéronse obligaos a rebaxar el tonu d'humor negro del so programa nes emisiones televisives.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://videu.yahoo.com/watch/1929585/2891983 |títulu=Inside Media at MTR (2006): ''Family Guy'' 10 |obra=Yahoo! Videu |fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009}}&lt;/ref&gt; En 2009, Fox negar a emitir un [[Partial Terms of Endearment|episodiu]] que trataba sobre'l [[albuertu inducíu|albuertu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/08/13/AR2009081303559.html?hpid=artsliving |títulu=Family Guy Channels Controversy Onstage |obra=[[The Washington Post]] |nome=Emily |apellíu=Yahr |fecha=August&amp;nbsp;14, 2009 |fechaaccesu=September&amp;nbsp;3, 2009}}&lt;/ref&gt; Anque nun esistía confirmación de que la FOX venciera los derechos d'emisión a les cadenes internacionales, tou paecía indicar que sí, yá que taba previstu que l'episodiu emitir nel [[Reinu Xuníu]] al traviés de [[BBC 3]] el 20 de xunu de 2010.&lt;ref name=&quot;UKairedate&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sttg1|títulu=BBC - BBC Three Programmes - Family Guy, Series 8, Partial Terms of Endearment|editorial=bbc.co.uk|fechaaccesu=15 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;

La serie tuvo dellos direutores como [[Dan Povenmire]], [[Pete Michels]] y [[Peter Shin]].&lt;ref name=&quot;AM3&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://mag.awn.com/index.php?ltype=pageone&amp;category2=&amp;article_non=3534&amp;page=3|títulu=From Swampy &amp; Dan Remaneces ''Phineas and Ferb''.|autor=Strike, Joe.|publicación=Animation World Magacín|fecha=1 de febreru de 2008|páxines=3|urlarchivu=https://www.webcitation.org/65AjH0fjb?url=http://www.awn.com/articles/production/swampy-dan-remaneces-iphineas-and-ferbi|fechaarchivu=3 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt; Povenmire debutó col episodiu ''[[Road to Rhode Island]]'' de la segunda temporada.&lt;ref&gt;[[#FG|Callaghan]] (2005), p. 90&lt;/ref&gt; MacFarlane aseguró que Povenmire tien una cantidá substancial de llibertá creativa y confió nél.&lt;ref name=&quot;QA&quot;&gt;{{cita web |url= http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/y3i0bc78baf8235f8b4159fd786ff9f8736|títulu= Q&amp;A: Dan Povenmire|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090822162217/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/y3i0bc78baf8235f8b4159fd786ff9f8736|fechaarchivu= 22 d'agostu de 2009|autor= Bond, Paul.|fecha= 7 de xunu de 2009|obra= [[The Hollywood Reporter]]}}&lt;/ref&gt; A partir de la séptima temporada, abandonó la serie pa producir ''[[Phineas y Ferb]]''.&lt;ref name=P&amp;F&gt;{{cita web |url=http://news.toonzone.net/articles/30427/family-guy-volume-seven-who-says-seven-is-a-lucky-number|títulu=&quot;Family Guy Volume Seven&quot;: Who Says Seven is a Lucky Number?|fecha=13 de xunetu de 2009|fechaaccesu=6 d'agostu de 2009|editorial=Toon Zone|apellíu=Martinez|nome=Kevin|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090818073045/http://news.toonzone.net/articles/30427/family-guy-volume-seven-who-says-seven-is-a-lucky-number|fechaarchivu=18 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Repartu ===
{{AP|Actores de Family Guy}}
[[Ficheru:Seth MacFarlane by Gage Skidmore.jpg|thumb|100px|Seth MacFarlane.]]
[[Seth MacFarlane]] empresta la so voz a trés de los personaxes principales: [[Peter Griffin|Peter]], [[Brian Griffin|Brian]] y [[Stewie Griffin]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Cartoonist MacFarlane funny guy of Fox's 'Family' Subversive voice of series is his|obra=[[USA Today]]|autor=Graham, Jefferson|fecha=29 de xineru de 1999|páxina=Y7|fechaaccesu=November&amp;nbsp;6, 2009}}&lt;/ref&gt; MacFarlane escoyó interpretar la voz a esos personaxes creyendo que podría ser más fácil interpretalos que pidir a otros actores que lu intentaren.&lt;ref name=&quot;MacFarlaneTIME&quot; /&gt; La inspiración pa poner la voz a Peter, viéno-y d'un guardia de seguridá al qu'oyía falar mientres estudiaba na escuela de diseñu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.projo.com/tv/content/projo_20050430_macfarlan.1d6c9b8.html|obra=Providence Journal TV|autor=Smith, Andy|títulu=A Real Family Reunion|fecha=30 d'abril de 2005|fechaaccesu=28 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; La voz de Stewie ta basada na del actor [[Rex Harrison]],&lt;ref name=&quot;foxnews&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.foxbusiness.com/portal/site/fb/menuitem.5b2f8f9bb693bd972f08aa8738d48a0c/?vgnextoid=8y1a04y62a94d110VgnVCM10000086c1a8c0RCRD&amp;redirected=true|títulu=Seth MacFarlane's $2 Billion Family Guy Empire|autor=Dean, John|editorial=[[Fox Business]]|fecha=1 de payares de 2008|fechaaccesu=24 d'agostu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100923005419/http://www.foxbusiness.com/portal/site/fb/menuitem.5b2f8f9bb693bd972f08aa8738d48a0c/?vgnextoid=8y1a04y62a94d110VgnVCM10000086c1a8c0RCRD&amp;redirected=true|fechaarchivu=23 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; n'especial, afitar na so actuación na película de 1964 ''[[My Fair Lady (película de 1964)|My Fair Lady]]''.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=American Idiots|obra=[[The New Yorker]]|fecha=16 de xineru de 2006|autor=Franklin, Nancy|fechaaccesu=November&amp;nbsp;6, 2009}}&lt;/ref&gt; Con Brian, MacFarlane utiliza la so voz natural.&lt;ref name=&quot;MacFarlaneTIME&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1844711,00.html|títulu=Family Guy's Seth MacFarlane|autor=Cruz, Gilbert|fecha=26 de setiembre de 2008|obra=[[Time|TIME]]|fechaaccesu=28 d'agostu de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806135754/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1844711,00.html|archivedate=2012-08-06}}&lt;/ref&gt; Tamién dio les sos voces a otros personaxes secundariu y minoritariu, los más conocíos son [[Glenn Quagmire]], [[Tom Tucker]] y [[Carter Pewterschmidt]].&lt;ref name=&quot;TVGuide cast&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/tvshows/family-guy/cast/100148 |títulu=Family Guy Cast and Details |obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Alex Borstein by Gage Skidmore.jpg|left|thumb|100px|Alex Borstein.]]
[[Alex Borstein]] pon les sos voces a [[Lois Griffin]], [[Tricia Takanawa]], [[Loretta Brown]] y [[Barbara Pewterschmidt]].&lt;ref name=&quot;MetromixLois&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://newyork.metromix.com/events/article/q-and-a-alex/782347/content|títulu=Q&amp;A: Alex Borstein|autor=Miller, Kirk|fecha=19 de payares de 2008|obra=[[Metromix]]|fechaaccesu=28 d'agostu de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120218150554/http://newyork.metromix.com/events/article/q-and-a-alex/782347/content|archivedate=2012-02-18}}&lt;/ref&gt; A l'actriz ufiertáron-y interpretar la voz nel [[Death Has A Shadow|primer episodiu]] mientres actuaba en ''[[MADtv]]''. Ella nun conocía a MacFarlane nin los sos trabayos y declaró que foi &quot;de verdá, daquién qu'enxamás vio&quot;.&lt;ref name=&quot;TVGLois&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/news/Alex-Borstein-Lois-36289.aspx |títulu=Alex Borstein (Lois) Laughs at the Once-Dead ''Family Guy''&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;s Longevity |fecha=November&amp;nbsp;13, 2006 |work=[[TV Guide]]|fechaaccesu=24 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, Borstein actuaba nun teatru de Los Angeles, onde interpretaba a una madre pelirroxa que la so voz taba basada nuna de les sos primes.&lt;ref name=&quot;MetromixLois&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TVGLois&quot; /&gt; Nun principiu, la voz del [[Lois Griffin|personaxe]] yera bien lenta, pero MacFarlane al oyela retrucó-y, &quot;Fai que suene un pocu más cafiante, y da-y más velocidá, o sinón cada episodiu va tener que durar cuatro hores&quot;.&lt;ref name=&quot;MetromixLois&quot; /&gt;

[[Ficheru:Seth Green by Gage Skidmore.jpg|thumb|100px|Seth Green.]]
[[Seth Green]] interpreta principalmente a [[Chris Griffin]] y [[Neil Goldman]].&lt;ref name=&quot;TVGuide cast&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Seth Green fits right in with new ''Family''. |pub-periódica=[[USA Today]] |nome=Jefferson |apellíu=Graham |fecha=April&amp;nbsp;9, 1999 |fechaaccesu=September&amp;nbsp;3, 2009}}&lt;/ref&gt; Green dixo basase nel personaxe de ''[[The Silence of the Lambs (película)|The Silence of the Lambs]]'', [[Jame Gumb|Buffalo Bill]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Fans help 'Family Guy' return to Fox|obra=[[Observer-Reporter]]|fecha=29 d'abril de 2005|páxina=Y5}}&lt;/ref&gt; La so principal inspiración pa emprestar la so voz a Chris vieno al pensar, cómo sonaría Buffalo Bill si tuviera falando dende un McDonalds a la xente.&lt;ref&gt;{{cita videu|people=[[Seth Green|Green, Seth]]|títulu=Stewie Griffin: The Untold Story: Audiu Commentary|medium=DVD|fecha=27 de setiembre de 2005}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Mila Kunis by Gage Skidmore.jpg|left|thumb|100px|Mila Kunis.]]
[[Mila Kunis]] y [[Lacey Chabert]], dambes, interpretaron a [[Meg Griffin]].&lt;ref name=&quot;TVGuide cast&quot; /&gt; [[Lacey Chabert|Esta postrera]] emprestó la so voz al [[Meg Griffin|personaxe]] mientres los primeros 15 episodios. Sicasí nunca apaeció nos creitos por motivos contractuales.&lt;ref name=&quot;interview&quot; /&gt; Finalmente dexó la serie debíu al conflictu cola so axenda (''[[Party of Five]]'' y xeres escolares). Kunis consiguió'l papel en pasando una pruebes ya interpretar al personaxe según indicábase-y nel guión, en parte y por cuenta de que actuaba en ''[[That '70s Show]]''.&lt;ref name=&quot;MTR 7&quot;&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://cosmos.bcst.yahoo.com/up/player/popup/?rn=245724&amp;cl=2891958&amp;src=tv&amp;ch=245724 |títulu=Inside Media at MTR (2006): ''Family Guy'' 7 |obra=Yahoo! Videu |fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009 }} |2=http://cosmos.bcst.yahoo.com/up/player/popup/?rn=245724&amp;cl=2891958&amp;src=tv&amp;ch=245724 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; MacFarlane volvió llamar dempués de la so primer audición y pidió-y que falara más adulces al empar qu'[[Enunciáu|enunciara]] más. Una vegada dixo tener al personaxe baxu control, foi contratada.&lt;ref name=&quot;MTR 7&quot; /&gt; Kunis describió al personaxe como un &quot;chivu espiatoriu&quot;. Esplicó, &quot;A Meg encréspase-y abondo, pero tien gracia. Ye como'l fíu medianu. Ella ye l'estereotipu de l'adolescente de 14 años, cuando tu tienes la popularidá mientres la to pubertá y lo que pasa cuando non. Ella ta condergada a aguantar una vida d'humildaciones, y eso ye risonderu&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.buddytv.com/articles/family-guy/milas-kunis-talks-about-workin-11435.aspx |títulu=Mila Kunis Talks About Working on ''Family Guy'' and Her Upcoming Movie |obra=BuddyTV |apellíu=De Leon |nome=Kris |fecha=September&amp;nbsp;25, 2007 |fechaaccesu=September&amp;nbsp;3, 2009}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Mike Henry by Gage Skidmore.jpg|thumb|100px|Mike Henry.]]
[[Mike Henry]] empresta la so voz a [[Cleveland Brown|Cleveland]], [[Cleveland Brown Jr.|el so fíu]] y al [[John Herbert|vieyu Herbert]], al igual qu'otros personaxes minoritarios o secundarios como Bruce y el Sordu engrasado.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Behind the scenes of 'Family Guy' *** Character 'voice' star to speak|obra=[[The Advocate]]|fecha=19 de payares de 2006|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AD&amp;p_theme=ad&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=11597438A790F3B8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203022600/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AD&amp;p_theme=ad&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=11597438A790F3B8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM|archivedate=2013-12-03|fechaaccesu=2018-06-17}}&lt;/ref&gt; Henry conoció a MacFarlane na Escuela de Diseñu de Rhode Island, con quien se caltuvo en contautu dempués de la graduación.&lt;ref name=&quot;Henry&quot; /&gt; Unos años dempués, MacFarlane preguntó-y si quería formar parte d'una serie; a lo qu'él aportó pa ser actor de voz y guionista.&lt;ref name=&quot;Henry&quot; /&gt; Henry interpretó la voz de Cleveland en siendo influyíu por unu de los sos compañeros de baloncestu de [[Virxinia]], que tenía un acentu rexonal abondo particular.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=tRBOx3f_ZRs|títulu=Mike Henry: The Origins of Cleveland and Herbert|fechaaccesu=16 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt; Mientres les cuatro primeres temporaes, apaeció acreditáu como collaborador, pero a partir de la quinta temporada foi consideráu actor principal.&lt;ref name=&quot;Henry&quot;&gt;{{cita publicación|títulu=Mike Henry of &quot;Family Guy&quot; talks voices, gags and instinct|fecha=11 de setiembre de 2008|obra=[[Campus Times]]|url=http://www.campustimes.org/mike-henry-of-family-guy-talks-voices-gags-and-instinct-1.743902|fechaaccesu=8 de setiembre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091016192410/http://www.campustimes.org/mike-henry-of-family-guy-talks-voices-gags-and-instinct-1.743902|fechaarchivu=16 d'ochobre de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091016192410/http://www.campustimes.org/mike-henry-of-family-guy-talks-voices-gags-and-instinct-1.743902|archivedate=2009-10-16}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:PatrickWarburtonJan07.jpg|left|thumb|100px|Patrick Warburton.]]
Na repartida tamién s'inclúin actores como: [[Patrick Warburton]] quien interpreta la voz de [[Joe Swanson]];&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/patrick-warburton/credits/169214|títulu=Patrick Warburton:Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=October&amp;nbsp;27, 2009}}&lt;/ref&gt; [[Adam West]] al so [[Alcalde Adam West|homónimu]];&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/adam-west/credits/138187|títulu=Adam West Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=October&amp;nbsp;27, 2009}}&lt;/ref&gt; [[Jennifer Tilly]] ye [[Bonnie Swanson]];&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/jennifer-tilly/credits/156658|títulu=Jennifer Tilly:Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=October&amp;nbsp;27, 2009}}&lt;/ref&gt; [[John G. Brennan]] ye [[Mort Goldman]]; [[Carlos Alazraqui]], Johnatan Weed;&lt;ref name = &quot;Knight&quot;&gt;{{cita episodiu |títulu = [[Mr. Saturday Knight]] |series = Family Guy|credits = Steve Callaghan (writer) |network = [[Fox Broadcasting Company]]|airdate = 2001-09-05 |season = 3 |number = 9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TVGuide cast3&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/carlos-alazraqui/credits/189632|títulu=Carlos Alazraqui: Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=October&amp;nbsp;8, 2009}}&lt;/ref&gt; [[Adam Carolla]] y [[Norm MacDonald]] como Muerte;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/adam-carolla/credits/195025|títulu=Adam Carolla:Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=October&amp;nbsp;27, 2009}}&lt;/ref&gt; [[Lori Alan]] ye [[Diane Simmons]];&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/lori-alan/credits/216395|títulu=Lori Alan:Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=October&amp;nbsp;27, 2009}}&lt;/ref&gt; [[Phil LaMarr]] ye [[Ollie Williams]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/phil-lamarr/credits/212839|títulu=Phil LeMarr:Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=October&amp;nbsp;27, 2009}}&lt;/ref&gt; El caricaturista, [[Butch Hartman]] apaeció en dellos episodios interpretando a dellos personaxes.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/butch-hartman/credits/195927|títulu=Butch Hartman:Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=November&amp;nbsp;5, 2009}}&lt;/ref&gt; El guionista [[Danny Smith]] emprestó la so voz a dellos personaxes, ente ellos, Ernie, el pollu xigante.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/danny-smith/credits/209563|títulu=Danny Smith:Credits|obra=[[TV Guide]] |fechaaccesu=October&amp;nbsp;27, 2009}}&lt;/ref&gt;

La serie cuntó cola collaboración de dellos artistes invitaos, de dellos oficios, a lo llargo de tolos episodios, ente los que s'inclúin actores, atletes, autores, grupos musicales y músicos amás de científicos. Munchos de los invitaos interpretáronse a sigo mesmos. [[Leslie Uggams]] foi la primera n'apaez como sí mesma en ''[[Mind Over Murder]]''.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.film.com/tv/family-guy/season-1-1998/episode-4-mind-over-murder/14854397|editorial=[[Film.com]]|títulu=Family Guy: Mind Over Murder|fechaaccesu=10 d'avientu de 2009}} |2=http://www.film.com/tv/family-guy/season-1-1998/episode-4-mind-over-murder/14854397 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Nel episodiu ''[[Not All Dogs Go to Heaven]]'' cuntar con cuasi tol repartu de ''[[Star Trek: The Next Generation]]'': [[Patrick Stewart]], [[Jonathan Frakes]], [[Brent Spiner]], [[LeVar Burton]], [[Gates McFadden]], [[Michael Dorn]], [[Wil Wheaton]], [[Denise Crosby]] y [[Marina Sirtis]] siendo este l'episodiu con más artistes convidaos de tola séptima temporada.&lt;ref name=&quot;Hollywood&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.thrfeed.com/2009/02/star-trek-next-generation-family-guy.html |títulu=&amp;#39;Trek' cast to reunite on 'Family Guy&amp;#39; |fechaaccesu=27 de febreru de 2009 |fecha=25 de febreru de 2009 |obra=[[The Hollywood Reporter]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.digitalspy.co.uk/ustv/a147923/trek-cast-to-reunite-on-family-guy.html |títulu=&amp;#39;Trek' cast to reunite on 'Family Guy&amp;#39; |fechaaccesu=27 de febreru de 2009 |nome=Dan |apellíu=French |fecha=26 de febreru de 2009 |editorial=[[Digital Spy]] }}&lt;/ref&gt;

=== Llocalización ===
[[Ficheru:Providence skyline2.jpg|thumb|150px|D'esquierda a derecha: One Financial Center, 50 Kennedy Plaza y Bank of America Tower.]]
Mientres la so dómina d'estudiante na [[Escuela de Diseñu de Rhode Island]], MacFarlane moró en [[Providence (Rhode Island)|Providence]], arriendes d'ello, la serie tien semeyances con delles zones [[Rhode Island|rodhense]] del universu real.&lt;ref name=&quot;interview&quot;&gt;{{cita web |nome=Daniel Robert |apellíu=Epstein |url=http://www.ugo.com/channels/filmTv/features/familyguy/sethmacfarlane.asp |títulu=Interview with Seth MacFarlane, creator of The Family Guy |obra=[[UGO Networks]] |fechaaccesu=November&amp;nbsp;23, 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081201185246/http://www.ugo.com/channels/filmtv/features/familyguy/sethmacfarlane.asp |fechaarchivu=1 d'avientu de 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=James |apellíu=Bartlett |url=http://greatreporter.com/mambo/content/view/1383/11/ |títulu=Seth MacFarlane&amp;nbsp;– he's the &quot;Family Guy&quot; |obra=Greatreporter.com |fecha=March&amp;nbsp;12, 2007 |fechaaccesu=November&amp;nbsp;23, 2008}}&lt;/ref&gt; De cutiu, MacFarlane fai usu de dellos sitios del [[Rhode Island|Estáu]] como [[Pawtucket (Rhode Island)|Pawtucket]] y [[Buddy Cianci]]. Nuna entrevista concedida a [[WNAC-TV|WNAC Fox 64 News]], argumentó que la [[Quahog|ciudá]] ta basada nel mapa de [[Cranston (Rhode Island)|Cranston]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Family Guy writer at Bryant |publicación=The Providence Journal |fecha=September&amp;nbsp;24, 2008 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009}}&lt;/ref&gt;

En dellos episodios, pueden trate na distancia los rascacielos de Providence.&lt;ref name=&quot;interview&quot; /&gt; Los trés edificios que pueden guardase son, d'esquierda a derecha y del más alloñáu al más cercanu, [[One Financial Center]], [[50 Kennedy Plaza]] y [[Bank of America Tower (Rhode Island)|Bank of America Tower]]. Dende l'ángulu nel que tán asitiaos esos edificios, indiquen al televidente, que Quahog ta allugada al oeste del centru de Providence, en casu de que Quahog esistiera de verdá. Sicasí, n'otros episodios revélase que la ciudá tien accesu al mar, anque solo Cranston y Providence tienen mariñes. De casualidá hai un fechu real ente la llocalidá ficticia y Providence, tratar de la 31 de la cai Spooner, asitiada na mesma ciudá xusto al oeste del [[Parque Roger Williams]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |editorial=Arrow Map, Inc. |títulu=Arrow Street Atlas of Rhode Island with Southeastern Massachusetts and Southeastern Connecticut |añu=1999 |páxina=13 |section=L5 |isbn=1-55751-405-4}}&lt;/ref&gt;

== Personaxes ==
La serie xira en redol a les aventures de [[Peter Griffin]], un cabileñu, pero bien intencional obreru. Peter ye de raigaños [[Católicos irlandeses|católicu irlandeses]] con un marcáu acentu ente [[Rhode Island|rhodense]] y del este de [[Massachusetts]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Cavalcade Of Cartoons, Non Joke: Animated Shows Make Up A Third Of The Midseason Replacements For Axed Fall Premieres |pub-periódica=[[The Charlotte Observer]]|fechaaccesu=3 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Ta casáu con [[Lois Griffin]], una [[ama de casa]] y [[Pianista|profesora de pianu]] que tien una voz nasal y acentu carauterísticu de [[Nueva Inglaterra]]. Antes de casase con Peter, vivía arrodiada de luxos na casona Pewterschmidt ente lo más alto de la sociedá.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Family funny business |editorial=[[Tribune Company]]|obra=[[Chicago Tribune]] |nome=Michael |apellíu=Hines|fechaaccesu=9 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; Dambos tienen trés fíos: [[Meg Griffin|Meg]], una moza adolescente con problemes d'integración social (tantu nel institutu como na familia); [[Chris Griffin|Chris]], fíu medianu con [[sobrepesu]] y carente d'intelixencia, ye una versión xuvenil del so padre; y [[Stewie Griffin]], un ñácaru con comportamientos adultos, nes primeres cinco temporaes tuvo intenciones de [[matricidio|matar a la so madre]] con resultaos baldíes, sicasí nes siguientes temporaes esplotóse la so ambigüedá sexual y paez camudar la so rellación con Lois.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=James |nome=Caryn |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9402Y1DD1Y39F93AA15752C0A96F958260 |títulu=TV Weekend; Where Matricide Is a Family Value |editorial=New York Times Company|obra=New York Times|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2008 | fecha=29 de xineru de 1999}}&lt;/ref&gt; Con ellos moró [[Brian Griffin]] hasta la docena temporada, el perru de la familia (enantes caleyeru) con vicios humanos y capaz de caltener una conversación fluyida coles persones, anque sigue siendo consideráu como animal en munchos aspeutos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Jefferson |apellíu=Graham |títulu=Fox revisits ''Family Guy''. |editorial=Gannett Company|pub-periódica=[[USA Today]]|fechaaccesu=2 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt; Finalmente, cuando finó atropelláu, foi reemplazáu por Vinny, un perru con acentu italianu. Yá na prémiére de la temporada declarárase qu'unu de los integrantes de la familia diba morrer.&lt;ref name=&quot;ep&quot;&gt;[https://www.europapress.es/tv/noticia-padre-familia-mata-protagonistes-20131125122933.html ''Family Guy'' matu a unu de los sos protagonistes- La muerte cute a los Griffin], Europa Press.&lt;/ref&gt; Sicasí, nel episodiu &quot;Christmas Guy&quot;, Stewie consigue viaxar al pasáu xustu a tiempu pa poder salvar a Brian. Tamién [[Seth MacFarlane]], el creador de la serie, anunció al traviés de Twiter qu'en realidá nunca quixeren matar a Brian, namái lo fixeron pa ganar más audiencia.

La mayoría de personaxes secundarios y recurrentes apaecen xunto cola familia protagonista. Ente los que s'inclúin los sos vecinos: [[Glenn Quagmire]], un pilotu d'aerollinies comerciales conocíu pola so [[hipersexualidá]]; [[Cleveland Brown]] y el so exmujer [[Loretta Brown]] y el fíu de dambos; [[Joe Swanson]], un [[policía]] [[paraplejia|parapléxicu]] casáu con [[Bonnie Swanson]] cola que tien una fía dende la séptima temporada, Susie (cabo destacar que Bonnie tuvo embarazada cuasi siete temporaes); [[Mort Goldman]], un [[farmacéuticu]] [[hipocondria]]co, que tuvo casáu con [[Muriel Goldman]] con quien tuvo un fíu: [[Neil Goldman]]. Herbert, un vieyu [[Pedofilia|pedófilu]]. En cuanto al noticieru, [[Quahog 5|Tom Tuker y Diane Simmons]] son los presentadores del informativu (nel casu de Diane, esta tuvo que ser remplazada tres [[And Then There Were Fewer|el so fallecimientu]]), xuntu ellos tán [[Tricia Takanawa]], reportera a la que se refieren como &quot;l'[[Asia|asiática]]&quot; y [[Ollie Williams]], d'oficiu [[Meteoroloxía|meteorólogu]]. Otru personaxe ye [[Alcalde Adam West|Adam West]], [[alcalde]] de la ciudá basáu nel [[Adam West|actor homónimu]]. En ciertos episodios l'home [[Kool-Aid|kool-aid]], apaez cada vez que daquién diz tres veces Oh-no!

=== Llista de personaxes ===
{{llista de columnes|2|
{{personaxes}}
}}

== Guía d'episodios ==
{{AP|Episodios de Family Guy|l1=Episodios de Family Guy}}
Anguaño{{cuándo}} tase emitiendo la [[Episodios de Family Guy#Temporada 16|temporada número dieciséis]] n'[[Estaos Xuníos]]. Esiste un alderique si la temporada actual ye'l dieciséis o quince una y bones la temporada cuatro foi estremada en dos dexando a pensar que yeren la temporada cuatro y cinco. Na páxina oficial de ''Family Guy'' confirmóse que la [[Episodios de Family Guy#Temporada 4|temporada número cuatro]], a pesar de ser estremada en dos, ye solo una temporada.

== Carauterístiques ==

=== Flashbacks ===
Na mayoría d'episodios, la trama ye atayada por siquier un [[sketch]] denomináu [[flashback]] aleatoriu. El segmentu dacuando guarda dalguna rellación col argumentu del episodiu y contién una referencia cultural. La mayoría d'ellos, tán interpretaos por artistes invitaos, dacuando por aciu rodaxe en [[imaxe real]], incluyendo apaiciones de [[Conway Twitty]] en tres episodios, [[Will Ferrell]] en ''[[Jungle Love]]'' y dacuando por aciu una combinación d'[[imaxe real]] con [[animación]]. Un exemplu sería un baille de [[claqué]] ente Stewie y [[Gene Kelly]] en ''[[Road to Rupert]]''. Dellos sketches fueron criticaos duramente, bien pola crítica o por otros dibuxantes, quien comenten que la serie céntrase demasiáu nos ''flashbacks'' aleatorios en llugar del recurrente humor de la trama.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.fhm.com/reviews/tv/seth-macfarlane--exclusive-interview-with-the-family-guy-guy-20090624 |títulu=Family Guy&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;s Seth MacFarlane interviewed! |work=[[FHM]] |fecha=June&amp;nbsp;24, 2009 |fechaaccesu=September&amp;nbsp;2, 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090831065643/http://www.fhm.com/reviews/tv/seth-macfarlane--exclusive-interview-with-the-family-guy-guy-20090624 |fechaarchivu=31 d'agostu de 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://articles.latimes.com/2009/jul/17/entertainment/et-emmy-family17?pg=2 |títulu=Family Guy breaks the funny bone barrier with Emmy nod |obra=[[Los Angeles Times]] |nome=Scott |apellíu=Collins |fecha=July&amp;nbsp;17, 2009 |fechaaccesu=September&amp;nbsp;2, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://dvd.ign.com/articles/744/744835p1.html |títulu=Family Guy – Volume Four Review |obra=[[IGN (sitiu web)|IGN]] |nome=Michael |apellíu=Drucker |fecha=November&amp;nbsp;8, 2006 |fechaaccesu=September&amp;nbsp;2, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Banda sonora ===
En dellos episodios recurrióse a la música, la mayoría en forma de númberu musical, que son usaos como parte del argumentu, dellos exemplos son ''[[Brian Sings and Swings]]'' y ''[[From Method To Madness]]'', d'igual manera utilizar pa realizar [[sátira|sátires]] como nel cantar ''The Freaking [[Federal Communications Commission|FCC]]'' en ''[[PTV (Family Guy)|PTV]]'' y ''Vasectomy Song'' de ''[[Sibling Rivalry]]''. Mientres la secuencia inicial de la [[Emmy Awards|Gala de los Premios Emmy de 2007]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1565098/20070719/timberlake_justin.jhtml |títulu=Justin Timberlake May Add Emmy To That Box: ''SNL'' Viral Hit Nominated |nome=Gil |apellíu=Kaufman |obra=MTV |fecha=July&amp;nbsp;19, 2007 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;31, 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091028142447/http://www.mtv.com/news/articles/1565098/20070719/timberlake_justin.jhtml |fechaarchivu=2009-10-28 }}&lt;/ref&gt; Stewie y Brian fixeron un dueto tituláu ''You can Find It On TV'', onde se ríen de les series televisives de 2007. Cantares gallardoniaos nos [[Emmy Awards|premios Emmy]] hubo dos a la meyor tema musical y composición; ''My Drunken Irish Dad'' de ''[[Peter's Two Dads]]'' y ''You've Got a Lot to See'' de ''[[Brian Wallows and Peter's Swallows]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywood.com/content/feature_detail.aspx?id=1111041&amp;p=15 |títulu=2002 Emmy Awards: Winners! |obra=Hollywood.com |fecha=September&amp;nbsp;9, 2003 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;31, 2009 |urlarchivu=https://archive.today/20120629050928/http://www.hollywood.com/content/feature_detail.aspx?id=1111041&amp;p=15 |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 }}&lt;/ref&gt; Munchos temes musicales fueron incluyíos en ''[[Family Guy: Live in Vegas]]'' ente otres más.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/reviews/album/7265312/review/7313550 |títulu=Family Guy In Vegas : The Family Guy : Review |obra=[[Rolling Stone]] |nome=Barry |apellíu=Walters |fecha=June&amp;nbsp;2, 2005 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;23, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Episodios Road to... ===
Los episodios tipu &quot;[[Road to...]]&quot; son consideraos de dalguna manera, una carauterística más de la serie.&lt;ref name=ign&gt;{{cita web | autor = Haque, Ahsan | títulu = Family Guy: &quot;15 Minutes of Shame&quot; Review | editorial = [[IGN (sitiu web)|IGN]] | url = http://tv.ign.com/articles/996/996824p1.html| fechaaccesu=4 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; ''Road to Rhode Island'', emitida nel 2000, foi la primera d'una llarga serie. Les cualos fueron una idea de MacFarlane el realizar una parodia de los siete ''[[Road to...]]'' protagonizaes por [[Bing Crosby]], [[Bob Hope]] y [[Dorothy Lamour]].&lt;ref name=&quot;Road to&quot;&gt;{{cita web |url=http://movies.ign.com/articles/429/429628p10.html|títulu=Interview with Seth MacFarlane|obra=[[IGN (sitiu web)|IGN]] |fechaaccesu=December&amp;nbsp;9, 2009}}&lt;/ref&gt; MacFarlane basar nes películes como fonte d'inspiración debíu al ciñu que sentía por elles y por dellos númberos musicales,&lt;ref name=&quot;Road to&quot; /&gt; como lo ye ''Road to Rhode Island'', rellacionáu de manera direuta colos films.&lt;ref name=&quot;Road to&quot; /&gt; Tamién amosó interés en faer un especial o un episodiu direct to video.&lt;ref name=&quot;Road to&quot; /&gt; Estos episodios, de normal inclúin a Brian y a Stewie diendo a dalgún llugar alloñáu de [[Quahog]].&lt;ref&gt;{{cita web |editorial=[[IGN (sitiu web)|IGN]]|autor=Haque, Ahsan|url=http://tv.ign.com/articles/996/996824p1.html|títulu=Family Guy Flashback: &quot;Road to Rhode Island&quot; Review|fechaaccesu=11 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; La mayoría de los episodios fueron dirixíos por Dan Povenmire hasta ''[[Road to Rupert]]''.&lt;ref name=P&amp;F /&gt;

== Influencies culturales ==
''Family Guy'' foi la primer serie en tornar a la parrilla televisiva por cuenta de la venta de DVD.&lt;ref name=DVDsales /&gt; Tres la vuelta dempués de la so cancelación, empezó a influyir n'otros programes producíos por MacFarlane como ''[[American Dad]]'', lo que'l comentó como un amiestu ente ''Family Guy'' y ''[[All in the Family]]''.&lt;ref name =Flack&gt;{{cita web|url=http://www.flakmag.com/features/macfarlane.html|títulu=Seth MacFarlane's Third Act.|fechaaccesu=21 d'avientu de 2007|obra=Flak Magacín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071229222114/http://www.flakmag.com/features/macfarlane.html|fechaarchivu=2007-12-29}}&lt;/ref&gt; Tanto ''Family Guy'', ''American Dad'' y ''[[The Cleveland Show]]'', vienen del mesmu mundu ficticiu.&lt;ref name =Flack /&gt; La serie tamién foi d'influencia pa les series en [[imaxe real]] como ''[[The Winner]]'', tamién producida por MacFarlane, que tien la mesma clase de comicidad que ''Family Guy'', pero cola diferencia de que nun tien bones crítiques per parte de la prensa especializada.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/03/02/DDG94OD1OR1.DTL&amp;type=tvradio|títulu=''Corddry's sitcom not stupid funny, just really stupid|fechaaccesu=1 d'avientu de 2009|obra=San Francisco Chronicle|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110716142704/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F03%2F02%2FDDG94OD1OR1.DTL&amp;type=tvradio|fechaarchivu=2011-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Receición y llogros ==

=== Ésitu ===
''Family Guy'' recibió munches crítiques positives per parte de los críticos. Catherine Seipp del ''National Review Online'' referir a la serie como &quot;puerca pero desaxeradamente risondera&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nationalreview.com/seipp/seipp200502040749.asp|títulu=Return of the Family Guy|obra=NRO|fechaaccesu=October&amp;nbsp;3, 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081026013857/http://www.nationalreview.com/seipp/seipp200502040749.asp|fechaarchivu=26 d'ochobre de 2008}}&lt;/ref&gt; Caryn James del ''[[New York Times]]'' fixo mención de la &quot;escandalosa familia satírica&quot; de la serie y les &quot;parodies y posibilidaes risibles&quot; de la mesma.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nytimes.com/1998/09/13/arts/the-new-season-television-critic-s-choice-a-little-dysfunctional-family-fun.html|títulu=The New Season/Television: Critic's Choice; A Little Dysfunctional Family Fun|obra=NYT|fechaaccesu=October&amp;nbsp;3, 2009}}&lt;/ref&gt; ''[[Sydney Morning Herald]]'' nomó a ''Family Guy'' &quot;el programa de la selmana&quot; nel 21 d'abril de 2009 refiriéndose a la serie como &quot;una obra maestra de la cultura popular.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.smh.com.au/news/entertainment/tv--radio/tv-reviews/show-of-the-week-family-guy/2009/04/20/1240079595389.html|títulu=Show Of The Week: Family Guy|títulu=Show of the Week: Family Guy|obra=SMI|fechaaccesu=October&amp;nbsp;3, 2009}}&lt;/ref&gt; Frazier Mooore del ''[[Seattle Times]]'' mentó'l so &quot;humor ansioso y ensin fin sobre les emisiones fuertes&quot;. Tamién se refirió como &quot;un humor intelixente que quita l'aliendu&quot; y dixo que &quot;l'amiestu de lo xenial cola crudeza del humor ayuda a entender l'atracción tan grande qu'amena&quot;. Remató definiéndola como &quot;bocayona, ordinaria y esquisitamente ofensiva&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/television/2008032607_tvfamilyguy04.html|títulu=Return of the Family Guy|obra=NRO|fechaaccesu=October&amp;nbsp;3, 2009}}&lt;/ref&gt; La serie tamién atraxo l'atención de munches celebridaes, ente ellos, [[Emily Blunt]], quien declaró que ''Family Guy'' ye la so serie favorita y espresó un gran interés en ser una artista invitada del programa.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Entertainment/12-Jun-2009/Emily-Blunt-wants-to-star-in-Family-Guy|títulu=Emily Blunt wants to star in Family Guy&lt;!--INSERT TITLE--&gt;}}&lt;/ref&gt; [[George Lucas]] reveló nuna entrevista con MacFarlane que tien tolos episodios en [[TiVo]] ensin necesidá de mercase los DVD, amás de que ye l'únicu programa que ve xunto con ''[[Jackass]]''. MacFarlane declaró que [[Lucasfilm]] siempres s'amosó receptiva cuando ''Family Guy'' pretendía asonsañar les sos obres.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=Bonnie|apellíu=Burton|títulu=&quot;Family Guy&quot; Creator Reveals Star Wars Cred|url=http://www.starwars.com/community/news/rocks/f20070921/index.html|editorial=''Starwars.com''|fecha=21 de setiembre de 2007|fechaaccesu=11 d'avientu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110905151825/http://www.starwars.com/community/news/rocks/f20070921/index.html|fechaarchivu=5 de setiembre de 2011}}&lt;/ref&gt; Nancy Franklin del ''[[New Yorker]]'' dixo que ''Family Guy'' ta convirtiéndose nuna de les meyores series d'animación qu'esisten, al comentar la so popularidá y la so rivalidá, dixo inclusive que ye meyor que ''[[The Simpsons]]'' tocantes a calidá refierse.&lt;ref&gt;{{cita publicación |nome=|apellíu=|títulu=American Idiots
Seth MacFarlane's animated empire.|url=http://www.newyorker.com/archive/2006/01/16/060116crte_television|editorial=[[The New Yorker]].com|fecha=16 de xineru de 2006 |fechaaccesu=11 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; La serie tamién foi un ésitu en [[Hulu]] aportando a segundu programa más vistu por detrás de ''[[Saturday Night Live]]''.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://tvbythenumbers.com/2009/12/31/hulu-movers-shakers-2009-recap/37371 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101022055837/http://tvbythenumbers.com/2009/12/31/hulu-movers-shakers-2009-recap/37371 |fechaarchivu=2010-10-22 }}&lt;/ref&gt;

=== Crítiques y discutinios ===
''Family Guy'' recibió crítiques negatives. Por casu, Ken Tucker de ''Entertainment Weekly'' cargó con frecuencia contra'l programa, calificándola con una &quot;D&quot;,&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,273010,00.html|títulu=Family Guy|apellíu=Tucker|nome=Ken|fecha=4 de setiembre de 1999|obra=Entertainment Weekly|fechaaccesu=28 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121008092231/http://www.ew.com/ew/article/0,,273010,00.html|fechaarchivu=2012-10-08}}&lt;/ref&gt; y nomándola como'l peor programa de la temporada televisiva 1999-2000.&lt;ref&gt;{{cita web| apellíu = Tucker| nome = Ken| títulu = Television| editorial = [[Entertainment Weekly]]| fecha = 21 d'avientu de 2001| url = http://www.ew.com/ew/article/0,,252798_3,00.html| fechaaccesu = 21 d'ochobre de 2009| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20141207172150/http://www.ew.com/ew/article/0,,252798_3,00.html| fechaarchivu = 2014-12-07}}&lt;/ref&gt; La [[Parents Television Council|PTC]], asociación fundada por [[L. Brent Bozell III]] publicó crítiques destructives contra la serie. la cual ye considerada por esti grupu como'l &quot;peor programa televisivu n'hores de máxima audiencia pa los televidentes&quot; nos años 2000,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.parentstv.org/PTC/publications/reports/top10bestandworst/2000top/main.asp | títulu = Top 10 Best &amp; Worst Family Shows on Network Television, 1999–2000 TV Season | fechaaccesu = 12 d'avientu de 2006 | obra = ParentsTV.org | editorial = Parents Television Council | cita = ...unbelievably foul... | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120828070250/http://www.parentstv.org/PTC/publications/reports/top10bestandworst/2000top/main.asp | fechaarchivu = 2012-08-28 }}&lt;/ref&gt; 2005,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.parentstv.org/PTC/publications/reports/top10bestandworst/main.asp | títulu = Rating the Top 20 Most Popular Prime Time Broadcast TV Shows Watched by Children Ages 2–17, 2004–2005 | fechaaccesu = 12 d'avientu de 2006 | obra = ParentsTV.org | editorial = Parents Television Council | cita = ... pushing the limits of decency with heavy sexual innuendo and sexual themes. | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20061211215308/http://www.parentstv.org/PTC/publications/reports/top10bestandworst/main.asp | fechaarchivu = 2006-12-11 }}&lt;/ref&gt; y 2006.&lt;ref name=&quot;bw0506&quot;&gt;{{cita web | url = http://www.parentstv.org/ptc/publications/reports/top10bestandworst/2006/main.asp | títulu = Top 10 Best and Worst Shows on Primetime Network TV 2005–2006 | fechaaccesu = 21 d'avientu de 2006 | obra = ParentsTV.org | editorial = Parents Television Council | cita = ... pushing the limits of decency with heavy sexual innuendo and sexual themes. | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120706131101/http://www.parentstv.org/ptc/publications/reports/top10bestandworst/2006/main.asp | fechaarchivu = 2012-07-06 }}&lt;/ref&gt; Dellos episodios tuvieron esi &quot;honor&quot; de liderar esa categoría por razones de [[Palabrota|lenguaje desaveniente]], [[Nudismu|desnudez]] [[animada]] y [[violencia|conteníu violentu]]. La organización notó como con frecuencia esta serie tien munchos siguidores ente los neños d'ente 2 y 12 años, la PTC intenta precaver a los padres de que los sos fíos pueden trate atraíos pola serie por cuenta de la so [[Dibuxos animaos|formatu animáu]] cuando la mesma va dirixida a un [[Animación p'adultos públicu más adultu]].&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Family Guy – Parents Television Council Family TV Guide Show Page | obra = ParentsTV.org | editorial = [[Parents Television Council]] | url = http://www.parentstv.org/ptc/shows/main.asp?shwid=504 | fechaaccesu = 20 de mayu de 2007 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100709234030/https://www.parentstv.org/ptc/shows/main.asp?shwid=504 | fechaarchivu = 2010-07-09 }}&lt;/ref&gt;

La serie recibe frecuentemente crítiques per parte d'otres series debíu tamién en parte al so humor. ''Los Simpsons'' describieron a Peter Griffin como un [[Clonación|clon]] de [[Homer Simpson]] nun [[Treehouse of Horrors XIII|especial de Halloween]],&lt;ref&gt;{{cita episodiu|episodelink=Treehouse of Horror XIII#Send in the Clones |títulu=Send in the Clones |serieslink=The Simpsons |series=The Simpsons |network=Fox |airdate=November&amp;nbsp;3, 2002 |season=14 |number=292}}&lt;/ref&gt; y tamién como un fuxitivu acusáu de &quot;[[Plaxu|Plagiarismo]]&quot;&lt;ref&gt;Italianismu n'inglés de la pallabra &quot;Plaxu&quot;&lt;/ref&gt; nel episodiu ''[[The Italian Bob]]''. ''Family Guy'' tamién foi oxetu de la sátira de ''[[South Park]]'' al salir referenciaos nun episodiu de doble duración (''[[Cartoon Wars Part I]]'' y ''[[Cartoon Wars Part II]]''),&lt;ref&gt;{{cita episodiu|títulu=[[Cartoon Wars Part I]] &amp; [[Cartoon Wars Part II|II]] |series=South Park |serieslink=South Park |credits=Created by [[Matt Stone]] and [[Trey Parker]] |network=Comedy Central}}&lt;/ref&gt; onde los personaxes dicen que los chistes de la serie son intercambiables y carente de rellación cola trama; per otru llau, los [[Guionistes de Family Guy|guionistes]] son retrataos como [[Trichechus|manatís]] que se dediquen a recoyer &quot;pelotes d'idees&quot; y son llevaes per un tubu, cada pelota lleva una pallabra escrita talmente que con cinco pelotes puede formase una oración. MacFarlane respondió a esa crítica diciéndo-yos que ye dafechu ciertu y los sos camientos fundaos, inclusive fai alusión a dellos sketches y chistes qu'una vegada escritos nel guión, son recortaos y darréu treslladaos a otru [[Episodios de Family Guy|episodio futuru]].&lt;ref&gt;{{cita videu|títulu=Family Guy, Volume 4, Commentary |formatu=DVD}}&lt;/ref&gt;

=== Gallardones ===
''Family Guy'' y la repartida fueron nomaos a diez [[Emmy Awards]] ganando tres premios:&lt;ref name=&quot;IMDBawards&quot; /&gt;

* 2000: Al meyor doblaxe - Seth MacFarlane pola so voz de Stewie Griffin
* 2002: Música y lletres - Walter Murphy (compositor), Seth MacFarlane (escritor)
* 2007: Al meyor trabayu individual en animatica - Steven Fonti (artista de storyboard)

La serie tamién foi nomada a diez [[Annie Awards|Annie]] llevándose tres premios, dos en 2006 y unu en 2008.
La serie tamién foi nomada a un [[Golden Real Award]] en trés causes llevándose unu.&lt;ref name=&quot;IMDBawards&quot;&gt;{{cita web |url = https://www.imdb.com/title/tt0182576/awards
|títulu = Awards for &quot;Family Guy&quot;
|fechaaccesu = 13 d'ochobre de 2007
|obra = The Internet Movie Database
|editorial = Internet Movie Database Inc.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://animatedtv.about.com/od/showsaz/a/emmy2004.htm|títulu=2004-2005 Emmy Nominations|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151105182405/http://animatedtv.about.com/od/showsaz/a/emmy2004.htm|fechaarchivu=2015-11-05}}&lt;/ref&gt; En 2009, foi nomada al Emmy pa la meyor serie de comedia. Esto ye un llogru significativu considerando que la última serie animada en ser nomada foi ''[[The Flintstones]]'' y que sicasí ''[[The Simpsons]]'' enxamás consiguieron nenguna nominación na mesma categoría.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-et-emmy-family17-2009jul17,0,5898425.story |títulu=Family Guy breaks the funny bone barrier with Emmy nod}}&lt;/ref&gt;

=== Audiencia n'Estaos Xuníos ===
{| {{tablaguapa}} width=100%
|- style=&quot;background-color:#e0e0e0&quot; valign=&quot;bottom&quot; align=&quot;center&quot;
! Temporada
!Entamu de temporada
!Final de temporada
!Temporada televisiva
!Ranking
! Espectadores&lt;br /&gt;(en millones)
|- style=&quot;background-color:#e0e0e0&quot;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Primer temporada de Family Guy|1]]'''
| 31 de xineru de 1999
| 16 de mayu de 1999
| 1999
! 33&lt;ref name=&quot;1999Ratings&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://theenvelope.latimes.com/extras/lostmind/ratings/1998_1999.htm|títulu=1998-1999 Television Season Top Rated Shows|fechaaccesu=19 de payares de 2006 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061031060351/http://theenvelope.latimes.com/extras/lostmind/ratings/1998_1999.htm|fechaarchivu=31 d'ochobre de 2006}}&lt;/ref&gt;
! 12.80&lt;ref name=&quot;1999Ratings&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Segunda temporada de Family Guy|2]]'''
| 23 de setiembre de 1999
| 1 d'agostu de 2000
| 1999–2000
! 114&lt;ref name=&quot;autogenerated1999&quot;&gt;{{cita web |url=http://fbibler.chez.com/tvstats/recent_data/1999-00.html|títulu=TV Ratings 1999–2000|fechaaccesu=17 de xunetu de 2011|fecha=26 de xunetu de 2002|editorial=Fbibler.chez.com}}&lt;/ref&gt;
! 6.32&lt;ref name=&quot;autogenerated1999&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Tercer temporada de Family Guy|3]]'''
| 11 de xunetu de 2001
| 9 de payares de 2003
| 2001–02
! 125&lt;ref name=&quot;season3ratings&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.usatoday.com/life/television/2002/2002-05-28-year-end-chart.htm |títulu=How did your favorite show rate? |fechaaccesu=4 de xineru de 2009 |fecha= 28 de mayu de 2002 |editorial=''USA Today''}}&lt;/ref&gt;
! 4.50&lt;ref name=&quot;season3ratings&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Cuarta temporada de Family Guy|4]]'''
| 1 de mayu de 2005
| 14 de mayu de 2006
| 2005–06
! 68&lt;ref name=&quot;season4ratings&quot;&gt;{{enllaz rotu|1=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1002576393|títulu=Series}} ''The Hollywood Reporter''&lt;/ref&gt;
! 7.90&lt;ref name=&quot;season4ratings&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Quinta temporada de Family Guy|5]]'''
| 10 de setiembre de 2006
| 20 de mayu de 2007
| 2006–07
! 71&lt;ref name=&quot;season5ratings&quot;&gt;{{enllaz rotu|1=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/y3ifbfdd1bcb53266ad8d9a71cad261604f?pn=1|títulu=2006–07 primetime wrap}} ''The Hollywood Reporter''&lt;/ref&gt;
! 8.20&lt;ref name=&quot;season5ratings&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Sesta temporada de Family Guy|6]]'''
| 23 de setiembre de 2007
| 4 de mayu de 2008
| 2007–08
! 84&lt;ref name=&quot;season6ratings&quot;&gt;{{cita web |editorial=ABC Medianet|fecha=28 de mayu de 2008|url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052808_06|títulu= Season Program Rankings from 09/24/07 through 05/25/08|fechaaccesu=3 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;
! 7.94&lt;ref name=&quot;season6ratings&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Séptima temporada de Family Guy|7]]'''
| 28 de setiembre de 2008
| 17 de mayu de 2009
| 2008–09
! 69&lt;ref name=&quot;season7ratings&quot;&gt;{{cita web |editorial=ABC Medianet|fecha=19 de mayu de 2009|url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=051909_05|títulu= Season Program Rankings from 09/22/08 through 05/17/09 |fechaaccesu=3 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;
! 7.56&lt;ref name=&quot;season7ratings&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Octava temporada de Family Guy|8]]'''
| 27 de setiembre de 2009
| 23 de mayu de 2010
| 2009–10
! 53&lt;ref name=&quot;0910season&quot;&gt;{{cita web |editorial=Deadline|fecha=27 de mayu de 2010|url=http://www.deadline.com/2010/05/full-series-rankings-for-the-2009-10-broadcast-season/|títulu= Full Series Rankings For The 2009–10 Broadcast Season |fechaaccesu=18 de mayu de 2010|nome=Nellie |apellíu=Andreeva}}&lt;/ref&gt;
! 7.73&lt;ref name=&quot;0910season&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Novena temporada de Family Guy|9]]'''
| 26 de setiembre de 2010
| 22 de mayu de 2011
| 2010–11
! 56&lt;ref name=&quot;1011season&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.deadline.com/2011/05/full-2010-11-season-series-rankers/|títulu=Full 2010–2011 TV Season Series Rankings|fechaaccesu=28 de mayu de 2011|apellíu=Andreeva|nome=Nellie|fecha=27 de mayu de 2011|editorial=Deadline}}&lt;/ref&gt;
! 7.66&lt;ref name=&quot;1011season&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Décima temporada de Family Guy|10]]'''
| 25 de setiembre de 2011
| 20 de mayu de 2012
| 2011-12
! 70&lt;ref name=&quot;1112season&quot;&gt;{{Enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.deadline.com/2011/05/full-2011-12-season-series-rankers/|títulu=Full 2011–2012 TV Season Series Rankings|fechaaccesu=28 de mayu de 2011|apellíu=Andreeva|nome=Nellie|fecha=27 de mayu de 2011|editorial=Deadline}} |http://www.deadline.com/2011/05/full-2011-12-season-series-rankers/}}&lt;/ref&gt;
!7.30&lt;ref name=&quot;1112season&quot;/&gt;
|- style=&quot;background-color:#F9F9F9&quot;
| align=center|'''[[Oncena temporada de Family Guy|11]]'''
| 30 de setiembre de 2012
| 19 de mayu de 2013
| 2012-13
! 63&lt;ref name=&quot;1213season&quot;&gt;{{Enllaz rotu|{{cita web |url=http://www.deadline.com/2011/05/full-2011-12-season-series-rankers/|títulu=Full 2012–2013 TV Season Series Rankings|fechaaccesu=28 de mayu de 2011|apellíu=Andreeva|nome=Nellie|fecha=27 de mayu de 2011|editorial=Deadline}} |http://www.deadline.com/2011/05/full-2011-12-season-series-rankers/}}&lt;/ref&gt;
!6.94&lt;ref name=&quot;1213season&quot;/&gt;
|}

== Otres producciones ==

=== Stewie Griffin: La historia enxamás contada ===
{{AP|Stewie Griffin: La historia enxamás cuntada}}
Al traviés de la serie creóse la película pa televisión ''[[Stewie Griffin: La historia enxamás contada]]''. Emitíu n'España como tres capítulos incompletos cola so terminación nel siguiente volume.

=== Family Guy Live ===
Pa promover la serie y, tal como Newman describió, &quot;llevar l'interés pol programa más allá de los siguidores más acérrimos&quot;,&lt;ref name=&quot;VarietyLive!&quot; /&gt; la FOX entamó cuatro actuaciones de ''Family Guy'', llamaes ''Family Guy Live!'' onde los actores de repartu realicen una llectura del guión d'un episodiu al públicu. Amás de realizar una actuación musical pal álbum ''[[Family Guy: Live in Vegas]]''.&lt;ref name=&quot;VarietyLive!&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Family Guy Center Stage|obra=[[Variety]]|fecha=10 de marzu de 2005|autor=Adalian, Josef|páxina=1}}&lt;/ref&gt; En 2004, los actores realizaron un actu públicu nel [[Festival Risible de Montreal]].&lt;ref name=&quot;VarietyLive!&quot; /&gt; Otramiente, llegaron a actuar en [[Los Angeles]] y [[Ciudá de Nueva York|Nueva York]], escosando llocalidaes y actuando frente a 1.200 espectadores en cada sitiu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,155143,00.html|títulu=&amp;#39;Family Guy' Returns to FOX|editorial=[[Fox News]]|fecha=30 d'abril de 2005|fechaaccesu=3 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Videoxuegos ===
{{AP|Family Guy (videoxuegu)}}
En 2006, realizóse un [[videoxuegu]] basáu na serie, publicáu por [[2K Games]] y desenvueltu por [[High Voltage Software]]. Apaez disponible para [[Xbox]], [[PlayStation 2]] y [[PlayStation Portable]]. La trama del xuegu reflexa la estructura d'un episodiu de la serie con elementos d'aventura.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mobygames.com/game/family-guy-video-game |títulu=Family Guy Video Game! |obra=[[MobyGames]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;23, 2009}}&lt;/ref&gt; El productu recibió crítiques desemeyaes, de les cualos un 50% son favorables pa la edición en PlayStation 2,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/ps2/familyguy |títulu=Family Guy (ps2) reviews |obra=[[Metacritic]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;29, 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090601094036/http://www.metacritic.com/games/platforms/ps2/familyguy |fechaarchivu=2009-06-01 }}&lt;/ref&gt; 51% pa la [[PlayStation Portable|PSP]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/psp/familyguy |títulu=Family Guy (psp) reviews |obra=[[Metacritic]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;29, 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090209014915/http://www.metacritic.com/games/platforms/psp/familyguy |fechaarchivu=2009-02-09 }}&lt;/ref&gt; y 53% pa la Xbox,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/xbx/familyguy |títulu=Family Guy (xbx) reviews |obra=[[Metacritic]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;23, 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081220044118/http://www.metacritic.com/games/platforms/xbx/familyguy |fechaarchivu=20 d'avientu de 2008 }}&lt;/ref&gt; según una crítica de [[Metacritic]]. El xuegu recibe allabancies pol so humor,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3154624 |títulu=Family Guy Review |obra=[[1UP.com]] |nome=Sam |apellíu=Kennedy |fecha=October&amp;nbsp;23, 2006 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;29, 2009 |urlarchivu=https://archive.today/20120629050958/http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3154624 |fechaarchivu=29 de xunu de 2012 }}&lt;/ref&gt; pero recibe males crítiques pola brevedá del xuegu,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=http://www.psxextreme.com/ps2-reviews/510.html |títulu=Family Guy Review |obra=PSX Estreme |nome=Ben |apellíu=Dutka |fecha=December&amp;nbsp;21, 2006 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;29, 2009}}&lt;/ref&gt; y el so &quot;xugabilidá carente d'interés&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gamespot.com/xbox/adventure/familyguy/review.html |títulu=Family Guy Review for Xbox |obra=[[GameSpot]] |nome=Alex |apellíu=Navarro |fecha=October&amp;nbsp;24, 2006 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;23, 2009}}&lt;/ref&gt; Family Guy: Back to the Multiverse, que se centra nel episodiu &quot;Road to the Multiverse&quot;, foi llanzáu'l 20 de payares de 2012.

=== Spin off ===
{{AP|The Cleveland Show}}
[[Ficheru:Mike Henry by Gage Skidmore.jpg|thumb|150px|Semeya de Mike Henry, l'actor de Cleveland na serie.]]
En 2009, FOX estrenó un [[Serie derivada|spin-off]] tituláu ''[[The Cleveland Show]]''. ''[[The Hollywood Reporter]]'' anunció nun principiu los planes esistentes en producir una serie derivada de ''Family Guy'' que se centrara en [[Cleveland Brown|Cleveland]]. MacFarlane, Henry y [[Richard Appel]] crearon la serie.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/h/content_display/news/y3ibde8ca74de470b93d12371ef61c0ef91 |títulu=The Hollywood Reporter |fechaaccesu=February&amp;nbsp;29, 2008 |obra=hollywoodreporter.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080530010941/http://www.hollywoodreporter.com/h/content_display/news/y3ibde8ca74de470b93d12371ef61c0ef91 |fechaarchivu=30 de mayu de 2008 }}&lt;/ref&gt; El [[Cleveland Brown|personaxe principal]] fixo alusión del programa nel episodiu ''[[Baby Not on Board]]''.&lt;ref name=&quot;s03y10&quot;&gt;{{cita episodiu|títulu= Baby Not On Board|episodelink=Baby Not On Board|series=Family Guy|serieslink= Family Guy|network= Fox|airdate=November 2, 2008|season=7|number=4}}&lt;/ref&gt; La serie estrenó'l 27 de setiembre de 2009.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20090615fox01 |títulu=FOX Announces Fall Premiere Dates For The 2009–2010 Season |obra=The Futon Critic |fecha=June&amp;nbsp;15, 2009 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;23, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z2z252z1z2 |títulu=Fox Primetime – The Cleveland Show – Fact Sheet |obra=Fox Flash |fechaaccesu=August&amp;nbsp;29, 2009 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/6BUfsbJ49?url=http://www.foxflash.com/div.php/main/page?aID=1z2z2z252z1z2 |fechaarchivu=18 d'ochobre de 2012 }}&lt;/ref&gt; Tres la cancelación de la serie ''King of the Hill'',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=50165 |títulu=Fox Not Renewing King of the Hill |obra=comingsoon.net |fecha=31 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=25 de mayu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140708170035/http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=50165 |fechaarchivu=2014-07-08 }}&lt;/ref&gt; el treslláu de la serie ''[[Sit Down, Shut Up]]'' a la franxa del sábadu nueche,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=8200|títulu=Exclusive: Fox to &quot;Sit Down&quot; in Late Night this Fall}}&lt;/ref&gt; y la renovación de ''American Dad'', ''Los Simpsons'' y &quot;Bob's Burgers&quot; son les úniques series animaes del bloque &quot;Animation Domination&quot; de FOX non creaes por MacFarlane. La serie, taba pensada pa emitir una [[Primer Temporada de The Cleveland Show|primer temporada]] de 22 episodios,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://hollywoodinsider.ew.com/2008/11/the-family-guy.html|títulu=EW: Fox orders full season of 'Family Guy' spin-off|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090222182949/http://hollywoodinsider.ew.com/2008/11/the-family-guy.html|fechaarchivu=22 de febreru de 2009}}&lt;/ref&gt; pero finalmente la [[Fox Broadcasting Company|cadena]] mandó la producción d'una [[Primer Temporada de The Cleveland Show|segunda]] con 13 episodios, faciendo la suma de 35 episodios. L'anunciu fixo'l 3 de mayu de 2009, primero que diera empiezu la primer temporada.&lt;ref name=&quot;season2&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.tvsquad.com/2009/05/04/the-cleveland-show-renewed-before-it-begins/|títulu=The Cleveland Show renewed before it begins}}&lt;/ref&gt; Por cuenta de los altos índices d'audiencia, la FOX volvió ordenar más episodios, esta vegada 9 pa la segunda temporada faciendo un total de 44.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hollywoodreporter.com/h/content_display/news/y3id8ce138992a53121b4b8137dc51hala285|títulu=Fox orders second full season of The Cleveland Show}}&lt;/ref&gt;

== Merchandising ==
A feches del 2009, fueron publicaos seis llibros sobre ''Family Guy'', toos col sellu de [[HarperCollins]] dende 2005.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.harpercollins.com/search/index.aspx?kw=family+guy |títulu=Search results: Family Guy |obra=[[HarperCollins]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;23, 2009}}&lt;/ref&gt; El primer exemplar foi ''[[Family Guy: Stewie's Guide to World Domination]]''(ISBN 978-0-06-077321-2), escritu por Steve Callaghan. Redactáu al estilu de novela gráfica, la trama centrar nos planes de Stewie por querer [[Dominación global|apoderar el mundu]] a pesar de ser un lactante.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.harpercollins.com/books/9780060773212/Family_Guy_Stewies_Guide_to_World_Domination/index.aspx |títulu=Family Guy: Stewie's Guide to World Domination by Steve Callahan |obra=[[HarperCollins]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;23, 2009}}&lt;/ref&gt; Otros exemplares son ''[[Family Guy: It takes a Village Idiot, and I Married One (llibru)|Family Guy: It Takes a Village Idiot, and I Married One]]'' (ISBN 978-0-7528-7593-4) onde se detallen en fondura los sucesos del episodiu ''[[It Takes a Village Idiot, and I Married One]]'',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.harpercollins.com/books/9780061143328/Family_Guy_It_takes_a_Village_Idiot_and_I_Married_One/index.aspx |títulu=Family Guy: It Takes a Village Idiot, and I Married One |obra=HarperCollins |fechaaccesu=December&amp;nbsp;26, 2008}}&lt;/ref&gt; y ''[[Family Guy and Philosophy: A Cure for the Petarded]]'' (ISBN 978-1-4051-6316-3), una coleición de 17 ensayos afondando les conexones ente la serie y los [[filosofía|filósofos]] de la hestoria.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hartwick.edu/x21175.xml |títulu=Philosophy Professor Jeremy Wisnewski Publishes Book on ''Family Guy''. |obra=[[Hartwick College]] |fechaaccesu=August&amp;nbsp;23, 2009 |fecha=September&amp;nbsp;18, 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100527204648/http://www.hartwick.edu/x21175.xml |fechaarchivu=27 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt;

La serie foi un ésitu no comercial.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Some Television Reruns Hit Their Prime on DVD |pub-periódica=[[Los Angeles Times]] |nome=Cott |apellíu=Collins |fecha=November&amp;nbsp;13, 2005 |páxina=A1}}&lt;/ref&gt; ''Family Guy'' foi la primer serie televisiva en volver emitise tres la so venta rápida de DVD.&lt;ref name=DVDsales /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Family Guy un-canceled, thanks to DVD sales success; Cartoon returning after 2-year hiatus |pub-periódica=[[USA Today]] |nome=Gary |apellíu=Levin |fecha=March&amp;nbsp;25, 2004 |páxina=D3}}&lt;/ref&gt; Col primer volume de les dos primeres temporaes vendieron un total de 1,67 millones d'unidaes, superando'l récor de ventes de 2003 por un DVD d'otra serie, ente que'l segundu volume vendió otru millón.&lt;ref name=DVDsales&gt;{{cita web |url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2004-03-24-family-guy_x.htm |títulu=Family Guy un-canceled, thanks to DVD sales success |obra=[[USA Today]] |nome=Gary |apellíu=Levin |fecha=March&amp;nbsp;24, 2004 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=It's Not TV. It's TV on DVD |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101040419-610063,00.html |obra=[[Time]] |nome=James |apellíu=Poniewozik |fecha=April&amp;nbsp;11, 2004 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;29, 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20050319004055/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1101040419-610063,00.html |fechaarchivu=2005-03-19 }}&lt;/ref&gt; Les temporaes seis y siete debutaron nel quintu llugar del llistáu de ventes de DVD n'Estaos Xuníos;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/boxOfficeCharts/idUSN0738957420081107 |títulu=Top DVD Sales for the 11/15/2008 issue |obra=[[Reuters]] |fecha=November&amp;nbsp;7, 2008 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;31, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thenumbers&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.the-numbers.com/dvd/charts/weekly/2009/20090621.php |títulu=US DVD Sales Chart for Week Ending Jun&amp;nbsp;21, 2009 |obra=The Numbers |fecha=June&amp;nbsp;21, 2009 |fechaaccesu=August&amp;nbsp;24, 2009}}&lt;/ref&gt; La séptima edición foi la que más stock escosó con un total de 171.000 unidaes vendíes el 21 de xunu de 2009.&lt;ref name=&quot;thenumbers&quot; /&gt; ''[[Blue Harvest]]'' foi publicáu en xineru de 2008 y algamó el primer llugar del top de ventes del país,&lt;ref name=Blue /&gt; amás de ser el primer DVD de ''Family Guy'' n'incluyir una copia dixital pa descargar nel iPod.&lt;ref name=Blue&gt;{{cita web |url=http://www.reuters.com/article/televisionNews/idUSN2317366320080124 |títulu=Force is with &quot;Family Guy&quot; DVD |nome=Thomas K. |apellíu=Arnold |fecha=January&amp;nbsp;23, 2009 |obra=Reuters |fechaaccesu=August&amp;nbsp;31, 2009}}&lt;/ref&gt; MacFarlane grabó n'esclusiva material de la voz de Peter y otros personaxes pa un [[pinball]] de la compañía [[Stern Pinball]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Family Guy pinball is freakin' sweet|autor=Finley, Adam|editorial=[[TV Squad]]|url=http://www.tvsquad.com/2007/02/03/family-guy-pinball-is-freakin-sweet/#|fecha=3 de febreru de 2007|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; En 2004, salió al mercáu la primer serie de figures de los personaxes creaes por [[Mezco Toyz]], cada personaxe tenía'l so propiu modelu salvu Stewie, del que se crearon dos modelos distintos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Here's the Offbeat Stuff that true geeks are made of|obra=[[Winston-Salem Journal]]|autor=Clodfelter, Tim|fecha=11 de payares de 2004|páxina=33}}&lt;/ref&gt; Nel trascurrir de los años, fabricáronse cuatro series más con dellos modelos de Peter.&lt;ref&gt;{{cita publicación |autor=Szadkowski, Joseph|obra=[[The Washington Times]]|fecha=3 de xunu de 2006|títulu=Undead monster doomed to wander the high seas}}&lt;/ref&gt; En 2008, el personaxe de Peter Griffin fixo presencia en dellos anuncios de los restoranes [[Subway]] pa faer promoción de dicha cadena de comida rápida.&lt;ref name=&quot;BostonGlobeSubway&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=The year in advertising|autor=Steinberg, Brian|obra=[[The Boston Globe]]|fecha=30 d'avientu de 2007|url=http://www.boston.com/business/globe/articles/2007/12/30/the_year_in_advertising/?páxina=2|fechaaccesu=19 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Subway – it's for the fat-loving guy, too|obra=[[The News Tribune]]|fecha=30 de payares de 2007}}&lt;/ref&gt;

== Miscelánea ==
Nel exemplar 1000 de la revista ''[[Entertainment Weekly]]'', Brian Griffin foi escoyíu como &quot;el perru perfectu pa la familia televisiva&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=TV: Breaking Down the List |publicación=Entertainment Weekly |númberu=#999/1000 |fecha=June&amp;nbsp;27 &amp; July&amp;nbsp;4, 2008 |páxina=56}}&lt;/ref&gt; ''[[Wizard Magacín]]'' calificó a Stewie como'l noventenu quintu [[villanu]] de tolos tiempos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |fecha=July&amp;nbsp;2006 |títulu=The 100 Greatest Villains of All Time |publicación=[[Wizard (magacín)|Wizard]] |númberu=177 |páxina=86 |fechaaccesu=February&amp;nbsp;9, 2009}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times]]'' consideró a ''Family Guy'' como la cuarentena quinta meyor serie del 2009.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/tv_and_radio/article6061203.ece |títulu=The 50 best US television shows |fecha=April&amp;nbsp;15, 2009 |obra=[[The Times]] |fechaaccesu=September&amp;nbsp;1, 2009 |llugar=London |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090516074627/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/tv_and_radio/article6061203.ece |fechaarchivu=2009-05-16 }}&lt;/ref&gt; Según [[IGN (sitiu web)|IGN]], la serie ocupa'l séptimu puestu nel so top 100.&lt;ref name=&quot;ign100&quot;&gt;{{cita web |títulu=7, Family Guy|url=http://tv.ign.com/top-100-animated-tv-series/7.html|editorial=[[IGN (sitiu web)|IGN]]|fechaaccesu=24 de xineru de 2009|fecha=14 d'ochobre de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100616145453/http://tv.ign.com/top-100-animated-tv-series/7.html|fechaarchivu=16 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* ''[[American Dad!]]''
* ''[[The Cleveland Show]]''
* ''[[The Simpsons]]''
* ''[[Futurama (serie de televisión)|Futurama]]''
* ''[[Seth MacFarlane's Cavalcade of Cartoon Comedy]]''

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces película}}
{{wikiquote}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Series de televisión n'inglés]]
[[Categoría:Series de televisión d'animación]]
[[Categoría:Parodies]]
[[Categoría:Sátira]]
[[Categoría:Series de televisión de Fox]]</text>
      <sha1>chjk46tv4857sinbojrhnfrou74z1u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138715</id>
    <revision>
      <id>4493267</id>
      <parentid>4420202</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13175" sha1="my7l3ps2vghxvf3ippn63eq6kjndr0d" xml:space="preserve">{{Ficha de biblioteca |nome =
 Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
|traducción nome = 
|imaxe = BVMC.png
|imaxe_tamañu = 187px
|pie = 
|país = {{ESP}}
|fundación = [[1999]]
|allugamientu = [[Alicante]]
|tamañu_mancomún = 198.000 registro |población_atendida =
 
|presupuestu = 
|direutor = 
|sitiu_web = www.cervantesvirtual.com}}
La '''Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes''' ye una [[biblioteca]] [[España|española]] qu'axunta obres hispániques n'[[internet]]. Tien como oxetivu principal l'espardimientu de la cultura hispánica.

Foi creada en [[1999]] por iniciativa de la [[Universidá d'Alicante]] y col patrociniu del [[Banco Santander]] y la [[Fundación Marcelino Botín]]. Anguaño ta xestionada por una fundación&lt;ref&gt;[http://www.cervantesvirtual.com/fundacion/ Fundación de la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]&lt;/ref&gt; que preside [[Mario Vargas Llosa]]. La idea orixinal del proyeutu concebir [[Andrés Pedreño Muñoz]], rector de la Universidá d'Alicante nesi momentu, inspirada nel conceutu de biblioteca dixital de delles universidaes d'Estaos Xuníos. Él foi quien presentó a Emilio Botín, Presidente del Banco Santander un proyeutu pioneru en dixitalización d'obres de referencia hispanes, daqué que dende primer momentu entusiasmó al máximu responsable del Santander y dio-y el so respaldu.

Un conseyu científicu, dirixíu por [[Darío Villanueva]], respuende por el rigor de la biblioteca. 

El so catálogu ta compuestu por 198.000 rexistros bibliográficos, de los cualos unos 60.000 son llibros{{ensin referencies}}, anque tamién ufierta estudios críticos y d'investigación, materiales históricos, periódicos y revistes, audiovisuales, archivos sonoros, videos en llingua de señes española, etc. Trátase principalmente d'obres antigües, pertenecientes al [[dominiu públicu]], pero tamién d'obres actuales de nuevos autores como Itziar Pascual, [[Mariam Budia]] o [[Carles Batlle]], ente otros, incluyíes nel portal d'Autores de Teatru.&lt;ref&gt;[http://www.cervantesvirtual.com/bib/portal/aat/ptercerniveldbab.html?conten=catautores/ Autores de Teatru]&lt;/ref&gt;

La ''Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes'' ye una ferramienta pal aprendizaxe de les humanidaes y ufierta una gran variedá de conteníos y recursos educativos empobinaos a la comunidá universitario y escolar. Amás, axunta un importante '''catálogu de materiales''', dellos recuperaos o difíciles d'atopar (revistes, entevistes, fragmentos de montaxes teatrales, aproximamientos bibliográficos a distintos autores...), que son un complementu pal fomentu de la llectura y la enseñanza de la lliteratura y el [[castellán]] nes aules.

La vocación humanística de la biblioteca venceyar col progresu teunolóxicu al presentar una '''amplia variedá de recursos dixitales''': llibros en versión facsimilar, ediciones en testu dixital, videu, audiu, imáxenes gráfiques, producciones multimedia, periódicos y revistes. Ufierta conteníos col máximu rigor científico y nes meyores condiciones téuniques pal usuariu.

Ye un '''centru d'investigación''' presente nos principales foros internacionales sobre edición y publicación dixital. Un equipu interdisciplinariu d'informáticos y filólogos desenvuelve buscadores especializaos y ferramientes llingüístiques.

Ta presente en '''Facebook''', '''YouTube''' y tien un '''Blogue''', al cual conduznos la Seición d'Actualidá d'actividaes de la Fundación, de noticies culturales relevantes y la Seición de Novedaes coles incorporaciones más recién a la biblioteca dixital.


== Árees ==
El '''catálogu de llibre accesu''' s'estructura en diverses árees con distintos portales temáticos. Aportar a cada portal ye como enfusase n'otres webs cola gran cantidá d'información que topamos.

Al traviés del buscador vamos realizar busques simples por títulu, autor o materia, o la llamada busca avanzada, que dexa otres estratexes de busca combinando términos.

Facilítase una '''cuenta de corréu electrónicu''' que dexa al usuariu interactuar colos bibliotecarios, plantegar duldes sobre servicios y fondos, y faer propuestes y suxerencies pa la meyora y medría de los mesmos. por cuenta del so modelu de xestión públicu-privada, determinaos servicios son de pagu.

Tien especial interés '''la hemeroteca''', a que los sos documentos aportar en formatu HTML o PDF. Nel '''Catálogu d'artículos''' les busques realícense alfabéticamente por autores y títulos. 
Tien especial interés '''la hemeroteca''', a que los sos documentos aportar en formatu HTML o PDF. Nel Catálogu d'artículos les busques realícense alfabéticamente por autores y títulos. 
=== Lliteratura española ===

El portal de Lliteratura española ta dirixíu pol doctor [[Enrique Rubio Cremades]] de la [[Universidá d'Alicante]], y recueye les principales obres de lliteratura española. No fondero d'esta biblioteca dixital destaca la Biblioteca d'Autor [[Miguel de Cervantes Saavedra]], páxina de referencia na Rede sobre la vida y obra del escritor d'[[Alcalá de Henares|Alcalá]].

La Historia, materia relevante dientro de la biblioteca, protagoniza portales como los dedicaos a les [[Constituciones Hispanoamericanes]] y a personaxes históricos como [[Carlos I d'España|Carlos V]], [[Sabela I de Castiella|Sabela I]], [[Cristóbal Colón|Colón]], [[Simón Bolívar]], [[Francisco de Miranda]], [[Palafox y Mendoza]] y monseñor [[Óscar Arnulfo Romero]], o a la historia y l'arqueoloxía de les civilizaciones, como Antigua. La llingua española cuenta, asina mesmu, con una seición propia na que l'usuariu puede consultar estudios filolóxicos, trataos sobre l'orixe de la llingua, gramátiques, ortografíes, retóriques, poétiques ya investigaciones y materiales sobre lexicografía, terminoloxía, fraseoloxía y pragmática.

=== Biblioteca Americana ===
[[Ficheru: Príncipe de Asturias en el CCET.png|thumb|250px|El Príncipe d'Asturies nel [[Centru Cultural d'España en Tegucigalpa]] mientres la presentación de la Biblioteca Centroamericana.]]
La ''Biblioteca Americana'' ta dirixida pola doctora [[Beatriz Aracil Varón]], de la [[Universidá d'Alicante]], y cuenta con numberosos fondos dixitalizaos de producciones hispanoamericanes. Tamién, la riqueza de llingües d'[[América llatina]] ta presente nesti portal yá que, magar cunta con una mayoría de testos n'español, presenta obres n'otros idiomes como [[Idioma portugués|portugués]], [[mapudungun]], [[quechua]], [[Guaraní (idioma)|guaraní]], etc.

Les Biblioteques Nacionales d'[[Arxentina]], [[Brasil]], [[Chile]], [[Méxicu]], [[Venezuela]], [[Perú]], l'[[Academia Arxentina de Lletres]], el [[Colexu de Méxicu]], les fundaciones [[Fundación Neruda|Neruda]] ([[Chile]]) y la [[Fundación Nicolás Guillén|Nicolás Guillén]] ([[Cuba]]), según distintes universidaes, son instituciones americanes de referencia coles que la Biblioteca caltién convenios de cooperación intercultural. Asina, ufierta conteníos representativos de diez países americanos: [[Perú]], [[Méxicu]], [[Arxentina]], [[Brasil]], [[Cuba]], [[Chile]], [[Paraguái]], [[Venezuela]], [[Estaos Xuníos]] y [[Ecuador]].

El 12 de xineru de 2012 oficializar nun actu presidíu pol [[Príncipe d'Asturies]] nel [[Centru Cultural d'España en Tegucigalpa]] la creación de la Biblioteca Virtual Centroamericana.&lt;ref&gt;«Allégrame especialmente venir güei al Centru Cultural d'España n'Hondures, llugar d'alcuentru y verdadera referencia cultural de la so capital Tegucigalpa, por cuenta de la mio visita al país. Y ye una feliz coincidencia poder asistir a la presentación de la Fundación Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes n'Hondures; Un finxu que nos enllena d'arguyu a tolos qu'habitamos na Patria Grande de la llingua que nos xune» SAR el Príncipe d'Asturies n'Enllaz rotu|1=[http://ccet-aecid.hn/literatura-tics-2 Literatura + TIC’s: La Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes presentó'l so proyeutu de Biblioteca Centroamericana nel CCET] |2=http://ccet-aecid.hn/literatura-tics-2 |bot=InternetArchiveBot }}, 12-01-2012&lt;/ref&gt;

=== Biblioteca Joan Lluís Vives ===

La Biblioteca Joan Lluís Vives ye'l resultáu del conveniu robláu ente la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes y la [[Rede d'Universidad Instituto Joan Lluís Vives]]. Ta dirixida por [[Llúcia Martín Pascual]], de la [[Universidá d'Alicante]]. Esta biblioteca, l'equivalente en [[llingua catalana]] a la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, cuenta con fondos de lliteratura catalana medieval y contemporánea.

=== Biblioteca das Letras Galegas ===

Nel portal de la Biblioteca das Letras Galegas recuéyense obres en [[llingua gallega]] y ta dirixíu pol doctor [[Anxo Tarrío Varela]], de la [[Universidá de Santiago de Compostela]].

=== Biblioteca de signos ===

Ta empobinada a coleutivos con [[sordera|discapacidad auditives]] y cuenta con una [[fonoteca]] pa persones con [[ceguera|discapacidad visuales]]. Ta dirixida por [[Rubén Nogueira Fos]].Dende material bibliográfico esplicáu en llingua de señes sobre la historia de la educación de les persones sordes n'España, hasta les investigaciones más actuales sobre llingua de señes y el desarrollu del billingüismu.

=== Biblioteca de lliteratura infantil y xuvenil ===

La producción lliteraria infantil y xuvenil, tantu d'[[España]] como d'[[América llatina]], atópase recoyida nesti portal, so la direición de [[Ramón Llorens García]].

=== Biblioteca Africana ===

El portal de la Biblioteca Africana inaugurar en mayu de 2011 y ta dirixíu pola doctora [[Josefina Bonu Alonso]], de la [[Universidá d'Alicante]]. Esti portal ye frutu del proyeutu d'I+D &quot;Lliteratures africanes n'español: mediación lliteraria y hospitalidá poética dende los '90&quot;, financiáu pol Ministeriu de Ciencia ya Innovación del Gobiernu d'[[España]].

Esti portal surde por cuenta de la necesidá de dar cabida a les lletres hispanoafricanas nel conxuntu de la producción hispánica. Esti proyeutu pioneru de la Biblioteca Africana supón un pasu na visiblización y nel espardimientu de la [[lliteratura africana]] escrita en castellán dende territorios como [[Guinea Ecuatorial]], [[Marruecos]] o [[El Sáḥara Occidental]], debíu al antiguu pasáu colonial español. Tamién se recueyen les producciones d'otros escritores africanos qu'asumen el castellán como llingua artística dende llugares que nun fueron colonies españoles, como [[Camerún]] o [[Senegal]]. Igualmente incorpórense les obres d'aquel escritores d'orixe africanu qu'escriben dende [[España]], en cualesquier de los idiomes oficiales del país ([[castellán]], [[idioma catalán|catalán]], [[idioma gallegu|gallegu]] o [[idioma vascu|vascu]]). Tamién s'inclúin documentos y estudios qu'ayuden a la contextualización d'esta producción, debíu al incipiente interés académicu y al gran desconocimientu que se tien sobre la lliteratura hispanoafricana.

Esti corpus lliterariu atópase estremáu en trés grandes bloques xeográficos, estudiaos y editaos por [[Dulcinea Tomás Cámara]] (corpus subsaḥarianu), [[Isabel Álvarez Fernández]] (corpus saḥarianu) y [[Enrique Loma López]] (corpus magrebín), investigadores de la [[Universidá d'Alicante]].

=== Biblioteca de Traducciones Hispanoamericanes ===
Esti sitiu inclúi una seleición d'obres de traductores hispanoamericanos: el [[Inca Garcilaso de la Vega]], [[Andrés Bello]], [[Jorge Luis Borges]], [[Bartolomé Mitre]], les primeres versiones n'español d'obres d'autores estranxeros en Hispanoamérica, ente otros.&lt;ref name=&quot;BTH&quot;&gt;[http://www.cervantesvirtual.com/portales/traducciones_hispanoamericanes/traductores/ Biblioteca de Traducciones Hispanoamericanes]&lt;/ref&gt;

== Crítiques ==
Dellos usuarios espresaron crítiques sobre'l proyeutu, como la imposibilidá de lleer les obres con [[llibru electrónicu|llectores dixitales]], les restricciones al so espardimientu o la dificultá pa identificar l'orixinal a partir del cual creáronse les versiones electróniques.&lt;ref&gt;[http://librodenotas.com/textosdelcuervo/21549/procomun-y-biblioteca-virtual-miguel-de-cervantes Procomún y Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Biblioteca dixital]]
* [[Proyeutu Gutenberg]]
* [[Archivos d'España]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
&lt;ref&gt;[https://www.nebrija.com/medios/nebrijaglobalcampus/2017/09/07/biblioteca-virtual-miguel-de-cervantes/]&lt;/ref&gt;
== Enllaces esternos ==
{{Commonscat}}
* [http://www.cervantesvirtual.com/ Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]
* [http://blog.cervantesvirtual.com/ Blogue de la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]
* [https://www.facebook.com/home.php?#!/pages/Biblioteca-Virtual-Miguel-de-Cervantes/115005045196224 Facebook de la Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]

{{control d'autoridaes}}

{{ORDENAR:Miguel de cervantes, biblioteca virtual}}


{{Tradubot|Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}

[[Categoría:Biblioteques d'España|Cervantes Virtual]]
[[Categoría:Entidaes venceyaes a la Universidá d'Alicante]]
[[Categoría:Biblioteques dixitales]]
[[Categoría:Miguel de Cervantes]]
[[Categoría:Humanidaes dixitales]]
[[Categoría:Accesu abiertu]]</text>
      <sha1>my7l3ps2vghxvf3ippn63eq6kjndr0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boston Common</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139499</id>
    <revision>
      <id>4493271</id>
      <parentid>3610352</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="nha8r1mz5czd7vmen88ctw990fb0vuy" xml:space="preserve">{{referencies|t=20211030113835}}
{{edificiu}}
[[Archivu:Lletreru Boston Common.jpg|thumb|275px|right|Lletreru del Boston Common col añu de fundación.]]
El '''Boston Common''' (tamién conocíu como &quot;el Common&quot;) ye un [[parque|parque públicu]] nel [[centru]] de [[Boston]] ([[Estaos Xuníos]]). Delles vegaes nómase erróneamente &quot;''Boston Commons''&quot;. Ye un de los parques urbanos más antiguos de los Estaos Xuníos y coonstruyose nel [[1634]]. El Boston Common tien 20 hectárees de tierra arrodiaes peles cais Tremont Street, Park Street, Beacon Street, Charles Street y Boylston Street. El Common ye parte del conxuntu parques conocíu como'l Collar d'Esmeraldes (Boston) que va dende'l Common haza'l sur hasta'l parque Franklin en Roxbury (Boston). Un centru pa los visitantes de tou Boston alcuéntrase na entrada'l parque pela cai Tremont.
[[Archivu:Boston Common Public Garden 1890.jpg|thumb|250px|right|Mapa del Boston Common y el [[Public Garden (Boston)|Public Garden]] nel añu 1890.]]
[[Archivu:Casa l'Estáu dende'l Boston Common.jpg|thumb|200px|right|[[Casa del Estáu de Massachusetts|Casa l'Estáu]] dende'l Boston Common.]]
El Cementeriu Central de Boston alcuéntrase na cai Boylston pesáu'l Boston Common. Ehí tan les tumbes del artista Gilbert Stuart y del compositor William Billings. Tamién alcuéntrense enterraos equí Samuel Sprague y el so fíu Charles Sprague, un de los primeros poetes d'Estaos Xuníos. Samuel Sprague participó nel [[Historia de los Estaos Xuníos d'América|Motín del té]] y lluchó na [[Guerra d'Independencia de los Estaos Xuníos]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Boston Common}}


{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Boston]]</text>
      <sha1>nha8r1mz5czd7vmen88ctw990fb0vuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gemological Institute of America</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140615</id>
    <revision>
      <id>4493312</id>
      <parentid>4489708</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T08:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9495" sha1="aelog64imwkitc83ksiavtvspwumpvg" xml:space="preserve">{{Tradubot|Gemological Institute of America}}
{{universidá}}
L''''Institutu xemolóxicu d'América''' ('''Gemological Institute of America''', o '''GIA''') ye una institución ensin ánimu d'arriquecimientu dedicada a la investigación y formación nel campu de la xemoloxía y xoyería.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=About GIA|url=http://www.gia.edu/educational-programs/licensing-and-accreditation/index.html|editorial=GIA|fechaaccesu=5 d'abril de 2011}}&lt;/ref&gt; Fundada en 1931, la misión del GIA ye protexer a los vendedores y compradores de xemes, estableciendo y calteniendo los estandars pa evaluar la calidá d'una xema. L'institutu fai esto por aciu la investigación, los servicios d'identificación de xemes y calificación de diamantes y diversos programes educativos. Por aciu la so biblioteca de fama internacional y los sos espertos na materia, el GIA actúa como una fonte d'información sobre xemes y xoyería pal comerciu, el públicu y los medios del mundu.&lt;ref&gt;[http://www.diamonds.net/news/NewsItem.aspx?ArticleID=42801]&lt;/ref&gt; 

En 1953, el GIA desenvolvió'l so &quot;sistema internacional de calificación de diamantes&quot; y les 4 Cs (cut, clarity, color y carat weight - talla, pureza, color y pesu) como un estándar pa comparar y evaluar la calidá de los diamantes.&lt;ref&gt;http://www.diamonds.net/news/NewsItem.aspx?ArticleID=42801&lt;/ref&gt;

Anguaño, la so oficina principal ta en [[Carlsbad (California)]] y opera en más de 14 países con 12 campuses, 7 llaboratorios y cuatro centro d'investigación.

== Historia ==
El 15 de febreru de 1931, el xoyeru Robert M. Shippley sufragó la creación del Gemological Institute of America. Por cuenta de les escases conocencies sobre piedres precioses de los xoyeros de la dómina, Shipley trató de dotar a la industria d'un tonu más profesional al traviés de la educación, la investigación y la instrumentación xemolóxica. El naciente institutu, qu'operaba dende la casa de Shipley en Los Angeles, ufiertaba cursos y certificaos xemolóxicos per corréu.

Dende los años 30, el GIA fixo numberoses meyores na conocencia de les xemes. Incluyendo:
* Creación de la escala D-Z pal color y Flawless-I3 pa la pureza de los diamantes, reconocida internacionalmente pa la evaluación de la calidá de los diamantes (1953).
* Detección de diamantes mariellos irradiaos (1956).
* Primer estudiu xemolóxicu d'una tanzanita (1968).
* Primer informe d'un diamante sintéticu talláu (1971).
* Detección de diamantes con meyora de color por aciu tratamientu d'altes presiones/altes temperatures (HPHT) (1999).
* Detección de diamantes sintéticos en calidá xema creaos col procedimientu de precipitación de vapor químicu (CVD) (2003).&lt;ref&gt;[http://www.gia.edu/gia-about]&lt;/ref&gt;

== Investigación ==
El GIA ta viviegamente comprometíu cola investigación pa la meyora de la ciencia de la xemoloxía. Históricamente, la investigación centróse nel desenvolvimientu de métodos y teunoloxíes pa identificar con precisión les xemes y les sos carauterístiques. Esta investigación dio como resultancia grandes meyores na distinción de xemes ya identificación d'imitaciones (especialmente [[Diamante_de_imitación|imitaciones de diamantes]]). El GIA foi quien emitió los primeros informes modernos de calificación de diamantes, introduciendo nellos les metodoloxíes de clasificación del [[Color_en_los diamantes|color]] y la pureza. Anguaño, eses escales y métodos son l'estándar nel comerciu de diamantes.

Anguaño, les investigaciones de los sos llaboratorios centrar nel desenvolvimientu y meyora de téuniques de detección de diamantes trataos y [[Diamante_sintéticu|sintéticos]], lo mesmo que de [[zafiru|zafiros]], [[rubín|rubinos]] y [[Perla|perlles]] trataes.

== Servicios de llaboratoriu ==
El GIA ufierta un abanicu de servicios na identificación y calificación de xemes. Los informes de calificación de diamantes ensin montar (tanto naturales como sintéticos) traten sobre les sos carauterístiques: color, pureza, talla y pesu. El GIA emite dos tipos d'informes: el más completu llámase Diamond Grading Report (informe de calificación de diamante), y el más resumíu y económicu llámase Diamond Dossier (dossier de diamante). 

Los informes del GIA sobre piedres de color inclúin comentarios sobre tratamientos detectaos, según la posible procedencia (país) nel casu de rubinos, zafiles, esmeraldes y turmalinas. Los informes sobre perlles especifiquen el pesu, tamañu, forma, color, orixe y presencia de tratamientos.

== Formación ==
L'institutu ufierta tamién ufierta tamién programes de formación y collabora con organizaciones del comerciu mundial pa la formación téunica en xemes y xoyería. 

El diploma de Xemólogu Graduáu (G.G.) ufierta una formación en xemoloxía. Los diplomaos reciben el títulu de xemólogu y especialista en diamante.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Graduate Gemologist Program|url=http://www.gia.edu/educational-programs/programs/gemology/graduate-gemologist/index.html|editorial=GIA|fechaaccesu=12 d'avientu de 2011}}&lt;/ref&gt; Tamién ye posible llograr el títulu de Xoyeru Profesional Acreditáu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Accredited Jewelry Professional|url=http://www.gia.edu/educational-programs/programs/gemology/accredited-jewelry-professional/index.html|editorial=GIA|fechaaccesu=12 d'avientu de 2011}}&lt;/ref&gt; El títulu d'especialista en perlles trata sobre estes últimes xemes.

Amás, el campus del GIA en Carlsbad ufierta otros cursos en materia de xoyería. 

El conxuntu de cursos y títulos del GIA inclúi:
* Xemólogu tituláu 
* Especialista en diamante tituláu 
* Especialista en piedres de color tituláu 
* Especialista en perlles tituláu 
* Profesional acreditáu de la xoyería 
* Artes aplicaes de les xoyería Xoyeru tituláu 
* Cursu de diseñu de xoyes
* Curso de diseñu de xoyes asistíu por ordenador El GIA cunta amás cola so prestixosa revista de divulgación sobre xemoloxía &quot;Gems &amp; Gemology&quot;.

== Biblioteca y centru d'información ==
La biblioteca y centru d'información de xemoloxía Richard T. Liddicoat, alcontrada na oficina principal de Calrsbad (California), ye'l principal recursu de conocencia xemolóxica. Agospia una coleición de 38.000 llibros, 700 revistes y periódicos internacionales, 1.000 videos y DVDs, 80.000 imáxenes dixitales, 300 mapes y unos 6.000 renders dixitales de xoyes. 

La coleición entiende publicaciones dende 1496 hasta'l presente, tomando la hestoria de la xemoloxía y los últimos desarrollos.

== Discutinios ==
En 2005 saltó l'alarma de sobornos a trabayadores del llaboratoriu de GIA, que fixeron tremecer los cimientos de la integridá de les sos certifiados. Presuntamente, trabayadores del llaboratoriu de GIA en Midtown enchieren les carauterístiques de los diamantes de ciertos comerciantes.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=CNN Article covering the fraud|url=http://money.cnn.com/2005/12/20/markets/diamond_bribery/index.htm|editorial=CNN|fechaaccesu=avientu de 2005|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180701011121/http://money.cnn.com/2005/12/20/markets/diamond_bribery/index.htm|fechaarchivu=2018-07-01}}&lt;/ref&gt; El fraude afayóse cuando dos diamantes, con un preciu de 15 millones de dólares, propiedá de miembros de la realeza saudina, fueron llevaos a un tasador independiente, y les sos cualidaes resultaron ser inferiores.

Esto llevó a una investigación interna nel GIA que duró meses. Dicha investigación concluyó que trabayadores del llaboratoriu de Midtown tuvieren en contautu con veceros, una práutica prohibida pol códigu éticu del GIA.

== Competencia ==
El GIA tien dellos competidores na emisión d'informes xemolóxicos y na formación:
* Europa 
** La Gem-A (Gemmological Associtation of Great Britain o asociación xemolóxica de Gran Bretaña). Foi fundada en 1908 y el so primer diplomáu d'Estaos Xuníos foi'l fundador del GIA Robert M. Shipley en 1929.
** El HRD (Hoge Raad voor de Diamant o gran conseyu del diamante) d'Amberes. La principal autoridá europea. HRD ye bien popular n'oriente y Europa. Los sos informes son consideraos documentos llegales pola [[Xunión Europea]].
** El EGL (European Gemological Laboratory o llaboratoriu xemolóxicu européu). El cual tamién tien una sede n'India.
** Madea Worldwide. Llaboratoriu xemolóxicu allugáu en Londres.
* América 
** El IGI (International Gemological Institute o institutu xemolóxicu internacional). Ye'l competidor del GIA.
** El AGL (American Gemological Laboratories). Asitiáu en Las Vegas.
** La AGS (American Gemologycal Society o sociedá xemolóxica americana).
** La CIG (Canadian Institute of Gemmology o institutu canadiense de xemoloxía).
* Asia 
** AIGS (Asian Institute of Gemological Sciences o Institutu asíatico de ciencies xemolóxiques). En Tailandia 
** AGT Gem Laboratory. Llaboratoriu xemolóxicu en Tokiu.
** GII (Gemmological Institute of India).
** NGTC (National Gemstone Testing Center). Alcontráu en China.

Tamién hai un ciertu númberu de llaboratorios afiliaos al [[CIBJO]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
*[http://www.gia.edu/ Gemological Institute of America] homepage
*[http://www.eurostardiamond.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=14:dimexon-eurostar-donates-1-million-to-gia-india&amp;catid=1:xeneral&amp;Itemid=38 Dimexon Eurostar Donates $1 Million to GIA India]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Educación n'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Diamante]]
[[Categoría:Xemoloxía]]
[[Categoría:California]]</text>
      <sha1>aelog64imwkitc83ksiavtvspwumpvg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Ezra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140917</id>
    <revision>
      <id>4493316</id>
      <parentid>4491970</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56963" sha1="bohdihbweeay6g5voj48c7tbk226z56" xml:space="preserve">{{persona}}
'''George Ezra Barnett''' {{nym}} ye un cantante y compositor [[Reinu Xuníu|británicu]], que'l so álbum ''Wanted on Voyage'' y senciellu «Budapest» llanzaron la so carrera a nivel internacional en 2014, cuando ingresaron ente los diez principales posiciones en más de diez países,&lt;ref name=&quot;bud charts&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wov charts&quot;/&gt; y vendiéronse exitosamente.&lt;ref name=&quot;budapest - bpi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bud cert aus&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bud - riaa&quot;/&gt; Dambos trabayos figuren nes llistes de les obres musicales con más ésitu de ventes en Reinu Xuníu de la década de 2010, en superando'l millón de copies.&lt;ref name=&quot;biggest song10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;biggest alb&quot; /&gt; Ezra recibió amplia reconocencia polos sos trabayos, y foi nomáu al [[Brit Awards|Premiu Brit]] por álbum británicu del añu, senciellu británicu y artista masculín británicu na so edición de 2015.&lt;ref name=&quot;Brit Awards 2015&quot; /&gt;

== Biografía ==

=== Infancia ===
George Ezra Barnett&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;t.g. res&quot;/&gt; nació'l 7 de xunu de 1993 na pequeña ciudá inglesa de [[Hertford]] en [[Reinu Xuníu]],&lt;ref name=&quot;g y bio&quot;&gt;{{cita web |autor1=Monger, James Christopher|títulu=George Ezra|url=http://www.allmusic.com/artist/mn0003172484|obra={{Ensin cursiva|AllMusic}}|editorial=All Media Network|idioma=inglés|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; onde se crió.&lt;ref name=&quot;t.g. res&quot;/&gt; Ye'l segundu de los trés fíos&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;exposed interv&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;familia&quot;/&gt; d'un profesor d'arte y una subdireutora d'un colexu.&lt;ref name=&quot;t.g. res&quot;&gt;{{cita web |autor1=Lamont, Tom|títulu=George Ezra: 'I sat in the lecture with my head gashed open'|url=https://www.theguardian.com/music/2014/feb/09/george-ezra-bristol-ramones-scar|obra=The Guardian|idioma=inglés|fecha=9 de febreru de 2014|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;&gt;{{cita publicación |apellíu=Martins|nome=Chris|añu=2 de mayu de 2015|títulu=George Ezra on 'SNL' Ignorance, Why Relationships Are a 'Distraction,' and Being an Old Soul at 21|publicación=Billboard|volume=127|númberu=12|allugamientu=Nueva York|editorial=Prometheus Global Media|url=http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6545773/george-ezra-budapest-debut-album-wanted-on-voyage|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2016|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los sos padres divorciáronse cuando Ezra yera un neñu.&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; La so hermana mayor, de nome Jessica, y el so hermanu menor, nacíu cerca de 1997, tamién son músicos.&lt;ref name=&quot;familia&quot;&gt;{{cita web |autor1=Smyth, David|títulu=George Ezra: the man with the song of the summer|url=http://www.standard.co.uk/goingout/music/george-ezra-the-man-with-the-song-of-the-summer-9628004.html|obra=London Evening Standard|editorial=Evening Standard Limited|idioma=inglés|fecha=25 de xunetu de 2014|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; Dende una temprana edá, Ezra escuchaba con atención la música que'l so padre ponía en casa; rexistrando la coleición de cedés del so padre afayó música de dellos cantautores masculinos clásicos como Paul Simon, Van Morrison, Tom Waits y Bob Dylan, y empezó a escuchala.&lt;ref name=&quot;interesáu&quot;&gt;{{cita web |títulu=George Ezra talks Bob Dylan, &quot;Budapest,&quot; touring the states &amp; learning to sing|url=http://www.fm.tv/videos/2014/10/george-ezra-interview|obra={{Ensin cursiva|FM}}|editorial=Fuse Networks|idioma=inglés|fecha=1 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://archive.today/20161011144133/http://www.fm.tv/videos/2014/10/george-ezra-interview|fechaarchivu=11 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;infan1&quot;&gt;{{cita web |autor1=McCormick, Neil|títulu=George Ezra: Old, new, borrowed and blue|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/11304242/George-Ezra-Old-new-borrowed-and-blue.html|obra=The Telegraph|idioma=inglés|fecha=27 d'avientu de 2014|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; En particular, aficionar a les obres de Dylan y,&lt;ref name=&quot;interesáu&quot;/&gt; investigando les sos influencies musicales,&lt;ref name=&quot;bbc s. 14&quot;/&gt; atopó a dellos de los pioneros del ''blues'' y el folk, cuelmu Woody Guthrie, Sonny Terry, Brownie McGhee, Howling Wolf, Robert Johnson y Lead Belly,&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc s. 14&quot;&gt;{{cita web |autor1=Sweeney, Sabrina|títulu=BBC Sound of 2014: George Ezra|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-25590684|obra={{Ensin cursiva|BBC News}}|idioma=inglés|fecha=6 de xineru de 2014|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; que tamién inspiraron a Kings of Leon, una banda que gustaba dende la so infancia.&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Showbiz, Bang|títulu=George Ezra joined by dái on stage at Glastonbury Festival|url=http://www.contactmusic.com/george-ezra/news/george-ezra-joined-by-dái-on-stage-at-glastonbury-festival_4802608|obra={{Ensin cursiva|Contactmusic.com}}|idioma=inglés|fecha=27 de xunu de 2015|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Col tiempu, aumentó l'apreciu de Ezra pola música d'Estaos Xuníos y pasaba munches hores na so habitación escuchando los discos de [[Lead Belly]], que'l so soníu gustába-y enforma,&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt; hasta'l puntu qu'empezó a asonsañar el so estilu vocal&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;interesáu&quot;/&gt; y desenvolver una voz de barítonu baxu.&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt; Depués, escuchando a [[Howling Wolf]] fíxose consciente de que nun yera necesariu cantar con un estilu de voz sensible» y «introvertíu» como la mayoría de los artistes contemporáneos pa presta-y al públicu.&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; A la edá de trece años, Ezra empezó a componer los sos propios cantares y a tocar el baxu.&lt;ref name=&quot;comp&quot;&gt;{{cita web |títulu=George Ezra heads to the Midlands|url=http://www.birminghammail.co.uk/whats-on/music-nightlife-news/george-ezra-plays-hare-hounds-6730402|obra=Birmingham Mail|idioma=inglés|fecha=21 de febreru de 2014|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Tamién aprendió a tocar la guitarra cola ayuda del so padre.&lt;ref name=&quot;comp&quot;/&gt; 

Ezra estudió na escuela secundaria Simon Balle de Hertford,&lt;ref name=&quot;banda&quot;&gt;{{cita web |títulu=Sam Smith, George Ezra and Charli XCX: Graduates of the Stortford Music Festival|url=http://www.hertsandessexobserver.co.uk/stortford-music-festival-graduates-copy-natalie/story-26195135-detail/story.html|urlarchivu=https://archive.today/20161007144050/http://www.hertsandessexobserver.co.uk/stortford-music-festival-graduates-copy-natalie/story-26195135-detail/story.html|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2016|obra=Herts &amp; Essex Observer|idioma=inglés|fecha=18 de marzu de 2015|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;colexu&quot;&gt;{{cita web |títulu=SLIDESHOW: George Ezra performs at The Square in Harlow|url=http://www.hertfordshiremercury.co.uk/slideshow-george-ezra-performs-square-harlow/story-21999105-detail/story.html|urlarchivu=https://archive.today/20161007122054/http://www.hertfordshiremercury.co.uk/slideshow-george-ezra-performs-square-harlow/story-21999105-detail/story.html|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2016|obra=Hertfordshire Mercury|idioma=inglés|fecha=14 de mayu de 2014|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; na que, xunto con unos compañeros de clase formó parte d'una banda llamada Anything in Mind que tocaba cantares d'otros artistes.&lt;ref name=&quot;banda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;colexu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt; Fixo'l so debú con dicha agrupación a los trelce años interpretando les partes vocales femenines de «Teenage Dirtbag», de la banda [[Wheatus]],&lt;ref name=&quot;t.g. res&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt; nun chigre local nocherniegu llamáu Marquee, gracies a la so hermana quien para aquel entós salía con un promotor del ''pub''.&lt;ref name=&quot;t.g. res&quot;/&gt; Ezra tocaba'l baxu llétricu na banda,&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt; que realizó múltiples actuaciones por delles llocalidá,&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt; ente elles la del festival de música de 2010 de [[Bishop's Stortford]].&lt;ref name=&quot;banda&quot;/&gt; Más tarde, los sos amigos perdieron l'interés pola música y, foi entós cuando empezó a escribir cantares y a apaecer como músicu solista.&lt;ref name=&quot;revelación&quot;&gt;{{cita web |autor1=LeDonne, Rob|títulu=Q&amp;A: George Ezra on his hit song &quot;Budapest&quot; and burgeoning fame|url=http://www.americansongwriter.com/2014/10/qa-george-ezra-hit-song-budapest-burgeoning-fame/|obra=American Songwriter|editorial=ForASong Media|idioma=inglés|fecha=1 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://archive.today/20150723074722/http://www.americansongwriter.com/2014/10/qa-george-ezra-hit-song-budapest-burgeoning-fame/|fechaarchivu=23 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;m.t. inter&quot;/&gt; Los sos familiares y allegaos siempres lo afalaron a caltener el so interés pola música.&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; Dempués de graduase na escuela secundaria a la edá de dieciséis años, trabayó en dos emplegos, nuna fábrica de llambionaes y nun chigre, pa poder pagase los estudios de música nel British and Irish Modern Music Institute (BIMM),&lt;ref name=&quot;t.g. res&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt; al qu'ingresó un añu más tarde.&lt;ref name=&quot;revelación&quot;/&gt;

=== Estudios y empiezos de la so carrera ===
[[Ficheru:George Ezra Sheffield 2012.jpg|220px|miniaturadeimagen|derecha|Ezra nuna presentación musical en Sheffield en marzu de 2012.]]

En 2011, a los diecisiete años, depués de recibir el so diploma en música por Business and Technology Education Council (BTEC),&lt;ref name=&quot;t.g. res&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;familia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; camudar a Brístol xunto cola so hermana cola idea de llograr el títulu de profesor de música nel BIMM.&lt;ref name=&quot;revelación&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;exposed interv&quot;/&gt; Entós daquella Ezra consideraba dedicase a escribir y tocar música per diversión, ensin intenciones de dedicase a ello profesionalmente,&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; llegando a espresar despreciu escontra un compañeru del institutu qu'entamaba abandonar los estudios si nun llograba un contratu de grabación nun añu.&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; Como aficionáu,&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; empezó a cantar en nueches de micrófonu abiertu polos chigres de la ciudá,&lt;ref name=&quot;exposed interv&quot;/&gt; onde tuvo la oportunidá d'ampliar la so esperiencia musical,&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; anque adquirió'l vezu de consumir alcohol coles mesmes.&lt;ref name=&quot;t.g. res&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;familia&quot;/&gt; Les sos esperiencies musicales en Brístol diéron-y el coraxe pa prosiguir una carrera como intérprete.&lt;ref name=&quot;exposed interv&quot;&gt;{{cita web|autor1=Heward, Rachel|títulu=Interview: George Ezra|url=http://www.exposedmagazine.co.uk/archived/george-ezra-interview/|obra=Exposed Magacín|idioma=inglés|fecha=2014|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612190133/https://www.exposedmagazine.co.uk/archived/george-ezra-interview/|fechaarchivu=2018-06-12}}&lt;/ref&gt;

En 2012, Ezra siguió coles sos actuaciones en Brístol y tuvo una residencia de conciertos nel auditoriu The Gallimaufry.&lt;ref name=&quot;bbc intro&quot;/&gt; Ezra volvióse popular na ciudá y llogró llamar l'atención del programa BBC Introducing, que fizo enforma pa sofitar la so carrera musical. A principios de febreru de 2012, el programa presentar nun espectáculu musical en Brístol, nel que tocó una balada de la so autoría titulada «Angry Hill»,&lt;ref name=&quot;bbc intro&quot;/&gt; publicada nel sitiu web de BBC Introducing para la so reproducción y descarga gratuita.&lt;ref name=&quot;bbc intro&quot;&gt;{{cita web|autor1=Bonham, Sam|títulu=George Ezra: A Bristol BBC Introducing star getting national recognition|url=https://www.bbc.co.ukblogsintroducing/entries/90ec91f0-5b3d-3170-ba0d-2f93y854891f|obra={{Ensin cursiva|BBC Introducing}}|editorial=BBC|idioma=inglés|fecha=4 de payares de 2013|fechaaccesu=7 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Más tarde, en xunu de 2012, Ezra apaeció en YouTube interpretando'l so cantar orixinal «Broken» acompañáu d'una guitarra acústica.&lt;ref name=&quot;familia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;revelación&quot;/&gt; El videoclip nun algamar gran popularidá, pero espertó l'interés de delles compañíes discográfiques que se punxeron en contautu con él.&lt;ref name=&quot;revelación&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;familia&quot;/&gt; Ezra decidió roblar col sellu discográficu Columbia Records, porque los axentes nun paecíen interesaos por imponer les sos propies idees.&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt;

=== Viaxe per Europa y revelación ===
A principios de 2013, Ezra empezó a sentise acorviáu pola monotonía de los constantes tresllaos ente Bristol y Londres riquíos pol so contratu&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;viaxe a Europa&quot;/&gt; y, esmolecíu por una falta d'inspiración pa componer los cantares del so primer álbum d'estudiu y EP, decidió tomase un mes llibre pa realizar un viaxe en tren per Europa.&lt;ref name=&quot;viaxe a Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;familia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inspi1&quot;/&gt; Visitó les ciudaes d'Ámsterdam, Barcelona, Berlín, Bruxeles, Copenhague, Malmö, Milán, Múnich, París y Viena, ente otres.&lt;ref name=&quot;familia&quot;/&gt; Anque dacuando actuó en públicu,&lt;ref name=&quot;m.t. inter&quot;/&gt; concentrar n'escribir les sos esperiencies alrodiu de lo que vía, les anécdotes y los acontecimientos significativos pa la xente que conoció.&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;inspi1&quot;&gt;{{cita web |títulu=Fuse favorite: watch George Ezra on Fuse all week|url=http://www.fuse.tv/videos/2015/01/george-ezra-fuse-favorite|obra={{Ensin cursiva|Fuse}}|idioma=inglés|fecha=27 de xineru de 2015|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Cuando tornó a Gran Bretaña, instalar na cabaña d'un amigu en [[Gales del Norte]].&lt;ref name=&quot;m.t. inter&quot;&gt;{{cita web |autor1=Daniel, Danica|títulu=George Ezra Talks &quot;Budapest,&quot; Fleetwood Mac, Drunken Nights And The 'Wanted On Voyage' Connection To Paddington Bear [Exclusive Interview]|url=http://www.musictimes.com/articles/33925/20150331/george-ezra-budapest-fleetwood-mac-drunken-nights-wanted-on-voyage-paddington-bear-snl-exclusive-interview.htm|obra=Music Times|idioma=inglés|fecha=31 de marzu de 2015|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Ellí empezó a escribir cantares basándose nos apuntes del so diariu personal,&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;m.t. inter&quot;/&gt; y llegó a componer muncho más material de lo que podía entrar nun álbum.&lt;ref name=&quot;comp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; El so sellu discográficu poner en contautu con Joel Pott, de la banda Athlete, quien produció gran parte de ''Wanted on Voyage''.&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; El títulu del álbum deriva de les pallabres «wanted on voyage» que tán inscrites na maleta del [[Osu Paddington]], que yera'l personaxe de ficción favoritu de Ezra na so infancia.&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;m.t. inter&quot;/&gt;

Pa impulsar la carrera musical de Ezra en Reinu Xuníu, la BBC Introducing presentar nel festival de Glastonbury que se realizó a finales de 2013,&lt;ref name=&quot;bbc intro&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;glast13&quot;/&gt; onde la so actuación recibió una bona acoyida del públicu&lt;ref name=&quot;2do senciellu&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Trendell, Andrew|títulu=George Ezra: 'Glastonburry is the perfect festival'|url=http://www.gigwise.com/news/92164/George-Ezra-'Glastonbury-is-the-perfect-festival'|obra=Gigwise|idioma=inglés|fecha=27 de xunu de 2014|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; y la crítica. El reporteru Joe Lepper de ''Non Depression'' comentó que la presentación de Ezra foi una de les contribuciones más notables al festival del domingu 30 de xunu.&lt;ref name=&quot;glast13&quot;/&gt; Amás, emponderó la maña vocal del artista considerándola «fonda» y «impresionante».&lt;ref name=&quot;glast13&quot;&gt;{{cita web |autor1=Lepper, Joe|títulu=Glastonbury Festival 2013 Review - The Rolling Stones, Nick Cave, First Aid Kit, Martha Wainwright and more on|url=http://nodepression.com/live-review/glastonbury-festival-2013-review-rolling-stones-nick-cave-first-aid-kit-martha|obra=Non Depression|idioma=inglés|fecha=2 de xunetu de 2013|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; L'artista tamién cuntó col sofitu de [[Lianne La Havas]] y [[Tom Odell]], quien-yos dieron la oportunidá de promover les sos obres como telonero de les sos respeutives xires de conciertos per delles ciudaes britániques en 2013.&lt;ref name=&quot;bbc 5to&quot;&gt;{{cita web |títulu=George Ezra: Non 5 in the BBC Sound of 2014|url=http://www.theguardian.com/music/musicblog/2014/jan/06/george-ezra-bbc-sound-of-2014-new-act|obra=The Guardian|idioma=inglés|fecha=6 de xineru de 2014|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; A entamos d'ochobre de referíu añu, Ezra estrenó'l cantar que da títulu al so EP debú, ''Did You Hear The Rain?'', que punxo en venta'l 28 del mesmu mes,&lt;ref name=&quot;EP debú&quot;/&gt; y consta de cuatro canciones.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Did You Hear the Rain? - EP by George Ezra|url=https://itunes.apple.com/ve/album/did-you-hear-the-rain-ep/id705812821|obra={{Ensin cursiva|iTunes Store}}|editorial=Apple|idioma=inglés|fecha=2013|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://archive.today/20150723041129/https://itunes.apple.com/ve/album/did-you-hear-the-rain-ep/id705812821|fechaarchivu=23 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; La primera d'elles, «Budapest», pudo llograse gratuitamente al traviés de descarga dixital per un mes.&lt;ref name=&quot;EP debú&quot;&gt;{{cita web |autor1=Carson, Dan|títulu=Listen: George Ezra – Did You Hear The Rain|url=http://www.thelineofbestfit.com/new-music/discovery/george-ezra-did-you-hear-the-rain-138713|obra=The Line Of Best Fit|idioma=inglés|fecha=4 d'ochobre de 2013|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; Pa la so composición, Ezra inspirar nuna visita entamada a [[Budapest]] que nun pudo realizar por perder el tren na ciudá sueca de Malmö.&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;entamos&quot;&gt;{{cita web |autor1=Jonze, Tim|títulu=George Ezra: 'If only someone had put a javelin in my hand ...'|url=https://www.theguardian.com/music/2015/feb/19/george-ezra-if-they-coulkd-have-six-of-me-on-the-road-they-would|obra=The Guardian|idioma=inglés|fecha=19 de febreru de 2015|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; Nella, alude a oxetos y posesiones de valor que con gustu abandonaría por una moza.&lt;ref name=&quot;viaxe a Europa&quot;&gt;{{cita web|autor1=Pritchard, Jon|títulu=Interview: George Ezra|url=http://www.brumnotes.com/interview-george-ezra/|obra=Brum Notes|idioma=inglés|fecha=16 de xunu de 2014|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;familia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2do senciellu&quot;/&gt; Tres la so publicación, «Budapest» tuvo nun principiu cierta popularidá n'Italia y Alemaña.&lt;ref name=&quot;revelación&quot;/&gt; Pa finales de 2013, la BBC Introducing emitió regularmente conteníos publicitarios avera del artista na mayoría de les estaciones de radio de la BBC.&lt;ref name=&quot;bbc intro&quot;/&gt; Ezra captó l'atención de la industria musical y los críticos británicos al quedar nel quintu llugar de la encuesta [[Sound of...|Sound of 2014]] realizada por BBC.&lt;ref name=&quot;2do senciellu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc 5to&quot;/&gt;

=== Ascensu a la fama ===
Con un ésitu significativu n'Europa, a entamos de xunu de 2014, Ezra llanzó «Budapest» como'l segundu senciellu del so primer álbum,&lt;ref name=&quot;2do senciellu&quot;&gt;{{cita web|autor1=Cussons, Max|títulu=George Ezra - Budapest Single Review|url=http://www.contactmusic.com/george-ezra/music/george-ezra-budapest|obra={{Ensin cursiva|Contactmusic.com}}|idioma=inglés|fecha=9 de xunu de 2014|fechaaccesu=23 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180627202053/http://www.contactmusic.com/george-ezra/music/george-ezra-budapest|fechaarchivu=2018-06-27}}&lt;/ref&gt; y entró nel puestu 3 na [[UK Singles Chart|llista de senciellos británica]].&lt;ref name=&quot;wov uk v&quot;/&gt; «Budapest» foi un gran ésitu en Reinu Xuníu mientres 2014 y terminó l'añu como la décima tercer cantar superventes.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Copsey, Rob|títulu=The Official Top 40 Biggest Selling Singles of 2014|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-selling-singles-of-2014__7580/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=1 de xineru de 2015|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Con más de 1.2 millón de copies vendíes en Reinu Xuníu, figuraba a fecha de marzu de 2016 como'l novenu cantar más vendida de la década de 2010,&lt;ref name=&quot;biggest song10&quot;&gt;{{cita web |autor1=Copsey, Rob|títulu=The Official Top 40 biggest songs by British acts of the decade so far|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-songs-by-british-acts-of-the-decade-so-far__14180/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=24 de marzu de 2016|fechaaccesu=2 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; y, en 2015, recibió la certificación de doble platín de la British Phonographic Industry (BPI).&lt;ref name=&quot;budapest - bpi&quot;&gt;{{cita web |títulu=2x Platinum Award For 'Budapest'|url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards/2x-platinum-award-for-budapest.aspx|obra={{Ensin cursiva|British Phonographic Industry}}|idioma=inglés|fecha=2015|fechaaccesu=4 d'agostu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160804051502/http://www.bpi.co.uk/certified-awards/2x-platinum-award-for-budapest.aspx|fechaarchivu=4 d'agostu de 2016}}&lt;/ref&gt; Asitiar ente los primeros diez puestos de les llistes d'Austria, Alemaña, Bélxica, Dinamarca, Francia, Irlanda, Países Baxos, Portugal y Suiza,&lt;ref name=&quot;bud charts&quot;&gt;{{cita web |títulu=George Ezra - Budapest - Music Charts|url=http://acharts.co/song/81799|obra={{Ensin cursiva|aCharts.co}}|idioma=inglés|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; y algamó la posición númberu 1 na llista de senciellos de Nueva Zelanda&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;bud charts&quot;/&gt; y el puestu 5 na d'Australia,&lt;ref name=&quot;chart aus s.&quot;&gt;{{cita web |títulu=Meghan Trainor debuts at Non. 1 with 'Title' and Mark Ronson makes it six weeks straight at the top, on this week's ARIA charts|url=http://www.aria.com.au/documents/ARIAChartsmediarelease17Jan2015.pdf|editorial=Australian Recording Industry Association (ARIA)|idioma=inglés|fecha=17 de xineru de 2015|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2016|p=1|urlarchivu=https://archive.today/20161003152531/http://www.aria.com.au/documents/ARIAChartsmediarelease17Jan2015.pdf|fechaarchivu=3 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; con ventes altes en dambos países;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=New Zealand single certifications – George Ezra – Budapest|url=http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=2633|editorial=Recorded Music New Zealand|idioma=inglés|fecha=2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150130192310/http://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=2633|fechaarchivu=2015-01-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bud cert aus&quot;/&gt; concretamente n'Australia, vendiéronse más de doscientos mil exemplares de la tema y foi certificáu triple platín pola Australian Recording Industry Association (ARIA).&lt;ref name=&quot;bud cert aus&quot;&gt;{{cita web |títulu=ARIA Charts - Accreditations - 2014 Singles|url=http://www.aria.com.au/pages/httpwww.aria.com.aupagesaria-charts-accreditations-singles-2014.htm|editorial=Australian Recording Industry Association (ARIA)|idioma=inglés|fecha=2014|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; N'Estaos Xuníos, la popularidá de «Budapest» aumentó cuando Ezra actuó como l'invitáu musical del programa de NBC ''Saturday Night Live'' a finales de marzu de 2015,&lt;ref name=&quot;bud exi&quot;&gt;{{cita web |autor1=Cantor, Brian|títulu=George Ezra's “Budapest” goes top 40 at pop; “SNL” performance confirmed|url=http://headlineplanet.com/home/2015/03/16/george-ezras-budapest-goes-top-40-at-pop-snl-performance-confirmed/ 
|obra= Headline Planet|idioma=inglés|fecha=16 de marzu de 2015|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; y el cantar llogró ésitu en venta y en llistaos.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Trust, Gary|títulu=Hot 100 Chart Moves: Rihanna Cashes In, Debuting in Top 25 With 'Money'|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6524010/hot-100-chart-moves-rihanna-money|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=3 d'abril de 2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bud hot&quot;&gt;{{cita web |autor1=Cantor, Brian|títulu= “Budapest,” Andy Grammer's “Honey” go Top 50 on the Hot 100|url=http://headlineplanet.com/home/2015/04/02/george-ezras-budapest-andy-grammers-honey-go-top-50-on-the-hot-100/|obra=Headline Planet|idioma=inglés|fecha=2 d'abril de 2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; La so posición más alta na ''Billboard'' Hot 100 foi'l númberu 32,&lt;ref name=&quot;bud bd&quot;&gt;{{cita web|autor1=Mike, Wass|títulu=George Ezra Performs New Single “Blame It On Me” On 'Today': Watch|url=http://www.idolator.com/7608726/george-ezra-blame-it-on-me-today|obra={{Ensin cursiva|Idolator.com}}|editorial=SpinMedia|idioma=inglés|fecha=21 de setiembre de 2015|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://archive.today/20161003151147/http://www.idolator.com/7608726/george-ezra-blame-it-on-me-today|fechaarchivu=2016-10-03}}&lt;/ref&gt; y pasó a ser la primer tema de Ezra que llogró entrar nos cuarenta principales.&lt;ref name=&quot;bud hot&quot;/&gt; Amás, llogró bones posiciones ente los venti principales en delles llistes d'ésitos de ''Billboard'',&lt;ref name=&quot;bud exi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wov us&quot;/&gt; y sirvió pa establecer firmemente la reputación de Ezra nel mercáu musical d'Estaos Xuníos, acordies con el críticu Cussons Max de Contactmusic.com.&lt;ref name=&quot;2do senciellu&quot;/&gt; El cantar vendióse exitosamente nel territoriu d'Estaos Xuníos, al degolar el millón d'exemplares y foi certificada platín pola Recording Industry Association of America (RIAA).&lt;ref name=&quot;bud - riaa&quot;&gt;{{cita web |autor1=Brian, Cantor|títulu=George Ezra's “Budapest” Certified Platinum In The United States|url=http://headlineplanet.com/home/2015/07/16/george-ezras-budapest-certified-platinum-in-the-united-states/|obra=Headline Planet|idioma=inglés|fecha=16 de xunetu de 2015|fechaaccesu=4 d'agostu de 2016}}&lt;/ref&gt; Xeneralmente, recibió reseñes favorables de parte de los críticos especializaos,&lt;ref name=&quot;2do senciellu&quot;/&gt; como Dan Carson, de ''The Line of Best Fit'', quien emponderó'l cantar por ser «pegadiza» y reconoció l'habilidá de Ezra como intérprete.&lt;ref name=&quot;EP debú&quot;/&gt; Pela so parte, Max Cussons, de Contactmusic.com, cuntó que «ye un cantar folk bien bona» y destacó la so sinceridá.&lt;ref name=&quot;2do senciellu&quot;/&gt;
[[Ficheru:George Ezra Sheffield 01.jpg|miniaturadeimagen|213x213px|George Ezra en Sheffield.]]
L'álbum debú de Ezra ''Wanted on Voyage'', inspiráu pol viaxe per Europa y una rellación amorosa, estrenar a finales de xunu de 2014. Clasificada dientro de los xéneros folk, ''blues'' y ''rock'', la obra foi bien recibida pol públicu británicu;&lt;ref name=&quot;Newsday reseña&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;viaxe a Europa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;d.s best&quot;/&gt; duró catorce selmanes consecutives ente los diez principales de la [[UK Albums Chart|llista d'álbumes del Reinu Xuníu]]&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;uk al wov&quot;&gt;{{cita web |autor1=Moss, Liv|títulu= George Ezra's Wanted On Voyage reclaims Official Albums Chart Number 1|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/george-ezra-s-wanted-on-voyage-reclaims-official-albums-chart-number-1__7582/|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés|fecha=4 de xineru de 2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Moss, Liv|títulu=George Ezra's Wanted On Voyage hits the Number 1 spot… 14 weeks after release!|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/george-ezra-s-wanted-on-voyage-hits-the-number-1-spot-14-weeks-after-release-__6006/|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés|fecha=5 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; ya ingresó al puestu 1 de dicha llista cuatro veces&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;cuatro sem&quot;&gt;{{cita web |autor1=Copsey, Rob|títulu=George Ezra is king of the jungle in Barcelona music video - watch|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/george-ezra-is-king-of-the-jungle-in-barcelona-music-video-watch__10126/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=22 de xunetu de 2015|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; ente ochobre de 2014 y xineru de 2015.&lt;ref name=&quot;uk al wov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wov r us&quot;/&gt; ''Wanted on Voyage'' figuró como'l tercer álbum con más ésitu en ventes nel territoriu británicu en 2014, detrás de ''[[X (álbum de Ed Sheeran)|x]]'' de Ed Sheeran y ''In the Lonely Hour'' de Sam Smith,&lt;ref name=&quot;40 más vendíos&quot;&gt;{{cita web |autor1=Moss, Liv|títulu=The Official Top 40 Biggest Selling Artist Albums Of 2014|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-selling-artist-albums-of-2014__7579/|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés|fecha=1 de xineru de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt; y el décimu en 2015.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Copsey, Rob|títulu=The Official Top 40 Biggest Artist Albums of 2015 revealed|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-artist-albums-of-2015-revealed__13273/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=5 de xineru de 2016|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; La obra degoló'l 1.2 millón de copies vendíes en Reinu Xuníu,&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=The debut album from George Ezra 'Wanted On Voyage' has now passed 1.2 million units and is 4x Platinum!|url=https://twitter.com/bpi_music/status/868113747230969856/photo/1|editorial=BPI|idioma=inglés|fecha=26 de mayu de 2017|fechaaccesu=28 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; lo que lo convirtió n'unu de los álbumes más vendíos na década de 2010,&lt;ref name=&quot;biggest alb&quot;&gt;{{cita web |autor1=Copsey, Rob|títulu=Official Biggest Selling Albums of the decade so far revealed|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/official-biggest-selling-albums-of-the-decade-so-far-revealed__9787/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=5 de xunu de 2015|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wov uk v&quot;&gt;{{cita web |títulu=George Ezra's Wanted On Voyage hits 1 million sales in under a year: &quot;It almost doesn't feel real&quot;|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/george-ezra-s-wanted-on-voyage-hits-1-million-sales-in-under-a-year-it-almost-doesnt-feel-real__9786/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=9 de xunu de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; y en reconocencia al so ésitu comercial la British Phonographic Industry (BPI) certificar cuatro veces platín.&lt;ref name=&quot;BPI&quot;&gt;Pa visualizar la certificación, han de siguise los siguientes pasos:
* Ingresar el nome del álbum o del senciellu en «Keywords».
* Escoyer «Title» nel campu «Search by»
* Escueye «All» en «By Format», y *
Primir «Search»:
{{cita web|url=http://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx|títulu=Certified Awards: Search by parameters|fechaaccesu=2 de xineru de 2015|editorial=[[British Phonographic Industry]]|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190523061226/https://www.bpi.co.uk/certified-awards.aspx|fechaarchivu=2019-05-23}}&lt;/ref&gt; ''Wanted on Voyage'' tamién s'asitió nos diez primeres posiciones nes llistes d'Alemaña, Austria, Francia, Irlanda y Suiza,&lt;ref name=&quot;wov charts&quot;&gt;{{cita web |títulu=Wanted On Voyage by George Ezra|url=http://acharts.co/album/86710|obra={{Ensin cursiva|αCharts.co}}|idioma=inglés|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; de la mesma qu'en Nueva Zelanda y Australia.&lt;ref name=&quot;wov charts&quot;/&gt; Nesti últimu país entró na cuarta posición de la llista de senciellos&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;wov aus&quot;&gt;{{cita web |títulu=Mark Ronson and Taylor Swift maintain their stranglehold on the ARIA Charts: 'Uptown Funk' achieves five weeks at Non.1, '1989' enjoys a sixth week at top|url=http://www.aria.com.au/documents/ARIAChartsmediarelease10Jan2015.pdf|obra={{Ensin cursiva|Australian Recording Industry Association (ARIA)}}|p=2|idioma=inglés|fecha=10 de xineru de 2015|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://archive.today/20161003153904/http://www.aria.com.au/documents/ARIAChartsmediarelease10Jan2015.pdf|fechaarchivu=3 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; y foi certificáu platín pola ARIA, por ventes que superaron les setenta mil unidaes.&lt;ref name=&quot;won aus cert&quot;&gt;{{cita web |títulu=ARIA Charts - Accreditations - 2015 Albums|url=http://www.aria.com.au/pages/AlbumAccreds2015.htm|obra={{Ensin cursiva|Australian Recording Industry Association (ARIA)}}|idioma=inglés|fecha=2015|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; El 27 de xineru de 2015, Ezra estrenó ''Wanted on Voyage'' n'Estaos Xuníos,&lt;ref name=&quot;wov r us&quot;&gt;{{cita web |autor1=Willman, Chris|títulu=The Bellowing, British Blues of 'Budapest' Singer George Ezra|url=http://www.billboard.com/articles/6451009/george-ezra-budapest-sam-smith-tour|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=27 de xineru de 2015|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; onde ingresó na posición 19 del ''Billboard'' 200&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;wov us&quot;&gt;{{cita web |autor1=Caulfield, Keith|títulu=Billboard 200 Chart Moves: George Ezra's 'Wanted' Debúes in Top 20|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6465492/george-ezra-wanted-debut-top-20|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=6 de febreru de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt; y la 1 de la llista d'álbumes de folk.&lt;ref name=&quot;snl rad&quot;&gt;{{cita web |autor1=Rutherford, Kevin|títulu=George Ezra Brings Some 'Budapest' to 'SNL': Watch|url=http://radio.com/2015/03/29/george-ezra-snl-budapest-blame-it-on-me-videu/|obra={{Ensin cursiva|Radio.com}}|editorial=CBS Local|idioma=inglés|fecha=29 de marzu de 2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;

A mediaos d'agostu de 2014, Ezra publicó «Blame It on Me» como senciellu del so álbum debú,&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Milton, Jamie|títulu=Everything goes wrong for George Ezra in the 'Blame It On Me' videu|url=http://diymag.com/2014/08/12/george-ezra-plays-with-poo-in-the-blame-it-on-me-videu|obra=DIY|idioma=inglés|fecha=12 d'agostu de 2014|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; que s'asitió nel puestu seis de la llista de senciellos británica&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;wov uk v&quot;/&gt; y llogró la certificación de platín de la BPI, por superar les seiscientes mil unidaes vendíes.&lt;ref name=&quot;BPI&quot; /&gt; N'Alemaña, Austria, Irlanda, Bélxica y Suiza tuvo nos trenta primeres posiciones de les llistes de senciellos y n'Australia ingresó nel puestu 10 y pasó a ser el segundu cantar de Ezra nos diez primeres posiciones dempués de «Budapest»,&lt;ref name=&quot;chart aus s.&quot;/&gt; con ventes de más de setenta mil exemplares que-y valieron el certificáu de platín.&lt;ref name=&quot;biom aus&quot;&gt;{{cita web |títulu=ARIA Charts - Accreditations - 2015 Singles|url=http://www.aria.com.au/pages/SingleAccreds2015.htm|editorial=Australian Recording Industry Association (ARIA)|idioma=inglés|fecha=2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; «Blame It on Me» tamién foi popular nes radios de música ''rock'' d'Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=George Ezra – Chart history|url=http://www.billboard.com/artist/5764580/George+Ezra/chart?f=1228|obra=Billboard {{Ensin cursiva|Rock Airplay de George Ezra}}|idioma=inglés|fecha=2016|fechaaccesu=4 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Un tercer senciellu tituláu «Listen to the man» apaeció n'ochobre de 2014&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;lotm lanz&quot;&gt;{{cita web |autor1=Khomami, Nadia|títulu=Actor Sir Ian McKellen makes cameo in George Ezra's new 'Listen To The Man' videu – watch|url=http://www.nme.com/news/george-ezra/80725|obra=NME|idioma=inglés|fecha=29 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; y algamó cierta notoriedá en Reinu Xuníu, onde entró nel puestu 41 na llista de senciellos y llogró la certificación de plata pola BPI en reconocencia a les sos ventes que devasaron les doscientes mil unidaes.&lt;ref name=&quot;BPI&quot; /&gt; El videoclip de «Listen to the man» cuntó cola apaición del actor [[Ian McKellen]] en delles escenes.&lt;ref name=&quot;lotm lanz&quot;/&gt;

Mientres parte de 2014, Ezra tuvo embarcáu nuna xira musical pola so patria, presentando los cantares de ''Wanted on Voyage'',&lt;ref name=&quot;uk tour 14&quot;/&gt; y tuvo un gran ésitu de públicu con entraes escoses pa toles funciones.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=George Ezra Announces UK Tour For February 2015|url=http://www.contactmusic.com/george-ezra/press/george-ezra-announces-uk-tour-for-february-2015|obra={{Ensin cursiva|Contactmusic.com}}|idioma=inglés|fecha=20 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171008221328/http://www.contactmusic.com/george-ezra/press/george-ezra-announces-uk-tour-for-february-2015|fechaarchivu=2017-10-08}}&lt;/ref&gt; A finales d'añu, actuó en delles ciudaes d'Europa y Australia.&lt;ref name=&quot;uk tour 14&quot;&gt;{{cita web |autor1=Davidson, Amy|títulu=George Ezra announces live dates for 2015 UK tour|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a604596/george-ezra-announces-live-dates-for-2015-uk-tour/#~pjkWwSTBOTdE3M|obra=Digital Spy|idioma=inglés|fecha=20 d'ochobre de 2014|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;xira 2014&quot;&gt;{{cita web |autor1=Baggs, Michael|títulu=George Ezra tickets on sale now for 'Budapest' star's UK tour|url=http://www.gigwise.com/news/92503/george-ezra-tickets-on-sale-now-for-budapest-stars-uk-tour|obra=Gigwise|idioma=inglés|fecha=10 de xunetu de 2014|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=George Ezra announces Sydney and Melbourne headline dates|url=http://www.theaureview.com/news/george-ezra-announces-sydney-and-melbourne-headline-dates|obra=The AU Review|idioma=inglés|fecha=26 de setiembre de 2014|fechaaccesu=25 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151005091418/http://www.theaureview.com/news/george-ezra-announces-sydney-and-melbourne-headline-dates|fechaarchivu=2015-10-05}}&lt;/ref&gt; En febreru de 2015, Ezra siguió la promoción de ''Wanted on Voyage'' con múltiples presentaciones per Reinu Xuníu,&lt;ref name=&quot;uk tour 14&quot;/&gt; con entraes totalmente vendíes.&lt;ref name=&quot;infan1&quot;/&gt; Ente febreru y marzu d'esi mesmu añu, debutó nes sales de conciertos d'Estaos Xuníos como telonero de Sam Smith y [[Hozier]] nes sos respeutives xires.&lt;ref name=&quot;wov r us&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Venardos, Victoria|títulu=Renowned for Sound - News: George Ezra To Support Sam Smith And Hozier On 2015 North American Tours|url=http://renownedforsound.com/index.php/news-george-ezra-to-support-sam-smith-and-hozier-on-2015-north-american-tours/|obra=Renowned for Sound|idioma=inglés|fecha=2 de payares de 2014|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt; Depués n'abril, dempués de realizar múltiples conciertos na so patria, embarcar nuna serie d'actuaciones per América del Norte como anfitrión, anque atayó conciertos programaos en San Francisco, Portland, Seattle y una actuación especial nel festival de Coachella el 10 d'abril, que tuvo que retardar pal día 17, por cuenta de una larinxitis viral.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Davies, Megan|títulu=George Ezra cancelled Coachella performance due to viral laryngitis|url=http://www.digitalspy.com/music/summer-festivals/news/a641230/george-ezra-cancelled-coachella-performance-due-to-viral-laryngitis/|obra=Digital Spy|idioma=inglés|fecha=12 d'abril de 2016|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Stutz, Colin|títulu=George Ezra Cancels Coachella Performance Due to Viral Laryngitis|url=http://www.billboard.com/articles/columns/music-festivals/6531488/george-ezra-cancels-coachella-viral-laryngitis|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=10 d'abril de 2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Milton, Jamie|títulu=George Ezra pulls out of Coachella performance due to viral laryngitis|url=http://diymag.com/2015/04/11/george-ezra-pulls-out-of-coachella-performance-due-to-viral-laryngitis|obra=DIY|idioma=inglés|fecha=11 d'abril de 2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Ente xunetu y agostu actuó n'ocho concierto nel territoriu d'Estaos Xuníos, en ciudaes como Washington, D.C., New York, Boston, Chicago, Denver, San Francisco y Portland.&lt;ref name=&quot;fest 15&quot;&gt;{{cita web |autor1=Kuchik, Natalie|títulu=George Ezra announces summer of 2015 headlining tour dates|url=http://www.axs.com/george-ezra-announces-summer-of-2015-headlining-tour-dates-46675|obra={{Ensin cursiva|AXS}}|idioma=inglés|fecha=29 de marzu de 2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, Ezra actuó en dellos festivales, como Radio 1's Big Weekend, T in the Park, Wild Life Festival, Park Life Festival, V Festival y Glastonbury,&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Davidson, Amy|títulu=George Ezra has plans for his next album, but it'll take longer than anticipated|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a649307/george-ezra-has-plans-for-his-next-album-but-itll-take-longer-than-anticipated/|obra=Digital Spy|idioma=inglés|fecha=26 de mayu de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;festivales 2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fest 15&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;fest uk 15&quot;&gt;{{cita web |autor1=Moss, Liv|títulu=George Ezra announces new single Did You Hear The Rain?|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/george-ezra-announces-new-single-did-you-hear-the-rain__9031/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fecha=24 d'abril de 2015|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;snl 28&quot;/&gt; y programes de televisión,&lt;ref name=&quot;bud bd&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;festivales 2015&quot;&gt;{{cita web |autor1=Milton, Jamie|títulu=Watch George Ezra Bring 'Budapest' To The Late Late Show|url=http://diymag.com/2015/04/14/watch-george-ezra-bring-budapest-to-the-late-late-show|obra=DIY|idioma=inglés|fecha=14 d'abril de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; como ''Saturday Night Live'', onde interpretó los sos ésitu «Blame It on Me» y «Budapest» en marzu de 2015.&lt;ref name=&quot;Saturday Night Live&quot;&gt;{{cita web |autor1=Britton, Luke Morgan|títulu=George Ezra performs 'Budapest' on 'Saturday Night Live' - watch|url=http://www.nme.com/news/george-ezra/84026|obra=NME|idioma=inglés|fecha=30 de marzu de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;snl 28&quot;&gt;{{cita web|autor1=Daw, Robbie|títulu=George Ezra Performs “Budapest” And “Blame It On Me” On 'Saturday Night Live': Watch|url=http://www.idolator.com/7586335/george-ezra-budapest-snl-saturday-night-live-watch|obra={{Ensin cursiva|Idolator.com}}|editorial=SpinMedia|idioma=inglés|fecha=28 de marzu de 2015|fechaaccesu=6 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://archive.today/20161003151348/http://www.idolator.com/7586335/george-ezra-budapest-snl-saturday-night-live-watch|fechaarchivu=2016-10-03}}&lt;/ref&gt; 

Ezra recibió bones crítiques por ''Wanted on Voyage'', sobremanera poles sos cualidaes vocales. Glenn Gamboa de ''Newsday'', comparó'l so estilu musical col de Elvis Presley y Mumford &amp; Sons.&lt;ref name=&quot;Newsday reseña&quot;&gt;{{cita web |autor1=Gamboa, Glenn|títulu=George Ezra's 'Wanted on Voyage' review: A bass-voiced travelogue|url=http://www.newsday.com/entertainment/music/george-ezra-s-wanted-on-voyage-album-review-a-bass-voiced-travelogue-1.9834812|obra=Newsday|idioma=inglés|fecha=26 de xineru de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; La revista ''Digital Spy'' allugó a ''Wanted on Voyage'' nel séptimu llugar del so llistáu de los quince meyores álbumes del añu 2014.&lt;ref name=&quot;d.s best&quot;&gt;{{cita web |autor1=Corner, Lewis|títulu=Digital Spy's Best Albums of the Year 2014: 15-1|url=http://www.digitalspy.com/music/feature/a614406/dixital-spys-best-albums-of-the-year-2014-15-1/#~oXMho0bayTLPhj|obra=Digital Spy|idioma=inglés|fecha=7 d'avientu de 2014|fechaaccesu=26 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; Gracies al ésitu de «Budapest» y ''Wanted on Voyage'' en Reinu Xuníu, Ezra llogró múltiples nominaciones a los Brit Awards de 2015,&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt; nes categoríes artista revelación británicu, artista masculín británicu, senciellu británicu y álbum británicu del añu.&lt;ref name=&quot;Brit Awards 2015&quot;&gt;{{cita web |autor1=Corner, Lewis|autor2=Harp, Justin|títulu=Brit Awards 2015: Full winners list, including Sam Smith, Ed Sheeran|url=http://www.digitalspy.com/music/brit-awards/news/a631518/brit-awards-2015-full-winners-list-including-sam-smith-ed-sheeran/#~pjlrJvyvqvJBC3|obra=Digital Spy|idioma=inglés|fecha=25 de febreru de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt; Na ceremonia de los premios, Ezra interpretó «Cassy O'».&lt;ref name=&quot;cassy o s&quot;&gt;{{cita web |autor1=Laurence, Day|títulu=George Ezra to re-release “Cassy O'” to celebrate BRIT Award nominations|url=http://www.thelineofbestfit.com/news/latest-news/george-ezra-to-re-release-cassy-o-to-celebrate-brit-award-nominations|obra=The Line Of Best Fit|idioma=inglés|fecha=19 de xineru de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; Nos Ivor Novello Awards de 2015, «Budapest» foi candidata a la obra más interpretada&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;ivor 2015&quot;&gt;{{cita web |autor1=Shepherd, Jack|títulu=Sam Smith, Clean Bandit and Hozier lead Ivor Novello 2015 nominations|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/sam-smith-clean-bandit-and-bastille-lead-ivor-novello-2015-award-nominations-10192167.html|obra=The Independent|idioma=inglés|fecha=21 d'abril de 2015|fechaaccesu=11 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt; y cantar del añu nos BMI London Awards 2016.&lt;ref name=&quot;bmi 2016&quot;&gt;{{cita web |títulu=Adele nominated for Song of the Year gong at BMI London Awards|url=https://www.list.co.uk/article/85175-adele-nominated-for-song-of-the-year-gong-at-bmi-london-awards/|obra={{Ensin cursiva|Bang Showbiz}}|idioma=inglés|fecha=6 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, recibió delles nominaciones en ceremonies internacionales, incluyendo los MTV Video Music Awards 2015 na qu'optó a los gallardones a meyor artista revelación y meyor cantar de ''rock'' por «Budapest»,&lt;ref name=&quot;mtvvieo2015&quot;&gt;{{cita web |autor1=Stutz, Colin|títulu=2015 MTV Video Music Awards Nominees Revealed: Taylor Swift, Kendrick Lamar, Ed Sheeran &amp; More|url=http://www.billboard.com/articles/events/vma/6634773/2015-mtv-vma-nominees|obra=Billboard|idioma=inglés|fecha=21 de xunetu de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; los Teen Choice Awards de 2015 onde «Budapest» tamién foi candidata al meyor cantar de ''rock'',&lt;ref name=&quot;teenchoice 2015&quot;&gt;{{cita web |títulu=Wave 2 Nominees|url=http://www.teenchoice.com/article/wave-2-nominees|editorial=Teen Choice|idioma=inglés|fecha=7 de xunetu de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160411172500/http://www.teenchoice.com/article/wave-2-nominees|fechaarchivu=11 d'abril de 2016}}&lt;/ref&gt; y nos premios alemanes Echo Music Awards 2015, nos que Ezra recibió la nominación al meyor artista revelación internacional por ''Wanted on Voyage''.&lt;ref name=&quot;echo 2016&quot;&gt;{{cita web |títulu=Germany's Echo Awards 2015: All the winners|url=http://www.musicbusinessworldwide.com/germanys-echo-awards-2015-all-the-winners/|obra=Music Business Worldwide|idioma=inglés|fecha=27 de marzu de 2015|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;

Dempués de la reedición de «Cassy O'» en febreru de 2015,&lt;ref name=&quot;cassy o s&quot;/&gt; que nun foi demasiáu bien recibida pol públicu,&lt;ref name=&quot;uk charts&quot;&gt;Pa visualizar la posición de los álbumes na llista musical prima la pestaña «albums». Lleenda:
*«Peak Pos» – posición más alta na llista *«WoC» 
– selmanes na llista *«Wks 
Non 1» – selmanes na posición númberu 1
{{cita web |títulu=George Ezra {{!}} full Official Chart history|url=http://www.officialcharts.com/artist/30845/george-ezra/|obra={{Ensin cursiva|Official Charts Company}}|idioma=inglés|fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Ezra llanzó «Did You Hear the Rain?» n'abril&lt;ref name=&quot;fest uk 15&quot;/&gt; y «Barcelona» n'agostu como los postreros senciellos de ''Wanted on Voyage'',&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Milton, Jamie|títulu=George Ezra gets lost in a forest for &quot;Barcelona&quot; videu|url=http://diymag.com/2015/07/22/george-ezra-gets-lost-in-a-forest-for-barcelona-videu|obra=DIY|idioma=inglés|fecha=22 de xunetu de 2015|fechaaccesu=26 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt; que cuntaron con menos ésitu.&lt;ref name=&quot;uk charts&quot;/&gt; A finales d'avientu, publicó un EP gratuitu al traviés de Google Play Music tituláu ''Live in London'', que consta de los cantares «Barcelona», «Budapest», «Song 6» y «Did You Hear The Rain?» interpretaes en direuto y producíes por Cam Blackwood.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Watch George Ezra perform tracks from his 'Live in London' EP|url=http://diymag.com/2016/01/06/watch-george-ezra-budapest-song-6-can-you-feel-the-rain-live-in-london-ep|obra=DIY|idioma=inglés|fecha=6 de xineru de 2016|fechaaccesu=12 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;

== Influencies ==
[[Ficheru:Bob Dylan - Azkena Rock Festival 2010 2.jpg|180px|miniaturadeimagen|derecha|[[Bob Dylan]] ye l'artista que más influyó a Ezra.]]

Ezra cita a [[Bob Dylan]] como la so mayor influencia,&lt;ref name=&quot;viaxe a Europa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;barítonu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vocalista&quot;&gt;{{cita web|autor1=Abidakun, Simi|títulu=Interview: George Ezra|url=http://thankfolkforthat.com/interview-george-ezra-talks-to-thank-folk-for-that/|obra=Thank Folk For That|idioma=inglés|fecha=16 de febreru de 2014|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170731042943/http://thankfolkforthat.com/interview-george-ezra-talks-to-thank-folk-for-that/|fechaarchivu=2017-07-31}}&lt;/ref&gt; anque tamién reconoz inspirase en [[Lead Belly]] y [[Woody Guthrie]].&lt;ref name=&quot;viaxe a Europa&quot;/&gt; Comenta que pasó gran parte de la so infancia escuchando a Dylan gracies al so padre, y que siente una gran almiración polos soníos «nuevos y llibres» que tresmiten les sos composiciones. Al respeutu, reconoz qu'una de los cantares más significativos pa él ye «[[Talkin' New York]]» del so álbum debú, ''[[Bob Dylan (álbum)|Bob Dylan]]'' (1962), na que documenta les sos esperiencies al llegar a [[Greenwich Village]].&lt;ref name=&quot;entamos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;viaxe a Europa&quot;/&gt; Nuna entrevista en 2015, declaró la so almiración pola dedicación a la música de Dylan, qu'a la so llarga edá, inda sale de xira, realiza actuaciones y escribe cantares.&lt;ref name=&quot;barítonu&quot;/&gt; La so hermana, Jess, tamién lo indució a oyer a artistes modernos,&lt;ref name=&quot;viaxe a Europa&quot;/&gt; y&amp;nbsp; mientres los sos años na escuela escuchaba a [[Kings of Leon]], [[Vampire Weekend]], [[Arctic Monkeys]] y [[Bombay Bicycle Club]].&lt;ref name=&quot;barítonu&quot;/&gt;

== Estilu ==

=== Musical y vocal ===
[[Ficheru:Leadbelly2byGottliebcropped.jpg|160px|miniaturadeimagen|left|Ezra cuenta que cuando neñu gustába-y asonsañar la voz de [[Lead Belly]].]]

Ezra compón principalmente música [[folk]], anque tamién incorpora nes sos obres otros xéneros como'l ''[[blues]]'' y el ''[[rock]]''.&lt;ref name=&quot;2do senciellu&quot; /&gt; Glenn Gamboa, de ''Newsday'' comenta que «l'estilu [musical] de Ezra ye malo de definir» al empar que lo compara con [[Elvis Presley]] y [[Mumford &amp; Sons]], el mesmu críticu cunta que dalgunes de les sos composiciones paecen «''[[new wave]]'' de los años 1980»; ente que cantares como «Did You Hear the Rain» paecen «venir de la década de 1960 —o inclusive la década de 1860— primero que camudar a un soníu más contemporaneu».&lt;ref name=&quot;Newsday reseña&quot;/&gt;

Ezra tien una [[voz (música)|voz]] de [[barítonu]].&lt;ref name=&quot;barítonu&quot;&gt;{{cita web|autor1=Stern, Claire|títulu=Why Folk Singer George Ezra Is the Fashion Industry's Newest Darling|url=http://www.instyle.com/news/why-fashion-industry-has-embraced-george-ezra-open-arms|obra=InStyle|editorial=Time Inc|idioma=inglés|fecha=27 d'abril de 2015|fechaaccesu=24 de xunetu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180531201517/http://www.instyle.com/news/why-fashion-industry-has-embraced-george-ezra-open-arms|fechaarchivu=2018-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bd inter&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;snl rad&quot;/&gt; Según l'intérprete, pasó parte de la so infancia asonsañando'l tonu de voz de [[Lead Belly]] dempués d'adquirir unu de los sos álbumes d'escoyetes. Asina, cuando se dio a conocer con «Budapest» en 2014, con ventiún años, dellos críticos musicales comentaron que la so voz oldeaba cola so curtia edá.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Mansfield, Brian|títulu=On the Verge: George Ezra arrives by way of 'Budapest'|url=http://www.usatoday.com/story/life/music/2014/09/14/george-ezra-budapest-on-the-verge/14706583/|obra=USA Today|idioma=inglés|fecha=14 de setiembre de 2014|fechaaccesu=5 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt; En 2014, [[Zane Lowe]] considerar «unu de los nuevos vocalistas más convincentes y poderosos» nel mundu,&lt;ref name=&quot;vocalista&quot;/&gt; y tres el llanzamientu del so álbum d'estudiu debú, ''Wanted on Voyage'', recibió crítiques favorables de parte de los espertos pola so maña vocal.&lt;ref name=&quot;adm wov&quot;&gt;{{cita web |títulu=Wanted On Voyage by George Ezra reviews|url=http://www.anydecentmusic.com/review/6528/George-Ezra-Wanted-On-Voyage.aspx|obra=Any Decent Music|idioma=inglés|fecha=2014|fechaaccesu=26 de xunetu de 2015}}&lt;/ref&gt;

== Premios y nomamientos ==

=== Brit Awards ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Añu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot; | Nomáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot; | Gallardón
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05em;&quot; | Resultáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Ref.
|-
| rowspan=4| 2015
| rowspan=2| George Ezra
| Artista revelación británicu |
{{celda|Nomáu}}
| rowspan=4|&lt;ref name=&quot;Brit Awards 2015&quot;/&gt; 
|-
|Artista masculín británicu |{{celda|Nomáu}}

|-
| «Budapest» 
| Senciellu británicu |{{celda|Nomáu}}

|-
| ''Wanted on Voyage'' 
| Álbum británicu del añu |{{celda|Nomáu}}

|-
|}

=== BBC ===

==== BBC Sound of... ====
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Añu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot; | Nomáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot; | Gallardón
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05em;&quot; | Resultáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Ref.
|-
| 2014
|George Ezra
|Sound of 2014
|{{celda|nomáu|Quintu llugar}}
|&lt;ref name=&quot;bbc 5to&quot;/&gt; 
|}

==== BBC Music Awards ====
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Añu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot; | Nomáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot; | Gallardón
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05em;&quot; | Resultáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Ref.
|-
| 2015
|«Budapest»
|Cantar del añu |{{celda|Nomáu}}

|&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Copsey, Rob|títulu=Ed Sheeran, Pharrell Williams wins big at BBC Music Awards|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/ed-sheeran-pharrell-williams-win-big-at-bbc-music-awards__7684/|editorial=Official Charts Company|idioma=inglés|fecha=12 d'avientu de 2014|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2015|urlarchivu=https://archive.today/20151028094717/http://www.officialcharts.com/chart-news/ed-sheeran-pharrell-williams-win-big-at-bbc-music-awards__7684/|fechaarchivu=28 d'ochobre de 2015}}&lt;/ref&gt;
|}

=== BMI London Awards ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Añu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot; | Nomáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot; | Gallardón
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05em;&quot; | Resultáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Ref.
|-
| 2016
|«Budapest»
|Cantar del añu |{{celda|Nomáu}}

|&lt;ref name=&quot;bmi 2016&quot;/&gt;
|}

=== Echo Music Awards ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Añu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot; | Nomáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot; | Gallardón
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05em;&quot; | Resultáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Ref.
|-
| 2015
|George Ezra
|Meyor artista revelación internacional&lt;br&gt;{{small|por ''Wanted on Voyage''}}
|{{celda|Nomáu}}
|&lt;ref name=&quot;echo 2016&quot;/&gt; 
|}

=== Ivor Novello Awards ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Añu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot; | Nomáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot; | Gallardón
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05em;&quot; | Resultáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Ref.
|-
|2015
|«Budapest»
| {{small|[[PRS for Music]]}} Obra más interpretada |{{celda|Nomáu}}

|&lt;ref name=&quot;ivor 2015&quot;/&gt;
|}

=== MTV Video Music Awards ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Añu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot; | Nomáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot; | Gallardón
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05em;&quot; | Resultáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Ref.
|-
|rowspan=2|[[MTV Video Music Awards 2015|2015]]
|George Ezra
| Meyor artista revelación
| {{celda|Nomáu}}
|rowspan=2|&lt;ref name=mtvvieo2015 /&gt;
|-
|«Budapest»
|Meyor cantar de ''rock''
|{{celda|Nomáu}}
|}

=== Teen Choice Awards ===
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Añu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:13em;&quot; | Nomáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:18em;&quot; | Gallardón
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:05em;&quot; | Resultáu
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:02em;&quot; | Ref.
|-
|2015
|«Budapest»
|Meyor cantar de ''rock''
|{{celda|Nomáu}}
|&lt;ref name=&quot;teenchoice 2015&quot; /&gt;
|}

== Referencies =
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}
* {{YouTube|o=georgeezramusic}}

{{NF|1993||Ezra, George}}

{{Tradubot|George Ezra}}
[[Categoría:Cantantes d'Inglaterra]]
[[Categoría:Compositores d'Inglaterra]]
[[Categoría:Cantantes de folk]]
[[Categoría:So-barítonos d'Inglaterra]]</text>
      <sha1>bohdihbweeay6g5voj48c7tbk226z56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fundimientu del RMS Titanic</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143232</id>
    <revision>
      <id>4493200</id>
      <parentid>4486824</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T03:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109001" sha1="01flkvbu9e6lby4ovi6g0x3ip9e42f0" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Fundimientu del RMS ''Titanic''}}
{{Ficha d'accidente |Nome =
 Fundimientu del RMS ''Titanic''
|Imaxe = Stöwer Titanic (colourized).jpg
|Pie de semeya = ''Der Untergang der Titanic'' (El fundimientu del ''[[Titanic]]'') de [[Willy Stöwer]], 1912.
|Fecha = [[14 d'abril|14]]-[[15 d'abril]] de [[1912]]
|Hora = 23:40 del 14 d'abril-2:20 del 15 d'abril
|Causa = Choque con un [[iceber]]
|Sitiu = [[Océanu Atlánticu]]
|Origen = {{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Southampton]]
|Última escala = {{Bandera|Reinu Xuníu}} [[Queenstown (Irlanda)|Queenstown]]
|Destino = {{Bandera|Estaos Xuníos}} [[Nueva York]]
|Muertes = ~1500
|Mancaos = 
|Operador = 
|Rexistro = 
|Implicáu = 
|Tipu implicáu= 
|Pasaxeros = 1317
|Tripulación = 891
|Sobrevivientes= 712
}}

El '''fundimientu del RMS ''Titanic''''' foi una catástrofe marítima asocedida na nueche del 14 al 15 d'abril de 1912, cuando'l [[tresatlánticu]] británicu [[RMS Titanic|''Titanic'']] —de la naviera [[White Star Line]]—, que realizaba'l so viaxe inaugural ente [[Southampton]] y [[Nueva York]], topetó contra un [[iceber]] nel [[océanu Atlánticu]] frente a les mariñes de [[Isla de Terranova|Terranova]]. El choque producir nel llau d'[[estribor]] a les 23:40 del 14 d'abril,&lt;ref name=&quot;cronologia&quot;&gt;{{Cita web |url=http://pagesperso-orange.fr/titanic/page9.htm |títulu=La cronoloxía del naufraxu del Titanic |fechaaccesu=30 de setiembre de 2016 |editorial=Le Site du Titanic |idioma=francés }}&lt;/ref&gt; lo que provocó'l fundimientu del buque en menos de tres hores, a les 02:20 del 15 d'abril.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicstory.com/timeline.htm |títulu=Chronology of events aboard the Titanic |fechaaccesu=26 de setiembre de 2016 |editorial=www.titanicstory.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Finaron 1513 persones per afogamientu o hipotermia, lo que convirtió a esti naufraxu nel más fatal de la dómina y nuna de les mayores traxedies marítimes en tiempu de paz. Numberoses personalidaes morrieron mientres el naufraxu, ente les que s'atopaben los millonarios [[Benjamin Guggenheim]] y [[John Jacob Astor IV]].

El ''Titanic'' foi construyíu so la iniciativa de [[J. Bruce Ismay]] en 1907,&lt;ref&gt;{{harvnb|Robert Ballard y Rick Archbold|1998|p=74|id=AG}}.&lt;/ref&gt; y diseñáu polos inxenieros navales [[Thomas Andrews]] y [[Alexander Carlisle]] nos estelleros de [[Harland and Wolff]] en [[Belfast]].&lt;ref name=&quot;cronologia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.encyclopedia-titanica.org/thomas-andrews---titanic-designer-13374.html |títulu=Thomas Andrews - Titanic Designer |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2016 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.encyclopedia-titanica.org/alexander-carlisle-obituary.html |títulu=Alexander Carlisle Obituary |fechaaccesu=15 d'ochobre de 2016 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; La so construcción empecipiar en 1909 y terminóse en 1912.&lt;ref name=&quot;BR15-15&quot;&gt;{{harvnb|Beau Riffenburgh|2008|pp=14-15|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Nel momentu de la so terminación, el ''Titanic'' yera'l mayor y más luxosu barcu enxamás construyíu.&lt;ref name=&quot;Chronique du_1&quot;&gt;Chronique du s.XX, édition Larousse, p. 151.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.archives.gov/exhibits/american_originals/titanic.html |títulu=Exhibit: Titanic Memorandum |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |editorial=The National Archives.gov. |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; La so construcción afacer a la d'un buque cuasi idénticu, el {{Barcu|RMS|Olympic}}.&lt;ref name=&quot;BR15-15&quot; /&gt; El ''Titanic'' taba provistu de dieciséis compartimientos estancos que sirvíen pa la proteición del buque de les averíes importantes.&lt;ref name=&quot;BR45&quot;&gt;{{harvnb|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=45|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Los medios de comunicación dáben-y una imaxe de buque fiable anque, contrariamente a la lleenda distribuyida dempués del fundimientu, nunca s'había consideráu insumergible.&lt;ref name=&quot;insub&quot; group=&quot;nota&quot;&gt;La reputación del ''Titanic'' de ser un barcu insumergible surdió dempués del fundimientu. Sicasí, ye ciertu que la prensa yá designara al ''Titanic'' &quot;insumergible&quot;, pero esto yera común naquella dómina nos tresatlánticos.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.expotitanic.ca/faqfr.php |títulu=Foire aux questions sur le Titanic |fechaaccesu=17 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic, l'Exposition |idioma=francés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090203063220/http://expotitanic.ca/faqfr.php |fechaarchivu=3 de febreru de 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Richard Howells, ''Le mythe du Titanic'', ISBN 0-333-72597-2&lt;/ref&gt;

El [[naufraxu]] supunxo una conmoción nel mundu enteru, sobremanera en Nueva York y n'[[Inglaterra]]. Tres el fundimientu, delles comisiones d'investigación fueron llevaes a cabu y les sos conclusiones utilizar p'ameyorar la [[Conveniu Internacional pa la Seguridá de la Vida Humana nel Mar|seguridá marítima]], especialmente al traviés de nuevos [[Derechu del mar|reglamentos]]. Dellos factores combinar pa esplicar tanto'l fundimientu como l'eleváu númberu de pasaxeros que nun pudieron sobrevivir. El buque nun disponía de suficientes [[Botes salvavides del RMS Titanic|botes salvavides]], y la [[tripulación]] nunca fuera entrenada pa enfrentase a estos casos. Como resultancia, la evacuación de los pasaxeros tuvo mal entamada. El comportamientu del capitán [[Edward Smith]] tamién foi criticáu, sobremanera porque caltuviera'l barcu a una velocidá demasiáu alta, daes les condiciones de navegación. Les circunstancies [[meteoroloxía|meteorolóxiques]] y [[clima|climátiques]] tamién xugaron un papel determinante.

== Antes del fundimientu ==
=== Travesía ===
[[Ficheru:TitanicRoute.svg|thumb|upright=1.5|Itinerariu previstu pol RMS ''Titanic''. La «X» señala'l llugar del fundimientu.]]
El ''Titanic'' zarpó de [[Southampton]] el miércoles 10 d'abril de 1912 al mediudía;&lt;ref&gt;{{harvsp|Beau Riffenburgh|2008|p=28|id=AG}}.&lt;/ref&gt; llegó a [[Cherburgo-Octeville|Cherburgo]] en [[Francia]] a les 18:30 y a [[Cobh|Queenstown]], n'[[Irlanda]], el 11 d'abril de 1912 a les 11:30.&lt;ref name=&quot;p26t&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=26|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Los irlandeses qu'embarcaron yeren mayoritariamente pasaxeros de tercer clase, inmigrantes a los [[Estaos Xuníos]].&lt;ref name=&quot;p26t&quot; /&gt; Nesi momentu había alredor de 2227 persones a bordu del ''Titanic'', anque ye imposible determinar el númberu exactu por cuenta de cancelaciones d'última hora y la presencia de pasaxeros clandestinos.&lt;ref name=&quot;p26t&quot; /&gt;

[[Thomas Andrews]] foi'l primer pasaxeru en xubir a bordu de la embarcación en Southampton.&lt;ref name=&quot;p18&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=18|id=AG}}.&lt;/ref&gt; [[J. Bruce Ismay]], presidente de la [[White Star Line]], embarcó un pocu más tarde. Munchos pasaxeros famosos tomaron la so plaza nesti puertu, ente ellos [[Isidor Straus]], propietariu de los grandes almacenes [[Macy's]] en Nueva York.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/isidor-straus.html |títulu=Isidor Straus |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; En [[Cherburgo-Octeville|Cherburgo]], embarcaron otros pasaxeros importantes, como [[John Jacob Astor IV]] (bisnietu de [[John Jacob Astor]]), un empresariu de los más ricos ente los pasaxeros,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/john-jacob-astor.html |títulu=Biografía de John Jacob Astor |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; [[Margaret Brown]], una activista de los derechos humanos,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/molly-brown.html |títulu=Biografía de Margaret Brown |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; y [[Benjamin Guggenheim]], un magnate de la industria del cobre que viaxaba col so amante.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/benjamin-guggenheim.html |títulu=Benjamin Guggenheim |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

=== Informes sobre iceberes ===
[[Ficheru:Titanic Eisberg.jpg|thumb|250px|Unu de los [[iceberes]] que se cree pudo ser col que topetó'l ''[[Titanic]]''.&lt;ref name=&quot;F&quot;&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=157|id=AG}}.&lt;/ref&gt;]]

El 14 d'abril, cuando'l ''Titanic'' yá percorriera 1451 [[milla|milles]] (2335&amp;nbsp;km), l'informe del barcu|RMS|Caronia|1904|2}}, alredor de les 09:00, señaló dellos iceberes en 42°N, 49°W y 51°W.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq |títulu=Question n° 23. Was Titanic warned about the icebergs in the area? |fechaaccesu=17 d'avientu de 2009 |editorial=RMS Titanic, Inc. |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100906111454/http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq|fechaarchivu=6 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; Pela tarde, tres buques, el ''[[RMS Baltic (1903)|Baltic]]'', el barcu|SS|Amerika|1905|2}} y el barcu|SS|Noordam|1902|2}} informaron sobre iceberes nel mesmu llugar.&lt;ref name=&quot;avis&quot;&gt; {{Cita web |url=http://pagesperso-orange.fr/titanic/page159.htm |títulu=Les avis de glace |fechaaccesu=17 d'avientu de 2009 |autor=Le Site du Titanic |idioma=francés}}&lt;/ref&gt; Esa mesma tarde, un quintu buque, el barcu|SS|Californian}}, unvió'l mesmu mensaxe,&lt;ref name=&quot;Calimess&quot; /&gt; pero la tripulación nun la tuvo en cuenta y el ''Titanic'' siguió saleando a la mesma velocidá. A les 19:30, el buque recibió trés nuevos mensaxes del ''Californian'' señalando grandes iceberes.&lt;ref name=&quot;Calimess&quot; /&gt; A les 21:40, cuando la temperatura yera solu d'unos pocos graos, el ''Mesaba'' tamién unvió un avisu d'iceberes, pero esti postreru nun s'apurrió al [[ponte de mandu]].&lt;ref name=&quot;avis&quot; /&gt; A les 22:00, los dos vigías en serviciu fueron sustituyíos por [[Frederick Fleet]] y [[Reginald Lee]]; la temperatura esterior yera de cero grado, y la de l'agua algamar una media hora más tarde. A les 22:55, cuando'l ''Californian'' taba atrapáu nel xelu a 20 milles al norte del ''Titanic'', el so operador de radio, [[Cyril Evans]], unvió un mensaxe a tolos buques de les cercaníes. Nel ''Titanic'' foi interceptáu pol operador de radio [[Jack Phillips]], que lu respondió:
{{cita|¡Cállate, cállate! ¡Tas interfiriendo cola mio señal! ¡Toi ocupáu! ¡Toi en comunicación con Cabu Race!&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.ssmaritime.com/Titanic-2.htm |títulu=RMS Titanic Departs &amp; The Tragedy |fechaaccesu=19 de payares de 2016 |editorial=www.ssmaritime.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;}} Media hora más tarde, l'operador de radio del ''Californian'' nun s'alcontró nel so puestu.&lt;ref name=&quot;Calimess&quot;&gt;{{harvnb|Beau Riffenburgh|2008|p=54|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

== Naufraxu ==
=== Colisión ===
[[Ficheru:Iceberg tearing Titanic.gif|thumb|250px|Ilustración de la dómina, qu'amuesa la hipótesis según la cual l'iceber causó una corte nel cascu del barcu, esta hipótesis contradicir col descubrimientu de los restos del naufraxu en 1985.]]
A les 23:40, en 41°46'N y 50°14'W,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq |títulu=Question nᵘ 25. When and where did the collision occur? |fechaaccesu=17 d'avientu de 2009 |editorial=RMS Titanic, Inc |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100906111454/http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq|fechaarchivu=6 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; el ''Titanic'' avanzaba a 22,5 nuedos (41,7&amp;nbsp;km/h).&lt;ref name=&quot;vitesse&quot;&gt;{{harvnb|Beau Riffenburgh|2008|p=32|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El vigía [[Frederick Fleet]] vio un iceber delantre a menos de 500 metros y con una elevación d'unos 30 metros&lt;ref name=&quot;dark-stories&quot; /&gt; sobre'l nivel de l'agua, fixo sonar la campana tres veces&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Nel llinguaxe marítimu, tres campanaes significa &quot;torgues per delantre&quot;.&lt;/ref&gt; y telefonió darréu al [[ponte de mandu]].&lt;ref name=&quot;F94&quot;&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=94|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El sestu oficial, [[James Paul Moody]], recibió la llamada y unvió darréu'l mensaxe al primer oficial de guardia [[William McMaster Murdoch]], este fixo virar el buque escontra [[babor]] (a la izquierda), y polo tanto dio la orde de xirar el timón a [[estribor]] (derecha): «Hard a'starboard».&lt;ref name=&quot;F94&quot; /&gt;&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;En 1912, les órdenes respetaben el cumplimientu de los códigos de los barcos de vela. Asina, cuando se pidió xirar el timón a estribor, el timonel punxera'l timón a babor. Esta disposición ambigua foi camudada en 1933 na marina británica.&lt;/ref&gt; Esisten delles discrepancies en redol a lo qu'asocedió de siguío. Murdoch bien probablemente fixo tamién detener les máquines.&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Hai ciertu alderique tocantes a les órdenes exactes que se dieron a los mecánicos. Según el cuartu oficial [[Joseph Boxhall]], Murdoch ordenó a la [[sala de máquines]] «Full astern» («Tras toa»). Sicasí, Boxhall nun taba presente na ponte mientres el choque (taba llegando a él dende'l so camarote). Amás, la opinión de Boxhall contradicir col restu de testimonios, que desmienten dicha versión.&lt;/ref&gt; El xefe controlador Frederick Barrett declararía darréu qu'a él se -y tresmitieron órdenes pol [[telégrafu (náutica)|telégrafu]] indicando «Stop».&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://titanic.marconigraph.com/grounding2.html |títulu=Orde de parada |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |editorial=titanic.marconigraph.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090216140127/http://titanic.marconigraph.com/grounding2.html |fechaarchivu=16 de febreru de 2009 }}&lt;/ref&gt; El personal de la sala de máquines tamién foi unánime nesti sentíu, confirmando la parada.&lt;ref&gt;{{harvnb|Mark Chirnside|2004|p=156|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

Alredor de 37 segundos dempués, la nave xiró, anque topetó contra l'iceber a estribor.&lt;ref name=&quot;vitesse&quot; /&gt; El choque fizo que se soltaren los remaches y abrióse una vía d'agua nel cascu per debaxo de la [[llinia de flotación]].&lt;ref name=&quot;vitesse&quot; /&gt; Les puertes estanques cerráronse darréu por orde de Murdoch pa evitar l'aumentu de los hinchentes. A pesar d'ello, l'agua empezó a anubrir los primeros cinco compartimientos del ''Titanic''.&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_1&quot;&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|pp=94-96|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El ''Titanic'' solo podía llexar con cuatro de los sos compartimientos llenos d'agua.&lt;ref name=&quot;p10&quot;&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=100|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Per otra parte, los mamparos nun cubrir toa l'altor de la embarcación. Asina, una vegada que los primeros compartimientos taben dafechu anubiertos, l'agua desaguaba nel siguiente. La [[proa]] del ''Titanic'' empezó a fundise (el barcu tomó un ángulu negativu). A les 23:50, el nivel del mar aumentara 4 metros na proa y los primeros cinco compartimientos estancos taben empezando a anubrise según la sala de calderes.&lt;ref name=&quot;ref_duplicada_3&quot;&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=146|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Titanic porting around English.svg|center|500px|thumb|Diagrama del aldu del ''Titanic'' mientres el choque col iceber.&lt;br /&gt;Azul: aldu de la proa.&lt;br /&gt;Colloráu: aldu de la popa.]]

El choque col iceber notar el [[Edward Smith|capitán Smith]] cuando taba nel so camarote. Foi darréu a la ponte ya informóse del choque por Murdoch.&lt;ref name=&quot;CF6&quot; /&gt; Depués ordenó parar les máquines y unvió al cuartu oficial [[Joseph Boxhall]] a investigar. L'oficial fixo una inspeición rápida, nun remarcó nada y aseló al capitán, que pidió, sicasí, una inspeición más detallada a un carpinteru qu'afayó una vía d'agua.&lt;ref name=&quot;CF6&quot;&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|pp=97-98|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

El capitán llamó entós a [[Thomas Andrews]], l'inxenieru que diseñara'l buque, y los dos homes fueron a faer una inspeición;&lt;ref name=&quot;CF7&quot; /&gt; afayaron que la sala de clasificación de corréu taba anubierta.&lt;ref name=&quot;CF7&quot; /&gt; Andrews entendió entós que cinco compartimientos yá taben anubiertos, y que esto condergaba a la nave al so inevitable fundimientu. De siguío, establecióse un pronósticu: el barcu fundir nuna hora o dos a lo sumo.&lt;ref name=&quot;CF7&quot; /&gt; A les 00:05, la pista de [[squash]], allugada a 10 metros percima de la [[quilla (náutica)|quilla]], taba so l'agua. A les 00:20, l'agua yá invadía los camarotes de la tripulación na parte delantera de la cubierta Y.&lt;ref name=&quot;CF7&quot;&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=148|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

=== Señales de socorru ===
[[Ficheru:Thesos.jpg|thumb|El capitán [[Edward Smith]] fai tresmitir mensaxes de socorru a [[Jack Phillips]] (ilustración de 1912).]]
A les 00:10, el cuartu oficial Boxhall consideró la posición del buque a 41°46'N, 50°14'W. A les 00:15, cuando yá nun había esperances, la primer llamada de socorro vía radio foi la señal [[CQD]]&lt;ref&gt;Chronique du s. XX, édition Larousse, p. 151.&lt;/ref&gt; (Copy Quality Distress) sobre la [[llonxitú d'onda]] de 600 metros.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://earlyradiohistory.us/1906conv.htm#SR1 |títulu=Conferencia de Berlín de 1906 |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; A les 00:45, la primera bengala de socorru foi llanzada,&lt;ref&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=47|id=AG}}.&lt;/ref&gt; y la señal CQD convertir en [[SOS]]. El barcu|RMS|Carpathia}}, un tresatlánticu que s'atopaba a una distancia de 58 milles (93&amp;nbsp;[[Quilómetru|km]]), recibió la señal de socorru y púnxose en marcha a tou vapor pa intentar socorrer al ''Titanic''.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://titanic.pagesperso-orange.fr/page54.htm |títulu=Le R.M.S. Carpathia ou le &quot;bateau des veuves&quot; |obra=Le Site du Titanic |idioma=francés |fechaaccesu=26 de mayu de 2016}}&lt;/ref&gt; Sicasí, el ''Carpathia'' yera lentu, yá que polo xeneral el so navegación yera a 14 nuedos&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.maritimequest.com/liners/carpathia_data.htm |títulu=Carpathia (1903) |fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016 |editorial=www.maritimequest.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; (anque esa nueche batió'l so récor y llegó a los 17,5 nuedos,&lt;ref&gt;{{harvsp|Mark Chirnside|2004|pp=185-186|id=AG}}.&lt;/ref&gt; pero esta entá yera una velocidá muncho más lenta que la d'otros buques), y la presencia de xelu retrasólo entá más.&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=267|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

Dellos buques, aparentemente, percibieron o escucharon estes señales. Ello ye que un oficial de guardia a bordu del Barcu|SS|Californian}} vio les bengalas blanques del ''Titanic'', pero nun entendió'l so sentíu d'urxencia.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.grijalvo.com/Batracius/Batracius_Californian_La nueche_mas_negra_d'el_Capitan_Lord.htm |títulu=La nueche más negra del capitán Lord |fechaaccesu=14 de payares de 2016 |autor=Luis Jar Torre |fecha=2002 |editorial=www.grijalvo.com }}&lt;/ref&gt; L'operador de radio d'esi buque dir a la cama, poco antes del momentu en que'l mensaxe de socorru del ''Titanic'' foi unviáu.&lt;ref&gt;{{harvsp|Gérard Piouffre|2009|p=24|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Ente los buques que recibieron el SOS, taba'l barcu|RMS|Olympic}} —barcu ximielgu del ''Titanic''—, pero atopar a más de 500 milles (926&amp;nbsp;km) y yéra-y imposible llegar a tiempu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicandco.com/olympic.html |títulu=RMS Olympic – &quot;The Old Reliable&quot; |fechaaccesu=14 de payares de 2016 |editorial=www.titanicandco.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130514050845/http://www.titanicandco.com/olympic.html |fechaarchivu=2013-05-14 }}&lt;/ref&gt; Tamién el ''Mount Temple'' escuchar, pero atopar a 49 milles (78&amp;nbsp;km),&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/23871060# |títulu=TITANIC DISASTER. AMERICAN INQUIRY. FURTHER EVIDENCE. A SHIPMASTER'S VIEW. &quot;EXCESSIVE SPEED.&quot; |fechaaccesu=19 de payares de 2016 |fecha=29 d'abril de 1912 |editorial=Trove.nla.gov.au |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Anque taba más cerca del ''Titanic'' que'l ''Carpathia'', el ''Mount Temple'' debió de contornear una llarga zona d'iceberes p'aportar al llugar onde taba'l ''Titanic'', lo que xustifica la so llegada posterior.&lt;/ref&gt; ente que el ''Frankfurt'' taba a 153 milles (246&amp;nbsp;km),&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/ships/frankfurt.php |títulu=Frankfurt |fechaaccesu=20 de payares de 2016 |editorial=www.titanicinquiry.org |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y los buques ''Birma'', ''[[RMS Baltic (1903)|Baltic]]'' y ''Virginian'' taben, respeutivamente, a 100, 243 y 178 milles.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/ships/birma.php |títulu=Birma
(ex-Arundel Castle) |fechaaccesu=20 de payares de 2016 |editorial=www.titanicinquiry.org |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.allexplore.com/id1000.htm |títulu=Facts about the Titanic and the Titanic tragedy |fechaaccesu=20 de payares de 2016 |editorial=www.allexplore.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/ships/virginian.php |títulu=Virginian |fechaaccesu=20 de payares de 2016 |editorial=www.titanicinquiry.org |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Siguieron llanzándose bengalas a intervalos regulares hasta la 1:40. Lo mesmo asocedió coles llamaes de SOS, que s'unviaron hasta les 2:17.&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=235|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

=== Evacuación de los pasaxeros ===
==== Organización ====
[[Ficheru:Titanic the sinking.jpg|thumb|Ilustración del naufraxu del ''Titanic''.]]
A les 00:05, el capitán Smith fixo axuntar a la [[tripulación]] y ordenó quitar les lones de los [[Botes salvavides del RMS Titanic|botes salvavides]].&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=132|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Mentanto, na primer clase, solo unos pocos pasaxeros diérense cuenta de que'l buque detuviera los sos motores. Los camareros pasaron entós polos camarotes pa convidar a los pasaxeros a que coyeren ropa d'abrigu, apurrióse-yos un [[chalecu salvavides]] y pidióse-yos que fueren a la cubierta de botes del barcu. P'aselar a los pasaxeros, la tripulación asegurólos que tratar d'un exerciciu de simulacro. Solo unos pocos pasaxeros dirixir a la cubierta del barcu pa montar nun bote. La mayoría nun s'esmolió y permaneció mientres llargu tiempu nel interior del ''Titanic''.&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|pp=157-160|id=AG}}.&lt;/ref&gt; La evacuación de los pasaxeros nos botes entamar de la siguiente manera: el primer oficial [[William McMaster Murdoch]] foi responsable de tolos botes que s'atopaben nel llau d'estribor —esto ye, tolos botes con un númberu impar, amás de los plegables A y C—, y el segundu oficial, [[Charles Lightoller]], fíxose responsable de tolos botes asitiaos a babor (tolos botes con un númberu par y amás los plegables B y D).&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=152|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

Pa garantizar que la evacuación fuera ordenada, foi vital caltener la [[enerxía llétrica]] del buque mientres el mayor tiempu posible. Sicasí, l'agua frío que s'introducía na nave podría faer esplotar les calderes debíu al cambéu de temperatura. Los caldereros movilizar pa sacupar el [[vapor d'agua]] conteníu nes calderes.&lt;ref name=&quot;p151&quot; /&gt; El vapor se purgó peles chimenees, y creó un ruíu ensordador na cubierta, lo que fadió a los operadores de radio pa emitir la señal de socorru.&lt;ref name=&quot;p153&quot;&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=153|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Los oficiales encargaos de la preparación de los botes viéronse forzaos a glayar o comunicase por señes.&lt;ref name=&quot;p153&quot; /&gt; El ruíu foi menguando gradualmente, hasta sumir a les 00:40.

==== Entamu lentu de la evacuación ====

A les 00:25, ordenós'[[Muyeres y neños primeru|embarcar primero a les muyeres y los neños]] en botar salvavides.&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=123|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Coles mesmes, la [[Orquesta del Titanic|orquesta]] empezó a tocar na parte delantera de la cubierta de botes a les órdenes del capitán Smith, quien quería asina evitar la llerza.&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=149|id=AG}}.&lt;/ref&gt; A pesar d'esto, la evacuación fíxose bien lenta, una y bones la mayoría de los pasaxeros refugaben l'embarque nos botes, por non creer na realidá del fundimientu.&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=109|id=AG}}.&lt;/ref&gt; La primer clase tuvo obviamente una ventaya pa consiguir un asientu nos botes.

El ''Titanic'' disponía de venti botes salvavides pa un total de 1178 persones&lt;ref name=&quot;MChirnside161&quot;&gt;{{harvsp|Mark Chirnside|2004|p=161|id=AG}}.&lt;/ref&gt; contra les 2227 qu'había nel buque. Los botes de los númberos 1 y 2 podíen contener a 40 persones,&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; y los numberaos del 3 al 16 teníen una capacidá pa 65 persones.&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; El buque tamién cuntaba con 4 botes plegables identificaos poles lletres A, B, C y D que podíen allugar a 47 persones.&lt;ref name=&quot;p271&quot;&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=271|id=AG}}.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Titanic Boat Deck plan with lifeboats.png|center|600px|thumb|Planu de la cubierta de botes del ''Titanic'', amosando l'allugamientu de los [[Botes salvavides del RMS Titanic|botes salvavides]] en vista aérea. Los botes principales tán marcaos en verde, ente que los botes d'emerxencia apaecen señalaos en colloráu. Dos de los botes plegables tán indicaos en color moráu, ente que los otros dos botes plegables (que nun apaecen na diagrama) atopábense sobre'l techu de los camarotes de los oficiales, detrás de la ponte de mandu.]]

A les 00:40, el bote númberu 7 foi'l primeru que se baxó hasta'l mar por estribor con 28 persones de les 65 places de que disponía. Esti bote tenía a munchos pasaxeros de sexu masculín,&lt;ref&gt;{{harvsp|Archibald Gracie|1998|p=200|id=AG}}.&lt;/ref&gt; porque Murdoch dexó embarcar a los homes pa compensar el baxu númberu de pasaxeros dispuestos a xubise a un bote. A les 0:43, el bote númberu 5 facer a la mar con 35 ocupantes a bordu. D'ente'l pasaxe, los homes fueron convidaos a montar, pero a pesar d'ello'l bote solo diba mediu llenu.&lt;ref name=&quot;page167-171&quot;&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|pp=167-171|id=AG}}.&lt;/ref&gt; A les 00:55,&lt;ref name=&quot;halpern135&quot;/&gt; el bote númberu 3 partió con 32 persones, y dempués, el bote númberu 1 foi baxáu a la 1:05 con solu 12 persones a bordu frente a les 40 places disponibles.&lt;ref&gt;Robin Gardener y Dan van der Vat, ''The Riddle of the «Titanic»'', p. 136.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|pp=230-246|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Nel llau de babor, el procesu yera más lentu. A la 01:00,&lt;ref name=&quot;halpern135&quot;/&gt; el bote númberu 8 foi'l primeru baxáu a babor con 28 persones a bordu;&lt;ref&gt;{{harvsp|Archibald Gracie|1998|pp=125-126|id=AG}}.&lt;/ref&gt; ente elles taben l'aristócrata inglesa [[Noël Leslie, condesa de Rothes]] (1878-1956)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-survivor/countess-of-rothes.html |títulu=Lucy Noël Martha, Countess of Rothes (née Dyer-Edwards) |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés |fechaaccesu=28 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; y la sobreviviente española María Josefa Pérez de Soto y Vallina (1889-1972).&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.elmundo.es/especiales/2012/internacional/titanic/testimonios/descendientes.html |títulu=Ende morrió'l vuesu bisagüelu periódicu=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |autor=Belmonte, Eva |fechaaccesu=28 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; A la 01:10, el bote nᵘ 6 foi baxáu por babor con solu 24 persones, nel cual atopábase Arthur Peuchen, únicu pasaxeru masculín del bote.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-lifeboat-6/ |títulu=Titanic Lifeboat Non. 6 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés |fechaaccesu=5 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Peuchen foi autorizáu a embarcar pa compensar la falta de marinos a bordu del bote.&lt;/ref&gt; [[Margaret Brown]] tamién ocupó una plaza nesti bote.&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=167|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable centre&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
!Botes!!Hora del llanzamientu al mar!!Capacidá!!Conteníu real!!Llau !!Personal d'asistencia
|-
|Bote 1||01:05||40||12||Estribor||Murdoch, Lowe
|-
|Bote 2||01:45||40||18||Babor ||Wilde, Smith
|-
|Bote 3||00:55||65||32||Estribor||Murdoch, Lowe
|-
|Bote 4||01:50||65||30||Babor ||Lightoller
|-
|Bote 5||00:43||65||35||Estribor ||Murdoch, Lowe, Pitman
|-
|Bote 6||01:10||65||24||Babor ||Lightoller, Smith
|-
|Bote 7||00:40||65||28||Estribor || Murdoch, Lowe
|-
|Bote 8||01:00||65||28||Babor || Lightoller, Wilde, Smith
|-
|Bote 9||01:30||65||42||Estribor || Murdoch, Moody
|-
|Bote 10||01:50||65||34||Babor || Murdoch
|-
|Bote 11||01:35||65||55||Estribor || Murdoch
|-
|Bote 12||01:30||65||40||Babor || Wilde, Lightoller
|-
|Bote 13||01:40||65||64||Estribor || Murdoch, Moody
|-
|Bote 14||01:25||65||40||Babor || Lowe, Wilde, Lightoller
|-
|Bote 15||01:40||65||65||Estribor || Murdoch, Moody
|-
|Bote 16||01:20||65||40||Babor || Moody
|-
|Bote A||02:15||47||20||Estribor || Murdoch, Moody
|-
|Bote B||02:15||47||30||Babor || Lightoller
|-
|Bote C||02:00||47||40||Estribor || Murdoch, Wilde
|-
|Bote D||02:05||47||24||Babor || Lightoller, Wilde
|-
|-class=&quot;sortbottom&quot;
!Total!! !!1178!!711!! !!
|}&lt;/center&gt;

==== Aceleración de la salida de los botes ====
[[Ficheru:Leaving the sinking liner.jpg|thumb|Esta ilustración de Charles Dixon amuesa la evacuación de los pasaxeros del ''Titanic'' metanes la nueche. Conforme pasaben los minutos el nerviosismu foi aumentando y viviéronse escenes peligroses: el bote salvavides nᵘ 15 baxó práuticamente enriba del bote nᵘ 13, que tuvo que maniobrar rápido pa evitalo.]]
A partir de la 01:15 l'agua empezó a invadir la [[proa]] del barcu y los pasaxeros, qu'hasta entós permanecieren incrédulos, empezaron a encetar la realidá del fundimientu,&lt;ref name=&quot;p49&quot; /&gt; lo cual aceleró la evacuación a partir d'esa hora. Amás, los pasaxeros de la tercer clase empezaron a llegar en gran númberu a la cubierta de botes del ''Titanic''. Ente la 01:20 y la 01:30, botar númberu&amp;nbsp;16,&amp;nbsp;14 y&amp;nbsp;12 fueron arriados a babor nesti orde con aproximao 40 persones en cada unu.&lt;ref name=&quot;halpern135&quot;/&gt; A bordu de la embarcación númberu 14, el quintu oficial [[Harold Lowe]] disparó tres tiros al aire pa disuadir a los pasaxeros, que cada vez taben con más llerza, tratando de xubir a bordu a encomalo.&lt;ref&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=202|id=AG}}.&lt;/ref&gt; N'estribor, los cuatro botes siguientes fueron arriados ente la 01:30 y la 01:40: botar númberu&amp;nbsp;9 y&amp;nbsp;11 partieron con 42 y 55 persones,&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; ente que los botes númberu 13 y 15 salieron con 64 y 65 ocupantes a bordu.&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; Los botes 13 y 15 fueron los dos únicos que s'enllenaron a plena capacidá; el bote 15 taba ocupáu principalmente por homes. Cuando'l bote númberu 13 algamó l'agua, derivó debaxo del bote númberu 15, que nesi momentu yera baxáu escontra'l mar (como quedó recoyíu na ilustración histórica qu'apaez a la derecha). El bote 13 llogró llibrase por pocu d'un accidente.&lt;ref&gt;{{harvnb|Beau Riffenburgh|2008|p=36|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

La diferencia de carga ente los botes de cada llau esplicar pol fechu de qu'a dellos homes dexábense-yos places nos botes asitiaos a estribor, ente que nos botes de babor, taben puramente prohibíes pa los homes. Asina, los botes de babor con solo les muyeres y los neños nun s'enllenaron lo suficiente.&lt;ref name=&quot;Tmurdoch&quot;&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=88|id=AG}}.&lt;/ref&gt; A la 01:45,&lt;ref name=&quot;halpern135&quot;/&gt; el bote númberu&amp;nbsp;2 foi baxáu al mar con solu 18 persones frente a les 40 places potenciales;&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; cinco minutos dempués, botar númberu 10 y 4 facer a la mar con 34&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; y 30&lt;ref name=&quot;halpern135&quot;&gt;{{harvnb|Samuel Halpern y otros|2011|p=135|id=AG}}.&lt;/ref&gt; persones a bordu, respeutivamente. El bote 4 empezara a cargase xusto de primeres de la evacuación, pero quedóse cerca d'una hora paráu na cubierta A, porque non podíen abrir les ventanes de felicidá cubierta. Dempués de tocar l'agua, esta embarcación dirixir escontra la parte trasera del buque y los sos ocupantes lliberaron a seis tripulantes varones de l'agua.&lt;ref&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|pp=159-160|id=AG}}.&lt;/ref&gt; A les 02:00,&lt;ref name=&quot;halpern135&quot;/&gt; el bote plegable C foi'l postreru correutamente baxáu a la mar nel llau d'estribor, con 40 persones a bordu de 47 posibles.&lt;ref&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|p=264|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El presidente de la [[White Star Line]] y armador del ''Titanic'', [[J. Bruce Ismay]], tomó plaza a bordu de dichu bote xustu antes de la so baxada al mar.&lt;ref&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|p=268|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Finalmente, a les 02:05 el bote plegable D foi'l postreru puestu con ésitu nel mar con 24 persones a bordu.&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; Mientres el descensu, dos homes saltaron al bote salvavides dende la cubierta A, y de siguío, unos minutos dempués, otru home saltó a l'agua y xunióse a la embarcación a nadu, atopándose cola so esposa que taba a bordu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|p=175|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

==== Últimos momentos ====
[[Ficheru:BoatBbyMB.gif|thumb|El bote plegable B ye atopáu polos marinos del ''[[Mackay-Bennett]]''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Beau Riffenburgh|2008|p=45|id=AG}}.&lt;/ref&gt;]]
A partir de les 02:05, solo quedaben dos botes plegables que s'atopaben nel techu de los camarotes d'oficiales. Col fin de baxalos, dellos oficiales intentaron faer que los botes esmucieren sobre [[Remu (preséu)|remos]] pa faelos cayer sobre la cubierta del barcu. La maniobra foi un ésitu pal bote plegable A d'estribor, y los marineros afitaron el bote a los pescantes, pero'l bote plegable B asitiáu a babor entornóse pámpana abaxo, cutiéndose contra la cubierta del barcu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|pp=233-234|id=AG}}.&lt;/ref&gt; A les 02:10, el capitán Smith relevó de la so función a los operadores de radio, [[Jack Phillips]] y [[Harold Bride]]. El capitán volvió a la ponte, y alredor de les 02:15 l'agua entraba na parte delantera de la cubierta de botes y na ponte de mandu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|pp=238-239|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El bote B partió entornáu al debalu, ente que'l bote A taba inda xuníu a los pescantes, pero los marineros llograron soltalo primero que se fundiera. Los botes alloñar del buque y la xente trataba d'algamar a nadu. Una trentena de persones, la mayoría miembros de la tripulación, llegaron al cascu del bote B (vease la semeya a la derecha), incluyíu'l segundu oficial Charles Lightoller y el coronel [[Archibald Gracie IV|Archibald Gracie]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|pp=184-196|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Otra ventena de persones algamaron el bote A, y dalgunes morrieron de fríu mientres la nueche.&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; Ello ye que esti bote atopábase llenu d'agua hasta les [[Bancada (náutica)|bancaes]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|pp=278-279|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

A les 02:17 hai constancia de que [[Thomas Andrews]] atopábase solo na sala de fumadores de primer clase, y a esa mesma hora los músicos de la orquesta dexaron de tocar xusto primero que se cayera la chimenea que teníen delantre d'ellos.&lt;ref name=&quot;cronologia&quot; /&gt; Poco dempués, la gran vidrera rompióse, provocando la destrucción de la [[Gran Escalera del Titanic|Gran Escalera]] y dando accesu a l'agua a toles partes de la zona delantera non anubiertes inda. A les 02:18, les lluces del ''Titanic'' ceguñaron per última vegada y dempués apagar.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=55|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Un momentu dempués, el buque partir en dos cerca de la tercer chimenea. A midida que la proa fundíase rápido, la popa llexaba y díbase enllenando d'agua adulces hasta fundise totalmente a les 02:20, 2 hores y 40 minutos dempués del choque.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq |títulu=Question n° 33. How long did it take Titanic to sink? |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=RMS Titanic, Inc. |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100906111454/http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq|fechaarchivu=6 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; La temperatura de l'agua yera entós de –1 o –2 °C.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=58|id=AG}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.writing.eng.vt.edu |títulu=Causes and Effects of the Rapid Sinking of the Titanic |idioma=inglés |editorial=www.writing.eng.vt.edu |fechaaccesu=28 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130402202538/http://www.writing.eng.vt.edu/uer/bassett.html|fechaarchivu=2 d'abril de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/USInq/AmInq18Franklin01.php |títulu=United States Senate Inquiry. Day 18 |idioma=inglés |editorial=www.titanicinquiry.org. |fechaaccesu=28 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt;

Los berros d'agonía llanzaos polos náufragos podíen ser escuchaos polos venti botes asitiaos na redoma, y en delles de les embarcaciones establecieron alderiques sobre la necesidá de tornar al llugar del fundimientu. El quintu oficial [[Harold Lowe]], responsable del bote númberu 14, axuntó alredor d'él a otros cuatro botes y distribuyó los pasaxeros pa balerar el suyu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|p=139|id=AG}}.&lt;/ref&gt; A les 03:00, llegaron al llugar del naufraxu col bote númberu 14, cuarenta minutos dempués del fundimientu. Sicasí, el tiempu mediu de sobrevivencia na agua cola temperatura esistente yera d'aproximao unos 20 minutos.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=59|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El bote recoyó de l'agua a cuatro homes, unu de los cualos morrió a bordu.&lt;ref&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=256|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

=== Salvamentu ===

Más tarde, a les 03:30, los sobrevivientes de botar salvavides vieron les lluces del Barcu|RMS|Carpathia}}, según les bengalas azules llanzaes por esti barcu. Unos cuarenta minutos más tarde, el primer bote —el númberu 2— foi rescatáu pol buque d'asistencia.&lt;ref name=&quot;p268&quot; /&gt; Mientres esi tiempu, la situación de los botes plegables A y B yera precaria. Los sobrevivientes a bordu del segundu, atopábense de pies sobre'l cascu del bote, teniendo de caltenese nesa posición pa evitar un entorno, y finalmente embarcáronse en botar númberu 12 y 4 que fueron al rescate.&lt;ref&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=262|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Los ocupantes del bote A fueron rescataos pol bote númberu 14, que tornaba del llugar del fundimientu y polo tanto diba cuasi vacíu.&lt;ref name=&quot;p266&quot; /&gt; A les 05:30, el Barcu|SS|Californian}}, avisáu pol ''Frankfurt,'' llegó al llugar del desastre.&lt;ref name=&quot;tp65&quot;&gt;{{harvnb|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=65|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El bote númberu 12, sobrecargado, foi'l postreru rescatáu a les 08:30. El segundu oficial, [[Charles Lightoller]], foi la última persona en xubir a bordu del ''Carpathia''.&lt;ref name=&quot;p268&quot;&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=268|id=AG}}.&lt;/ref&gt; De siguío, el ''Carpathia'' punxo camín de Nueva York a les 08:50, y J. Bruce Ismay telegrafió la noticia del naufraxu del ''Titanic'' a la White Star Line.&lt;ref name=&quot;cronologia&quot; /&gt;

&lt;gallery mode=packed&gt;
Ficheru:Titanicboat6.gif|El bote númberu 6 enfocáu dende'l ''[[RMS Carpathia|Carpathia]]''.&lt;ref&gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=263|id=AG}}.&lt;/ref&gt;
Ficheru:Boat1ofTitanic.png|El bote númberu 1 llega al ''Carpathia'', yera'l menos cargáu de toos.
Ficheru:TITANIC life boats on way to CARPATHIA.png|Dos botes dirixir escontra'l ''Carpathia'' (na derecha'l bote númberu 14 y a la izquierda el bote D).&lt;ref name=&quot;p266&quot; /&gt;
Ficheru:Titanic-lifeboat.gif|Sobrevivientes nel bote de salvamentu plegable D.&lt;ref name=&quot;p266&quot; &gt;{{harvnb|Corrado Ferruli|2003|p=266|id=AG}}.&lt;/ref&gt;
Ficheru:UnknowBoatofTitanic.gif|Un bote del ''[[Titanic]]'', del qu'entá esiste dalguna dulda sobre la so identidá.
Ficheru:Titanicboat 12.jpg|El bote númberu 12 a la so llegada al ''Carpathia''.
Ficheru:This uncaptioned photograph is presumed to be a TITANIC lifeboat being hoisted to drain it of water. - NARA - 278331.tif|El bote númberu 12 ye izado al ''Carpathia''.
Ficheru:CarpathiaDeck.gif|Les muyeres instalar na cubierta del ''Carpathia''.
Ficheru:Carpathia New York.jpg|El ''Carpathia'' llegando a [[Nueva York]] colos rescataos, el 18 d'abril de 1912.
Ficheru:Titanic life boats recovered.jpg|Los trelce botes recuperaos pol ''Carpathia'' en [[Nueva York]].
&lt;/gallery&gt;

=== Alderiques avera del desenvolvimientu de los sucesos ===

Tres el naufraxu, los testimonios sobre dellos puntos del fundimientu son abondo discrepantes.&lt;ref name=&quot;scinde&quot;&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|p=57|id=AG}}.&lt;/ref&gt; La mayoría de les declaraciones afirmaron que'l ''Titanic'' nunca se partió y fundióse nuna sola pieza.&lt;ref name=&quot;scinde&quot; /&gt; Solo unos pocos sobrevivientes dixeron que'l buque partiérase en dos, ente ellos John Thayer, que s'atopaba nel cascu del bote B, y que taba cercanu al ''Titanic''. Sicasí, Archibald Gracie y Charles Lightoller, que taben nel mesmu bote, afirmaron lo contrario.&lt;ref name=&quot;scinde&quot; /&gt; La mayoría de los [[medios de comunicación]] y [[enciclopedia|enciclopedies]]&lt;ref&gt;''Tout l'Univers'', 1971, Tomu 13, p. 2329.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Ballard, ''L'exploration du Titanic'', Glénat (1988), p. 29.&lt;/ref&gt; consideraron nel so momentu que'l ''Titanic'' fundiérase ensin partise, versión que se caltuvo hasta'l descubrimientu de los restos el 1 de setiembre de 1985. Por casu, na película ''[[A Night to Remember (película)|A Night to Remember]]'' de 1958 representóse'l fundimientu del barcu ensin llegar a partise en dos. El comité d'investigación d'Estaos Xuníos que se formó sobre'l fundimientu nun llegó a resolver la cuestión.&lt;ref name=&quot;scinde&quot; /&gt; El ''Titanic'' probablemente partióse sol nivel de l'agua, o xusto na so superficie.

La mayoría de los testimonios indicaron que l'últimu cantar interpretáu pola orquesta foi ''[[Más cerca, oh Dios, de ti|Nearer, My God, to Thee]]'' («Más cerca de ti, Dios mio»). Sicasí, otres afirmaciones, ente elles la del radio operador [[Harold Bride]], dixeron lo contrario. Bride esplicó que l'últimu cantar foi ''Autumn'',&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/harold-sydney-bride.html |títulu=Biografía de Harold Bride |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; qu'en realidá se refier a ''Songe d'Automne'' («Suañu de Seronda»),&lt;ref name=&quot;Songe d'Automne&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/automne.html |títulu=Songe d'Automne |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; un [[valse]] popular de la dómina que formaba parte del repertoriu de les orquestes de la White Star Line,&lt;ref name=&quot;Songe d'Automne&quot; /&gt; pero les películes y noveles inspiraes nel naufraxu cuasi siempres suelen amosar ''Nearer, My God, to Thee'' como l'últimu cantar interpretáu, probablemente porque reflexa meyor el contestu tráxicu.

Otru alderique surdió cola [[escora]] del buque. El contramaestre [[Robert Hichens (marín)|Robert Hichens]] —quien taba al cargu de la [[rueda del timón]]— dixo que'l [[clinómetro]] indicaba una escora de 5 graos a estribor, a los diez minutos dempués del choque.&lt;ref name=&quot;AG61&quot;&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|p=61|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Otres declaraciones indicaron que la embarcación empezó a escorarse a estribor nel principiu del naufraxu.&lt;ref name=&quot;AG61&quot; /&gt; Sicasí, otros testimonios, incluyíos los de Lightoller y Gracie, afirmaron que se escoró a babor.&lt;ref name=&quot;AG61&quot; /&gt; A estribor ye lóxicu, porque ye'l llau pol que'l ''Titanic'' topetó contra l'iceber. Sicasí, una escora a babor solo podría esplicase pol fechu de los compartimientos estancos tresversales.&lt;ref name=&quot;AG62&quot;&gt;{{harvnb|Archibald Gracie|1998|p=62|id=AG}}.&lt;/ref&gt; A la fin, la comisión d'Estaos Xuníos consideró que'l barcu habíase escorado a estribor, y de siguío, por babor.&lt;ref name=&quot;AG62&quot; /&gt;

=== Balance de cifres ===
{{AP|Llista de pasaxeros a bordu del RMS Titanic}}
El fundimientu del ''Titanic'' representó alredor de 1500 muertes, cifres que bazcuyen ente 1491&lt;ref name=&quot;Inquiz&quot; /&gt; y 1.513&lt;ref name=&quot;Chronique du_1&quot;&gt;Chronique du s.XX, édition Larousse, p. 151.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Encyclopédie Universelle Larousse Multimédia (2006).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dark-stories&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.dark-stories.com/titanic.htm |títulu=Histoire et naufrage du Titanic en 1912 |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=dark-stories.com |idioma=francés }}&lt;/ref&gt; finaos. Poro, cúntense ente 705 y 712 sobrevivientes.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmah/titanic.htm |títulu=The Titanic |fechaaccesu=30 de setiembre de 2016 |editorial=www.si.edu |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-survivors/ |títulu=Titanic Survivors |fechaaccesu=30 de setiembre de 2016 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Los miembros de la [[tripulación]] fueron los más afeutaos yá que el 76&amp;nbsp;% d'ellos finaron, igualmente'l 75&amp;nbsp;% de la tercer clase atopó la muerte;&lt;ref name=&quot;p74t&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=74|id=AG}}.&lt;/ref&gt; esto debe a dellos factores: primero, los camarotes de tercer clase atopábense lloñe de la cubierta onde taben botar salvavides, y yeren los que teníen mayor dificultá p'aportar a ellos.&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Amás, los pasaxeros de tercer clase fueron los únicos que nun pudieron aportar a botar salvavides en tiempu normal. Les otres dos clases tuvieron un accesu direutu por una escalera, ente que la mayor parte de los pasaxeros de tercer clase nun supo atopar el camín hasta los botes.&lt;/ref&gt; Amás, la tercer clase taba compuesta, na so mayoría, por [[inmigrante|inmigrantes]] y munchos d'ellos nun falaben inglés, y polo tanto tuvieron más dificultaes pa empobinase pol buque. Munchos pasaxeros de tercer clase atopar coles puertes zarraes pola tripulación al entamu del fundimientu, como midida de seguridá.&lt;ref name=&quot;p49&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=49|id=AG}}.&lt;/ref&gt; De la segunda clase fueron víctimes del [[naufraxu]] el 59&amp;nbsp;% de los pasaxeros. La gran mayoría de les muyeres fueron rescataes, ente que los homes de segunda clase fueron entá más afeutaos que los de tercer clase. Tocantes a los pasaxeros de primer clase, el 60&amp;nbsp;% atopar ente los sobrevivientes. Cuasi toles muyeres sobrevivieron, y un terciu de los homes, representando una cifra bien cimera a toles demás clases.&lt;ref name=&quot;p74t&quot; /&gt; Esti postreru fechu deber a que'l primera oficial [[William McMaster Murdoch]] aceptó a munchos homes nos primeros botes de salvamentu.&lt;ref name=&quot;Tmurdoch&quot; /&gt; Amás nesi momentu, los pasaxeros que s'atopaben na cubierta del barcu yeren solamente los de primer clase.

En términos más xenerales, la principal diferencia asitiar ente homes y muyeres. Solo'l 25&amp;nbsp;% de les muyeres morrieron mientres el fundimientu frente al 82&amp;nbsp;% de los pasaxeros varones. Sicasí, más de la metá de los rescataos yeren homes. Ente los neños hubo más víctimes qu'ente les muyeres, 53 de los 109 neños a bordu morrieron.&lt;ref name=&quot;p74t&quot; /&gt; Los neños de segunda clase sobrevivieron toos, y la muerte d'un neñu de la primer clase foi debida a la negativa de los padres a embarcase nun bote.&lt;ref&gt;{{harvsp|Archibald Gracie|1998|p=41|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Sicasí, la gran mayoría de los neños en tercer clase fueron víctimes del naufraxu.&lt;ref name=&quot;p74t&quot; /&gt; Delles families fueron dafechu destruyíes, incluyendo la más numberosa embarcada a bordu, compuesta por 11 miembros: l'inglés John George Sage, la so esposa y les sos 9 fíos d'ente 4 y 20 años.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-victim/john-george-sage.html |títulu=Mr John George Sage |editorial=''[[Encyclopedia Titanica]]'' |fechaaccesu=20 d'avientu de 2016 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|-bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;
| align=Center|
| align=Center|Primer clase |
align=Center|Segunda clase |
align=Center|Tercer clase |
align=Center|'''Total de pasaxeros'''
| align=Center|Tripulación
| align=Center|'''Total'''
|-
|colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;grey&quot; |
|-
| bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;|Hombre víctimes||118||154||387||'''659'''||670||'''1329'''
|-
| bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;|Muyeres víctimes||4||13||89||'''106'''||3||'''109'''
|-
| bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;|Neños víctimes||1||0||52||'''53'''||-||'''53'''
|-
| bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;|'''Total víctimes'''||'''123'''&lt;br /&gt;(38,6&amp;nbsp;%)||'''167'''&lt;br /&gt;(58,6&amp;nbsp;%)||'''528'''&lt;br /&gt;(74,8&amp;nbsp;%)||'''818'''&lt;br /&gt;(62,2&amp;nbsp;%)||'''673'''&lt;br /&gt;(76&amp;nbsp;%)||'''1491'''&lt;br /&gt;(67,8&amp;nbsp;%)
|-
|colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;grey&quot; |
|-
| bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;|Homes a bordu||175||168||462||'''805'''||862||'''1667'''
|-
| bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;|Muyeres a bordu||144||93||165||'''402'''||23||'''425'''
|-
| bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;|Neños a bordu||6||24||79||'''109'''||-||'''109'''
|-
|colspan=&quot;7&quot; bgcolor=&quot;black&quot; |
|-
| bgcolor=&quot;#B2C6FF&quot;|'''Total de persones a bordu'''||'''325'''||'''285'''||'''706'''||'''1316'''||'''885'''||'''2227'''
|-
|}
&lt;/center&gt;

Les cifres anteriores fueron establecíes pola comisión británica d'investigación cola ayuda de les pruebes que foi axuntando.&lt;ref name=&quot;bilan&quot;&gt;{{Cita web |url=http://pagesperso-orange.fr/titanic/page67.htm |títulu=Le bilan du naufrage |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Le Site du Titanic |idioma=francés }}&lt;/ref&gt; Los ocho músicos de la orquesta cuntar ente los pasaxeros de segunda clase, yá que nun yeren parte de la tripulación. Los neños considérense los que tienen menos de 12 años.&lt;ref name=&quot;bilan&quot; /&gt;

Estes cifres son solo averaes por cuenta d'errores y el tracamundiu que se foi dando n'informes. La comisión del Senáu d'Estaos Xuníos tamién llogró unes resultaos llixeramente distintes.&lt;ref name=&quot;bilan&quot; /&gt; Amás, había pasaxeros qu'encetaron el buque de manera illegal, y otros qu'atayaren l'embarque nel últimu minutu. El sexu de los pasaxeros dacuando foi determináu pol nome de la persona onde los errores pueden, verdaderamente, dase.&lt;ref name=&quot;bilan&quot; /&gt;

=== Reacciones de los medios de comunicación ===
[[Ficheru:Titanic paperboy crop.jpg|thumb|right|190x|Un mozu vendedor de prensa, [[Ned Parfett]], anuncia n'abril de 1912 la traxedia del ''Titanic'', cerca de les oficines de la White Star Line en Londres.]]
La noticia del choque del ''Titanic'' con un iceber llegó per primer vegada a Nueva York el 15 d'abril a la 01:20, una hora antes del final del fundimientu, a la redaición del ''[[The New York Times]]''.&lt;ref&gt;{{harvsp|Beau Riffenburgh|2008|p=50|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Sicasí, na mañana del fundimientu del ''Titanic'', nengún periódicu yera consciente de la gravedá de los acontecimientos. El ''[[New York Evening Sun]]'' titulaba: «Tolos pasaxeros del Titanic rescataos dempués del choque (…) arremolcáu a [[Halifax (Nueva Escocia)|Halifax]]». El diariu esplica que los pasaxeros del barcu fueron treslladaos al ''Carpathia'' y al ''Parisian'', y que la tripulación permaneció nel ''Titanic'' mientres yera arremolcáu a Halifax, [[Nueva Escocia]].&lt;ref&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=281|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El 16 d'abril, en [[Londres]], el ''[[Daily Mail]]'' titulaba: «Titanic fundíu, pero nun hai perdes de vides humanes».&lt;ref name=&quot;tp68&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=68|id=AG}}.&lt;/ref&gt; En Nueva York, nes oficines de la White Star Line aselaben a los familiares de los pasaxeros, reafitando que l'accidente nun fuera grave. Sicasí, estos informes yeren falsos, debíu al fechu de que la noticia del naufraxu tresmitiérase d'un barcu a otru, y polo tanto hubiera tracamundiu.&lt;ref name=&quot;tp68&quot; /&gt;

Mientres el 15 d'abril, en Nueva York los rumores cada vez más insistentes afirmaben que'l ''Titanic'' fundiérase. La confirmación llegó pela tarde, alredor de les 18:00, a les oficines de la White Star Line, gracies a un mensaxe del ''Olympic'', l'hermanu ximielgu del ''Titanic''.&lt;ref name=&quot;tp68&quot; /&gt; Depués, un pocu más tarde, la White Star Line confirmó oficialmente'l fundimientu.&lt;ref name=&quot;p282&quot;&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=282|id=AG}}.&lt;/ref&gt; A les 21:00, los neoyorquinos enterar de que'l ''Carpathia'' recoyera solo 700 sobrevivientes, lo qu'indicaba que podía haber hasta 1500 muertes.&lt;ref name=&quot;p282&quot; /&gt; A la mañana siguiente, el ''The New York Times'' informó del accidente y publicó una llista inicial de los sobrevivientes, tresmitida al traviés del ''Olympic''. La noticia tamién anunció que'l ''Carpathia'' llegaba a Nueva York colos sobrevivientes el 18 d'abril. Sicasí, nel Reinu Xuníu la noticia del naufraxu nun apaecería nos periódicos hasta'l 17 d'abril. El 18 d'abril, mientres el desembarcu de los sobrevivientes del ''Titanic'' a les 22:00, más de 40&amp;nbsp;000 persones tuvieron presentes y los periodistes cubrieron l'eventu llargamente, recoyendo sobre'l llugar numberosos testimonios.&lt;ref name=&quot;tp69&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=69|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Por casu, el ''[[The New York Times]]'' arrendó un pisu enteru d'un hotel pa instalar una ventena de periodistes, que taben direutamente en comunicación col periódicu poles [[teléfonu|llinies telefóniques]] instalaes especialmente pa la ocasión.&lt;ref&gt;{{harvsp|Beau Riffenburgh|2008|p=51|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
Image:Evening sun 15 04.jpg|El ''[[The New York Evening Sun|The Evening Sun]]'' de fecha 15 d'abril de 1912.
Image:Titanic-NYT.jpg|El ''[[The New York Times|New York Times]]'' de fecha 16 d'abril de 1912.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Busca de cuerpos ==
[[Ficheru:Unknown_Titanic_Child.jpg|thumb|Balta del neñu desconocíu.]]
La [[White Star Line]] arrendó cuatro barcos por qu'esploraren la zona del desastre y recuperaren los cuerpos: el ''[[Mackay-Bennett]]'',&lt;ref name=&quot;MacB&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/ship/174/ |títulu=Mackay-Bennett |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; el ''[[CS Minia|Minia]]'',&lt;ref name=&quot;Minia&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/ship/181/ |títulu=Minia |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; el ''[[CGS Montmagny|Montmagny]]''&lt;ref name=&quot;Montmagny&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/ship/183/ |títulu=Montmagny |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; y el ''[[Algerine]]''.&lt;ref name=&quot;Algerine&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/ship/133/ |títulu=Algerine |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Ente abril y xunu de 1912, los cuatro barcos recuperaron un total de 328 cuerpos,&lt;ref name=&quot;MacB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Minia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Montmagny&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Algerine&quot;/&gt; de los cualos 119 fueron devueltos al mar por tar gravemente descompuestos pa ser identificaos.&lt;ref name=&quot;MacB&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Minia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Montmagny&quot;/&gt; Los relós que s'atoparon marcaben ente les 02:00 y les 02:20.&lt;ref&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=70|id=AG}}.&lt;/ref&gt; De les víctimes recuperaes hubo 150 que nun fueron reclamaes polos sos familiares y atópense soterraes en tres cementerio de Halifax: el Fairview Lawn, el Monte de les Olivares y el Barón de Hirsch.&lt;ref&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=71|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

Ente los cadabres recuperaos pol ''Mackay-Bennett'' atopábase un neñu d'alredor de dos años d'edá, que foi l'únicu neñu recuperáu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/victims.php?angle=1-110 |títulu=Llista de los cuerpos ensin identificar |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Nun foi reclamáu nin pudo ser identificáu. Foi la tripulación del ''Mackay-Bennett'' quien tuvo encargada del so sepultura nel campusantu Fairview Lawn de Halifax (ver semeya de la derecha).&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{Cita web |url=http://pagesperso-orange.fr/titanic/page160.htm |títulu=Les cimetières de Halifax |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Le site du Titanic |idioma=francés }}&lt;/ref&gt; Dempués, munches families envaloraron que'l neñu soterráu yera familiar so, y queríen que la llosa camudárase. Sicasí, ante l'ausencia d'una prueba verídica, la placa permaneció de manera anónima.&lt;ref name=&quot;EI&quot; /&gt; La [[exhumación]] y l'[[Analís clínicu|analís]] d'[[ADN]] realizaos nos años 2001 y 2002 terminaron en conclusiones distintes.&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt; Finalmente, en 2007, el neñu desconocíu foi oficialmente identificáu como [[Sidney Leslie Goodwin]],&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6925640.stm |títulu=El ñácaru del Titanic identificáu |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=BBC News |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; un neñu d'un añu y mediu, pasaxeru de tercer clase.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/sidney-leslie-goodwin.html |títulu=Biografía de Sydney Leslie Goodwin |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

== Monumentos ==
=== Estaos Xuníos ===

En [[Nueva York]], el [[Titanic Memorial (Nueva York)|''Titanic'' Memorial Lighthouse]] foi alzáu na parte cimera de la rectoría de los marinos en South Street, en 1913.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/give-lighthouse-for-titanics-dead.html |títulu=Give Lighthouse For Titanic's Dead |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Esti [[faru]] blancu de 16 metros treslladar en 1968 delantre del Muséu Marítimu de South Street.&lt;ref name=&quot;Les mémoriaux&quot;&gt;{{Cita web |url=http://pagesperso-orange.fr/titanic/page87.htm |títulu=Les mémoriaux |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Le Site du Titanic |idioma=francés }}&lt;/ref&gt; En [[Washington D. C.|Washington]] atópase'l [[Women's Titanic Memorial|Women's ''Titanic'' Memorial]], una estatua de seis metros que representa a un home colos brazos estendíos y atópase en Fort McNair.&lt;ref name=&quot;tmww&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.titanic-titanic.com/titanic_memorial-washington_women.shtml |títulu=Womens Titanic Memorial |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic-Titanic.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Foi inaugurada'l 26 de mayu de 1931 nel parque Rock Creek por Helen Herron Taft, vilba del presidente d'Estaos Xuníos [[William Howard Taft]], en presencia del entós presidente [[Herbert Clark Hoover]].&lt;ref name=&quot;tmww&quot; /&gt; Sobre la base de la estatua pueden lleese dos inscripciones: «A los homes valientes que perecieron nel naufraxu del ''Titanic'', el 15 d'abril de 1912. Ellos dieron les sos vides pa salvar a les muyeres y los neños. Alzáu poles muyeres d'América» y «A los mozos y vieyos, ricos y probes, los inorantes y eruditos, a toos aquellos que noblemente dieron les sos vides pa salvar a les muyeres y neños».&lt;ref name=&quot;Les mémoriaux&quot; /&gt;

=== Inglaterra ===
[[Ficheru:Southampton-TitanicEngineersMemorial.jpg|thumb|El monumentu conmemorativo dedicáu a los mecánicos que perecieron nel naufraxu del ''Titanic''.|211x211px]]
[[Ficheru:RMS Titanic Musician's Memorial - Southampton.jpg|thumb|left|El ''Titanic'' Musicians Memorial ta dedicáu a los miembros de la [[Orquesta del Titanic|orquesta del ''Titanic'']], toos morrieron nel naufraxu.|210x210px]]
En [[Southampton]], nel East Park, un monumentu dedicáu a los 35 mecánicos del ''Titanic'' sumíos nel naufraxu foi inauguráu'l 22 d'abril de 1914 por ''sir'' Archibald Denny, presidente del Institut of Marine Engineers, ante un ensame de más de 100&amp;nbsp;000 persones. So la estatua de bronce, atópase una inscripción de los 35 nomes de los mecánicos.&lt;ref name=&quot;Les mémoriaux&quot; /&gt; Nuna oficina de correos allugada na interseición de High Street y de East Street, una placa de bronce fundíu a partir de la pala d'una [[Héliz (dispositivu)|héliz]] de repuestu del ''Titanic'' foi puesta n'honor de los emplegaos de correos del buque.&lt;ref name=&quot;Les mémoriaux&quot; /&gt; El ''Titanic'' Musicians Memorial foi dedicáu a los miembros de la [[Orquesta del Titanic|orquesta del ''Titanic'']], ya inauguráu el 19 d'abril de 1913, na biblioteca de la ciudá.&lt;ref name=&quot;Les mémoriaux&quot; /&gt; A los mayordomos y camareros del ''Titanic'', dedicóse-yos una fonte de piedra que foi inaugurada en [[Southampton]] el 27 de xunetu de 1915.&lt;ref name=&quot;Les mémoriaux&quot; /&gt;

En [[Lichfield]], una gran estatua de bronce representa al capitán [[Edward Smith]], que foi inaugurada pola so fía, Helen Melville Smith, el 29 de xunetu de 1914.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/edward-john-smith.html |títulu=Biografía de Edward Smith |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; En Colne ([[Lancashire]]), nel parque de la ciudá, alzóse un bustu de la semeya de [[Wallace Hartley]] sobre una base de mármol, en memoria del direutor de la orquesta del ''Titanic''.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/wallace-hartley.html |títulu=Biografía de Wallace Hartley |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

=== Irlanda del Norte ===

La estatua del [[Monumentu conmemorativo del Titanic en Belfast|''Titanic'' Memorial]] de Belfast, que s'inauguró'l 26 de xunu de 1920, foi alzada por una suscripción na que participó la población de [[Belfast]], los emplegaos de [[Harland and Wolff]], la White Star Line y la familia de [[Thomas Andrews]]. En principiu atopar na plaza Donegall, y más tarde treslladóse a los xardinos del Conceyu. Lleva'l nome de los 22 miembros de la tripulación del ''Titanic'' orixinarios del [[Ulster]] y víctimes del fundimientu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanic-titanic.com/titanic_memorial-belfast.shtml |títulu=Belfast Titanic Memorial |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic-Titanic.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El Thomas Andrews Memorial Hall ye un edificiu dedicáu a la memoria del inxenieru naval diseñador del ''Titanic'' y direutor de los estelleros Harland and Wolff, y asítiase nel llugar de nacencia del inxenieru en Comber. Foi construyíu en 1914 ya inauguráu en febreru de 1915.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanic-titanic.com/titanic_memorial-thomas_andrews.shtml |títulu=Titanic Memorial: Thomas Andrews, Comber |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic-Titanic.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090204151627/http://titanic-titanic.com/titanic_memorial-thomas_andrews.shtml |fechaarchivu=2009-02-04 }}&lt;/ref&gt;

== Postreros sobrevivientes ==
[[Ficheru:Millvina dean-april 1999.jpg|thumb|La postrera sobreviviente del ''Titanic'', [[Millvina Dean]], n'abril de 1999.]]
* [[Eva Miriam Hart]] (31 de xineru de 1905-14 de febreru de 1996), pasaxera de segunda clase. [[Inglaterra]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/eva-hart.html |títulu=Biografía d'Eva Miriam Hart |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;
* [[Edith Brown|Edith Eileen Brown]] (27 d'ochobre de 1896-20 de xineru de 1997), pasaxera de segunda clase. [[Sudáfrica]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/edith-haisman.html |títulu=Biografía de Edith Eileen Brown |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;
* Louise Laroche (2 de xunetu de 1910-28 de xineru de 1998), pasaxera de segunda clase. [[Francia]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/louise-laroche.html |títulu=Biografía de Louise Laroche |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* Eleanor Ileen Johnson (23 d'agostu de 1910-7 de marzu de 1998), pasaxera de tercer clase. [[Estaos Xuníos]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/eleanor-ileen-johnson.html |títulu=Biografía de Eleanor Ileen Johnson |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* [[Michel Navratil|Michel Marcel Navratil]] (12 de xunu de 1908-30 de xineru de 2001), pasaxeru de segunda clase. Francia.&lt;ref name=&quot;ETmmn&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/michel-marcel-navratil.html |títulu=Biografía de Michel Marcel Navratil |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* [[Winnifred Quick]] (23 de xineru de 1904-6 de xunetu de 2002), pasaxera de segunda clase. Inglaterra.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/winifred-vera-quick.html |títulu=Biografía de Winnifred Quick |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;
* [[Lillian Gertrud Asplund]] (21 d'ochobre de 1906-6 de mayu de 2006), pasaxera de tercer clase. Estaos Xuníos.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/lillian-gertrud-asplund.html |títulu=Biografía de Lillian Gertrud Asplund |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;décès Asplund&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.tsr.ch/tsr/index.html?siteSect=200001&amp;sid=6693763 |títulu=Muerte del postreru sobreviviente del Titanic |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071017014225/http://www.tsr.ch/tsr/index.html?siteSect=200001 |fechaarchivu=2007-10-17 }}&lt;/ref&gt;
* [[Barbara West]] (24 de mayu de 1911-16 d'ochobre de 2007), pasaxera de segunda clase. Inglaterra.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/barbara-joyce-west.html |títulu=Biografía Barbara West |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;décès Dainton&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.lalibre.be/index.php?view=article&amp;art_id=381901 |títulu=La muerte d'unu de los dos últimos sobrevivientes del Titanic |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |editorial=www.lalibre.be |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
* [[Millvina Dean]] (2 de febreru de 1912-31 de mayu de 2009), pasaxera de tercer clase. Inglaterra.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/millvina-dean.html |títulu=Biografía de Millvina Dean |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;
Millvina Dean foi, hasta la so muerte'l domingu 31 de mayu de 2009, la postrera sobreviviente de la traxedia. Nel momentu del naufraxu, ella yera un ñácaru de pocu más de dos meses y la pasaxera más nueva del barcu, asina que yera demasiáu pequeña pa recordar los acontecimientos.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://elpais.com/elpais/2009/05/31/actualidad/1243752533_850215.html |títulu=Muerre la postrera sobreviviente del 'Titanic'|periódicu=[[El País (España)|El País]] |fecha=31 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; Barbara West morrió'l 16 d'ochobre de 2007 a la edá de 96 años, tamién yera bien nuevu cuando asocedió'l naufraxu.&lt;ref name=&quot;décès Dainton&quot; /&gt; [[Lillian Gertrud Asplund|Lillian Asplund]] foi la postrera sobreviviente con alcordances, que morrió en 2006.&lt;ref name=&quot;décès Asplund&quot; /&gt; Michel Marcel Navratil foi l'últimu home sobreviviente y tamién el postreru francés, morrió en 2001.&lt;ref name=&quot;ETmmn&quot; /&gt; Amás, Bertha Watt y Ellen Natalia Shine, les sobrevivientes oncena y docena morrieron solamente con un día de diferencia'l 4 y el 5 de marzu de 1993, respeutivamente, con 93 y 101 años.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/bertha-watt.html |títulu=Biografía de Bertha Watt |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/ellen-natalia-shine.html |títulu=Biografía de Ellen Natalia Shine |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |obra=Encyclopedia Titanica |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

== Les causes del fundimientu ==
[[Ficheru:Rescued Titanic Crew, New York Times, 1912.JPG|thumb|left|200px|Miembros de la tripulación que sobrevivieron al fundimientu del ''Titanic''.]]
[[Ficheru:Enquete ismay.jpg|thumb|Dibuxo de [[Joseph Bruce Ismay|Bruce Ismay]] entrevistáu por un comité sobre'l naufraxu.]]

=== Causes naturales ===

El 14 d'abril, mientres la nueche del choque, munches condiciones axuntar p'aumentar el riesgu del [[naufraxu]]. El [[meteorología|tiempo]] taba n'aselu: había daqué de vientu y pocu aguaxe.&lt;ref name=&quot;p42t&quot; /&gt; La presencia de vientu formaría espluma alredor del iceber, y facer más visible pa los vigías.&lt;ref name=&quot;p42t&quot; &gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=42|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Per otra parte, nun había Lluna, lo que faía la nueche más escura.&lt;ref name=&quot;p42t&quot; /&gt; A pesar de toles alvertencies d'iceberes, el capitán Smith decidió nun amenorgar la velocidá; el barcu saleaba a 22,5 nuedos (41,7&amp;nbsp;km/h),&lt;ref name=&quot;vitesse&quot; /&gt; y amás el capitán tomara una ruta más al sur (siempres según la [[White Star Line]]) pa evitar l'iceber.&lt;ref&gt;{{harvsp|Philippe Masson|1998|p=112|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Pero esi añu, l'iviernu foi más nidiu, y los iceberes atopábense más al sur que n'otros años.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.meteo-paris.com/chronique/?d=1912 |títulu=Météo en 1912 |fechaaccesu=18 d'avientu de 2009 |editorial=meteo-paris.com |idioma=francés }}&lt;/ref&gt;

=== Causes humanes ===
==== Comisión d'Estaos Xuníos ====

Poco dempués del fundimientu del ''Titanic'', el [[Gobiernu de los Estaos Xuníos|gobierno de EE.&amp;nbsp;UU.]] creó una comisión d'investigación destinada a identificar les causes y la responsabilidá pol desastre. Empezó'l 19 d'abril de 1912 y remató el 25 de mayu.&lt;ref name=&quot;p72t&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=72|id=AG}}&lt;/ref&gt; El senador de [[Michigan]], [[William Alden Smith]], presidir.&lt;ref name=&quot;p72t&quot; /&gt; El comité taba especialmente interesáu nel fechu de que los vigías nun teníen [[prismáticos]], una y bones ellos mesmos afirmaron que si los tuvieron podríen acolumbrar l'iceber a tiempu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.humanite.fr/1994-10-03_Articles_-les-jumelles-du-Titanic-retrouvees |títulu=-yos jumelles du « Titanic » retrouvées |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=L'Humanité.fr |idioma=francés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100608041546/http://www.humanite.fr/1994-10-03_Articles_-les-jumelles-du-Titanic-retrouvees|fechaarchivu=8 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt; Ello ye que l'iceber foi vistu a aproximao 500 metros de distancia, y faltáron-y cerca de 800 metros a la nave pa detenese colos motores paraos o puestos en tras toa,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://pagesperso-orange.fr/titanic/page139.htm |títulu=-yos essais |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Le Site du Titanic |idioma=francés }}&lt;/ref&gt; polo que los prismáticos dexaren ver l'iceber a una distancia bien cimera.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/defending-fleet-and-llee.html |títulu=Defending Fleet and Lee |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los vigías pensaben que s'escaecieren los prismáticos en [[Southampton]], pero anguaño sábese que [[David Blair]], l'oficial que tenía la llave p'aportar a los ximielgos destinaos a los vigías, tuvo que dexar el so puestu a un compañeru en Southampton y abandonó el barcu cola llave nel bolsu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.courrierinternational.com/article.asp?obj_id=77172 |títulu=Titanic : la clé du naufrage mise aux enchères |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Courrier international.com |idioma=francés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140103025739/http://www.courrierinternational.com/article/2007/09/06/titanic-la-cle-du-naufrage-mise-aux-encheres|fechaarchivu=3 de xineru de 2014}}&lt;/ref&gt; Sicasí, munchos oficiales del ''Titanic'' teníen prismáticos, pero nengunos fuéron-yos emprestaos a los vigías.&lt;ref&gt;{{harvsp|Gérard Piouffre|2009|p=89|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El comité llamó a [[J. Bruce Ismay]] a testificar, y anque se-y acusó d'exercer presión sobre'l capitán p'acelerar la velocidá del ''Titanic'',&lt;ref name=&quot;p72t&quot; /&gt; nun s'atoparon pruebes de la so responsabilidá.&lt;ref name=&quot;p72t&quot; /&gt;

==== Comisión Mersey ====

Poco dempués de la creación de la comisión d'Estaos Xuníos, una comisión similar establecer n'[[Inglaterra]]. Foi creada pola [[Board of Trade]] británica'l 2 de mayu de 1912, realizando les sos indagaciones mientres dos meses, hasta'l 3 de xunetu de 1912.&lt;ref name=&quot;tp73&quot; /&gt; Los alderiques presidir el xuez [[Lord Mersey]],&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.encyclopedia-titanica.org/titanic-biography/john-charres-bigham.html |títulu=Lord Mersey |fechaaccesu=21 d'avientu de 2016 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; nuna sala habilitada con esi envís en [[Londres]], cerca del [[palaciu de Buckingham]]. Mientres 63 díes, el comité celebró trenta y seis reunión abiertes al públicu, y entrevistóse a 97 testigos. La comisión identificó trés causes principales: la velocidá de la nave, que la vixilancia nun taba debidamente asegurada, y la falta d'organización nel momentu de la evacuación de los pasaxeros.&lt;ref name=&quot;tp73&quot; /&gt; Sicasí, a diferencia de la comisión d'Estaos Xuníos, la comisión Mersey nun reprochó a J. Bruce Ismay, y nun dio como direuta la culpa a [[Edward Smith]].&lt;ref name=&quot;tp73&quot; /&gt;

=== Evacuación de los pasaxeros ===

Otres causes espliquen el gran númberu de víctimes. A pesar de que los botes salvavides del ''Titanic'' teníen una capacidá pa 1178 persones,&lt;ref name=&quot;MChirnside161&quot;/&gt; solo hubo 705 sobrevivientes, polo tanto hubo una diferencia de 473 persones. Mientres la investigación, el segundu oficial del ''Titanic'', [[Charles Lightoller]], quien foi responsable de la metá de los botes, declaró que nun tenía conocencia de les pruebes realizaes sobre los botes. L'oficial nun enllenara na so totalidá nengunu de los diez botes de los que yera responsable.&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; Y, de los venti botes de la nave, solu cuatro fueron cargaos a más del 70&amp;nbsp;% de la so capacidá.&lt;ref name=&quot;p271&quot; /&gt; Los primeros botes arriados al mar taben cuasi vacíos porque los pasaxeros negar a xubir a bordu d'ellos. Estos nun creíen na realidá del fundimientu, y teníen mieu de ser refundiaos al mar cuando'l ''Titanic'' nun daba entá señales de fundise y nun había, amás, nengún signu de llerza.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot; /&gt; La tripulación fixo creer a los pasaxeros que se trataba d'un simple simulacro, y la orquesta tuvo tocando música allegre pa evitar la llerza.&lt;ref name=&quot;p151&quot;&gt;{{harvsp|Corrado Ferruli|2003|p=151|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Munchos pasaxeros, poro, prefirieron quedase nel interior del buque, yá que nun había razón pa tener mieu. La carga de los botes empezó a les 00:25, y los pasaxeros fueron conscientes del fundimientu alredor de la 01:15, cuando'l buque empezó a fundise significativamente pola proa.&lt;ref name=&quot;p49&quot; /&gt; Esto significa que la evacuación foi lenta mientres 50 minutos.

=== Causes que surdieron dempués de les investigaciones oficiales ===
[[Ficheru:Olympic stern and rudder.jpg|alt=|miniaturadeimagen|[[Babor]] de la [[popa]] del ''[[Olympic]]'', buque hermanu ximielgu del ''[[Titanic]]'', en [[dique secu]]. So la [[Héliz (dispositivu)|héliz]] central, un home sirve d'escala.]]

==== Maniobra de fuximientu ====

La nueche del choque, cuando [[Frederick Fleet]] sollertó sobre la presencia d'un [[iceber]] xusto delantre del ''Titanic'', el primer oficial [[William McMaster Murdoch]] ordenó virar el buque a [[babor]] y parar les máquines o poneles en tras toa&lt;ref name=&quot;F94&quot; /&gt; (anque esto postreru ye pocu probable). Sicasí, anguaño afírmase que l'oficial nun tomó la meyor decisión. El fechu de menguar el réxime de los motores fixo baxar la velocidá del buque y fizo que xirara más amodo.&lt;ref name=&quot;p43t&quot; /&gt; Coles hélices paraes, o funcionando en sentíu inversu, el [[Timón (dispositivu)|timón]] fíxose menos eficaz. Tamién cabo mentar que la héliz central del buque non podía remanase a la inversa, y calteníase inmóvil al dar marcha tras. El ''Titanic'' tendría más posibilidaes d'evitar l'iceber calteniendo les máquines en avante toa.&lt;ref name=&quot;p43t&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=43|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

Otru elementu que suel considerase ye'l tamañu del timón. Ello ye que un timón más grande dexaría un xiru más rápidu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/britain_wwone/titanic_02.shtml |títulu=El talón d'Aquiles del Titanic |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=BBC, 2002 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090919084505/https://www.bbc.co.uk/history/british/britain_wwone/titanic_02.shtml|fechaarchivu=19 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt; Según los reglamentos de la dómina, el tamañu del timón tenía de ser de 1,5&amp;nbsp;% a 5&amp;nbsp;% de la superficie del cascu per debaxo del nivel de l'agua. El timón del ''Titanic'' atopar na parte baxa d'esti rangu, col 1,9&amp;nbsp;%.

Tamién s'especula que si'l ''Titanic'' nun xirara y topetara contra l'iceber de frente, pudiera caltenese a flote, porque s'anubriría un solu compartimientu estancu.&lt;ref name=&quot;p43t&quot; /&gt; Sicasí, el choque fuera bastante violentu porque'l buque nun tendría tiempu abondu pa detenese antes de topetar contra l'iceber. Anque un ciertu númberu de pasaxeros resultaríen mancaos, el ''Titanic'' podría caltenese a flote, y los pasaxeros podríen ser treslladaos a otros buques.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTInq19Wilding02.php |títulu=Atestiguo de Edward Wilding |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic inquiry project |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

==== Descubrimientu de los restos del naufraxu ====
{{VT|Pecio del Titanic}}
[[Ficheru:Iceberg and titanic (es).png|thumb|L'iceber nun fixo direutamente los furacos nel cascu del ''Titanic'', pero la [[onda de choque]] fixo saltar los remaches y abrió una vía d'agua.&lt;ref name=&quot;causes&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.cite-sciences.fr/francais/ala_cite/expo/tempo/titanic/naufrage/raisons.html |títulu=Les razones d'una traxedia |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Trésors du Titanic, Citar des sciences |idioma=francés }}&lt;/ref&gt;]]
A lo llargo del sieglu XX, realizáronse numberosos proyeutos d'espediciones p'atopar el buque fundíu, anque ensin ésitu.&lt;ref&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=80|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Los restos fueron atopaos, finalmente, el 1 de setiembre de 1985 a la 01:05&lt;ref name=&quot;Question n°49&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.rmstitanic.net/indefax.php4?page=faq |títulu=Question n° 49. Who discovered the wreck? |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=RMS Titanic, Inc |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100906111454/http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq|fechaarchivu=6 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; por una espedición franco-americana dirixida por Jean-Louis Michel del IFREMER y el Dr. [[Robert Ballard]]&lt;ref name=&quot;Question n°49&quot; /&gt; de la [[Institución Oceanográfica de Woods Hole]].

El pecio atopar a una fondura de 3821&amp;nbsp;m,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq |títulu=Question n° 44. How deep is the wreck? |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=RMS Titanic, Inc. |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100906111454/http://www.rmstitanic.net/index.php4?page=faq|fechaarchivu=6 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt; a 41° 43' 55&quot; N 49° 56' 45&quot; W, a 650 quilómetros al sureste de [[Isla de Terranova|Terranova]].&lt;ref name=&quot;Inquiz&quot; /&gt; El descubrimientu foi significativu, yá qu'en primer llugar dexar n'evidencia que los restos del buque taben estremaos en dos partes al atopalos d'esa manera. Hasta agora, los informes yeren que'l buque naufragara ensin rompese.&lt;ref&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=56|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Ello ye que la mayoría de los testimonios afirmaren que'l buque fundiérase nuna sola pieza.&lt;ref&gt;{{harvsp|Archibald Gracie|1998|pp=56-58|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Dende'l fundimientu del ''Titanic'' y hasta 1996, el camientu del fundimientu yera que l'iceber fixera una fisura de 90 metros de llongura nel cascu.&lt;ref name=&quot;p43t&quot; /&gt; El descubrimientu de los restos del buque, el 1 de setiembre de 1985,&lt;ref name=&quot;Question n°49&quot; /&gt; y los exámenes del cascu fechos por [[Robert Ballard]] en 1996 col [[sonar]], punxeron en dulda esta hipótesis. Ello ye que afayóse que les plaques taben deformadas y disllocaes, pero ensin estazar.&lt;ref name=&quot;p43t&quot; /&gt; En realidá, l'iceber nun fixera un furacu nel cascu, pero'l choque fixo saltar los remaches y abriera una vía d'agua.&lt;ref name=&quot;p43t&quot; /&gt; Esti descubrimientu amosó, asina, una falla na construcción del ''Titanic'': los remaches resultaron ser demasiáu fráxiles.&lt;ref name=&quot;causes&quot; /&gt;

Un estudiu más recién realizáu por dos investigadores d'Estaos Xuníos,&lt;ref name=&quot;JH&quot;&gt;Jennifer Hooper McCarty y Tim Foecke, ''What Really Sank the Titanic: New Forensic Discoveries''. Citadel Press Inc. (2008). ISBN 978-0806528953.&lt;/ref&gt; basáu n'analises científicos de pieces tomaes de los restos y na revisión de los archivos de [[Harland and Wolff]] calteníos en [[Belfast]], punxo en dulda una vegada más la calidá de los remaches utilizaos p'afitar les plaques d'aceru del cascu na proa.&lt;ref name=&quot;JH&quot; /&gt; Ello ye que estos son de fierro, non d'aceru como na parte central, por cuenta de la incapacidá de los provisores de siguir los ritmos y les cantidaes riquíes pol fabricante.&lt;ref name=&quot;JH&quot; /&gt; La menor resistencia de los remaches de fierro esplica que munches plaques desconectar en contautu col iceber. Los autores del estudiu suponen que los remaches d'aceru, más resistentes, podríen haber, si ensin salvar el barcu, siquier llográu un abondu marxe extra pa dexar la llegada d'auxiliu a tiempu.&lt;ref name=&quot;JH&quot; /&gt;

== Consecuencies del naufraxu ==
=== Consecuencies nes midíes de seguridá ===
==== Mensaxe de socorru ====
[[Ficheru:Californian.jpg|thumb|right|El SS ''Californian''.]]
Una de les principales coses qu'interesaben a la comisión d'Estaos Xuníos sobre'l naufraxu yera la non intervención del Barcu|SS|Californian}}. La comisión dixo que'l ''Californian'' atopar a menos de 31 quilómetros y la nave podía haber llegáu al rescate del ''Titanic''.&lt;ref name=&quot;tp73&quot;&gt;{{harvsp|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=73|id=AG}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.encyclopedia-titanica.org/californian-incident.html |títulu=L'incidente del ''Californian'' |fechaaccesu=27 d'ochobre de 2015 |obra=[[Encyclopedia Titanica]] |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Dos razones espliquen la non reacción del ''Californian'': l'operador de radio taba dormíu y nun pudo escuchar los mensaxes de socorru unviaos pol ''Titanic'',&lt;ref&gt;{{harvsp|Archibald Gracie|1998|p=26|id=AG}}.&lt;/ref&gt; y amás, les bengalas blanques llanzaes dende'l ''Titanic'' fueron mal interpretaes polos marinos del ''Californian'' que pensaron que les bengalas de socorru teníen que ser coloraes. El comité emitió entós un encamientu: que la telegrafía per radio tenía de tar asegurada mientres les 24 hores,&lt;ref name=&quot;p72t&quot; /&gt; inclusive en buques más pequeños. Esto yera imposible nel ''Californian'', yá que solo tenía a bordu un operador de radio y nun podía garantizar la radio 24 hores a diferencia del ''Titanic'', onde los dos operadores de radio se turnaban. En cuanto a los color de les bengalas de socorru, tendría de siguir siendo blancu, porque yeren más visibles na nueche.&lt;ref name=&quot;tp65&quot; /&gt;

==== Botes salvavides ====
[[Ficheru:Costa Fortuna' Lifeboat 4 July 2012 Tallinn.JPG|thumb|Tolos buques disponen d'abondes embarcaciones de salvamentu.]]
{{VT|Botes salvavides del RMS Titanic}}
La [[White Star Line]], compañía marítima propietaria del ''Titanic'', taba acordies cola normativa británica establecida pola Board of Trade sobre'l númberu de botes salvavides a bordu, ya inclusive foi más allá d'eses normes. Los direutivos de la White Star Line usaron esti argumentu pa defendese de les acusaciones de neglixencia en rellación coles midíes de seguridá a bordu del ''Titanic''. El númberu mínimu de botes salvavides nun taba basáu nel númberu de pasaxeros, sinón nel tonelaxe del buque, el ''Titanic'' podría disponer de solu dieciséis botes salvavides y sicasí tenía venti. Estos reglamentos, que databen de 1894,&lt;ref name=&quot;GCC&quot; /&gt; yá nun taben afechos pal tamañu de los buques de la dómina. N'efeutu, la normativa británica esixía que la capacidá total de los botes fora de siquier pa 962 persones en tolos buques de más de 10&amp;nbsp;000 tonelaes,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://pagesperso-orange.fr/titanic/page65.htm#reglement |títulu=-yos canots et la réglementation |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Le Site du Titanic |idioma=francés }}&lt;/ref&gt; ente que'l tonelaxe del ''Titanic'' yera de 46&amp;nbsp;328&amp;nbsp;tonelaes.&lt;ref name=&quot;Description&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepTitanic.php |títulu=Description of Ship |fecha=30 de xunetu de 1912 |obra=British Wreck Commissioner's Inquiry |idioma=inglés |fechaaccesu=25 de setiembre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160714071134/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepTitanic.php |fechaarchivu=14 de xunetu de 2016 }}&lt;/ref&gt;

{{cita|La circunstancia dominante (...) ye que nun llogremos mientres tantos años, revisar los reglamentos de 1894 (...). El tonelaxe brutu d'un buque, que nun ye al mio pensar, una bona base pa calcular el númberu de botes salvavides. |[[Lord Mersey]], 1912.&lt;ref name=&quot;GCC&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.ccg-gcc.gc.ca/fra/GCC/USQUE_Franc_bord |títulu=Historique de la Garde côtière canadienne et des Services de la Marine |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Garde côtière canadienne |idioma=francés }}&lt;/ref&gt;}}

La comisión d'Estaos Xuníos y la comisión Mersey esixeron que tolos buques dispunxeren d'abondos botes de salvamentu pa tolos ocupantes.&lt;ref name=&quot;tp73&quot; /&gt; El comité Mersey tamién señaló que la maniobra de botar salvavides nun foi correutamente entamada, y encamentó una meyor formación de los marineros.&lt;ref name=&quot;tp73&quot; /&gt; Anguaño, los buques de pasaxeros modernos tienen de tener equipos de salvamentu con una capacidá que seya un 25&amp;nbsp;% superior al númberu de persones autorizaes a embarcar.&lt;ref name=&quot;p75&quot;&gt;{{harvnb|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=75|id=AG}}.&lt;/ref&gt;

==== Iceberes ====

Tres el fundimientu del ''[[Titanic]]'', foi creada'l 20 de xineru de 1914 la [[Patrulla Internacional del Xelu]],&lt;ref name=&quot;p75&quot; /&gt; que s'atopa so l'autoridá de la [[Guardia Costera de los Estaos Xuníos]]. Esta patrulla controla'l desplazamientu d'iceberes nel Atlánticu Noroeste. Los iceberes son alcontraos, garantizando asina la seguridá de los buques que saleen nesta zona.&lt;ref name=&quot;p75&quot; /&gt; Esta patrulla contribuyó a garantizar la seguridá en toa esta rexón; asina, dende 1912 y el fundimientu del ''Titanic'', cualquier catástrofe marítima implicada con un iceber nun tuvo nengún fallecimientu.&lt;ref name=&quot;p75&quot; /&gt;

=== Consecuencies nel diseñu de barco ===
==== Modificaciones nel ''Olympic'' ====
[[Ficheru:Olympic sea trials.jpg|thumb|200px|El ''Olympic'' en [[1911]], mientres los sos [[pruebes de mar]].]]
{{VT|RMS Olympic}}
El 24 d'abril de 1912, la tripulación del ''Olympic'' negar a partir de [[Southampton]], y los maquinistes declarar en [[fuelga]].&lt;ref name=&quot;p78t&quot;&gt;{{harvnb|Hugh Brewster y Laurie Coulter|1999|p=78|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Este tenía de ser el primer viaxe del ''Olympic'' dende'l fundimientu del ''Titanic'',&lt;ref name=&quot;p78t&quot; /&gt; qu'asocediera nueve díes antes. Como'l ''Olympic'' yera'l buque ximielgu del ''Titanic'', los dos barcos yeren práuticamente iguales, y por tanto disponíen de los mesmos puntos débiles na so seguridá. Los güelguistes reclamaben mayor cantidá de botes salvavides.&lt;ref name=&quot;p78t&quot; /&gt; Amás, les reserves de los pasaxeros cayeren drásticamente, lo cual emburrió a la [[White Star Line]] a tresformar al ''Olympic''.&lt;ref name=&quot;p78t&quot; /&gt; Trés grandes tresformamientos realizar na nave. Añadiéronse 48 botes salvavides, cuntando dende entós con 68 botes en total.&lt;ref name=&quot;p78t&quot; /&gt; De siguío, cinco de los dieciséis compartimientos estancos ameyoráronse siendo puestos a nivel de la cubierta B,&lt;ref name=&quot;p78t&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RB100&quot; /&gt; ente qu'enantes taben na cubierta Y, poro, con una diferencia de trés cubiertes consiguióse que'l barcu pudiera soportar averíes muncho más graves. A lo último, l'altor del doble fondu amontóse, faciendo'l cascu de la nave más resistente.&lt;ref name=&quot;p78t&quot; /&gt; El barcu tuvo inmovilizáu mientres seis meses, mientres el trabayu nun foi concluyíu.&lt;ref name=&quot;RB100&quot;&gt;{{harvnb|Robert Ballard y Rick Archbold|1998|p=100|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Estos tresformamientos, en parte, dexaron que'l barcu fundiera un [[submarín]] alemán en 1918. Dempués de la guerra, el ''Olympic'' consiguió una amplia popularidá ente'l públicu.

==== Encamientos de la comisión Mersey ====

El 30 de xunetu de 1912,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRep01.php |títulu=La comisión d'investigación británica sobre'l naufraxu |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic inquiry project |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140822142553/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRep01.php |fechaarchivu=22 d'agostu de 2014 }}&lt;/ref&gt; el comité del Reinu Xuníu sobre'l naufraxu fixo'l so informe final y estableció 24 encamientos, incluyendo les cinco primeres que correspondíen al diseñu de los buques. La primera d'elles riquía que los compartimientos estancos fueren elevaos, o que los buques tuvieren forníos con doble casco xusto hasta la llinia de flotación.&lt;ref name=&quot;conception&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepRec.php#a1 |títulu=Recomendaciones, subdivisiones impermeables |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic inquiry project |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100528132034/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepRec.php#a1 |fechaarchivu=28 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt; Los dos encamientos siguientes envaloraben que siquier una cubierta percima de la llinia de flotación tenía de ser estanca, y que les abertures ente los mamparos tamién teníen de selo.&lt;ref name=&quot;conception&quot; /&gt; A lo último, los dos últimos encamientos apurríen más poder a la Board of Trade sobre los constructores pa imponer esos cambeos.&lt;ref name=&quot;conception&quot; /&gt;

Los siete encamientos siguientes taben rellacionaes con botar salvavides. El númberu de botes salvavides con que tendríen de tar forníos tolos buques determinar pol númberu de persones autorizaes a bordu, y non en términos de tonelaxe.&lt;ref name=&quot;nbcanots&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepRec.php#a2 |títulu=Recomendaciones, botes y balses de salvamentu |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic inquiry project |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100528132034/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepRec.php#a2 |fechaarchivu=28 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt; Amás de botes salvavides tendríen de tar forníos con determinaos equipos, incluyíos los suministros, los medios de señalización (faros o bengalas), etc. Amás, en cada buque, ciertos botes tendríen de tar forníos con medios de propulsión mecánica.&lt;ref name=&quot;nbcanots&quot; /&gt; Les empreses que nun cumplieren con estes normes podríen enfrentase a sanciones.&lt;ref name=&quot;nbcanots&quot; /&gt; Los cinco encamientos siguientes taben empuestes a ameyorar el manexu de los botes y enllenalos. Agora, la tripulación tenía de tar capacitada nel manexu y el arriado de botes a l'agua, amás de los que yá fueron capacitaos (esto ye, los marineros).&lt;ref name=&quot;remetma&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepRec.php#a3 |títulu=Recomendaciones, enllenáu de botes salvavides |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic inquiry project |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100528132034/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepRec.php#a3 |fechaarchivu=28 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt; El comité aportunó na inclusión de qu'en cada buque, los miembros de la tripulación efectuaren exercicios d'enllenáu de botes, y de la so puesta nel mar.&lt;ref name=&quot;remetma&quot; /&gt; Estos exercicios tendríen de tar escritos nel [[cuadiernu de bitácora]] de los oficiales,&lt;ref name=&quot;remetma&quot; /&gt; pa que los inspeutores pudieren revisar.

Finalmente, los siete encamientos últimos yeren más xenerales. A los vigías teníen de faése-yos pruebes a la so visión.&lt;ref name=&quot;xen&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepRec.php#a4 |títulu=Recomendaciones, xeneralidaes |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Titanic inquiry project |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100528132034/http://www.titanicinquiry.org/BOTInq/BOTReport/BOTRepRec.php#a4 |fechaarchivu=28 de mayu de 2010 }}&lt;/ref&gt; La [[Telegrafía|telegrafía ensin filos]] (TSH) tendría de tar presente en cada buque, y operable mientres les 24 hores.&lt;ref name=&quot;xen&quot; /&gt; Estos encamientos fueron darréu publicaes nos documentos parllamentarios británicos.

== Películes, telefilmes y documentales ==
[[Ficheru:SavedFromthetitanicposter.PNG|thumb|right|230px|Cartelu de ''[[Saved from the Titanic]]'', primer película que se filmó sobre'l naufraxu del ''Titanic''.]]
El fundimientu del ''Titanic'' amosóse nuna serie de películes y telefilmes. La primera foi ''[[Saved from the Titanic]]'', una película d'Estaos Xuníos d'[[Etienne Arnaud]] protagonizada por [[Dorothy Gibson]], una sobreviviente del naufraxu. Llanzada en 1912, nun queda nengún rastru dempués de la quema sufrida nos estudios onde s'almacenara en 1914.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://pagesperso-orange.fr/titanic/page37.htm |títulu=le Titanic et le cinéma |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Site du Titanic |idioma=francés }}&lt;/ref&gt; Nel mesmu añu salió ''[[In Nacht und Eis]]'', una película muda alemana d'Acorique Misu,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0143299/ |títulu=In Nacht und Eis |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; la cual amosaba una hestoria bastante alloñada de la realidá.&lt;ref group=&quot;nota&quot;&gt;Asina, les calderes de la nave esplotaben mientres la nueche y hubo solo una víctima.&lt;/ref&gt; Nel añu 1915 tamién se realizó la producción ''Titanic'', un filme mudu italianu de Pier Angelo Mazzolotti con [[Mario Bonnard]], Giovanni Casaleggio y Luigi Duse.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0155274/ |títulu=Titanic (1915) |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

En 1943, [[Joseph Goebbels]] ordenó la filmación de ''[[Titanic (película de 1943)|Titanic]]'', como una superproducción destinada pa propaganda nazi, dirixida por [[Herbert Selpin]] y [[Werner Klingler]], con [[Sybille Schmitz]] y [[Hans Nielsen]] ente otros.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0036443/combined |títulu=Titanic (1943) |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; La película foi filmada nel ''[[Cap Arcona]]'' —un tresatlánticu alemán que foi bombardiáu en 1945 por aviones aliaos na badea de [[Lübeck]], que'l so fundimientu provocó más de 4000 víctimes mortales—.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.feldgrau.com/articles.php?ID=79 |títulu=The Sinking of the Cap Arcona |fechaaccesu=20 d'ochobre de 2016 |autor=Jason Pipes |editorial=www.feldgrau.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170202001114/http://www.feldgrau.com/articles.php?ID=79 |fechaarchivu=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt; Ta marcada pol encarcelamientu y la muerte del so primer direutor, Herbert Selpin.

En 1953 producióse ''[[Titanic (película de 1953)|Titanic]]'', una película d'Estaos Xuníos de [[Jean Negulesco]], con [[Barbara Stanwyck]] y [[Robert Wagner]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0046435/combined |títulu=Titanic (1953) |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Nel añu 1958 tuvo llugar la llegada a les pantalles de la película británica ''[[A Night to Remember (película)|A Night to Remember]]'', de [[Roy Ward Baker]], con [[Kenneth More]] y [[Ronald Allen]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0051994/combined |títulu=A Night to Remember |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Afecha del llibru del historiador [[Walter Lord]], foi realizada cola ayuda de dellos sobrevivientes del naufraxu, por casu, el cuartu oficial [[Joseph Boxhall]], polo que ye una de les películes más próximes a la realidá.

En 1979 realizóse ''[[S.O.S. Titanic]]'', un telefilme anglo-americanu de [[William Hale]], con [[David Janssen]], [[Cloris Leachman]] y [[Susan Saint James]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0079836/combined |títulu=S.O.S. Titanic |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; La película ta inspirada nel llibru ''The Loss of S.S. Titanic'' del sobreviviente Lawrence Beesley, quien foi interpretáu por [[David Warner]] nel filme (actor que tamién desempeñó un papel na película ''Titanic'' de 1997). Al añu siguiente salió ''[[Rescaten el Titanic (película)|Rescaten el Titanic]]'', película d'Estaos Xuníos de Jerry Jameson, una adautación de la novela de [[Clive Cussler]], con [[Jason Robards]] y [[Richard Jordan (actor)|Richard Jordan]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0081400/combined |títulu=Raise the Titanic |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;

En 1996 producióse ''[[Titanic (película de 1996)|Titanic]]'', un telefilme d'Estaos Xuníos de [[Robert Lieberman]] con [[George C. Scott]], [[Peter Gallagher]] y [[Catherine Zeta-Jones]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0115392/ |títulu=Titanic (1996) |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; Pero ensin dulda, la película más famosa ye ''[[Titanic (película de 1997)|Titanic]]'' de [[James Cameron]], estrenada en 1997. Protagonizada por [[Leonardo DiCaprio]], [[Kate Winslet]] y [[Billy Zane]], la película ganó once Premios Óscar incluyendo meyor película y recaldó 1&amp;nbsp;845&amp;nbsp;034&amp;nbsp;188 dólares de taquilla en tol mundu, lo que la convirtió na película más taquillera de la historia hasta l'añu 2009, cuando foi movida por ''[[Avatar (película)|Avatar]]'', otru filme de James Cameron. A pesar de ser superada, hasta la fecha caltiénse estable como la segunda película con mayores ingresos en taquilla, y nel so reestrenu en 3D en 2012 con motivu del centenariu del fundimientu amontó la so recaldación a los más de 2100 millones de dólares.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://french.imdb.com/title/tt0120338/combined |títulu=Titanic (1997) |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=IMDb.com |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; La película alicó l'interés pol ''Titanic'', dando llugar a l'apaición de numberosos llibros, esposiciones, y la creación de munches páxines web.&lt;ref&gt;{{harvnb|Gérard Piouffre|2009|p=305|id=AG}}.&lt;/ref&gt; El direutor James Cameron tamién dirixó en 2003 el documental ''[[Misterios del Titanic]]'', tocante al desastre y a los restos del buque.

== Otros naufraxos con más víctimes ==
[[Ficheru:Bundesarchiv Bild 183-H27992, Lazarettschiff &quot;Wilhelm Gustloff&quot; in Danzig.jpg|thumb|200px|El fundimientu del ''[[Wilhelm Gustloff (1938)|Wilhelm Gustloff]]'', con 9343 muertes, ye'l mayor naufraxu de la hestoria.]]

Magar que el fundimientu del ''Titanic'' ye'l naufraxu más famosu de tolos tiempos y na so dómina foi'l mayor desastre marítimu en tiempu de paz,&lt;ref name=&quot;dark-stories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Inquiz&quot;&gt;Inquiz (2005), p. 1854.&lt;/ref&gt; con 1491 a 1513 muertes, dende entós foi llargamente superáu. El 29 de mayu de 1914, dos años dempués del naufraxu del ''Titanic'', el {{Barcu|RMS|Empress of Ireland}}, de la [[Canadian Pacific Railway]], fundir con un saldu de 1012 persones finaes. Fuera encetáu por un buque de carga noruegu, ente que dambos buques atopábense dientro d'un bancu de borrina, cerca de [[Rimouski]], [[Quebec]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Robert Ballard y Rick Archbold|1998|pp=106-111|id=AG}}.&lt;/ref&gt; Esti naufraxu nun batió'l récor del ''Titanic'', pero la mayoría de les víctimes mortales fueron pasaxeros (840&lt;ref&gt;{{Cita web |idioma=inglés |url=http://www.ssmaritime.com/Empress-of-Ireland-The-Final-Voyage.htm |títulu=R.M.S. Empress of Ireland Page Two - Her Final Voyage |editorial=www.ssmaritime.com |fechaaccesu=3 de payares de 2016 }}&lt;/ref&gt; contra 818 del ''Titanic''). Sicasí, el sucesu quedó en gran parte amazcaráu pol entamu de la [[Primer Guerra Mundial]].&lt;ref&gt;Olivier Le Goff, ''Les Plus Beaux Paquebots du Monde'', p. 29. Solar (1998). ISBN 2-263-02799-8.&lt;/ref&gt;

Una traxedia mayor que la del fundimientu del ''Titanic'' producir por primer vegada'l 17 de xunu de 1940 mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], cuando'l tresatlánticu británicu {{Barcu|RMS|Lancastria}} foi fundíu por un avión alemán [[Junkers Ju 88]], morriendo 4000&amp;nbsp;persones.&lt;ref&gt;{{Cita web |idioma=inglés |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3128991/Sinking-Lancastria-marked-Wartime-loss-troop-ship-cost-4-000-lives-commemorated-75-years-on.html |títulu=Sinking of the Lancastria is marked at last: Wartime loss of troop ship that cost 4,000 lives to be commemorated 75 years on |editorial=www.dailymail.co.uk |fechaaccesu=14 d'ochobre de 2016 }}&lt;/ref&gt; Años más tarde, mientres la mesma guerra, el 29 de xunu de 1944 el barcu xaponés ''[[Toyama Maru]]'' foi fundíu pol [[submarín]] d'Estaos Xuníos USS ''Sturgeon'', causando unes 5400 muertes;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://members.iinet.net.au/~gduncan/maritime-1b.html#maritime_disasters_1944 1944 |títulu=Los desastres marítimos de la Segunda Guerra Mundial |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt; y el 30 de xineru de 1945, el submarín soviéticu ''S-13'' fundió'l tresatlánticu alemán ''[[Wilhelm Gustloff (1938)|Wilhelm Gustloff]]'', provocando la muerte de 9343 persones,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.feldgrau.com/wilhelmgustloff.html |títulu=Un memorial pal Wilhelm Gustloff |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=feldgrau.com |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040215082659/http://www.feldgrau.com/wilhelmgustloff.html |fechaarchivu=2004-02-15 }}&lt;/ref&gt; siendo este'l mayor naufraxu de la hestoria.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://members.iinet.net.au/~gduncan/maritime-1b.html#maritime_disasters_1945 1945 |títulu=Los desastres marítimos de la Segunda Guerra Mundial |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |idioma=inglés }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.exordio.com/1939-1945/civilis/vdomestica/gustloff.html |títulu=Fundimientu del KDF Wilhelm Gustloff |fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016 |editorial=www.exordio.com}}&lt;/ref&gt; Asina, el fundimientu del ''Titanic'' foi largamente superáu polos naufraxos debíos a la Segunda Guerra Mundial.

El primer naufraxu en superar el fundimientu del ''Titanic'' en tiempu de paz produció'l 20 d'avientu de 1987: foi'l del {{Barcu|MV|Doña Paz}}, un ''[[Tresbordador|ferry]]'' que se fundió dempués de topetar contra un [[petroleru]] en [[Provincia de Romblón|Tables]] ([[Filipines]]) provocando más de 4.300 víctimes mortales.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.hazardcards.com/card.php?id=14 |títulu=Doña Paz |fechaaccesu=19 d'avientu de 2009 |editorial=Kazard Cards |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303205706/http://www.hazardcards.com/card.php?id=14|fechaarchivu=3 de marzu de 2016 }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Mitos y lleendes avera del RMS Titanic]]
* ''[[Encyclopedia Titanica]]''
* [[Sociedá Histórica del Titanic]]

== Notes ==
{{llistaref|grupu=&quot;nota&quot;}}

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |títulu=Les grands paquebots disparus
 |editorial=Éditions Glénat
 |autor=Robert Ballard y Rick Archbold
 |añu=1998
 |id=ISBN 2-7234-2453-7
 |idioma=francés
 |ref=harv
}}
* {{cita llibru |títulu=Tout ce que vous avez toujours voulu savoir sur le Titanic
 |editorial=Éditions Glénat
 |autor=Hugh Brewster y Laurie Coulter
 |añu=1999
 |id=ISBN 2-7234-2882-6
 |idioma=francés
 |ref=harv
}}
* {{cita llibru |títulu=Dernière conversation sur le Titanic
 |editorial=Presses de la Renaissance
 |autor=Philippe de Baleine
 |añu=1998
 |id=ISBN 2-85616-717-9
 |idioma=francés
}}
* {{cita llibru |autor=Corrado Ferruli
 |títulu=Titanic
 |editorial=Hachette collections
 |añu=2003
 |id=ISBN 2-84634-298-9
 |idioma=francés
 |ref=harv
}}
* {{cita llibru |títulu=Rescapé du Titanic
 |editorial=Éditions Ramsay
 |autor=Archibald Gracie
 |añu=1998
 |id=ISBN 2-84114-401-1
 |idioma=francés
 |ref=harv
}}
* {{cita llibru |títulu=Conversation à bord du Titanic lors de son naufrage ente Sir John Jacob Astor et son coiffeur
 |editorial=Actes Sud
 |autor=Gert Hoffman
 |añu=2001
 |id=ISBN 2-86869-955-3
 |idioma=francés
}}
* {{cita llibru |títulu=La nuit du Titanic, coleición:&quot;J'ai lu leur aventure&quot; n°A45
 |editorial=J'ai lu
 |autor=Walter Lord
 |añu=1998
 |id=ISBN 2-290-04928-X
 |idioma=francés
 |ref=harv
}}
* {{cita llibru |títulu=Le Drame du Titanic
 |editorial=Éditions Tallandier
 |autor=Philippe Masson
 |añu=1998
 |id=ISBN 2-235-02176-X
 |idioma=francés
}}
* {{cita llibru |títulu=Titanic Au-delà d'une malédiction
 |editorial=Anne Carriere Eds
 |autor=Djana Pascal, Michel Pascal
 |añu=2004
 |id=ISBN 2-84337-245-3
 |idioma=francés
}}
* {{cita llibru |autor=Mark Chirnside
 |añu=2004
 |títulu=The Olympic-Class Ships: Olympic, Titanic, Britannic
 |editorial=Tempus Publishing
|llocalización= Stroud, Inglaterra |id=ISBN
 978-0-7524-2868-0
 |idioma=inglés
 |ref=harv
}}
* {{cita llibru |títulu=Le Titanic ne répond plus
 |editorial=Larousse
 |autor=Gérard Piouffre
 |añu=2009
 |id=ISBN 2-03-584196-8
 |idioma=francés
 |ref=harv
}}
* {{cita llibru |títulu=Toute l'histoire du Titanic
 |editorial=Sélection du Reader's Digest
 |autor=Beau Riffenburgh
 |añu=2008
 |id=ISBN 978-2-7098-1982-4
 |idioma=francés
 |ref=harv
}}
* {{cita llibru |autor=Samuel Halpern, Cathy Akers-Jordan, George Behe, Bruce Beveridge, Mark Chirnside, Tad Fitch, Dave Gittins, Steve Hall, Lester J. Mitchman, Charles Weeks y Bill Wormstedt
 |títulu=Report into the loss of the SS «Titanic» - A centennial Reappraisal
 |editorial=The History Press
 |añu=2011
 |isbn=978-0-7524-6210-3
 |idioma=inglés
 |ref=harv
}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Sinking of the RMS Titanic|Fundimientu del Titanic}}
{{Wikisource|Categoría:Titanic}}
* [http://www.titanic.com/ Sitiu oficial sobre'l ''Titanic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101111315/http://titanic.com/ |date=2020-11-01 }} {{en}}, ''Titanic.com''.
* [http://www.encyclopedia-titanica.org/ Biografía de los pasaxeros y miembros de la tripulación del ''Titanic''] {{en}}, ''[[Encyclopedia Titanica]]''.
* [http://pagesperso-orange.fr/titanic/page65.htm#composition Detalle de cada bote salvavides], ''Le Site du Titanic''.
* {{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE07/HEM/1912/04/17/LVG19120417-009.pdf |títulu=La catástrofe del &quot;Titanic&quot; |publicación=[[La Vanguardia]] |fecha=17 d'abril de 1912 |páxina=9|formatu=PDF}}
* {{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE07/HEM/1912/04/27/LVG19120427-006.pdf |títulu=La traxedia del Titanic |publicación=[[La Vanguardia]] |fecha=27 d'abril de 1912 |páxina=6|formatu=PDF}}
* {{Cita web |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2012/03/09/actualidad/1331292496_049773.html |títulu=La lleenda insumergible |obra=[[El País (España)|El País]] |autor=Antón, Jacinto |fecha=9 de marzu de 2012}}
* {{Cita web |url=http://cultura.elpais.com/cultura/2012/04/14/actualidad/1334424288_505855.html |títulu='Titanic': cita col desastre |autor=Antón, Jacinto |obra=[[El País (España)|El País]] |fecha=14 d'abril de 2012}}
* {{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE05/PUB/2012/04/10/LVG201204100101LB.pdf |títulu=Cuatro nomes y un destín |publicación=[[La Vanguardia]] |autor=Martín de Pozuelo, Eduardo |fecha=10 d'abril de 2012 |páxina=10|formatu=PDF}}
* {{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE05/PUB/2012/04/13/LVG201204130081LB.pdf |títulu=Tocar hasta morrer |publicación=[[La Vanguardia]] |autor=Martín de Pozuelo, Eduardo |fecha=13 d'abril de 2012 |páxina=8|formatu=PDF}}
* {{Cita publicación |url=http://hemeroteca-paginas.lavanguardia.com/LVE05/PUB/2012/04/15/LVG201204150081LB.pdf |títulu=El viaxe d'un mitu escontra al desastre |publicación=[[La Vanguardia]] |autor=Martín de Pozuelo, Eduardo |fecha=15 d'abril de 2012 |páxina=8|formatu=PDF}}


{{Tradubot|Hundimiento del RMS Titanic}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:RMS Titanic]]</text>
      <sha1>01flkvbu9e6lby4ovi6g0x3ip9e42f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FMA IA-58 Pucará</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143336</id>
    <revision>
      <id>4493119</id>
      <parentid>4491777</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24003" sha1="5wf0ucg16xptd9jhyz4lzrhfogk8hza" xml:space="preserve">{{vehículu}}
L''''IA-58 Pucará''' (en [[idioma quechua|quechua]], «fortaleza») ye un [[avión d'ataque a tierra]] [[turbohéliz]] construyíu n'[[Arxentina]] pola ex Fábrica Militar d'Aviones (actual [[Fábrica Argentina de Aviones]]) nos [[años 1960]] pa combatir a la guerrilla.&lt;ref name=Historia&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FAS&gt;{{cita web|autor1=John Pike|títulu=FMA IA 58 Pucará|url=https://fas.org/man/dod-101/sys/ac/row/pucara.htm|obra=fas.org|idioma=inglés|fecha=14 de febreru de 2000|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017|formatu=HTML|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170626193435/https://fas.org/man/dod-101/sys/ac/row/pucara.htm|fechaarchivu=2017-06-26}}&lt;/ref&gt;

Combatió na [[Guerra de les Malvines]], siendo utilizáu pola [[Fuercia Aérea Arxentina]] pa misiones de [[sofitu aereu cercanu]] a fuercies terrestres y ataque de campamentos y helicópteros británicos.&lt;ref name=Malvines1982&gt;{{cita videu|títulu=1982 Malvines La guerra dende l'aire HD|persona=Raul Eduardo|añu=2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=dj6OA_aLnSA|fechaaccesu=26 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; Tamién foi utilizáu en combate contra-insurxente pola [[Fuercia Aérea Colombiana]] y pola [[Fuercia Aérea de Sri Lanka]].

El nome Pucará ta rellacionáu cola gran cantidá d'armamentu que puede cargar, ente ametralladores, cañones, los trés fixaciones p'armamentu esternu (2× nes ales y 1× sol fuselaje), [[misiles aire-tierra]], bombes de [[napalm]], depósitos ventrales, etcétera.

== Desarrollu ==
[[Ficheru:Prototipo Pucara AX-01.jpg|250px|miniaturadeimagen|Prototipu AX-01 nel so primer vuelu'l 20 d'agostu de 1969.]]
La Fuercia Aérea Arxentina presentó a principios de 1968 los requerimientos al Área Material Córdoba pa la construcción del IA-58 Pucará. El primer prototipu realizó'l so primer vuelu'l 20 d'agostu de 1969, forníu con dos turbohélices d'Estaos Xuníos [[Garrett TPE331]]-O-303 de 904 [[Caballu de vapor|CV]], sicasí, a los aparatos de serie fornir coles turbines d'orixe francés [[Turbomeca Astazou]] XVI-G, de 1021 CV,&lt;ref name=FAS&gt;&lt;/ref&gt; que remanen dos tales [[Héliz (dispositivu)|hélices tripalas]] de camín variable. El proyeutu tuvo al cargu de los inxenieros aeronáuticos vicecomodoro Héctor Eduardo Ruiz, que yera'l xefe d'inxeniería de la Fábrica allugada en pabellón 54, y Aníbal Dreidemie. La so concepción basar en cuatro criterio fundamentales: flexibilidá d'empléu, potencia de fueu, seguridá y simplicidá.

El diseñu amosó gran durabilidá y resistencia, pero los sos motores d'orixe [[Francia|francés]], anque compatibles con otros n'usu n'aeronaves arxentines, demostraron dificultaes d'aceptación a la de comercializar externamente l'avión.

== Diseñu ==
Bimotor d'ataque y sofitu tácticu de construcción dafechu metálica, provistu de turbohélices, d'ala baxa [[cantilever]], la so empenaje ta provistu d'una deriva en «T».

Ta diseñáu pa operar en pequeñes, y non necesariamente preparaes, pistes de tierra, en posiciones de combate adelantraes.&lt;ref name=Historia&gt;&lt;/ref&gt; La so misión primordial ye la de sofitu a fuercies terrestres, anti-helicópteros y especialmente misiones [[contrainsurgencia]] (COIN). Esta aeronave ye inusual por cuenta de la so cabina en tándem nun bimotor a héliz, sicasí, comparte semeyances col [[North American Rockwell OV-10 Tarascu|OV-10 Tarascu]] d'Estaos Xuníos, como la so ala recto y angosto, los dos motores turbohéliz, la cabina biplaza con asientos en [[tándem]], asientos eyectables cero-cero Martin-Baker MK AP06A y una gran capacidá de carga de combate, anque son aviones concebíos con distintos requerimientos. 

El so tren d'aterrizaxe triciclu, brínda-y escelente resistencia en tou tipu de pistes. A pesar de nun ser rápidu pa enfrentase a un reactor, si tien abondu maniobrabilidad pa enfrentase a [[helicópteros]] y brindar sofitu aereu cercanu nel campu de batalla. Dexa operación normal entá en pistes de tierra. Prueba d'ello foi l'actividá del Pucará en Malvines dende bases aérees con pistes de tierra: Base Cóndor (en cercaníes de Pradería del Gansu—Goose Green) y Base Calderón (na isla Borbón), onde pudo operar a pesar qu'otros vehículos nun podíen faelo poles deficientes condiciones estructurales del suelu de les islles, d'alteria cuasi permanentemente papada.

== Variantes ==
; IA-58A Pucará
: Versión principal de producción.
; IA-58B Pucará Bravo :
Versión del IA-58A con [[aviónica]] ameyorada y dos cañones automáticos [[DEFA]] de 30 milímetros, voló per primer vegada'l 15 de mayu de 1979. L'únicu prototipu caltener nel Muséu Aeronáuticu de Río Cuarto.
; iA-58C Pucará Charlie
: Versión monoplaza diseñada cola esperiencia de la [[Guerra de les Malvines]], con mayor capacidá pa misiones anti-buques y anti-helicópteros, la carlinga delantera foi removida, foi forníu con un cañón [[DEFA]] de 30 milímetros que suplementa al armamentu esistente, [[misil aire-aire|misiles aire-aire]] [[Matra R.550 Magic]] y [[misil antibuque]] [[CITEFA MP1000 Martín Pescador]], más blindaxe y suite de sistema de [[guerra electrónica]] más avanzada. Fízose un solu prototipu, voló per primer vegada'l 30 d'avientu de 1985, la [[Fuercia Aérea Arxentina]] entamó 15 exemplares pero abandonar por falta de financiamiento.&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Esteban McLaren|títulu=Ficha téunica: Cambeos al IA-58 Pucará|url=http://fdra-aereo.blogspot.com.ar/2014/06/ficha-tecnica-cambeos-al-ia-58.html|obra=fdra-aereo.blogspot.com.ar|fecha=8 de xunu de 2014|fechaaccesu=11-08-201}}&lt;/ref&gt;
; IA-58D Pucará Delta :
Versión con meyores en aviónica, ales, motores y navegación satelital, dellos IA-58A de la FAA fueron llevaos a esti estándar.
; IA-58Y Pucará
: Versión proyeutada con presea dixital y motores más potentes.
; IA-58H Pucará
: Versión pa proteición de fronteres,&lt;ref&gt;{{cita noticia|autor1=Gabriel Porfilio|títulu=FAdeA yá tien llista la so versión del avión IA-58 'Pucará' de control de fronteres|url=http://www.infodefensa.com/latam/2015/11/27/noticia-fadea-presenta-pucara-modernizáu-control-fronteres.html|fechaaccesu=29 de setiembre de 2016|obra=www.infodefensa.com.ar|fecha=27 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; cancelada.&lt;ref name=RPAN&gt;{{cita web|autor1=Guillermo Acerbi|títulu=Reconstrucción del poder aereu nacional (V): FAdeA, la “aniquiladora” de mitos|url=http://www.gacetaeronautica.com/gaceta/wp-101/?p=19349|obra=acetaeronautica.com|fecha=7 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017}}&lt;/ref&gt;
; IA-66 Pucará II :
Cambéu con dos motores [[Garrett TPE331]]-11-601W, solo convirtióse unu en 1980.

== Operadores ==
[[Imaxe:Cruzex IV 2008 Natal - RN - Brasil.jpg|miniaturadeimagen|250px|Pucaras de la [[Fuercia Aérea Uruguaya]].]]
=== Actuales ===
* {{bandera|ARX}} [[Fuercia Aérea Arxentina]]: 27 unidaes en serviciu.&lt;ref name=LBD2015&gt;{{cita llibru |títulu=Llibru Blancu de la Defensa 2015|fecha=2015|isbn=978-987-3689-22-2|páxina=106|url=http://www.mindef.gov.ar/institucional/pdfs/libro_blanco_2015.pdf|fechaaccesu=16 de xineru de 2017|formatu=PDF}}&lt;/ref&gt;

=== Retiraos ===
* {{bandera|COL}} [[Fuercia Aérea Colombiana]]: 3 unidaes, retiraes en 1998.

* {{bandera|LKA}} [[Fuercia Aérea de Sri Lanka]]: 4 adquiríos, 2 destruyíos, 2 retiraos.&lt;ref name=SriLanka&gt;{{cita noticia|títulu=Al Kassar intervieno nuna venta d'aviones de combate|url=https://www.clarin.com/politica/kassar-intervieno-venta-aviones-combate_0_Hy5ZHcyk83l.html|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017|obra=clarin.com|fecha=3 de xunetu de 1998}}&lt;/ref&gt; Dos fueron baltaes y los dos restantes fueron retiraes de serviciu en 1998.

* {{bandera|GBR}} [[Real Fuercia Aérea Británica]]: 1 avión evaluáu antes de ser apurríu a un muséu.

* {{bandera|URU}} [[Fuercia Aérea Uruguaya]]: 5 unidaes, retiraes en 2017.

=== Contratos frustados ===
Arxentina xestionó contratos internacionales por Pucaras pero nunca llegó a concretar nenguna venta.
* {{bandera|MRT}} [[Fuercia Aérea de Mauritania]]
: En febreru de 1978 axustó cuatro Pucaras (con opción a ocho más) amás de soporte y formación a pilotos por un costu total de 10,8 millones de dólares. Pero cuando'l presidente de Mauritania [[Moktar Ould Daddah]] foi derrocáu nun golpe d'Estáu, el contratu foi canceláu. Los aviones númberu 15 y 18 fueron construyíos y llistos pa ser unviaos, depués fueron incoporadas a encomalo Aérea Arxentina como A-515 y A-518 calteniendo la configuración y camuflaje pal desiertu.&lt;ref name=NuñezPadin&gt;{{cita publicación|apellíu-editor1=Cettolo|apellíu-editor2=Mosquera|apellíu-editor3=Nuñez Padín|nome-editor3=Jorge|títulu=IA-58A Pucará|publicación=Coleición Fábrica Militar d'Aviones—Fuercia Aérea Arxentina Nᵘ3|fecha=1999}}&lt;/ref&gt;

* {{bandera|CAF}} Fuercia Aérea Centroafricana :
En marzu de 1983 axustó la compra de dos Pucaras por 9,5 millones, incluyendo soporte, capacitación y repuestos. El contratu foi canceláu.&lt;ref name=NuñezPadin&gt;&lt;/ref&gt;

* {{bandera|VEN}} [[Aviación Militar Bolivariana]]
: En setiembre de 1983 roblóse un contratu con Venezuela por 24 unidaes forníes con motores TPE331-11-601W por 110 millones de dólares. Que foi canceláu, yá que más tarde incorporaría los [[North American Rockwell OV-10 Tarascu]] a la [[Fuercia Aérea de los Estaos Xuníos]], por cuenta de que teníen un preciu más cómodu.&lt;ref name=NuñezPadin&gt;&lt;/ref&gt;

* {{bandera|IRQ}} [[Fuercia Aérea Iraquina]]
: En marzu de 1985, foi robláu un contratu por 20 unidaes (con opción a 20 más) por 76 millones de dólares, que darréu foi eslleíu por cuenta de diferencies polítiques.&lt;ref name=NuñezPadin&gt;&lt;/ref&gt;

* {{bandera|BOL}} [[Fuercia Aérea Boliviana]]
: En mayu de 1986 Bolivia solicitó 12 IA-58A por 52 millones de dólares, ensin órdenes de compra realizaes.&lt;ref name=NuñezPadin&gt;&lt;/ref&gt;

* {{bandera|IRN}} [[Fuercia Aérea de la República Islámica d'Irán]]
: Axustó 60 IA-58A por 283 millones de dólares n'abril de 1987 y a la fin d'esi añu axustó unos 50 más por 160 millones ensin órdenes de compra realizaes.&lt;ref name=NuñezPadin&gt;&lt;/ref&gt;

* {{bandera|ZAI}} Fuercies Armaes Zaïroises
: En payares de 1987, seis unidaes axustar con [[Zaire]] por 26,7 millones de dólares, el contratu foi canceláu.&lt;ref name=NuñezPadin&gt;&lt;/ref&gt;

* {{bandera|BRA}} [[Fuercia Aérea Brasilana]]
: En 1990 Brasil diba mercar 30 IA-58A como parte del proyeutu SIVAM, pero col desenvolvimientu del [[Embraer EMB 314 Super Tucano]] la orde foi atayada.&lt;ref&gt;{{cita noticia|autor1=Roger Ferreira|títulu=Menem atrai onda d'azar na Arxentina Folh de S. Paulo|fecha=16 de marzu de 1990|idioma=brasilanu}}&lt;/ref&gt;

* {{bandera|PRY}} [[Fuercia Aérea Paraguaya]]
: Escontra 1991 axustar con [[Paraguái]] la compra de 4 unidaes por 10,6 millones, pero depués foi atayada.&lt;ref name=NuñezPadin&gt;&lt;/ref&gt;

== Historia operacional ==
=== Arxentina ===
El Pucará ye l'únicu avión producíu pola Fábrica Militar d'Aviones que recibió'l so bautismu de fueu nun conflictu internacional, anque yá participara enantes nel [[Operación Independencia]] ente 1975 y 1976, atacando posiciones guerrilleres del [[Exércitu Revolucionariu del Pueblu (Arxentina)|Exércitu Revolucionariu del Pueblu]] nos montes [[Provincia de Tucumán|tucumanos]].

==== Guerra de les Malvines ====
{{AP|Guerra de les Malvines}}

Ente mayu y xunu de 1982, fueron utilizaos en misiones de sofitu a superficie, esploración y caza-helicópteros. Nesti papel llogró baltar un helicópteru [[Westland Scout]] británicu y destacóse na [[Batalla de Pradería del Gansu]].&lt;ref name=Malvines1982&gt;&lt;/ref&gt;

A empiezos de 1982, el Grupu 3 d'Ataque taba conformáu por dos escuadrones con un total de 34 IA-58 operativos. El [[2 d'abril]], el Grupu 3 d'Ataque esplegó nes Islles Malvines la escuadrilla Nahuel, con 4 IA-58. A la que se-y xunió'l 8 d'abril una seición de 8&amp;nbsp;Pucarás.

Al rescamplar que la pista de Puerto Argentino quedaría rápido congestionada y que sería'l principal oxetivu a atacar poles fuercies britániques, buscáronse campos d'aterrizaxe pa usu de los Pucarás. Mientres la primer incursión inglesa sobre Puerto Argentino, trés Sea Harrier llanzaron bombes de 453.6&amp;nbsp;kg de fragmentación Beluga. El Pucará A-527 (Tigre 4) recibió un impautu direutu d'una bomba, destruyéndolo totalmente. L'A-502 sufrió numberosos impautos de esquirlas y daños na carlinga.

Mientres el mes de mayu realizaron esperiencies conxuntamente col Arsenal Naval Puertu Belgrano, con vistes a afaer al Pucará como avión torpedero; dende la [[Base Aeronaval Comandante Espora]] efeutuáronse dellos vuelos col AX-04 forníu con un torpedu inerte Mk. 45.

El 15 mayu, l'Escuadrón D del 22 SAS executó un coraxosu golpe de mano nel aeródromu d'Isla Peeble, destruyendo los Pucarás A-502 y A-520 y estropiando a los A-523, A-529, A-552 y A-556.

[[Imaxe:Pucara Helmet.JPG|miniaturadeimagen|Cascu de pilotu de Pucará usáu na guerra.]]

Ente'l 16 al 20 de mayu, cumplieron 19 salíes de reconocencia ofensiva, que remataron n'ataques contra oxetivos terrestres na zona de Badea Howard el [[21 de mayu]]. Esi día'l Capitán Benítez foi baltáu sobre Flat Shanty por un misil [[FIM-92 Stinger]]. Mentanto, una seición de trés [[Sea Harrier]] foi empuesta pola fragata [[HMS Brillant (F90)]] contra otros Pucará que batíen el blancu asignáu. Nel enfrentamientu'l Sea Harrier XZ451 baltó al A-511, que cayó a tierra próximu a Drone Hill.

El [[24 de mayu]], l'A-509 quedó fora de serviciu por causa de un impautu de bomba.

El [[28 de mayu]], con una pésima meteoroloxía y [[Techu de vuelu|techos de vuelu]] amenorgaos a tan solo 50&amp;nbsp;metros, participaron nel combate en Darwin. La primer seición atacó con tres aviones, de los cualos l'A-537 retornó con múltiples impautos. Na siguiente fola d'ataque l'A-533 quedó fora de serviciu en recibiendo cincuenta y ocho impacto nel fuselaje y cuatro nel motor esquierdu. La tercer seición de Pucarás tenía d'atacar oxetivos na zona de Camilla Creek. Sicasí interceptaron dos [[Westland Scout|Scout Mk.1]] del 3º CBAS /B FLIGHT de los [[Royal Marines]]. L'A-537 consiguió baltar al helicópteru Scout XT 629/DR; pero, por cuenta del so amenorgáu techu de vuelu, topetó contra'l Cuetu Azul ente Darwin y [[Stanley (Islles Malvines)|Stanley]]. Nel intre de la misión, l'A-555 cayó a tierra en Peter's Park en recibiendo numberosos impautos.

Les últimes operaciones realizaes pol Escuadrón el [[10 de xunu]] incluyeron misiones de [[reconocencia]], esploración marítima y un ataque contra posiciones d'artillería terrestre nel [[Monte Kent]]. Mientres el [[13 de xunu]] y ante la inminencia del desenllaz de la guerra, decidió apuntase a los últimos cuatro Pucarás pa una misión d'ataque con posterior repliegue escontra'l continente. Cada avión foi forníu con dos tanques subalares de 318&amp;nbsp;l y trés&amp;nbsp;llanzacohetes [[FFAR|LAU-61/A]]. Esta misión, planiada pa les primeres hores del [[14 de xunu]], foi atayada debíu al cese de les hostilidaes.

==== Actualidá ====
Anguaño solo atópense en serviciu 27 unidaes,&lt;ref name=LBD2015&gt;&lt;/ref&gt; que cumplen misiones de intercepción de vuelos irregulares nel norte arxentín, exercicios militares de distintu tipu y cobertoria aérea en cumes de líderes internacionales.

=== Reinu Xuníu ===
[[Imaxe:Cosford Pucara.JPG|miniaturadeimagen|El ZD485 o A-515 restauráu nel Muséu de la [[Real Fuercia Aérea Británica]] de Cosford.]]

En total 24 Pucarás fueron baltaos o prindaos polos británicos nel campu de batalla o nes bases aérees dende les qu'operaren.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.fuerzaaerea.mil.ar/conflictu/les%20cifres.html |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120325145043/http://www.fuerzaaerea.mil.ar/conflictu/les |fechaarchivu=2012-03-25 |títulu=Cifrar |publicación=Fuercia Aérea Arxentina }}&lt;/ref&gt; Seis exemplares cayeron en manes britániques na [[Aeródromu de Puertu Calderón|Estación Aeronaval Calderón]],&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=WEEK SEVEN, Falkland Area Operations 10th-16th May 1982|url=http://www.naval-history.net/F38opsweek7.htm|obra=www.naval-history.net|idioma=inglés|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017}}&lt;/ref&gt; once na [[Aeropuertu de Stanley|Base Aérea Militar Malvines]], trés en [[Aeródromu de Pradería del Gansu|Base Aérea Militar Cóndor]] y los cuatro restantes xacíen destruyíos nel campu de batalla onde fueren baltaos o s'habíen accidentáu. Los niveles de daños que rexistraben los aviones prindaos variaben notablemente, dende dalgunos que taben cuasi dafechu destruyíos hasta unos pocos que supuestamente se calteníen en condición de vuelu o cuasi. L'aición de saquiadores y cazadores d'alcordances llevó a que la mayoría de los IA-58 quedaren efeutivamente fuera de serviciu tres el frayatu de les sos superficies de control, disparu d'asientos eyectables o'l robu de partes y pieces (les puertes d'inspección y les escarapeles, banderes y matrícules paecen ser especialmente buscaes por estos coleicionistes).

De tolos aviones prindaos, los cinco que taben en condiciones de vuelu o cuasi, fueron llevaos a [[Inglaterra]] pa la so evaluación.&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Carlos Ai|títulu=Un FMA IA-58 Pucará na Fortaleza Malvines”|url=http://www.gacetaeronautica.com/gaceta/wp-101/?p=19978|obra=gacetaeronautica.com|fecha=1 d'avientu de 2016|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017}}&lt;/ref&gt; Dempués d'evalualos decidióse que'l A-515 sería l'escoyíu pa volvelo a condición de vuelu y ser evaluáu, sirviendo los demás como fonte de repuestos. Asina, n'abril de 1983 el ZD485 (ex A-515) voló per primer vegada. Los ensayos concluyeron en setiembre del mesmu añu, volviéndo al muséu de la RAF en Cosford, con un esquema distintu al que tenía cuando volaba pa la FAA.

=== Uruguái ===
La Fuercia Aérea Uruguaya adquirió cinco Pucarás en 1981.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=FMA IA-58 &quot;Pucará&quot;|url=http://www.fau.mil.uy/fma_ia58_pucara.html|obra=www.fau.mil.uy|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017|formatu=HTML|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171122170602/http://www.fau.mil.uy/fma_ia58_pucara.html|fechaarchivu=2017-11-22}}&lt;/ref&gt; En 1993 unu d'ellos estrellóse. Depués adquirióse un Pucará pero túvose que desactivar otru por problemes operativos. Finalmente, fueron retiraos el 17 de marzu de 2017.&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Fuercia Aérea Uruguaya da de baxa les sos IA-58 Pucará|url=https://interesestrategicoarg.com/2017/03/18/fuercia-aerea-uruguaya-da-de-baxa-les sos-ia-58-pucara/|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017|obra=interesesestrategicoarg.com|fecha=18 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;

=== Colombia ===
En [[1989]], Arxentina donó 3 unidaes a [[Colombia]] pal combate contra'l narcotráficu y la guerrilla, asignaos a la Base de Apiay, Escuadrón d'Operaciones Especiales Nᵘ314, con númberos de serie FAC-2201, 2202 y 2203. La vida útil de los Pucará colombianos foi curtia, quedando fora de serviciu en 1998 por falta de repuestos. Unu de los aviones foi tornáu a Arxentina y los otros dos fueron apurríos a [[Uruguái]] en forma de repuestos en 2008.&lt;ref&gt;{{cita noticia|autor1=Juan Manuel Barragán|títulu=La Fuercia Aérea Uruguaya recibe Pucará Colombianos|url=http://www.revistaaerea.com/2008/07/03/239/|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017|obra=revistaaerea.com|fecha=3 de xunetu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909005300/http://www.revistaaerea.com/2008/07/03/239/|archivedate=2017-09-09}}&lt;/ref&gt;

=== Sri Lanka ===
Cuatro unidaes adquiríes en 1993.&lt;ref name=SriLanka&gt;&lt;/ref&gt; La instrucción tanto de mecánicos como de pilotos llevar a cabu en [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]. Darréu, fueron desarmaos y tresportaos en [[Lockheed C-130 Hercules|C-130 Hercules]] arxentinos. L'usu foi intensa, apenes tuvieron en condiciones operatives fueron puestos en misiones de sofitu contra la guerrilla de los [[Tigres de Lliberación del Eelam Tamil|Tigres Tamiles]], qu'apoderaben una parte de la isla. L'intensu calor y eleváu mugor, sumaos al escesivu usu, fueron degradandolos. Mientres les aiciones de combate, el Pucará CA-601 foi baltáu'l 14 de xunu de 1994, en proximidaes de Sandilippai, mientres l'intre de la Operación ''Leap Forward''. El 27 de marzu de 1997, el Pucará CA-604 resultó destruyíu pol intre de combates contra'l Frente Tamil. Asina, escontra 1998 fueron retiraos de serviciu cuando solamente quedaben dos de los cuatro orixinales.

== Especificaciones ==
{{Especificaciones d'aeronave |referencia =
 Fuercia Aérea Arxentina,&lt;ref name=MAFAA&gt;{{cita web|títulu=Material Aereu|url=https://www.faa.mil.ar/armamentu/index_material.html|obra=faa.mil.ar|fechaaccesu=19 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt; FAS.org,&lt;ref name=FAS&gt;&lt;/ref&gt; Airwar.ru&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=IA.58 Pucara|url=http://www.airwar.ru/enc/attack/ia58.html|obra=airwar.ru|idioma=rusu|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017|formatu=HTML}}&lt;/ref&gt; y Gaceta Aeronáutica&lt;ref name=ORBATFAA1&gt;{{cita web|autor1=Esteban Brea|títulu=ORBAT FAA (I): Antecedentes, Brigaes Aérees, Bases Militares y Escuadrones|url=http://www.gacetaeronautica.com/gaceta/wp-101/?p=18320|obra=gacetaeronautica.com|fecha=4 d'agostu de 2016|fechaaccesu=8 de setiembre de 2017}}&lt;/ref&gt;
|avión o helicópteru? = avión
|reactor o héliz? = héliz
|tripulación = 2× pilotos.
|capacidá = 
|carga = 
|llargor = 14.50
|altor = 5.362
|valumbu = 14.25
|superficie alar = 30.30
|perfil alar = 
|peso vacíu = 4000
|pesu cargáu = 
|pesu útil = 2800
|pesu máximu = 6800
|motores por héliz = 2
|tipu motor = [[turbohéliz]]s
|modelu motor = [[Turbomeca Astazou]] XVI-G
|potencia = 956
|potencia unidá = hp
|potencia/peso = 
|hélices por motor tipu héliz = 
|diámetru héliz = 
|otros xeneral = &lt;br&gt;
* '''Capacidá de combustible internu:''' 1 300 l
|vnormal = 576
|vcrucero = 530
|autonomía = 700
|radio aición = 650
|techu vuelu = 10000
|réxime ascensu = 18
|carga alar = 
|númberu ametralladores = 4
|ametralladores = [[Browning M2|FN-Browning M2-30]] de 7,62 mm con 900 municiones caúna.
|número cañones = 2
|cañones = RSA-804 de 20 mm con 270 municiones cada unu.
|bombes = [[Bomba de propósitu xeneral|Bombes de propósitu xeneral]] FAS/Expal BK-BR y/o BRP de 125 kg y 250 kg.
|cohetes = Contenedores LAU-61/A con 19× cohetes [[FFAR]] de 70 [[mm]].
|otres armes = Pod de remolque de blancos Tecnoblanc II modificáu.
|puntos anclaje = 3×
|capacidá anclaje = 1500 kg
|aviónica = AI (2), [[radiofaru omnidireccional VHF]]/LOC, [[sistema d'aterrizaxe instrumental]], [[radiogoniómetro]], [[baliza non direccional]], [[girocompás]], [[brúxula]], [[transceptor]]es [[VHF]]/[[HF]], [[identificador amigu-enemigu]], CME.
|otros datos = 
}}

== Ver tamién ==
* {{bandera|EEXX}} [[North American Rockwell OV-10 Tarascu]]
* {{bandera|Brasil}} [[Embraer EMB 314 Super Tucano]]
* {{bandera|Alemaña nazi}} [[Focke-Wulf Fw 187]]
* {{bandera|Alemaña nazi}} [[Messerschmitt Bf 110]]
[[DINFIA IA-53 Mamboretá|IA-53 Mamboretá]] · '''IA-58 Pucará''' · [[FMA IA-59|IA-59]]
* [[Aeronaves construyíes n'América Llatina]]
* [[Equipamientu actual de la Fuercia Aérea Arxentina]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru |autor1=Ángel César Arréguez|títulu=Cróniques y testimonios de la Fábrica Militar d'Aviones|url=http://www.mincyt.cba.gov.ar}}
* {{cita publicación|títulu=Téuniques y Armes pa la Defensa|publicación=Revista TAD|fecha=Agostu de 1990|volume=1|edición=6|páxines=286-290}}

== Enllaces esternos ==
* {{commonscat|FMA IA 58 Pucará of the Argentine Air Force|FMA IA 58 Pucará}}

=== Videos ===
* [http://www.youtube.com/watch?v=ffHNFpZEguc IA-58 PUCARÁ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=pj8um7GIwrU IA-58 Pucará en Malvines.-]


{{Tradubot|FMA IA-58 Pucará}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fábrica Militar d'Aviones|IA-58]]
[[Categoría:Aeronaves d'ala baxa]]
[[Categoría:Aeronaves]]
[[Categoría:Aviones d'ataque de los años 1960 d'Arxentina]]
[[Categoría:Equipamientu de la Fuercia Aérea Arxentina]]</text>
      <sha1>5wf0ucg16xptd9jhyz4lzrhfogk8hza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fontana di Trevi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144298</id>
    <revision>
      <id>4493163</id>
      <parentid>4466066</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T21:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13924" sha1="3umwgtussu5x9x8d4kl3m582zchs4rk" xml:space="preserve">{{edificiu}}

[[Ficheru:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|thumb|La Fontana de Trevi en 2018.]]
[[Ficheru:Fontana di Trevi di notte.JPG|thumb|La Fontana de Trevi de nueche.]]
[[Ficheru:Fontana di Trevi by TC.jpg|thumb|[[Océanu (mitoloxía)|Océanu]] adomadura a los [[Hippocampus|hipocampos]].]]
La '''Fontana di Trevi''' ye de les mayores (con cerca de 40 metros de frente), más ambicioses y más famoses de les [[fonte (arquiteutura)|fontes]] monumentales del [[Barrocu]] na [[Roma]] ([[Italia]]). Según l'actual división alministrativa del centru de Roma, ta asitiada nel [[Rioni de Roma|rione]] de [[Trevi (rione de Roma)|Trevi]]. La fonte tuvo n'obres de restauración hasta'l 3 de payares de 2015, día en que se reinauguró.

== Historia ==

=== L'acueductu y la fonte anterior a 1629 ===
La fonte ta asitiada nel encruz de trés calles (''tre vie''), marcando'l puntu del [[Aqua Virgo]] (n'[[idioma italianu|italianu]], Acqua Vergine), unu de los antiguos [[acueductu|acueductos]] que suministraben agua a Roma. Cola supuesta ayuda de la [[Virxe María|Virxe]], los téunicos romanos alcontraron una fonte d'agua puro a namái 22&amp;nbsp;[[quilómetru|km]] de la ciudá (escena representada na actual fachada de la fonte). Esta Aqua Virgo corría pol acueductu más curtiu de Roma direutamente hasta los Baños d'[[Marcu Vipsanio Agripa|Agripa]] y foi usada mientres más de cuatrocientos años. El golpe de gracia a la vida urbana de la Roma clásica tardía foi'l frayatu de los acueductos per parte de los asediadores [[godu|godos]] nel añu [[537]]. Los romanos medievales quedaron amenorgaos a sacar l'agua de pozos contaminaos y del ríu [[Tíber]], que tamién s'usaba como cloaca.

El costume romana de construyir una bella y formosa fonte a la fin de los acueductos que traíen agua a la ciudá foi resucitada nel sieglu XV, col [[Renacimientu]]. En [[1453]], el papa [[Nicolás V]] terminó de reparar l'acueductu Aqua Virgo y la fonte que construyó a la fin foi una simple pila, diseñada pol arquiteutu humanista [[Leon Battista Alberti]], p'anunciar la llegada de l'agua.

En 1867 mientres la visita de [[Carlota de Méxicu]] cuando allegó a entrevistase col [[papa Pío IX]] empezó a manifestar síntomes de llocura y a dicir que queríen envelenar y usó la fonte Trevi pa tomar agua yá que yera la única agua que pensaba que nun taba envelenada.

=== La fonte actual ===
;Encargu, diseñu y construcción

En [[1629]] el papa [[Urbanu VIII]], atopando la fonte anterior pocu dramática, sosa, poco orixinal o pocu monumental, pidió a [[Gian Lorenzo Bernini]] qu'esbozara posibles renovaciones, pero'l proyeutu foi abandonáu a la so muerte. La contribución duradera de Bernini foi camudar la situación de la fonte al otru llau de la plaza por que quedara frente al [[palaciu del Quirinal]] ( de forma que'l papa tamién pudiera vela y esfrutala). Anque'l proyeutu de Bernini foi refugáu en favor del de [[Nicola Salvi]], hai munchos toques del primeru na fonte tal como foi construyida. Tamién esiste una maqueta anterior llamativa ya influyente fecha por [[Pietro da Cortona]].

Los concursos punxérense de moda mientres el [[Barrocu]] para rediseñar edificios, fontes ya inclusive la [[Plaza d'España (Roma)|plaza d'España]]. En [[1730]], el papa [[Clemente XII]] entamó un concursu sobre la fonte nel que [[Nicola Salvi]] perdió, a pesar de lo cual recibió l'encargu.&lt;ref&gt;Gross, 21.&lt;/ref&gt; Los trabayos empezaron en [[1732]] y terminaron en [[1762]], muncho depués de la muerte del papa Clemente, cuando'l ''[[Océanu (mitoloxía)|Océanu]]'' de [[Pietro Bracci]] foi asitiáu nel nichu central. Les estatues de la ''Bayura'' y de la ''Salobridá'', nos dos nichos llaterales fueron esculpíes por [[Filippo della Valle]].&lt;ref&gt;Uzzani, ''Fontana di Trevi'' 96.&lt;/ref&gt; La fonte ye una obra escultórica de bultu redondu y al empar relieve.
Hai dos [[Hippocampus|hipocampu]]s na escultura, pero un interés ye qu'unu ta calmu y el [[tritón]] nun tien que faer esfuerciu pa dirixilo, sicasí, l'otru [[Hippocampus|hipocampu]] ta alteriáu y el [[tritón]] consigue llevalo con esfuerciu. Esto representa los dos facetes del mar, el mar solmenáu y el mar pacíficu.

Salvi morrió en [[1751]], cola so obra a mediu terminar, pero antes asegurar de que la fea firma d'un barberu nun estropiara'l conxuntu, escondiéndola tres una vasía esculpida. La Fontana de Trevi foi terminada en [[1762]] por [[Giovanni Pannini]], quien sustituyó les nidies alegoríes presentes por escultures planes d'[[Marcu Vipsanio Agripa|Agripa]] y [[Trivia]], la diosa romana.

;Restauraciones
La fonte foi restaurada en [[1998]]: la piedra foi llimpiada ya instaláronse bombes de circuitu zarráu y oxidadores. El 9 de xunu de 2012 esprendiéronse dellos cachos d'[[estuco]] de los [[capitel]]es y los [[frisu|frisos]] de la fachada. A pesar del pequeñu tamañu de los desprendimientos —de 8&amp;nbsp;cm de llargu y 8&amp;nbsp;cm d'anchu—, l'incidente esmoleció a les autoridaes de la ciudá.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://cultura.elpais.com/cultura/2012/06/11/actualidad/1339432900_246393.html
|títulu= La ‘dura vita' de la Fontana di Trevi |fechaaccesu=2 de xunetu de 2014 
|autor = El País
|enllaceautor= El País (España)
|fecha= 11 de xunu de 2012
|formatu= 
|obra= [[El País (España)|El País]]
|editor= 
|editorial= 
|ubicación= Madrid
|idioma= 
|cita= }}&lt;/ref&gt; La fonte foi balerada y lleváronse a cabo tarea d'inspección pa comprobar l'estáu del monumentu, que duraron dos meses, hasta agostu de 2012, cuando la fonte foi abierta de nuevu. Afayáronse munches fisuras na piedra, amás de fungos, moho y una pátina negra debida a l'antigüedá y a la contaminación. Entós l'alcalde de Roma anunció que diba ser necesaria una restauración global. Llevar a cabu una intervención d'urxencia con un costu de 320&amp;nbsp;000 euros, pero l'alministración pública nun podía faer frente a los 2&amp;nbsp;500&amp;nbsp;000 euros que s'envaloraba que costaría la restauración completa y el conceyu empezó a buscar patrocinadores privaos que tuvieren dispuestos a financiar les obres. Finalmente foi la firma romana de moda [[Fendi]] la que se fixo cargu de los costos de la restauración.&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://cultura.elpais.com/cultura/2013/01/28/actualidad/1359386615_806524.html
|títulu= La vieya Fontana de Trevi pasa pola modista |fechaaccesu=2 de xunetu de 2014 
|autor = Magi, Lucia
|enllaceautor= 
|fecha= 28 de xineru de 2013
|formatu= 
|obra= [[El País (España)|El País]]
|editor= 
|editorial= 
|allugamientu= Romu |idioma=
 
|cita= }}&lt;/ref&gt; Les obres inauguraron el 30 de xunu de 2014.&lt;ref name=&quot;trevijul14&quot;&gt;{{cita web |url= https://cultura.elpais.com/cultura/2014/07/01/actualidad/1404232807_830575.html
|títulu= Arrinquen les obres de restauración de la Fontana de Trevi |fechaaccesu=2 de xunetu de 2014 
|autor = El País
|enllaceautor= El País (España)
|fecha= 1 de xunetu de 2014
|formatu= 
|obra= [[El País (España)|El País]]
|editor= 
|editorial= 
|ubicación= Madrid
|idioma= 
|cita= }}&lt;/ref&gt; Les obres de restauración entamáronse de forma que nun torgar la observación del monumentu per parte de los turistes. La fonte arrodiar con paneles de [[plexiglás]] que dexaben reparar la evolución de los trabayos ya instalóse una pasarela a pocos metros de les estatues a la que los turistes podíen aportar. Tamién s'instaló un pequeñu estanque onde podía siguise la tradición de llanzar monedes a l'agua de la fonte.&lt;ref name=&quot;trevijul14&quot;/&gt;

== Iconografía ==
El telón de fondu de la fonte ye'l [[palaciu Poli]], al que da una nueva fachada con un [[orde xigante]] de pilastres [[Orde corintiu|corinties]] qu'enllacen les dos plantes. ''Domando les agües'' ye la tema del xigantescu proyeutu que s'estiende palantre, entemeciendo agua y roca tallada, hasta enllenar la pequeña plaza. Dos [[Tritón (mitoloxía)|tritones]] emponen el xarré en forma de [[concha]] d'Océanu, domando dos talos [[Hipocampu (mitoloxía)|hipocampos]].

Nel centru ta sobrepuestu un [[arcu del trunfu]] robustamente modeláu. El nichu o [[exedra]] central enmarcando a Océanu tien columnes exentes pa meyores lluces y solombres. Nos nichos flanqueando a Océanu, ''Bayura'' arrama agua de la so urna y ''Salobridá'' sostién una copa de la que bebe una culiebra. Enriba, unos [[baxorrelieve]]s ilustren l'orixe romanu de los acueductos.

Los tritones y los hipocampos apurren un equilibriu simétricu, col máximu contraste nel so pose y disposición.

== Nes artes y la cultura popular ==
[[Ficheru:Roma-monete trevi.jpg|thumb|Monedes na agua de la fontana.]]

=== Cine ===
* ''[[Tres monedes na fonte]]'' (1954): la fonte del títulu ye la Fontana de Trevi. El cantar de la película tien el mesmu títulu («[[Three Coins in the Fountain (cantar)|Three Coins in the Fountain]]») y foi grabada por [[Frank Sinatra]].
* ''[[La dolce vita]]'' (1960): nuna de les escenes más famoses del cine italianu, [[Anita Ekberg]] bañar na fonte, convidando a [[Marcello Mastroianni]] a faer lo mesmo.
* ''Tototruffa '62'' (1961): [[Totò]] intentaba vender la fonte a unos inocentes y confiaos turistes.
* ''[[Elsa y Fred]]:'' a la fin de la película, Elsa —interpretada pola actriz [[China Zorrilla]]— somorguiar na fonte, n'homenaxe a Anita Ekberg.

=== El costume de refundiar monedes ===
Una lleenda tradicional sostién que los visitantes que refundien una moneda a la fonte aseguren el so regresu a Roma.&lt;ref&gt;{{cita llibru | apellíu=Hendrix |nome=John | títulu=History and Culture in Italy | editorial=University Press of America | añu=2003 | allugamientu=Lanham | páxina=79 | url=https://books.google.com/?id=G7sfGuQOM2EC&amp;printsec=frontcover | isbn=0761826289}}&lt;/ref&gt; Una interpretación actual ye que, amás, dos monedes lleven a un nuevu romance y trés aseguren un matrimoniu o un divorciu. Otra versión d'esta lleenda ye que trai suerte refundiar tres monedes cola mano derecha percima del costazu esquierdu a la fonte. Desconozse si hai informaciones fidedignes que respuendan por mínimamente tales lleendes, pos podríen acabar desvirtuadas y apostraes pola decepción al olvidu. 

Envalórase que se refundien unos 3000&amp;nbsp;€ diarios a la fonte,&lt;ref name=&quot;TreviBBC2006&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Trevi coins to fund food for poor | fecha=26 de payares de 2006 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6188052.stm | publicación=BBC News | idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt; anque esti númberu va n'aumentu. En 2010 llográronse 383&amp;nbsp;000 euros, ente qu'en 2011 fueron rescataos 951&amp;nbsp;000 euros.&lt;ref name=&quot;clarin_1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.clarin.com/sociedad/Record-sacaron-monedes-Fontana-Trevi_0_749325297.html |títulu=http://www.clarin.com/sociedad/Record-sacaron-monedes-Fontana-Trevi_0_749325297.html }}&lt;/ref&gt; El dineru usóse pa financiar un supermercáu pa los romanos precisaos.&lt;ref name=&quot;TreviBBC2006&quot; /&gt; Sicasí, regularmente hai intentos de robar les monedes de la fonte.&lt;ref name=&quot;TreviBBC2006&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Trevi coins row re-surfaces | fecha=8 d'ochobre de 2003 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3175072.stm | publicación=BBC News | idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Trevi fountain 'copycat' thieves arrested | fecha=9 d'agostu de 2002 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2183210.stm | publicación=BBC News | idioma=inglés |fechaaccesu=18 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt; Na primer metá del añu 2012 recoyéronse 540&amp;nbsp;000 euros, lo que foi un rexistru históricu.&lt;ref name=&quot;clarin_1&quot;/&gt;

== Sucesos == 

El 16 d'ochobre de 2017, Graziano Cecchini, un home de corriente ultraderechista tiñó de color coloráu la Fontana de Trevi en forma de protesta contra la política d'[[Italia]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://elpais.com/internacional/2017/10/27/mundo_global/1509103557_755315.html|títulu=Un ultraderechista tiñe de colloráu la Fontana de Trevi |fechaaccesu=30 de Ohttps://www.google.es/url?sa=t&amp;rct=j&amp;q=&amp;esrc=s&amp;source=web&amp;cd=1&amp;ved=0ahUKEwizzral1pzXAhUHlxoKHcLOCXAQFggtMAA&amp;url=https%3A%2F%2Fes.wikipedia.org%2Fwiki%2FFontana_di_Trevi&amp;usg=AOvVaw0kgdFO8JK0CY_SVO7cR4UMctubre de 2017|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Fontes de Roma]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía == 

* {{cita llibru | apellíos=Gross | nome=Hanns| títulu=Rome in the Age of Enlightment: the post-tridentine syndrome and the ancient regime | añu = 1990 | allugamientu=Nueva York | editorial=[[Cambridge University Press]] | isbn=0521372119}}
* {{cita llibru | apellíos=Uzzani | nome=Giovanna | títulu=Roma da non pérdere | añu=2007| allugamientu=Florencia | editorial=Scala | isbn=9788881172429}}

== Enllaces esternos == 

{{commons|Trevi Fountain}}
{{Wikinoticias|Un home refundia pintura colorada na Fontana di Trevi pa protestar contra festival de cine}}

* [https://web.archive.org/web/20111202060504/http://patrimoniosdelmundo.es/archives/2001 Fontana de trevi: Semeyes, Llocalización, Panorámica 360°... Patrimonios del Mundu]
* [http://www.italyguides.it/us/roma/trevi.htm Vista virtual de 360° y galería fotográfica de la Fontana]
* [http://www2.siba.fi/~kkoskim/rooma/pages/FALD325B.HTM Grabaos de la más modesta predecesora de la fonte](inglés)
* {{Enllaz rotu|1=Fotografía panorámica esférica 360° de la Fuente de Trevi |2=http://www.world-heritage-tour.org/europe/italy/roma/fontana-di-trevi/sphere-flash.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} 
* [http://www.romando.org/monumentos/la fontana-di-trevi/ Información turística en romando.org]

{{Tradubot|Fontana di Trevi}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Arquiteutura barroca n'Italia]]
[[Categoría:Arquiteutura de 1762]]
[[Categoría:Arquiteutura d'Italia]]
[[Categoría:Escultures d'Italia]]
[[Categoría:Fuentes de Roma|Trevi]]
[[Categoría:Escultures de 1762]]</text>
      <sha1>3umwgtussu5x9x8d4kl3m582zchs4rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Natasha Morrison</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144598</id>
    <revision>
      <id>4493239</id>
      <parentid>4351508</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1229" sha1="b4sqbgp1tsb4ac74v6rawnf6s6elhgk" xml:space="preserve">{{persona|pie=|medaya=
{{Medaya deportiva|[[Atletismu]]}}
{{PaísMedaya|{{JAM}}}} 
{{CompeticionDeMedaya|Campeonatu Mundial}}
{{MedayaOru|[[Beixín 2015]]|[[4x100 m]]}}
{{MedayaBronce|[[Londres 2017]]|[[4x100 m]]}}
}}
'''Natasha Morrison''' {{nym}} ye una [[atleta]] xamaicana, especialista en carreres de velocidá, [[Beixín 2015|campeona mundial en 2015]] y [[londres 2017|medayista de bronce mundial en 2017]] en [[relevu 4 x 100 m]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.iaaf.org/athletes/jamaica/natasha-morrison-253062|axencia=IAAF|títulu=Natasha Morrison|fechaaccesu=20 de payares de 2017}}&lt;/ref&gt;

==Carrera deportiva==

Nel Mundial de [[Beixín 2015]] consigue xunto coles sos compañeres ganar l'oru en relevos 4x100 m, per delantre de les d'Estaos Xuníos y [[trinitenses]] (bronce).

Dos años más tarde, nel Mundial de [[Londres 2017]] gana la medaya de bronce nos relevos 4x100 m, tres les d'Estaos Xuníos (oru) y les britániques (plata), y siendo les sos compañeres d'equipu: [[Jura Levy]], [[Simone Facey]] y [[Sashalee Forbes]].

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{NF|1992||Morrison, Natasha}}


{{Tradubot|Natasha Morrison}}

[[Categoría:Atletes de Xamaica]]
[[Categoría:Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2017]]</text>
      <sha1>b4sqbgp1tsb4ac74v6rawnf6s6elhgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jura Levy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146259</id>
    <revision>
      <id>4493236</id>
      <parentid>4351507</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1116" sha1="qo4ty6s8o38aey54iow7jvb24q8ixdn" xml:space="preserve">{{persona|pie=|medaya=
{{Medaya deportiva|[[Atletismu]]}}
{{PaísMedaya|{{JAM}}}} 
{{CompeticionDeMedaya|Campeonatu Mundial}}
{{MedayaPlata|[[Daegu 2011]]|[[4x100 m]]}}
{{MedayaBronce|[[Londres 2017]]|[[4x100 m]]}}
}}
'''Jura Levy''' {{nym}} ye una [[atleta]] xamaicana, especialista en carreres de velocidá, [[Daegu 2011|subcampeona del mundu en 2011]] y [[londres 2017|medayista de bronce mundial en 2017]] en [[relevu 4 x 100 m]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.olympic.org/Jura-Levy|títulu=Jura Levy|fechaaccesu=20 de payares de 2017|axencia=COI}}&lt;/ref&gt;

==Carrera deportiva==

Nel Mundial de [[Daegu 2011]] gana la plata en relevu 4x100 m, tres les d'Estaos Xuníos y per delantre de les ucraínes.

Nel Mundial de [[Londres 2017]] gana la medaya de bronce nos relevos 4x100 m, tres les d'Estaos Xuníos (oru) y les britániques (plata), y siendo les sos compañeres d'equipu: [[Natasha Morrison]], [[Simone Facey]] y [[Sashalee Forbes]].

== Referencies ==
{{llistaref}}
{{NF|1990||Levy, Jura}}


{{Tradubot|Jura Levy}}

[[Categoría:Atletes de Xamaica]]
[[Categoría:Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2017]]</text>
      <sha1>qo4ty6s8o38aey54iow7jvb24q8ixdn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Juri Tatsumi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146263</id>
    <revision>
      <id>4493291</id>
      <parentid>4183810</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1039" sha1="q7isjsqt8k8c24loipwouv98qlbnws4" xml:space="preserve">{{persona}}

'''Juri Tatsumi''' {{nym}} ye una [[nadadora]] xaponesa de [[natación sincronizada]] [[Natación sincronizada nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|subcampeona olímpica en 2004]] nel concursu por equipos.&lt;ref&gt;[https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ta/juri-tatsumi-1.html Ficha.] [[Sports Reference]]. Consultáu'l 16 de marzu de 2018.&lt;/ref&gt;

==Carrera deportiva==

Nos [[Natación sincronizada nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos de 2004]] celebraos n'[[Atenes]] ganó la medaya de plata nel concursu por equipos, con una puntuación de 98 puntos, tres Rusia (oru con 99 puntos) y per delantre de les d'Estaos Xuníos (bronce con 97 puntos), siendo les sos compañeres d'equipu: [[Michiyo Fujimaru]], [[Saho Harada]], [[Kanako Kitao]], [[Emiko Suzuki]], [[Miya Tachibana]], [[Miho Takeda]] y [[Yoko Yoneda]]. 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|1979||Tatsumi, Juri}}

{{Tradubot|Juri Tatsumi}}

[[Categoría:Nadadores sincronizaes de Xapón]]</text>
      <sha1>q7isjsqt8k8c24loipwouv98qlbnws4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanako Kitao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146468</id>
    <revision>
      <id>4493290</id>
      <parentid>4183859</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1039" sha1="864t250dfzbocw4nvrsz0sk688ntpbx" xml:space="preserve">{{persona}}

'''Kanako Kitao''' {{nym}} ye una [[nadadora]] xaponesa de [[natación sincronizada]] [[Natación sincronizada nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|subcampeona olímpica en 2004]] nel concursu por equipos.&lt;ref&gt;[https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ki/kanako-kitao-1.html Ficha.] [[Sports Reference]]. Consultáu'l 16 de marzu de 2018.&lt;/ref&gt;

==Carrera deportiva==

Nos [[Natación sincronizada nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos de 2004]] celebraos n'[[Atenes]] ganó la medaya de plata nel concursu por equipos, con una puntuación de 98 puntos, tres Rusia (oru con 99 puntos) y per delantre de les d'Estaos Xuníos (bronce con 97 puntos), siendo les sos compañeres d'equipu: [[Michiyo Fujimaru]], [[Saho Harada]], [[Emiko Suzuki]], [[Miya Tachibana]], [[Miho Takeda]], [[Juri Tatsumi]] y [[Yoko Yoneda]]. 

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|1982||Kitao, Kanako}}

{{Tradubot|Kanako Kitao}}

[[Categoría:Nadadores sincronizaes de Xapón]]</text>
      <sha1>864t250dfzbocw4nvrsz0sk688ntpbx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Christine Day</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146985</id>
    <revision>
      <id>4493294</id>
      <parentid>4351501</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="ciyjna53g3a9kkuk1y1rxy1kvcnrc6v" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Christine Day''' {{nym}} ye una [[atleta]] xamaicana, especialista na prueba de [[4x400 m]], cola que llogró ser [[Beixín 2015|campeona mundial en 2015]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.olympic.org/Christine-Day|títulu=Christine Day|fechaaccesu=21 de payares de 2017|axencia=COI}}&lt;/ref&gt;

== Carrera deportiva ==
Nel Mundial de [[Beixín 2015]] gana la medaya d'oru nos relevos 4x400 m, per delantre de les d'Estaos Xuníos y britániques. Amás consiguió una medaya de plata y otra de bronce na mesma prueba, nes Olimpiaes de [[Rio 2016]] y [[Londres 2012]], respeutivamente.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces deportista}}

{{NF|1986||Day, Christine}}

{{Tradubot|Christine Day}}
[[Categoría:Atletes de Xamaica]]
[[Categoría:Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2015]]</text>
      <sha1>ciyjna53g3a9kkuk1y1rxy1kvcnrc6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usuariu:Omarete/Llista de parroquies xeneral</title>
    <ns>2</ns>
    <id>150036</id>
    <revision>
      <id>4493156</id>
      <parentid>4491935</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>32147</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>4493156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204591" sha1="dj6ko38r2d2vd7mdh6wd7ap5vthmc2h" xml:space="preserve">{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q55102916.?item wdt:P131 ?sub0.}
|sort=P131
|columns=number:#,P18,label:Parroquia,item,P131,P1082,p2046,P1538,P625,P281
|thumb=128
|min_section=1
}}
{| class='wikitable sortable'
! #
! imaxe
! Parroquia
! item
! asitiáu na entidá alministrativa territorial
! población
! superficie
! númberu de viviendes
! coordenaes
! códigu postal
|-
| style='text-align:right'| 1
| 
| [[Abres (parroquia)|Abres]]
| [[:d:Q331319|Q331319]]
| [[A Veiga]]
| 191
| 8.66 quilómetru cuadráu
| 128
| {{Coord|43.439503|-7.094238|display=inline}}
| 33779
|-
| style='text-align:right'| 2
| 
| [[Meredo (parroquia)|Meredo]]
| [[:d:Q828936|Q828936]]
| [[A Veiga]]
| 211
| 27.56 quilómetru cuadráu
| 163
| {{Coord|43.427567|-7.001583|display=inline}}
| 33779
|-
| style='text-align:right'| 3
| [[Ficheru:Piantón (Vegadeo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Piantón (parroquia)|Piantón]]
| [[:d:Q829037|Q829037]]
| [[A Veiga]]
| 435
| 16.49 quilómetru cuadráu
| 293
| {{Coord|43.460722|-7.028675|display=inline}}
| 33778
|-
| style='text-align:right'| 4
| [[Ficheru:Guiar (Vegadeo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Guiar (parroquia)|Guiar]]
| [[:d:Q1553435|Q1553435]]
| [[A Veiga]]
| 29
| 4.51 quilómetru cuadráu
| 31
| {{Coord|43.409733|-7.090848|display=inline}}
| 33779
|-
| style='text-align:right'| 5
| [[Ficheru:Crucero de Paramios (Vegadeo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Paramios]]
| [[:d:Q2051694|Q2051694]]
| [[A Veiga]]
| 81
| 11.77 quilómetru cuadráu
| 57
| {{Coord|43.39095|-7.01893|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.388173|-7.014483|display=inline}}
| 33776
|-
| style='text-align:right'| 6
| [[Ficheru:A veiga - Ríu Suarón.jpg|center|128px]]
| [[A Veiga (parroquia)|A Veiga]]
| [[:d:Q2511834|Q2511834]]
| [[A Veiga]]
| 2984
| 14.26 quilómetru cuadráu
| 1609
| {{Coord|43.464167|-7.048911|display=inline}}
| 33770
|-
| style='text-align:right'| 7
| [[Ficheru:Lago, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Llago (parroquia)|Llago]]
| [[:d:Q121632|Q121632]]
| [[Allande]]
| 12
| 37.776 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.253169|-6.730558|display=inline}}
| 33886
|-
| style='text-align:right'| 8
| [[Ficheru:Bustantigo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bustantigo (parroquia)|Bustantigo]]
| [[:d:Q426706|Q426706]]
| [[Allande]]
| 18
| 15.575 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.355292|-6.690375|display=inline}}
| 33888
|-
| style='text-align:right'| 9
| 
| [[Bisuyu (Allande)|Bisuyu]]
| [[:d:Q600783|Q600783]]
| [[Allande]]
| 74
| 13.188 quilómetru cuadráu
| 40
| {{Coord|43.187364|-6.632086|display=inline}}
| 33815
|-
| style='text-align:right'| 10
| [[Ficheru:Lomesok.png|center|128px]]
| [[Ḷḷomes (parroquia)|Ḷḷomes]]
| [[:d:Q609307|Q609307]]
| [[Allande]]
| 76
| 7.27 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.214028|-6.570239|display=inline}}
| 33890
|-
| style='text-align:right'| 11
| [[Ficheru:Berducedo 16.jpg|center|128px]]
| [[Berducedo (parroquia)|Berducedo]]
| [[:d:Q818870|Q818870]]
| [[Allande]]
| 118
| 28.928 quilómetru cuadráu
| 90
| {{Coord|43.233156|-6.768139|display=inline}}
| 33887
|-
| style='text-align:right'| 12
| [[Ficheru:San Emiliano, Allande.jpg|center|128px]]
| [[Santo Miyao (parroquia)|Santo Miyao]]
| [[:d:Q997845|Q997845]]
| [[Allande]]
| 44
| 22.589 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.258465|-6.833407|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 13
| [[Ficheru:Linares, Allande, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷinares (parroquia d'Allande)|Ḷḷinares]]
| [[:d:Q1017838|Q1017838]]
| [[Allande]]
| 46
| 4.055 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.232483|-6.559331|display=inline}}
| 33890
|-
| style='text-align:right'| 14
| [[Ficheru:Celón, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Zalón (parroquia)|Zalón]]
| [[:d:Q1017850|Q1017850]]
| [[Allande]]
| 85
| 4.137 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.240522|-6.582478|display=inline}}
| 33889
|-
| style='text-align:right'| 15
| 
| [[Viḷḷar de Sapos (parroquia)|Viḷḷar de Sapos]]
| [[:d:Q1017881|Q1017881]]
| [[Allande]]
| 15
| 2.53 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.204064|-6.594077|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 16
| [[Ficheru:Parajas, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Paraxes (parroquia)|Paraxes]]
| [[:d:Q1018038|Q1018038]]
| [[Allande]]
| 40
| 1.69 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.203406|-6.584281|display=inline}}
| 33815
|-
| style='text-align:right'| 17
| 
| [[Viḷḷagrufe (parroquia)|Viḷḷagrufe]]
| [[:d:Q1018040|Q1018040]]
| [[Allande]]
| 107
| 23.045 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.244701|-6.599622|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 18
| [[Ficheru:VILLAVERDE, Allande.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷaverde (parroquia)|Viḷḷaverde]]
| [[:d:Q1018070|Q1018070]]
| [[Allande]]
| 70
| 9.25 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.22597|-6.608115|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 19
| 
| [[Viḷḷabaser (parroquia)|Viḷḷabaser]]
| [[:d:Q1018072|Q1018072]]
| [[Allande]]
| 54
| 4.207 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.241819|-6.573993|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 20
| 
| [[San Salvador (parroquia)|San Salvador]]
| [[:d:Q1018074|Q1018074]]
| [[Allande]]
| 56
| 38.92 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.156471|-6.804125|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 21
| 
| [[Samartín (parroquia d'Allande)|Samartín]]
| [[:d:Q1018084|Q1018084]]
| [[Allande]]
| 65
| 50.655 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.156471|-6.804125|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 22
| [[Ficheru:Aytoallande.jpg|center|128px]]
| [[La Puela (parroquia)|La Puela]]
| [[:d:Q1341106|Q1341106]]
| [[Allande]]
| 605
| 33.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.272161|-6.608867|display=inline}}
| 33880
|-
| style='text-align:right'| 23
| [[Ficheru:Santa Coloma, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Santa Colomba (parroquia)|Santa Colomba]]
| [[:d:Q1428114|Q1428114]]
| [[Allande]]
| 46
| 41.576 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.295717|-6.725452|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 24
| [[Ficheru:Amieva, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Amieva (parroquia)|Amieva]]
| [[:d:Q470955|Q470955]]
| [[Amieva]]
| 64
| 48.68 quilómetru cuadráu
| 80
| {{Coord|43.245155|-5.072537|display=inline}}
| 33558
|-
| style='text-align:right'| 25
| [[Ficheru:San Román, Amieva, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[San Román (parroquia d'Amieva)|San Román]]
| [[:d:Q471440|Q471440]]
| [[Amieva]]
| 10
| 6.23 quilómetru cuadráu
| 9
| {{Coord|43.257548|-5.08922|display=inline}}
| 33558
|-
| style='text-align:right'| 26
| [[Ficheru:Sebarga desde Cetín.jpg|center|128px]]
| [[Sebarga]]
| [[:d:Q471453|Q471453]]
| [[Amieva]]
| 144
| 25.59 quilómetru cuadráu
| 118
| {{Coord|43.26058|-5.158688|display=inline}}
| 33557
|-
| style='text-align:right'| 27
| [[Ficheru:Sames Asturias España 640x480.jpg|center|128px]]
| [[Mian]]
| [[:d:Q471465|Q471465]]
| [[Amieva]]
| 243
| 19.31 quilómetru cuadráu
| 191
| {{Coord|43.264654|-5.12384|display=inline}}
| 33558
|-
| style='text-align:right'| 28
| [[Ficheru:Argolibio (Amieva, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín (Amieva)|Samartín]]
| [[:d:Q471467|Q471467]]
| [[Amieva]]
| 142
| 15.18 quilómetru cuadráu
| 111
| {{Coord|43.250586|-5.120148|display=inline}}
| 33558
|-
| style='text-align:right'| 29
| [[Ficheru:Puerto de Avilés.jpg|center|128px]]
| [[Avilés (parroquia)|Avilés]]
| [[:d:Q531129|Q531129]]
| [[Avilés]]
| 70796
| 9.74 quilómetru cuadráu
| 34244
| {{Coord|43.557546|-5.930596|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 30
| 
| [[San Cristoba (Avilés)|San Cristoba]]
| [[:d:Q987656|Q987656]]
| [[Avilés]]
| 2028
| 3.06 quilómetru cuadráu
| 425
| {{Coord|43.563622|-5.942554|display=inline}}
| 33403
|-
| style='text-align:right'| 31
| 
| [[Miranda (parroquia)|Miranda]]
| [[:d:Q987665|Q987665]]
| [[Avilés]]
| 1522
| 1.96 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.541299|-5.939177|display=inline}}
| 33410
|-
| style='text-align:right'| 32
| 
| [[San Xuan de Nieva]]
| [[:d:Q987700|Q987700]]
| [[Avilés]]
| 12
| 0.73 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.589879|-5.909447|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 33
| 
| [[Valliniello]]
| [[:d:Q987841|Q987841]]
| [[Avilés]]
| 825
| 9.54 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.567344|-5.899458|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 34
| 
| [[La Madalena de Corros]]
| [[:d:Q1135379|Q1135379]]
| [[Avilés]]
| 480
| 1.69 quilómetru cuadráu
| 284
| {{Coord|43.545932|-5.920736|display=inline}}
| 33402
|-
| style='text-align:right'| 35
| [[Ficheru:Pelugano.jpg|center|128px]]
| [[Peḷḷuno (parroquia)|Peḷḷuno]]
| [[:d:Q161835|Q161835]]
| [[Ayer]]
| 151
| 16.81 quilómetru cuadráu
| 168
| {{Coord|43.150731|-5.584026|display=inline}}
| 33686
|-
| style='text-align:right'| 36
| [[Ficheru:Iglesia parroquial de Casomera, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Casomera (parroquia)|Casomera]]
| [[:d:Q386912|Q386912]]
| [[Ayer]]
| 130
| 70.45 quilómetru cuadráu
| 183
| {{Coord|43.081546|-5.577429|display=inline}}
| 33681
|-
| style='text-align:right'| 37
| [[Ficheru:Vista de Murias01.JPG|center|128px]]
| [[Murias (parroquia d'Ayer)|Murias]]
| [[:d:Q471429|Q471429]]
| [[Ayer]]
| 151
| 49.49 quilómetru cuadráu
| 112
| {{Coord|43.130255|-5.671802|display=inline}}
| 33676
|-
| style='text-align:right'| 38
| [[Ficheru:Pineres.jpg|center|128px]]
| [[Piñeres (Ayer)|Piñeres]]
| [[:d:Q471432|Q471432]]
| [[Ayer]]
| 561
| 16.63 quilómetru cuadráu
| 520
| {{Coord|43.170028|-5.703553|display=inline}}
| 33685
|-
| style='text-align:right'| 39
| [[Ficheru:Emplazamiento-torre-soto-02.jpg|center|128px]]
| [[Soto (parroquia d'Ayer)|Soto]]
| [[:d:Q471435|Q471435]]
| [[Ayer]]
| 214
| 11.66 quilómetru cuadráu
| 152
| {{Coord|43.162549|-5.646026|display=inline}}
| 33685
|-
| style='text-align:right'| 40
| [[Ficheru:Llamas, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷamas (Ayer)|Ḷḷamas]]
| [[:d:Q471470|Q471470]]
| [[Ayer]]
| 69
| 4.42 quilómetru cuadráu
| 49
| {{Coord|43.105959|-5.572924|display=inline}}
| 33681
|-
| style='text-align:right'| 41
| [[Ficheru:Vista-general-iglesia-san-vicente-serrapio.jpg|center|128px]]
| [[Serrapio (parroquia)|Serrapio]]
| [[:d:Q471474|Q471474]]
| [[Ayer]]
| 133
| 9.18 quilómetru cuadráu
| 116
| {{Coord|43.167646|-5.631977|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 42
| [[Ficheru:Nembra (Aller, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Nembra]]
| [[:d:Q471484|Q471484]]
| [[Ayer]]
| 284
| 22.92 quilómetru cuadráu
| 227
| {{Coord|43.147929|-5.71126|display=inline}}
| 33677
|-
| style='text-align:right'| 43
| [[Ficheru:Bello, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Beyo (Ayer)|Beyo]]
| [[:d:Q471489|Q471489]]
| [[Ayer]]
| 229
| 14.142 quilómetru cuadráu
| 160
| {{Coord|43.140042|-5.610626|display=inline}}
| 33686
|-
| style='text-align:right'| 44
| [[Ficheru:CUERIGO. Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Cuergo]]
| [[:d:Q471493|Q471493]]
| [[Ayer]]
| 60
| 4.11 quilómetru cuadráu
| 72
| {{Coord|43.120449|-5.569229|display=inline}}
| 33680
|-
| style='text-align:right'| 45
| [[Ficheru:Conforcos, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Conforcos (Ayer)|Conforcos]]
| [[:d:Q471497|Q471497]]
| [[Ayer]]
| 23
| 8.4 quilómetru cuadráu
| 37
| {{Coord|43.110699|-5.590328|display=inline}}
| 33681
|-
| style='text-align:right'| 46
| 
| [[Vega (parroquia d'Ayer)|Vega]]
| [[:d:Q471503|Q471503]]
| [[Ayer]]
| 129
| 6.75 quilómetru cuadráu
| 151
| {{Coord|43.155211|-5.608812|display=inline}}
| 33686
|-
| style='text-align:right'| 47
| [[Ficheru:San Juan de Riomera 003.jpg|center|128px]]
| [[Santibanes de la Fuente (parroquia)|Santibanes de la Fuente]]
| [[:d:Q471506|Q471506]]
| [[Ayer]]
| 357
| 12.04 quilómetru cuadráu
| 264
| {{Coord|43.123619|-5.560388|display=inline}}
| 33680
|-
| style='text-align:right'| 48
| [[Ficheru:Boo (Aller, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bo (parroquia)|Bo]]
| [[:d:Q892941|Q892941]]
| [[Ayer]]
| 359
| 7.298 quilómetru cuadráu
| 294
| {{Coord|43.170792|-5.765712|display=inline}}
| 33675
|-
| style='text-align:right'| 49
| [[Ficheru:Moreda, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Morea (parroquia)|Morea]]
| [[:d:Q963662|Q963662]]
| [[Ayer]]
| 3962
| 25.59 quilómetru cuadráu
| 2547
| {{Coord|43.168499|-5.737561|display=inline}}
| 33670
|-
| style='text-align:right'| 50
| [[Ficheru:Caborana, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Caborana (parroquia)|Caborana]]
| [[:d:Q1017802|Q1017802]]
| [[Ayer]]
| 1085
| 3.297 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.175634|-5.751659|display=inline}}
| 33684
|-
| style='text-align:right'| 51
| [[Ficheru:El Pino, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[El Pino (parroquia)|El Pino]]
| [[:d:Q1018057|Q1018057]]
| [[Ayer]]
| 755
| 88.94 quilómetru cuadráu
| 547
| {{Coord|43.106061|-5.519839|display=inline}}
| 33687
|-
| style='text-align:right'| 52
| [[Ficheru:Ayuntamiento de Cabañaquinta, Aller, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Cabanaquinta (parroquia)|Cabanaquinta]]
| [[:d:Q1018067|Q1018067]]
| [[Ayer]]
| 1338
| 4.191 quilómetru cuadráu
| 755
| {{Coord|43.161789|-5.623914|display=inline}}
| 33686
|-
| style='text-align:right'| 53
| 
| [[Santu Medero (Bimenes)|Santu Medero]]
| [[:d:Q1017844|Q1017844]]
| [[Bimenes]]
| 689
| 17.42 quilómetru cuadráu
| 630
| {{Coord|43.315605|-5.565369|display=inline}}
| 33528
|-
| style='text-align:right'| 54
| [[Ficheru:Iglesia de Santa María, Suares.jpg|center|128px]]
| [[Suares (parroquia)|Suares]]
| [[:d:Q1017873|Q1017873]]
| [[Bimenes]]
| 223
| 3.83 quilómetru cuadráu
| 198
| {{Coord|43.339008|-5.584107|display=inline}}
| 33527
|-
| style='text-align:right'| 55
| [[Ficheru:Iglesia de San Julián de Bimenes.jpg|center|128px]]
| [[Santuyano (parroquia de Bimenes)|Santuyano]]
| [[:d:Q1018028|Q1018028]]
| [[Bimenes]]
| 735
| 11.38 quilómetru cuadráu
| 489
| {{Coord|43.338042|-5.562231|display=inline}}
| 33528
|-
| style='text-align:right'| 56
| [[Ficheru:Serandinas, Boal, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Serandías (parroquia)|Serandías]]
| [[:d:Q568403|Q568403]]
| [[Bual]]
| 176
| 17.85 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.449679|-6.743048|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 57
| 
| [[A Ronda (parroquia de Bual)|A Ronda]]
| [[:d:Q634838|Q634838]]
| [[Bual]]
| 49
| 15.68 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.404637|-6.878345|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 58
| [[Ficheru:Castry.jpg|center|128px]]
| [[Castriyón (parroquia)|Castriyón]]
| [[:d:Q987609|Q987609]]
| [[Bual]]
| 148
| 19.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.398175|-6.791465|display=inline}}
| 33727
|-
| style='text-align:right'| 59
| [[Ficheru:Carrugueiro - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Doiras (parroquia)|Doiras]]
| [[:d:Q987920|Q987920]]
| [[Bual]]
| 91
| 11.69 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.393536|-6.828972|display=inline}}
| 33728
|-
| style='text-align:right'| 60
| [[Ficheru:Boal, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bual (parroquia)|Bual]]
| [[:d:Q4931241|Q4931241]]
| [[Bual]]
| 789
| 26.06 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.429186|-6.817489|display=inline}}
| 33720
|-
| style='text-align:right'| 61
| 
| [[Rozadas (parroquia)|Rozadas]]
| [[:d:Q5295886|Q5295886]]
| [[Bual]]
| 120
| 23.57 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.438569|-6.861665|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 62
| 
| [[Llebredo (Bual)|Llebredo]]
| [[:d:Q56605048|Q56605048]]
| [[Bual]]
| 7
| 5.93 quilómetru cuadráu
| 9
| {{Coord|43.48317|-6.814203|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 63
| [[Ficheru:Palacio del Mayorazgo, Iguanzo - 3.jpg|center|128px]]
| [[Berodia (parroquia)|Berodia]]
| [[:d:Q826967|Q826967]]
| [[Cabrales]]
| 153
| 16.21 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.310493|-4.881779|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 64
| [[Ficheru:Tielve. Cabrales, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Tielve]]
| [[:d:Q828958|Q828958]]
| [[Cabrales]]
| 45
| 23.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.263027|-4.775586|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 65
| 
| [[San Roque (Cabrales)|San Roque]]
| [[:d:Q828978|Q828978]]
| [[Cabrales]]
| 167
| 19.18 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.3185|-4.905088|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 66
| [[Ficheru:Casa de Cernuda - 02.jpg|center|128px]]
| [[Po (Cabrales)|Po]]
| [[:d:Q829027|Q829027]]
| [[Cabrales]]
| 151
| 4.61 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.30804|-4.836081|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 67
| 
| [[Santolaya (Cabrales)|Santolaya]]
| [[:d:Q829045|Q829045]]
| [[Cabrales]]
| 120
| 13.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.329734|-4.878056|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 68
| [[Ficheru:Bulnes Asturies.jpg|center|128px]]
| [[Bulnes (parroquia)|Bulnes]]
| [[:d:Q1004663|Q1004663]]
| [[Cabrales]]
| 32
| 61.36 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.235229|-4.819731|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 69
| [[Ficheru:Vista de Carreña 01.jpg|center|128px]]
| [[Carreña (parroquia)|Carreña]]
| [[:d:Q1018032|Q1018032]]
| [[Cabrales]]
| 364
| 21.1 quilómetru cuadráu
| 218
| {{Coord|43.315846|-4.846182|display=inline}}
| 33555
|-
| style='text-align:right'| 70
| [[Ficheru:Arenas cabrales.jpg|center|128px]]
| [[Arenas (parroquia)|Arenas]]
| [[:d:Q1026373|Q1026373]]
| [[Cabrales]]
| 773
| 40.82 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.305915|-4.822528|display=inline}}
| 33554
|-
| style='text-align:right'| 71
| [[Ficheru:SotresPanorama.jpg|center|128px]]
| [[Sotres]]
| [[:d:Q2037537|Q2037537]]
| [[Cabrales]]
| 108
| 37.63 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.232739|-4.748475|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 72
| 
| [[Fresnéu (parroquia de Cabranes)|Fresnéu]]
| [[:d:Q850300|Q850300]]
| [[Cabranes]]
| 280
| 12.01 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.39785|-5.442875|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 73
| 
| [[Santolaya (Cabranes)|Santolaya]]
| [[:d:Q850308|Q850308]]
| [[Cabranes]]
| 362
| 4.87 quilómetru cuadráu
| 344
| {{Coord|43.417702|-5.40989|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 74
| 
| [[Graméu (parroquia)|Graméu]]
| [[:d:Q850328|Q850328]]
| [[Cabranes]]
| 41
| 1.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.414204|-5.379131|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 75
| 
| [[Pandenes (parroquia)|Pandenes]]
| [[:d:Q850333|Q850333]]
| [[Cabranes]]
| 63
| 4.2 quilómetru cuadráu
| 78
| {{Coord|43.408986|-5.469382|display=inline}}
| 33529
|-
| style='text-align:right'| 76
| [[Ficheru:Torazo, Cabranes, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Torazu (parroquia)|Torazu]]
| [[:d:Q987594|Q987594]]
| [[Cabranes]]
| 240
| 9.78 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.394991|-5.399296|display=inline}}
| 33310
|-
| style='text-align:right'| 77
| [[Ficheru:Museu Escuela Rural Asturies.JPG|center|128px]]
| [[Viñón (parroquia)|Viñón]]
| [[:d:Q5198358|Q5198358]]
| [[Cabranes]]
| 109
| 6.03 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.427239|-5.42429|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 78
| [[Ficheru:Grullos, Candamo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Grullos (parroquia)|Grullos]]
| [[:d:Q132493|Q132493]]
| [[Candamu]]
| 193
| 2.78 quilómetru cuadráu
| 76
| {{Coord|43.436593|-6.059158|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 79
| [[Ficheru:San Román, Candamo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[San Román (parroquia de Candamu)|San Román]]
| [[:d:Q527623|Q527623]]
| [[Candamu]]
| 276
| 4.81 quilómetru cuadráu
| 189
| {{Coord|43.451628|-6.07101|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 80
| 
| [[Ventosa (parroquia)|Ventosa]]
| [[:d:Q597951|Q597951]]
| [[Candamu]]
| 263
| 12.54 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.471613|-6.008353|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 81
| 
| [[Murias (parroquia de Candamu)|Murias]]
| [[:d:Q837813|Q837813]]
| [[Candamu]]
| 236
| 9.27 quilómetru cuadráu
| 165
| {{Coord|43.429853|-6.047105|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 82
| [[Ficheru:El Valle, Candamo.jpg|center|128px]]
| [[El Valle (parroquia de Candamu)|El Valle]]
| [[:d:Q837817|Q837817]]
| [[Candamu]]
| 126
| 4.49 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.463168|-6.040167|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 83
| [[Ficheru:Llamero, Candamo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Llameiru (parroquia)|Llameiru]]
| [[:d:Q837821|Q837821]]
| [[Candamu]]
| 170
| 7.99 quilómetru cuadráu
| 97
| {{Coord|43.452178|-6.033041|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 84
| 
| [[Fenoeda (parroquia)|Fenoeda]]
| [[:d:Q837841|Q837841]]
| [[Candamu]]
| 191
| 7.42 quilómetru cuadráu
| 131
| {{Coord|43.461427|-6.084504|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 85
| 
| [[Praúa (parroquia)|Praúa]]
| [[:d:Q845108|Q845108]]
| [[Candamu]]
| 78
| 11.04 quilómetru cuadráu
| 74
| {{Coord|43.421449|-6.088031|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 86
| [[Ficheru:PA120024 CUERO 650.jpg|center|128px]]
| [[Cueru (parroquia)|Cueru]]
| [[:d:Q845277|Q845277]]
| [[Candamu]]
| 168
| 5.14 quilómetru cuadráu
| 87
| {{Coord|43.409345|-6.054895|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 87
| [[Ficheru:Aces, Candamu.jpg|center|128px]]
| [[Aces]]
| [[:d:Q845280|Q845280]]
| [[Candamu]]
| 73
| 1.52 quilómetru cuadráu
| 56
| {{Coord|43.441923|-6.068266|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 88
| [[Ficheru:San Tirso, Candamo, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[San Tisu (parroquia)|San Tisu]]
| [[:d:Q845299|Q845299]]
| [[Candamu]]
| 123
| 4.98 quilómetru cuadráu
| 94
| {{Coord|43.449824|-6.095567|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 89
| 
| [[Cibuyu (parroquia)|Cibuyu]]
| [[:d:Q629937|Q629937]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 178
| 12.87 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.12361|-6.579164|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 90
| [[Ficheru:San Martín de Sierra, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Sierra]]
| [[:d:Q927209|Q927209]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 132
| 16.39 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.236895|-6.454813|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 91
| 
| [[Santianes (parroquia de Cangas del Narcea)|Santianes]]
| [[:d:Q943483|Q943483]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 129
| 32.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.183538|-6.461007|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 92
| 
| [[Larna (parroquia)|Larna]]
| [[:d:Q971893|Q971893]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 65
| 10.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.075578|-6.620239|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 93
| [[Ficheru:Corias, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Courias (parroquia de Cangas del Narcea)|Courias]]
| [[:d:Q2880530|Q2880530]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 301
| 8.14 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.194903|-6.544348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 94
| 
| [[Adralés (parroquia)|Adralés]]
| [[:d:Q4684690|Q4684690]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 112
| 2.619 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.166611|-6.569692|display=inline}}
| 33813
|-
| style='text-align:right'| 95
| 
| [[Ambres (parroquia)|Ambres]]
| [[:d:Q4741720|Q4741720]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 47
| 10.275 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.172565|-6.421356|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 96
| 
| [[Auguera (parroquia)|Auguera]]
| [[:d:Q4821627|Q4821627]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 88
| 9.988 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.117441|-6.637055|display=inline}}
| 33814
|-
| style='text-align:right'| 97
| [[Ficheru:Bergame, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bergame]]
| [[:d:Q4891430|Q4891430]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 68
| 5.76 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.137755|-6.610783|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 98
| 
| [[Berguñu (parroquia)|Berguñu]]
| [[:d:Q4891743|Q4891743]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 43
| 3.47 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.11713|-6.570815|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 99
| [[Ficheru:Bimeda, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bimeda (parroquia)|Bimeda]]
| [[:d:Q4913737|Q4913737]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 120
| 13.55 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.093538|-6.530895|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 100
| [[Ficheru:Besullo.jpg|center|128px]]
| [[Bisuyu (parroquia de Cangas del Narcea)|Bisuyu]]
| [[:d:Q4918624|Q4918624]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 156
| 21.31 quilómetru cuadráu
| 91
| {{Coord|43.187364|-6.632086|display=inline}}
| 33815
|-
| style='text-align:right'| 101
| [[Ficheru:Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Cangas del Narcea (parroquia)|Cangas del Narcea]]
| [[:d:Q5032341|Q5032341]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 5729
| 2.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.176775|-6.550119|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 102
| [[Ficheru:Carballo, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Carbachu (parroquia)|Carbachu]]
| [[:d:Q5037833|Q5037833]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 170
| 8.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.116257|-6.488744|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 103
| [[Ficheru:Carceda, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Carceda (parroquia)|Carceda]]
| [[:d:Q5038140|Q5038140]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 142
| 11.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.202582|-6.516345|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 104
| 
| [[Castanéu (parroquia)|Castanéu]]
| [[:d:Q5049633|Q5049633]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 68
| 2.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.10997|-6.589902|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 105
| [[Ficheru:La Regla de Cibea. Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Cibea]]
| [[:d:Q5119223|Q5119223]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 174
| 41.04 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.066301|-6.454176|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 106
| 
| [[Abanceña (parroquia)|Abanceña]]
| [[:d:Q5175408|Q5175408]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 85
| 10.71 quilómetru cuadráu
| 38
| {{Coord|43.127564|-6.617781|display=inline}}
| 33814
|-
| style='text-align:right'| 107
| 
| [[Santolaya (parroquia de Cangas del Narcea)|Santolaya]]
| [[:d:Q5192599|Q5192599]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 113
| 3.89 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.161692|-6.561916|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 108
| 
| [[San Xulianu (parroquia)|San Xulianu]]
| [[:d:Q5195235|Q5195235]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 145
| 27.622 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.044156|-6.474569|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 109
| [[Ficheru:Tainás, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Robléu de Teinás (parroquia)|Robléu de Teinás]]
| [[:d:Q5195264|Q5195264]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 139
| 27.82 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.184485|-6.44694|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 110
| [[Ficheru:Villarmental, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷarmental (parroquia)|Viḷḷarmental]]
| [[:d:Q5195461|Q5195461]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 50
| 5.43 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.099662|-6.491635|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 111
| [[Ficheru:Larón, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷarón (parroquia)|Ḷḷarón]]
| [[:d:Q5195471|Q5195471]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 6
| 20.153 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|42.987432|-6.629409|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 112
| [[Ficheru:Villaláez (Cangas del Narcea, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷalái (parroquia)|Viḷḷalái]]
| [[:d:Q5195478|Q5195478]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 56
| 4.7 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.129659|-6.504547|display=inline}}
| 33817
|-
| style='text-align:right'| 113
| 
| [[Viḷḷatexil (parroquia)|Viḷḷatexil]]
| [[:d:Q5195491|Q5195491]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 100
| 4.74 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.121067|-6.535996|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 114
| [[Ficheru:La Regla de Perandones. Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[La Riela (parroquia)|La Riela]]
| [[:d:Q5195492|Q5195492]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 245
| 9.9 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.144124|-6.582658|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 115
| [[Ficheru:Linares del Acebo, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷinares (parroquia de Cangas del Narcea)|Ḷḷinares]]
| [[:d:Q5195518|Q5195518]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 60
| 12.49 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.15545|-6.477546|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 116
| [[Ficheru:Tebongo, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Tubongu (parroquia)|Tubongu]]
| [[:d:Q5195529|Q5195529]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 192
| 14.09 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.23876|-6.503051|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 117
| [[Ficheru:Genestoso, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Xinestosu]]
| [[:d:Q5195530|Q5195530]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 42
| 18.71 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.065109|-6.396025|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 118
| 
| [[Brañas]]
| [[:d:Q5195548|Q5195548]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 50
| 16.52 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|42.999571|-6.419714|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 119
| [[Ficheru:Monasterio de Hermo.JPG|center|128px]]
| [[Monesteriu d'Ermu]]
| [[:d:Q5195576|Q5195576]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 22
| 31.311 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|42.978666|-6.538382|display=inline}}
| 33811
|-
| style='text-align:right'| 120
| [[Ficheru:Regla de Naviego, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Naviegu (parroquia)|Naviegu]]
| [[:d:Q5196074|Q5196074]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 149
| 17.43 quilómetru cuadráu
| 84
| {{Coord|43.06611|-6.542989|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 121
| [[Ficheru:Mieldes, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Mieldes (parroquia)|Mieldes]]
| [[:d:Q5196112|Q5196112]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 81
| 12.85 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.216905|-6.399172|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 122
| [[Ficheru:San Pedro de Las Montañas, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Las Montañas]]
| [[:d:Q5196384|Q5196384]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 50
| 49.27 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.159546|-6.664386|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 123
| [[Ficheru:Jarceley, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Xarceléi (parroquia)|Xarceléi]]
| [[:d:Q5196860|Q5196860]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 81
| 6.671 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.254858|-6.461247|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 124
| [[Ficheru:Villacibrán, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷacibrán (parroquia)|Viḷḷacibrán]]
| [[:d:Q5196903|Q5196903]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 57
| 12.14 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.064615|-6.523768|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 125
| [[Ficheru:Trones, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Trones (parroquia)|Trones]]
| [[:d:Q5196937|Q5196937]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 165
| 11.78 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.186328|-6.598466|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 126
| [[Ficheru:Paneras Oballo - panoramio - frankblacknoir.jpg|center|128px]]
| [[Oubachu (parroquia)|Oubachu]]
| [[:d:Q5198280|Q5198280]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 29
| 56.208 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.057643|-6.645615|display=inline}}
| 33811
|-
| style='text-align:right'| 127
| 
| [[San Cristóbal (parroquia)|San Cristóbal]]
| [[:d:Q5198366|Q5198366]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 106
| 9.72 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.165346|-6.539136|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 128
| 
| [[Pousada de Rengos (parroquia)|Pousada de Rengos]]
| [[:d:Q5198384|Q5198384]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 184
| 9.108 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.054527|-6.612581|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 129
| 
| [[Noceda (parroquia de Cangas del Narcea)|Noceda]]
| [[:d:Q5198405|Q5198405]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 76
| 13.01 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.049243|-6.583934|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 130
| [[Ficheru:Fuentes de Corbero, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Fontes de Corveiru (parroquia)|Fontes de Corveiru]]
| [[:d:Q5198522|Q5198522]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 23
| 14.21 quilómetru cuadráu
| 15
| {{Coord|43.098085|-6.456925|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 131
| 
| [[Piñera (parroquia de Cangas del Narcea)|Piñera]]
| [[:d:Q5198570|Q5198570]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 49
| 5.72 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.113275|-6.517135|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 132
| [[Ficheru:Onón, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Ounón (parroquia)|Ounón]]
| [[:d:Q5198584|Q5198584]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 16
| 1.16 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.220429|-6.455782|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 133
| [[Ficheru:Santiago de Sierra, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Santiáu de Sierra]]
| [[:d:Q5199156|Q5199156]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 146
| 16.39 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.212813|-6.447752|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 134
| [[Ficheru:San Pedro de Arbas, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[San Pedru d'Arbas (parroquia)|San Pedru d'Arbas]]
| [[:d:Q5199161|Q5199161]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 35
| 4.499 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.062733|-6.507716|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 135
| [[Ficheru:Gedrez, Cangas del Narcea, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Xedré (parroquia)|Xedré]]
| [[:d:Q5199205|Q5199205]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 153
| 12.92 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.012754|-6.608679|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 136
| 
| [[Veiga de Rengos (parroquia)|Veiga de Rengos]]
| [[:d:Q5199436|Q5199436]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 215
| 27.26 quilómetru cuadráu
| 142
| {{Coord|43.046039|-6.615735|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 137
| [[Ficheru:Gillón, Cangas del Narcea.jpg|center|128px]]
| [[Xichón (parroquia)|Xichón]]
| [[:d:Q5562456|Q5562456]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 35
| 17.378 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.024863|-6.55114|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 138
| 
| [[Santa Marina (parroquia de Cangas del Narcea)|Santa Marina]]
| [[:d:Q6047889|Q6047889]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 129
| 4.73 quilómetru cuadráu
| 66
| {{Coord|43.184882|-6.551517|display=inline}}
| 33800
|-
| style='text-align:right'| 139
| [[Ficheru:Limés (Cangas del Narcea, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷumés (parroquia)|Ḷḷumés]]
| [[:d:Q6549974|Q6549974]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 424
| 14.47 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.151224|-6.535645|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 140
| 
| [[Maganes]]
| [[:d:Q6729678|Q6729678]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 30
| 5.16 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.201855|-6.46762|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 141
| 
| [[Veigaḷḷagar]]
| [[:d:Q7918266|Q7918266]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 67
| 68.32 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.109437|-6.664031|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 142
| 
| [[San Pedru Culiema (parroquia)|San Pedru Culiema]]
| [[:d:Q9073698|Q9073698]]
| [[Cangas del Narcea]]
| 91
| 10.2 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.235753|-6.476819|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 143
| [[Ficheru:Covandoga01.jpg|center|128px]]
| [[Cuadonga]]
| [[:d:Q1018048|Q1018048]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 55
| 3.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.312107|-5.058879|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 144
| [[Ficheru:Congas de Onis.JPG|center|128px]]
| [[Cangues d'Onís (parroquia)|Cangues d'Onís]]
| [[:d:Q3326365|Q3326365]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 4487
| 30.84 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.34839|-5.127498|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 145
| [[Ficheru:Santa Eulalia de Abamia - 09.jpg|center|128px]]
| [[Abamia]]
| [[:d:Q4663339|Q4663339]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 505
| 15.99 quilómetru cuadráu
| 327
| {{Coord|43.340456|-5.06566|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 146
| 
| [[Margolles (Cangues d'Onís)|Margolles]]
| [[:d:Q5195116|Q5195116]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 209
| 19.8 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.406974|-5.111812|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 147
| [[Ficheru:San Vicente de Triongo (Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Triongu (parroquia)|Triongu]]
| [[:d:Q5195332|Q5195332]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 246
| 12.57 quilómetru cuadráu
| 118
| {{Coord|43.394766|-5.148012|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 148
| [[Ficheru:San Martin de Grazanes. Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Grazanes]]
| [[:d:Q5196222|Q5196222]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 154
| 14.65 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.348367|-5.005717|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 149
| [[Ficheru:Palacio de Labra, Labra, Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Llabra (parroquia)|Llabra]]
| [[:d:Q5196515|Q5196515]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 88
| 7.67 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.361114|-5.058586|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 150
| [[Ficheru:La Riera, Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[La Riera (parroquia de Cangues d'Onís)|La Riera]]
| [[:d:Q5199257|Q5199257]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 81
| 76.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.324458|-5.078932|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 151
| [[Ficheru:Zardón 01.jpg|center|128px]]
| [[Zardón (parroquia)|Zardón]]
| [[:d:Q8066710|Q8066710]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 82
| 12.82 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.380757|-5.04677|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 152
| [[Ficheru:San Pedro de Villanueva, Villanueva de Cangas, Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Villanueva (parroquia de Cangues d'Onís)|Villanueva]]
| [[:d:Q9094085|Q9094085]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 175
| 4.3 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.365013|-5.150047|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 153
| [[Ficheru:San Pedro de Con, Mestas de Con, Cangas de Onís, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Mestas de Con]]
| [[:d:Q11182524|Q11182524]]
| [[Cangues d'Onís]]
| 305
| 14.28 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.33865|-5.015513|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 154
| [[Ficheru:Playa de la Espasa, Caravia, Asturias - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Caravia La Baxa]]
| [[:d:Q5037808|Q5037808]]
| [[Caravia]]
| 240
| 5.76 quilómetru cuadráu
| 164
| {{Coord|43.467731|-5.207833|display=inline}}
| 33344
|-
| style='text-align:right'| 155
| [[Ficheru:Prado, Caravia Alta, Caravia, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Caravia L'Alta (parroquia)|Caravia L'Alta]]
| [[:d:Q5037810|Q5037810]]
| [[Caravia]]
| 252
| 7.49 quilómetru cuadráu
| 255
| {{Coord|43.465674|-5.183652|display=inline}}
| 33344
|-
| style='text-align:right'| 156
| 
| [[Albandi]]
| [[:d:Q4709028|Q4709028]]
| [[Carreño]]
| 743
| 2.75 quilómetru cuadráu
| 475
| {{Coord|43.562852|-5.738527|display=inline}}
| 33492
|-
| style='text-align:right'| 157
| 
| [[Ambás (parroquia de Carreño)|Ambás]]
| [[:d:Q4742030|Q4742030]]
| [[Carreño]]
| 195
| 5.33 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.525263|-5.803397|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 158
| [[Ficheru:Candaspuerto.jpg|center|128px]]
| [[Candás (parroquia)|Candás]]
| [[:d:Q5008805|Q5008805]]
| [[Carreño]]
| 6910
| 3.61 quilómetru cuadráu
| 3822
| {{Coord|43.58903|-5.765603|display=inline}}
| 33430
|-
| style='text-align:right'| 159
| [[Ficheru:Central térmica de Aboño.jpg|center|128px]]
| [[Carrió]]
| [[:d:Q5046488|Q5046488]]
| [[Carreño]]
| 115
| 2.31 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.555642|-5.731267|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 160
| 
| [[Perlora]]
| [[:d:Q5195037|Q5195037]]
| [[Carreño]]
| 694
| 10.62 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.576732|-5.756619|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 161
| 
| [[Prevera]]
| [[:d:Q5195114|Q5195114]]
| [[Carreño]]
| 161
| 2.27 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.551576|-5.739378|display=inline}}
| 33492
|-
| style='text-align:right'| 162
| [[Ficheru:Santa María de Piedeloro, Carreño, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[El Pieloro]]
| [[:d:Q5195458|Q5195458]]
| [[Carreño]]
| 181
| 3.62 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.572304|-5.809047|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 163
| 
| [[Priendes]]
| [[:d:Q5195460|Q5195460]]
| [[Carreño]]
| 109
| 2.52 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.561008|-5.755282|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 164
| 
| [[Tamón]]
| [[:d:Q5196396|Q5196396]]
| [[Carreño]]
| 264
| 9.25 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.533653|-5.839181|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 165
| 
| [[El Valle (Carreño)|El Valle]]
| [[:d:Q5196533|Q5196533]]
| [[Carreño]]
| 257
| 5.77 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.535816|-5.787921|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 166
| 
| [[Quimarán]]
| [[:d:Q5196888|Q5196888]]
| [[Carreño]]
| 340
| 7.47 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.544655|-5.772485|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 167
| [[Ficheru:Llorgozana.jpg|center|128px]]
| [[Llorgozana]]
| [[:d:Q5199176|Q5199176]]
| [[Carreño]]
| 286
| 10.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.546182|-5.813156|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 168
| 
| [[Samiguel de Quiloñu]]
| [[:d:Q609741|Q609741]]
| [[Castrillón]]
| 900
| 8.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.556731|-5.96568|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 169
| [[Ficheru:Playon de bayas.jpg|center|128px]]
| [[Bayas (parroquia)|Bayas]]
| [[:d:Q812106|Q812106]]
| [[Castrillón]]
| 126
| 5.948 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.576308|-6.024843|display=inline}}
| 33457
|-
| style='text-align:right'| 170
| 
| [[Naveces (parroquia)|Naveces]]
| [[:d:Q845295|Q845295]]
| [[Castrillón]]
| 565
| 5.17 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.567476|-6.007323|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 171
| [[Ficheru:Salinas, Castrillón, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Salinas]]
| [[:d:Q5196052|Q5196052]]
| [[Castrillón]]
| 4325
| 1.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.575573|-5.96128|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 172
| [[Ficheru:Iglesia de San Cipriano 009.jpg|center|128px]]
| [[Piarnu]]
| [[:d:Q5198707|Q5198707]]
| [[Castrillón]]
| 767
| 15.21 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.524275|-5.981163|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 173
| [[Ficheru:2 Santa María del Mar.jpg|center|128px]]
| [[El Puertu (parroquia)|El Puertu]]
| [[:d:Q5199216|Q5199216]]
| [[Castrillón]]
| 497
| 2.544 quilómetru cuadráu
| 261
| {{Coord|43.572371|-5.996379|display=inline}}
| 33457
|-
| style='text-align:right'| 174
| 
| [[Samartín de L'Aspra]]
| [[:d:Q6493822|Q6493822]]
| [[Castrillón]]
| 11197
| 4.997 quilómetru cuadráu
| 4513
| {{Coord|43.57187|-5.972479|display=inline}}
| 33450
|-
| style='text-align:right'| 175
| [[Ficheru:Carbayo e Iglesia de Santiago de los Montes.JPG|center|128px]]
| [[Santiagu'l Monte]]
| [[:d:Q7420394|Q7420394]]
| [[Castrillón]]
| 301
| 5.34 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.549405|-6.029015|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 176
| 
| [[Presno (parroquia)|Presno]]
| [[:d:Q955903|Q955903]]
| [[Castropol]]
| 235
| 23.67 quilómetru cuadráu
| 131
| {{Coord|43.462178|-6.991231|display=inline}}
| 33778
|-
| style='text-align:right'| 177
| [[Ficheru:Figueras01.jpg|center|128px]]
| [[As Figueiras (parroquia)|As Figueiras]]
| [[:d:Q3330125|Q3330125]]
| [[Castropol]]
| 630
| 3.1 quilómetru cuadráu
| 476
| {{Coord|43.538679|-7.022424|display=inline}}
| 33794
|-
| style='text-align:right'| 178
| 
| [[Balmonte (parroquia de Castropol)|Balmonte]]
| [[:d:Q4852368|Q4852368]]
| [[Castropol]]
| 166
| 39.84 quilómetru cuadráu
| 89
| {{Coord|43.442433|-6.942575|display=inline}}
| 33778
|-
| style='text-align:right'| 179
| [[Ficheru:Barres, Castropol, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Barres (parroquia)|Barres]]
| [[:d:Q4863395|Q4863395]]
| [[Castropol]]
| 540
| 7.13 quilómetru cuadráu
| 312
| {{Coord|43.539049|-7.002237|display=inline}}
| 33794
|-
| style='text-align:right'| 180
| 
| [[Castropol (parroquia)|Castropol]]
| [[:d:Q5050824|Q5050824]]
| [[Castropol]]
| 531
| 2.98 quilómetru cuadráu
| 365
| {{Coord|43.525937|-7.02805|display=inline}}
| 33760
|-
| style='text-align:right'| 181
| [[Ficheru:Moldes (Castropol, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Xuan (parroquia de Castropol)|San Xuan]]
| [[:d:Q5062999|Q5062999]]
| [[Castropol]]
| 346
| 7.89 quilómetru cuadráu
| 165
| {{Coord|43.515505|-7.025656|display=inline}}
| 33769
|-
| style='text-align:right'| 182
| 
| [[Siares (parroquia)|Siares]]
| [[:d:Q5195581|Q5195581]]
| [[Castropol]]
| 171
| 9.82 quilómetru cuadráu
| 83
| {{Coord|43.486014|-7.022906|display=inline}}
| 33769
|-
| style='text-align:right'| 183
| [[Ficheru:Tol (2).jpg|center|128px]]
| [[Tol (parroquia)|Tol]]
| [[:d:Q5196360|Q5196360]]
| [[Castropol]]
| 293
| 9.74 quilómetru cuadráu
| 117
| {{Coord|43.531656|-6.955825|display=inline}}
| 33740
|-
| style='text-align:right'| 184
| 
| [[Piñeira (parroquia de Castropol)|Piñeira]]
| [[:d:Q5198665|Q5198665]]
| [[Castropol]]
| 337
| 21.26 quilómetru cuadráu
| 193
| {{Coord|43.525064|-7.000595|display=inline}}
| 33769
|-
| style='text-align:right'| 185
| [[Ficheru:Orlé, Casu, Asturies.jpg|center|128px]]
| [[Orllé]]
| [[:d:Q404970|Q404970]]
| [[Casu]]
| 91
| 31.17 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.197699|-5.325579|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 186
| [[Ficheru:Campo de Caso, Caso, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[El Campu (parroquia)|El Campu]]
| [[:d:Q3775140|Q3775140]]
| [[Casu]]
| 291
| 15.09 quilómetru cuadráu
| 257
| {{Coord|43.182357|-5.344019|display=inline}}
| 33990
|-
| style='text-align:right'| 187
| [[Ficheru:Bueres, Caso, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bueres (parroquia)|Bueres]]
| [[:d:Q4985568|Q4985568]]
| [[Casu]]
| 124
| 27.65 quilómetru cuadráu
| 119
| {{Coord|43.209842|-5.350414|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 188
| [[Ficheru:Caleao.jpg|center|128px]]
| [[Caliao]]
| [[:d:Q5019204|Q5019204]]
| [[Casu]]
| 135
| 48.9 quilómetru cuadráu
| 143
| {{Coord|43.155028|-5.412021|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 189
| [[Ficheru:Caso 1991 01.jpg|center|128px]]
| [[Coballes (parroquia)|Coballes]]
| [[:d:Q5138688|Q5138688]]
| [[Casu]]
| 74
| 11.63 quilómetru cuadráu
| 84
| {{Coord|43.189985|-5.385339|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 190
| [[Ficheru:Sobrescastiello (Caso, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sobrecastiellu]]
| [[:d:Q5195526|Q5195526]]
| [[Casu]]
| 337
| 87.62 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.154278|-5.299825|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 191
| [[Ficheru:Felguerina (Caso, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Felguerina]]
| [[:d:Q5195997|Q5195997]]
| [[Casu]]
| 105
| 12.86 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.151866|-5.373771|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 192
| 
| [[Tarna (parroquia)|Tarna]]
| [[:d:Q5197067|Q5197067]]
| [[Casu]]
| 56
| 30.72 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.110063|-5.227131|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 193
| [[Ficheru:Tanes, Caso, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Tañes (parroquia)|Tañes]]
| [[:d:Q7682564|Q7682564]]
| [[Casu]]
| 163
| 21.51 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.206505|-5.400508|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 194
| [[Ficheru:El Tozo (Caso, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Tozu (parroquia de Casu)|El Tozu]]
| [[:d:Q9089303|Q9089303]]
| [[Casu]]
| 48
| 19.47 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.26642|-5.398797|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 195
| [[Ficheru:Parish and port of Lastres.JPG|center|128px]]
| [[Llastres (parroquia)|Llastres]]
| [[:d:Q1022266|Q1022266]]
| [[Colunga]]
| 835
| 12.3 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.513519|-5.269754|display=inline}}
| 33330
|-
| style='text-align:right'| 196
| 
| [[Carrandi]]
| [[:d:Q5046017|Q5046017]]
| [[Colunga]]
| 95
| 9.95 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.461908|-5.270665|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 197
| [[Ficheru:Lliberdón.JPG|center|128px]]
| [[Lliberdón (parroquia)|Lliberdón]]
| [[:d:Q5195325|Q5195325]]
| [[Colunga]]
| 174
| 14.12 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.428671|-5.311674|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 198
| 
| [[La Riera (parroquia de Colunga)|La Riera]]
| [[:d:Q5198637|Q5198637]]
| [[Colunga]]
| 101
| 8.24 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.475058|-5.284016|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 199
| [[Ficheru:Colunga.jpg|center|128px]]
| [[Colunga (parroquia)|Colunga]]
| [[:d:Q5296116|Q5296116]]
| [[Colunga]]
| 940
| 3.28 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.484605|-5.268052|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 200
| [[Ficheru:Gobiendes (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Gobiendes (parroquia)|Gobiendes]]
| [[:d:Q5575504|Q5575504]]
| [[Colunga]]
| 259
| 17.96 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.466848|-5.239325|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 201
| [[Ficheru:La Isla (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Isla]]
| [[:d:Q6463193|Q6463193]]
| [[Colunga]]
| 186
| 3.53 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.48294|-5.226812|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 202
| [[Ficheru:Lué (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llue (parroquia)|Llue]]
| [[:d:Q6699559|Q6699559]]
| [[Colunga]]
| 149
| 6.82 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.495333|-5.31904|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 203
| 
| [[Pivierda]]
| [[:d:Q7199639|Q7199639]]
| [[Colunga]]
| 61
| 5.97 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.452345|-5.334205|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 204
| [[Ficheru:Playa de La Griega (Colunga).JPG|center|128px]]
| [[San Xuan de la Duz]]
| [[:d:Q7414631|Q7414631]]
| [[Colunga]]
| 154
| 5.18 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.490662|-5.264569|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 205
| [[Ficheru:Sales (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sales (Colunga)|Sales]]
| [[:d:Q11009721|Q11009721]]
| [[Colunga]]
| 117
| 2.07 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.48822|-5.287727|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 206
| [[Ficheru:Pernús (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pernús (parroquia)|Pernús]]
| [[:d:Q11260742|Q11260742]]
| [[Colunga]]
| 78
| 5.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.479722|-5.32512|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 207
| [[Ficheru:La Llera (Colunga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Llera (Colunga)|La Llera]]
| [[:d:Q103535904|Q103535904]]
| [[Colunga]]
| 13
| 1.84 quilómetru cuadráu
| 17
| {{Coord|43.480783|-5.343708|display=inline}}
| 33327
|-
| style='text-align:right'| 208
| 
| [[Les Vegues (parroquia)|Les Vegues]]
| [[:d:Q850321|Q850321]]
| [[Corvera]]
| 7085
| 0.63 quilómetru cuadráu
| 3159
| {{Coord|43.536195|-5.899325|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 209
| 
| [[Los Campos (parroquia)|Los Campos]]
| [[:d:Q987651|Q987651]]
| [[Corvera]]
| 3270
| 2.09 quilómetru cuadráu
| 1128
| {{Coord|43.535967|-5.890527|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 210
| 
| [[Villa (Corvera)|Villa]]
| [[:d:Q987683|Q987683]]
| [[Corvera]]
| 334
| 3.63 quilómetru cuadráu
| 139
| {{Coord|43.526382|-5.941546|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 211
| [[Ficheru:San Vicente de Trasona church.jpg|center|128px]]
| [[Tresona]]
| [[:d:Q1018062|Q1018062]]
| [[Corvera]]
| 2188
| 7.06 quilómetru cuadráu
| 942
| {{Coord|43.549394|-5.875819|display=inline}}
| 33468
|-
| style='text-align:right'| 212
| [[Ficheru:Cancienes, Corvera de Asturias (15-6-2021).jpg|center|128px]]
| [[Cancienes (parroquia)|Cancienes]]
| [[:d:Q5031476|Q5031476]]
| [[Corvera]]
| 1612
| 12.73 quilómetru cuadráu
| 692
| {{Coord|43.51309|-5.869392|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 213
| [[Ficheru:Molleda.JPG|center|128px]]
| [[Molleda]]
| [[:d:Q5198261|Q5198261]]
| [[Corvera]]
| 783
| 7.07 quilómetru cuadráu
| 269
| {{Coord|43.526142|-5.918246|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 214
| 
| [[Solís]]
| [[:d:Q5198550|Q5198550]]
| [[Corvera]]
| 358
| 12.78 quilómetru cuadráu
| 153
| {{Coord|43.496226|-5.859688|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 215
| 
| [[Folgueiras (parroquia)|Folgueiras]]
| [[:d:Q266792|Q266792]]
| [[Cuaña]]
| 995
| 12.1 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.532023|-6.745424|display=inline}}
| 33719
|-
| style='text-align:right'| 216
| 
| [[Villacondide (parroquia)|Villacondide]]
| [[:d:Q829602|Q829602]]
| [[Cuaña]]
| 299
| 9.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.505395|-6.742086|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 217
| 
| [[Cartavio (parroquia)|Cartavio]]
| [[:d:Q837789|Q837789]]
| [[Cuaña]]
| 544
| 10.03 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.546269|-6.783267|display=inline}}
| 33719
|-
| style='text-align:right'| 218
| 
| [[Mouguías (parroquia)|Mouguías]]
| [[:d:Q837793|Q837793]]
| [[Cuaña]]
| 936
| 5.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.548336|-6.740996|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 219
| [[Ficheru:Trelles.jpg|center|128px]]
| [[Trelles (parroquia)|Trelles]]
| [[:d:Q837809|Q837809]]
| [[Cuaña]]
| 212
| 11.7 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.487983|-6.731234|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 220
| [[Ficheru:Coaña (Coaña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cuaña (parroquia)|Cuaña]]
| [[:d:Q5247517|Q5247517]]
| [[Cuaña]]
| 311
| 15.2 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.514705|-6.751662|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 221
| 
| [[Llebredo (parroquia de Cuaña)|Llebredo]]
| [[:d:Q65295916|Q65295916]]
| [[Cuaña]]
| 20
| 2.2 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.482311|-6.812531|display=inline}}
| 33756
|-
| style='text-align:right'| 222
| [[Ficheru:Faedo (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Faéu (parroquia)|Faéu]]
| [[:d:Q612197|Q612197]]
| [[Cuideiru]]
| 125
| 9.8 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.520558|-6.180393|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 223
| [[Ficheru:Ballota (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vaḷḷouta (parroquia)|Vaḷḷouta]]
| [[:d:Q805347|Q805347]]
| [[Cuideiru]]
| 198
| 11.38 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.552664|-6.328691|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 224
| [[Ficheru:Oviñana (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ouviñana (Cuideiru)|Ouviñana]]
| [[:d:Q3751178|Q3751178]]
| [[Cuideiru]]
| 485
| 5.31 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.572178|-6.236807|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 225
| [[Ficheru:Cudillero1.jpg|center|128px]]
| [[Cuideiru (parroquia)|Cuideiru]]
| [[:d:Q5192533|Q5192533]]
| [[Cuideiru]]
| 1143
| 0.58 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.562305|-6.146501|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 226
| [[Ficheru:San Martín de Luiña (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Lluiña]]
| [[:d:Q5195459|Q5195459]]
| [[Cuideiru]]
| 955
| 36.66 quilómetru cuadráu
| 724
| {{Coord|43.545622|-6.218464|display=inline}}
| 33155
|-
| style='text-align:right'| 227
| 
| [[San Xuan de Piñera]]
| [[:d:Q5195485|Q5195485]]
| [[Cuideiru]]
| 657
| 9.77 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.546496|-6.162473|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 228
| [[Ficheru:Soto de Luiña (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Soutu Lluiña (parroquia)|Soutu Lluiña]]
| [[:d:Q5195544|Q5195544]]
| [[Cuideiru]]
| 428
| 10.22 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.561041|-6.230507|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 229
| [[Ficheru:Piñera (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Piñera (parroquia de Cuideiru)|Piñera]]
| [[:d:Q5196179|Q5196179]]
| [[Cuideiru]]
| 653
| 9.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.548141|-6.156206|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 230
| [[Ficheru:Novellana (Cudillero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Nuviana (parroquia)|Nuviana]]
| [[:d:Q5199457|Q5199457]]
| [[Cuideiru]]
| 278
| 8.03 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.563518|-6.282694|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 231
| [[Ficheru:Aytodegana.jpg|center|128px]]
| [[Degaña (parroquia)|Degaña]]
| [[:d:Q163192|Q163192]]
| [[Degaña]]
| 241
| 45.53 quilómetru cuadráu
| 158
| {{Coord|42.940635|-6.570661|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 232
| 
| [[Zarréu (parroquia)|Zarréu]]
| [[:d:Q1017856|Q1017856]]
| [[Degaña]]
| 514
| 28.83 quilómetru cuadráu
| 369
| {{Coord|42.947822|-6.484636|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 233
| 
| [[Trabáu]]
| [[:d:Q1026738|Q1026738]]
| [[Degaña]]
| 24
| 12.81 quilómetru cuadráu
| 12
| {{Coord|42.959248|-6.646921|display=inline}}
| 33812
|-
| style='text-align:right'| 234
| [[Ficheru:Xío (Illano, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Xío]]
| [[:d:Q828943|Q828943]]
| [[Eilao]]
| 23
| 5.06 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.360774|-6.844419|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 235
| 
| [[Eirías (parroquia)|Eirías]]
| [[:d:Q829061|Q829061]]
| [[Eilao]]
| 33
| 25.89 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.314609|-6.807491|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 236
| [[Ficheru:Lantero (Eilao).jpg|center|128px]]
| [[Buyaso (parroquia)|Buyaso]]
| [[:d:Q4996694|Q4996694]]
| [[Eilao]]
| 57
| 16.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.349185|-6.826358|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 237
| [[Ficheru:Illano (Illano, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Eilao (parroquia)|Eilao]]
| [[:d:Q5998774|Q5998774]]
| [[Eilao]]
| 160
| 39.34 quilómetru cuadráu
| 247
| {{Coord|43.332941|-6.865398|display=inline}}
| 33734
|-
| style='text-align:right'| 238
| 
| [[A Ronda (Eilao)|A Ronda]]
| [[:d:Q7365522|Q7365522]]
| [[Eilao]]
| 16
| 15.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.386641|-6.890689|display=inline}}
| 33728
|-
| style='text-align:right'| 239
| [[Ficheru:El Franco-Arancedo-camino señalizado.jpg|center|128px]]
| [[Arancedo (parroquia)|Arancedo]]
| [[:d:Q625915|Q625915]]
| [[El Franco]]
| 189
| 9.29 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.504092|-6.826864|display=inline}}
| 33756
|-
| style='text-align:right'| 240
| [[Ficheru:Lebredo (El Franco, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llebredo (parroquia)|Llebredo]]
| [[:d:Q837767|Q837767]]
| [[El Franco]]&lt;br/&gt;[[Cuaña]]&lt;br/&gt;[[Bual]]
| 
| 
| 
| {{Coord|43.484464|-6.818794|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 241
| 
| [[Miudes (parroquia)|Miudes]]
| [[:d:Q837781|Q837781]]
| [[El Franco]]
| 491
| 14.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.530767|-6.807875|display=inline}}
| 33758
|-
| style='text-align:right'| 242
| [[Ficheru:La Caridad (El Franco, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[A Caridá (parroquia)|A Caridá]]
| [[:d:Q837797|Q837797]]
| [[El Franco]]
| 1843
| 4.53 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.5515|-6.828981|display=inline}}
| 33750
|-
| style='text-align:right'| 243
| 
| [[Valdepares (parroquia)|Valdepares]]
| [[:d:Q837801|Q837801]]
| [[El Franco]]
| 713
| 7.32 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.559803|-6.859369|display=inline}}
| 33746
|-
| style='text-align:right'| 244
| 
| [[A Braña (parroquia)|A Braña]]
| [[:d:Q1798642|Q1798642]]
| [[El Franco]]
| 137
| 17.65 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.475686|-6.858944|display=inline}}
| 33757
|-
| style='text-align:right'| 245
| 
| [[San Xuan de Prendonés]]
| [[:d:Q2108740|Q2108740]]
| [[El Franco]]
| 242
| 12.46 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.534819|-6.856614|display=inline}}
| 33759
|-
| style='text-align:right'| 246
| 
| [[Villalmarzo (parroquia)|Villalmarzo]]
| [[:d:Q2526058|Q2526058]]
| [[El Franco]]
| 96
| 6.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.507786|-6.848442|display=inline}}
| 33759
|-
| style='text-align:right'| 247
| [[Ficheru:Lebredo (El Franco, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llebredo (parroquia d'El Franco)|Llebredo]]
| [[:d:Q69988565|Q69988565]]
| [[El Franco]]
| 39
| 5.78 quilómetru cuadráu
| 22
| {{Coord|43.483263|-6.821928|display=inline}}
| 33756
|-
| style='text-align:right'| 248
| [[Ficheru:Alles - 1.jpg|center|128px]]
| [[Alles]]
| [[:d:Q4732161|Q4732161]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 158
| 17.61 quilómetru cuadráu
| 147
| {{Coord|43.333794|-4.705668|display=inline}}
| 33578
|-
| style='text-align:right'| 249
| 
| [[Trescares]]
| [[:d:Q5195407|Q5195407]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 35
| 1.74 quilómetru cuadráu
| 30
| {{Coord|43.31798|-4.708864|display=inline}}
| 33576
|-
| style='text-align:right'| 250
| 
| [[Cáraves]]
| [[:d:Q5196255|Q5196255]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 13
| 3.8 quilómetru cuadráu
| 13
| {{Coord|43.316257|-4.727054|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 251
| [[Ficheru:Pueblu wiki.jpg|center|128px]]
| [[Ruenes]]
| [[:d:Q5199223|Q5199223]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 113
| 16.01 quilómetru cuadráu
| 133
| {{Coord|43.33162|-4.741811|display=inline}}
| 33576
|-
| style='text-align:right'| 252
| [[Ficheru:Vista-llonin-desde-cuera.jpg|center|128px]]
| [[Llonín]]
| [[:d:Q6662199|Q6662199]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 65
| 7.29 quilómetru cuadráu
| 63
| {{Coord|43.335144|-4.649886|display=inline}}
| 33578
|-
| style='text-align:right'| 253
| [[Ficheru:Vista parcial d'Oceñu.JPG|center|128px]]
| [[Oceño]]
| [[:d:Q7076288|Q7076288]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 57
| 18.86 quilómetru cuadráu
| 22
| {{Coord|43.297305|-4.736393|display=inline}}
| 33576
|-
| style='text-align:right'| 254
| [[Ficheru:Rozagás (Peñamellera Alta, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Rozagás]]
| [[:d:Q7375309|Q7375309]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 20
| 9.03 quilómetru cuadráu
| 16
| {{Coord|43.327272|-4.766972|display=inline}}
| 33576
|-
| style='text-align:right'| 255
| 
| [[Mier]]
| [[:d:Q11031918|Q11031918]]
| [[El Valle Altu de Peñamellera]]
| 55
| 17.84 quilómetru cuadráu
| 58
| {{Coord|43.314451|-4.673496|display=inline}}
| 33577
|-
| style='text-align:right'| 256
| [[Ficheru:Abándames (Peñamellera Baja, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Abándames (parroquia)|Abándames]]
| [[:d:Q336830|Q336830]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 127
| 7.13 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.325649|-4.60202|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 257
| [[Ficheru:Alevia (Peñamellera Baja, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Alevia]]
| [[:d:Q952743|Q952743]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 63
| 7.89 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.335358|-4.596724|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 258
| [[Ficheru:Panes, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Panes (parroquia)|Panes]]
| [[:d:Q952756|Q952756]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 552
| 16.58 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.323894|-4.58256|display=inline}}
| 33570
|-
| style='text-align:right'| 259
| 
| [[Buelles (parroquia)|Buelles]]
| [[:d:Q1001735|Q1001735]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 107
| 3.86 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.335299|-4.535289|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 260
| [[Ficheru:San Esteban de Cuñaba.JPG|center|128px]]
| [[Cuñaba (parroquia)|Cuñaba]]
| [[:d:Q1146809|Q1146809]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 39
| 16.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.289333|-4.635827|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 261
| 
| [[Merodio]]
| [[:d:Q1741189|Q1741189]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 72
| 15.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.319198|-4.54068|display=inline}}
| 33579
|-
| style='text-align:right'| 262
| 
| [[Siejo]]
| [[:d:Q2284208|Q2284208]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 92
| 1.95 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.328126|-4.585803|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 263
| 
| [[Tobes (parroquia)|Tobes]]
| [[:d:Q2437671|Q2437671]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 90
| 10.98 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.317633|-4.627707|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 264
| 
| [[Narganes]]
| [[:d:Q86926464|Q86926464]]
| [[El Valle Baju de Peñamellera]]
| 49
| 3.65 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.337214|-4.553472|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 265
| [[Ficheru:Lluanco.jpg|center|128px]]
| [[Lluanco (parroquia)|Lluanco]]
| [[:d:Q859804|Q859804]]
| [[Gozón]]
| 5860
| 4.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.616547|-5.788131|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 266
| [[Ficheru:0804banugues 026.jpg|center|128px]]
| [[Bañugues]]
| [[:d:Q3775146|Q3775146]]
| [[Gozón]]
| 591
| 4.17 quilómetru cuadráu
| 358
| {{Coord|43.633357|-5.819701|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 267
| 
| [[Santiao d'Ambiedes]]
| [[:d:Q4741417|Q4741417]]
| [[Gozón]]
| 631
| 13.64 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.585722|-5.881265|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 268
| 
| [[Bocines]]
| [[:d:Q4936268|Q4936268]]
| [[Gozón]]
| 511
| 8.8
| 
| {{Coord|43.601646|-5.802112|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 269
| 
| [[Cardo]]
| [[:d:Q5038762|Q5038762]]
| [[Gozón]]
| 430
| 10.24 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.578244|-5.841896|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 270
| 
| [[Llaviana (Gozón)|Llaviana]]
| [[:d:Q5195535|Q5195535]]
| [[Gozón]]
| 372
| 4.47 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.589519|-5.90907|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 271
| [[Ficheru:Vioño (Gozón).JPG|center|128px]]
| [[Vioño (parroquia)|Vioño]]
| [[:d:Q5196011|Q5196011]]
| [[Gozón]]
| 159
| 3.08 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.59969|-5.85926|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 272
| 
| [[Eres (parroquia)|Eres]]
| [[:d:Q5738222|Q5738222]]
| [[Gozón]]
| 197
| 3.33 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.621412|-5.826504|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 273
| 
| [[Santolaya (Gozón)|Santolaya]]
| [[:d:Q6991056|Q6991056]]
| [[Gozón]]
| 697
| 8.43 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.611504|-5.81682|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 274
| [[Ficheru:San Martín de Podes.jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Podes]]
| [[:d:Q7206709|Q7206709]]
| [[Gozón]]
| 327
| 7.05 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.612913|-5.888389|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 275
| [[Ficheru:Iglesia de Verdicio, Gozón, vista desde el este.jpg|center|128px]]
| [[Verdicio]]
| [[:d:Q7921115|Q7921115]]
| [[Gozón]]
| 227
| 5.52 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.626322|-5.860027|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 276
| [[Ficheru:Faro de Peñas.jpg|center|128px]]
| [[Viodo (parroquia)|Viodo]]
| [[:d:Q7932984|Q7932984]]
| [[Gozón]]
| 233
| 5.84 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.640383|-5.841354|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 277
| [[Ficheru:Iglesia de San Jorge (Manzaneda), concejo de Gozón - 18.jpg|center|128px]]
| [[Mazaneda (Gozón)|Mazaneda]]
| [[:d:Q10992983|Q10992983]]
| [[Gozón]]
| 159
| 3.32 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.605312|-5.875634|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 278
| 
| [[Trabada (parroquia)|Trabada]]
| [[:d:Q581483|Q581483]]
| [[Grandas de Salime]]
| 48
| 21.02 quilómetru cuadráu
| 43
| {{Coord|43.201823|-6.940405|display=inline}}
| 33738
|-
| style='text-align:right'| 279
| 
| [[Vitos (parroquia)|Vitos]]
| [[:d:Q828965|Q828965]]
| [[Grandas de Salime]]
| 7
| 7.19 quilómetru cuadráu
| 9
| {{Coord|43.220766|-6.932257|display=inline}}
| 33730
|-
| style='text-align:right'| 280
| 
| [[Villarpedre]]
| [[:d:Q828987|Q828987]]
| [[Grandas de Salime]]
| 3
| 9.64 quilómetru cuadráu
| 4
| {{Coord|43.187801|-6.853628|display=inline}}
| 33887
|-
| style='text-align:right'| 281
| 
| [[Grandas de Salime (parroquia)|Grandas de Salime]]
| [[:d:Q828997|Q828997]]
| [[Grandas de Salime]]
| 609
| 41.14 quilómetru cuadráu
| 456
| {{Coord|43.221149|-6.879891|display=inline}}
| 33730
|-
| style='text-align:right'| 282
| [[Ficheru:La Mesa (Grandas de Salime, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[A Mesa (parroquia)|A Mesa]]
| [[:d:Q829010|Q829010]]
| [[Grandas de Salime]]
| 26
| 14.8 quilómetru cuadráu
| 11
| {{Coord|43.218149|-6.801593|display=inline}}
| 33887
|-
| style='text-align:right'| 283
| 
| [[Negueira]]
| [[:d:Q829018|Q829018]]
| [[Grandas de Salime]]
| 15
| 6.36 quilómetru cuadráu
| 15
| {{Coord|43.16127|-6.900008|display=inline}}
| 33730
|-
| style='text-align:right'| 284
| 
| [[Penafonte (parroquia)|Penafonte]]
| [[:d:Q829095|Q829095]]
| [[Grandas de Salime]]
| 74
| 14.35 quilómetru cuadráu
| 43
| {{Coord|43.16249|-6.940362|display=inline}}
| 33739
|-
| style='text-align:right'| 285
| [[Ficheru:P7090263 peniaflor Grado.jpg|center|128px]]
| [[Peñaflor (parroquia)|Peñaflor]]
| [[:d:Q953838|Q953838]]
| [[Grau]]
| 225
| 5.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.402355|-6.045725|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 286
| [[Ficheru:La Mata (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Mata (Grau)|La Mata]]
| [[:d:Q2834823|Q2834823]]
| [[Grau]]
| 488
| 13.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.380573|-6.063449|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 287
| [[Ficheru:Santianes (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santianes de Molenes]]
| [[:d:Q2917614|Q2917614]]
| [[Grau]]
| 95
| 12.51 quilómetru cuadráu
| 160
| {{Coord|43.295977|-6.150489|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 288
| [[Ficheru:Horreodesama.JPG|center|128px]]
| [[Sama (Grau)|Sama]]
| [[:d:Q3470603|Q3470603]]
| [[Grau]]
| 140
| 13.58 quilómetru cuadráu
| 136
| {{Coord|43.31311|-6.017379|display=inline}}
| 33825
|-
| style='text-align:right'| 289
| [[Ficheru:Ambás Grado.JPG|center|128px]]
| [[Ambás (parroquia de Grau)|Ambás]]
| [[:d:Q4742032|Q4742032]]
| [[Grau]]
| 20
| 4.69 quilómetru cuadráu
| 35
| {{Coord|43.318835|-6.129479|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 290
| [[Ficheru:Bayo (Grao, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vayu]]
| [[:d:Q4874680|Q4874680]]
| [[Grau]]
| 136
| 6.64 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.337794|-6.031713|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 291
| 
| [[Berció]]
| [[:d:Q4891111|Q4891111]]
| [[Grau]]
| 99
| 1.7 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.364661|-5.979486|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 292
| [[Ficheru:Báscones (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Báscones (parroquia)|Báscones]]
| [[:d:Q5004852|Q5004852]]
| [[Grau]]
| 222
| 7.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.360088|-6.00013|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 293
| [[Ficheru:Escueles de Cabruñana.JPG|center|128px]]
| [[Cabruñana (parroquia)|Cabruñana]]
| [[:d:Q5015856|Q5015856]]
| [[Grau]]
| 42
| 3.12 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.398452|-6.122103|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 294
| [[Ficheru:Castañedo (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Castañéu (Grau)|Castañéu]]
| [[:d:Q5049630|Q5049630]]
| [[Grau]]
| 220
| 3.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.399644|-6.071924|display=inline}}
| 33828
|-
| style='text-align:right'| 295
| [[Ficheru:Sorribas, Grado 04.jpg|center|128px]]
| [[Sorribas (parroquia)|Sorribas]]
| [[:d:Q5127961|Q5127961]]
| [[Grau]]
| 24
| 4.5 quilómetru cuadráu
| 35
| {{Coord|43.326578|-6.142768|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 296
| 
| [[Cuaya (parroquia)|Cuaya]]
| [[:d:Q5138014|Q5138014]]
| [[Grau]]
| 120
| 14.09 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.334947|-6.053932|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 297
| [[Ficheru:Ilesia de Restiellu.jpg|center|128px]]
| [[Restiellu (parroquia)|Restiellu]]
| [[:d:Q5195158|Q5195158]]
| [[Grau]]
| 30
| 8.14 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.289167|-6.180882|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 298
| [[Ficheru:Rañeces (Grau).JPG|center|128px]]
| [[Rañeces (parroquia)|Rañeces]]
| [[:d:Q5195202|Q5195202]]
| [[Grau]]
| 89
| 4.83 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.347738|-6.068118|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 299
| 
| [[Rodiles (parroquia)|Rodiles]]
| [[:d:Q5195447|Q5195447]]
| [[Grau]]
| 43
| 7.52 quilómetru cuadráu
| 33
| {{Coord|43.33927|-6.08555|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 300
| [[Ficheru:Pereda, Grau, Asturies.jpg|center|128px]]
| [[Pereda (parroquia)|Pereda]]
| [[:d:Q5195493|Q5195493]]
| [[Grau]]
| 148
| 12.36 quilómetru cuadráu
| 129
| {{Coord|43.356201|-6.092759|display=inline}}
| 33829
|-
| style='text-align:right'| 301
| [[Ficheru:RubianoGrado.JPG|center|128px]]
| [[Rubianu]]
| [[:d:Q5195510|Q5195510]]
| [[Grau]]
| 9
| 5.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.309603|-6.105094|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 302
| 
| [[Samartín (parroquia de Grau)|Samartín]]
| [[:d:Q5195546|Q5195546]]
| [[Grau]]
| 244
| 13.61 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.364373|-6.039302|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 303
| [[Ficheru:Capiella de San Adrianu (San Adrianu, Gráu).jpg|center|128px]]
| [[San Adrianu (parroquia)|San Adrianu]]
| [[:d:Q5196086|Q5196086]]
| [[Grau]]
| 0
| 10.02 quilómetru cuadráu
| 0
| {{Coord|43.286628|-6.05973|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 304
| 
| [[Santa María Grau]]
| [[:d:Q5196199|Q5196199]]
| [[Grau]]
| 94
| 2.8 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.388394|-6.069985|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 305
| [[Ficheru:Villapañada (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Xuan (parroquia de Grau)|San Xuan]]
| [[:d:Q5198238|Q5198238]]
| [[Grau]]
| 169
| 4.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.391719|-6.097975|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 306
| 
| [[Santa María Villandás]]
| [[:d:Q5198335|Q5198335]]
| [[Grau]]
| 68
| 12.4 quilómetru cuadráu
| 135
| {{Coord|43.30814|-6.168908|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 307
| [[Ficheru:Vigaña (Grao, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vigaña (Grau)|Vigaña]]
| [[:d:Q5198389|Q5198389]]
| [[Grau]]
| 18
| 3.06 quilómetru cuadráu
| 31
| {{Coord|43.302798|-6.185923|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 308
| 
| [[Grau (parroquia)|Grau]]
| [[:d:Q5198431|Q5198431]]
| [[Grau]]
| 6776
| 3.17 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.388394|-6.069985|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 309
| [[Ficheru:Las Villas (Grao, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Las Villas (parroquia)|Las Villas]]
| [[:d:Q5198612|Q5198612]]
| [[Grau]]
| 18
| 11.35 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.231807|-6.173432|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 310
| [[Ficheru:Ilesia de Villamarín.jpg|center|128px]]
| [[Villamarín (Grau)|Villamarín]]
| [[:d:Q5198675|Q5198675]]
| [[Grau]]
| 25
| 10.19 quilómetru cuadráu
| 59
| {{Coord|43.261846|-6.157503|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 311
| [[Ficheru:Ref.0315..jpg|center|128px]]
| [[El Freisnu (parroquia)|El Freisnu]]
| [[:d:Q5198702|Q5198702]]
| [[Grau]]
| 106
| 5.14 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.386084|-6.120441|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 312
| [[Ficheru:Tolinas (Grado, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tolinas]]
| [[:d:Q7814274|Q7814274]]
| [[Grau]]
| 12
| 9.86 quilómetru cuadráu
| 29
| {{Coord|43.227687|-6.181626|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 313
| [[Ficheru:Marentes (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Marentes (parroquia)|Marentes]]
| [[:d:Q611773|Q611773]]
| [[Ibias]]
| 37
| 15.01 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.080865|-6.899379|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 314
| [[Ficheru:San Clemente (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Cremente (parroquia)|San Cremente]]
| [[:d:Q749861|Q749861]]
| [[Ibias]]
| 55
| 42.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|42.987379|-6.812045|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 315
| [[Ficheru:Pelliceira (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Piliceira (parroquia)|Piliceira]]
| [[:d:Q845267|Q845267]]
| [[Ibias]]
| 5
| 17.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|42.942504|-6.834105|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 316
| [[Ficheru:Cecos (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cecos (parroquia)|Cecos]]
| [[:d:Q845287|Q845287]]
| [[Ibias]]
| 170
| 37.9 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.022837|-6.853741|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 317
| [[Ficheru:Santa Comba Os Coutos (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Os Coutos]]
| [[:d:Q845291|Q845291]]
| [[Ibias]]
| 47
| 9.354 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.016616|-6.971764|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 318
| 
| [[Taladriz (parroquia)|Taladriz]]
| [[:d:Q845322|Q845322]]
| [[Ibias]]
| 32
| 36.56 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|42.959577|-6.730031|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 319
| 
| [[A Estierna (parroquia)|A Estierna]]
| [[:d:Q1018035|Q1018035]]
| [[Ibias]]
| 16
| 12.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|42.95708|-6.664166|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 320
| [[Ficheru:Villares de abajo.jpg|center|128px]]
| [[Tormaleo (parroquia)|Tormaleo]]
| [[:d:Q1766678|Q1766678]]
| [[Ibias]]
| 299
| 36.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|42.941236|-6.745168|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 321
| [[Ficheru:San Antolín (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santantolín (parroquia)|Santantolín]]
| [[:d:Q2219222|Q2219222]]
| [[Ibias]]
| 283
| 24.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.038502|-6.869939|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 322
| [[Ficheru:SENA (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sena (parroquia)|Sena]]
| [[:d:Q2269607|Q2269607]]
| [[Ibias]]
| 71
| 33.56 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.050396|-6.952234|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 323
| [[Ficheru:Seroiro (Ibias, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Seroiro (parroquia)|Seroiro]]
| [[:d:Q2273809|Q2273809]]
| [[Ibias]]
| 102
| 67.09 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.059782|-6.821752|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 324
| [[Ficheru:La Peral (Illas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Peral (parroquia)|La Peral]]
| [[:d:Q987692|Q987692]]
| [[Illas]]
| 230
| 7.13 quilómetru cuadráu
| 90
| {{Coord|43.483333|-6|display=inline}}
| 33414
|-
| style='text-align:right'| 325
| 
| [[Villa (Illas)|Villa]]
| [[:d:Q2524787|Q2524787]]
| [[Illas]]
| 204
| 6.22 quilómetru cuadráu
| 75
| {{Coord|43.51494|-5.94499|display=inline}}
| 33411
|-
| style='text-align:right'| 326
| 
| [[Illas (parroquia)|Illas]]
| [[:d:Q3826768|Q3826768]]
| [[Illas]]
| 600
| 13.31 quilómetru cuadráu
| 264
| {{Coord|43.495714|-5.972188|display=inline}}
| 33411&lt;br/&gt;33412&lt;br/&gt;33414
|-
| style='text-align:right'| 327
| [[Ficheru:Ref.0100.jpg|center|128px]]
| [[Teyego (parroquia)|Teyego]]
| [[:d:Q3462486|Q3462486]]
| [[La Ribera]]
| 211
| 6.21 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.299019|-5.867679|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 328
| [[Ficheru:Ferreros (Ribera de Arriba, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ferreros (parroquia)|Ferreros]]
| [[:d:Q13147177|Q13147177]]
| [[La Ribera]]
| 775
| 4.73 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.317741|-5.875096|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 329
| 
| [[Palombar (parroquia)|Palombar]]
| [[:d:Q13147841|Q13147841]]
| [[La Ribera]]
| 158
| 5.68 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.308281|-5.910899|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 330
| [[Ficheru:Soto de Ribera (Ribera de Arriba, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Soto Ribera (parroquia)|Soto Ribera]]
| [[:d:Q21716750|Q21716750]]
| [[La Ribera]]
| 365
| 2.86 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.310986|-5.878427|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 331
| [[Ficheru:Soto de Rey train station.jpg|center|128px]]
| [[Perera (La Ribera)|Perera]]
| [[:d:Q86998990|Q86998990]]
| [[La Ribera]]
| 345
| 2.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.316646|-5.857361|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 332
| [[Ficheru:Biedes.jpg|center|128px]]
| [[Biedes (parroquia)|Biedes]]
| [[:d:Q857174|Q857174]]
| [[Les Regueres]]
| 242
| 11.61 quilómetru cuadráu
| 128
| {{Coord|43.427215|-5.93587|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 333
| [[Ficheru:Trasmonte (Las Regueras, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tresmonte (Les Regueres)|Tresmonte]]
| [[:d:Q975548|Q975548]]
| [[Les Regueres]]
| 282
| 15.69 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.439223|-5.976862|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 334
| [[Ficheru:Escamplero, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[L'Escampleru (parroquia)|L'Escampleru]]
| [[:d:Q987597|Q987597]]
| [[Les Regueres]]
| 650
| 12.09 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.391633|-5.954961|display=inline}}
| 33191
|-
| style='text-align:right'| 335
| [[Ficheru:Camino Primitivo, La Fuente, Valduno 01.jpg|center|128px]]
| [[Valdunu (parroquia)|Valdunu]]
| [[:d:Q987640|Q987640]]
| [[Les Regueres]]
| 269
| 12.54 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.391464|-6.003334|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 336
| [[Ficheru:Soto (Las Regueras, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sotu (parroquia de Les Regueres)|Sotu]]
| [[:d:Q987660|Q987660]]
| [[Les Regueres]]
| 112
| 5.51 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.428777|-5.981932|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 337
| [[Ficheru:Santullano (Las Regueras, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santuyanu (parroquia de Les Regueres)|Santuyanu]]
| [[:d:Q1340313|Q1340313]]
| [[Les Regueres]]
| 321
| 8.41 quilómetru cuadráu
| 128
| {{Coord|43.414482|-5.966973|display=inline}}
| 33190
|-
| style='text-align:right'| 338
| 
| [[Bonielles (parroquia)|Bonielles]]
| [[:d:Q5128492|Q5128492]]
| [[Llanera]]
| 152
| 6.87 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.452163|-5.907416|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 339
| 
| [[Ables (parroquia)|Ables]]
| [[:d:Q5655159|Q5655159]]
| [[Llanera]]
| 391
| 4.27 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.427522|-5.858054|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 340
| [[Ficheru:Arlós (Llanera, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Arlós]]
| [[:d:Q5704331|Q5704331]]
| [[Llanera]]
| 338
| 11.3 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.482216|-5.904654|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 341
| [[Ficheru:Villardeveyo (Llanera, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villardebeyo]]
| [[:d:Q6712268|Q6712268]]
| [[Llanera]]
| 615
| 13.74 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.470908|-5.838712|display=inline}}
| 33422
|-
| style='text-align:right'| 342
| 
| [[Cayés]]
| [[:d:Q8343049|Q8343049]]
| [[Llanera]]
| 413
| 4.02 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.416386|-5.837026|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 343
| 
| [[Ferroñes (parroquia)|Ferroñes]]
| [[:d:Q8961493|Q8961493]]
| [[Llanera]]
| 170
| 7.29 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.477463|-5.868261|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 344
| 
| [[Posada (parroquia de Llanera)|Posada]]
| [[:d:Q9070639|Q9070639]]
| [[Llanera]]
| 3368
| 5.73 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.439975|-5.862348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 345
| 
| [[Pruvia (parroquia)|Pruvia]]
| [[:d:Q13147927|Q13147927]]
| [[Llanera]]
| 2783
| 10.86 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.451858|-5.765953|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 346
| [[Ficheru:San Cucao (LLanera, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Cucao (parroquia)|San Cucao]]
| [[:d:Q13148009|Q13148009]]
| [[Llanera]]
| 747
| 13.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.430493|-5.894196|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 347
| 
| [[Santa Cruz (parroquia de Llanera)|Santa Cruz]]
| [[:d:Q13148016|Q13148016]]
| [[Llanera]]
| 254
| 13.28 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.462931|-5.932482|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 348
| [[Ficheru:Lugo (Llanera, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llugo]]
| [[:d:Q23013344|Q23013344]]
| [[Llanera]]
| 4705
| 15.93 quilómetru cuadráu
| 1696
| {{Coord|43.439055|-5.821504|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 349
| [[Ficheru:Church at Niembro 3 com.jpg|center|128px]]
| [[Barru (parroquia)|Barru]]
| [[:d:Q679700|Q679700]]
| [[Llanes]]
| 457
| 8.1 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.434773|-4.830642|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 350
| [[Ficheru:Pría - Iglesia de San Pedro.jpg|center|128px]]
| [[Pría]]
| [[:d:Q837776|Q837776]]
| [[Llanes]]
| 495
| 11.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.444438|-4.969714|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 351
| [[Ficheru:Naves (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Naves (parroquia de Llanes)|Naves]]
| [[:d:Q837784|Q837784]]
| [[Llanes]]
| 149
| 4.72 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.439482|-4.88985|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 352
| [[Ficheru:Hontoria (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ḥontoria (parroquia)|Ḥontoria]]
| [[:d:Q978566|Q978566]]
| [[Llanes]]
| 346
| 6.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.445789|-4.911303|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 353
| [[Ficheru:Nueva (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Nueva (parroquia)|Nueva]]
| [[:d:Q1522401|Q1522401]]
| [[Llanes]]
| 716
| 25.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.437217|-4.939082|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 354
| [[Ficheru:Ardisana (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ardisana (parroquia)|Ardisana]]
| [[:d:Q2185508|Q2185508]]
| [[Llanes]]
| 281
| 25.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.385201|-4.942732|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 355
| [[Ficheru:Posada (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Posada (parroquia de Llanes)|Posada]]
| [[:d:Q2880646|Q2880646]]
| [[Llanes]]
| 1985
| 15.54 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.424598|-4.862305|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 356
| [[Ficheru:Iglesia de San Salvador de Celorio.jpg|center|128px]]
| [[Celoriu (Llanes)|Celoriu]]
| [[:d:Q3326357|Q3326357]]
| [[Llanes]]
| 409
| 11.66 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.426757|-4.808162|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 357
| 
| [[Tresgrandas]]
| [[:d:Q3818084|Q3818084]]
| [[Llanes]]
| 62
| 3.32 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.379611|-4.609859|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 358
| [[Ficheru:Andrin (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Andrín (Llanes)|Andrín]]
| [[:d:Q4760308|Q4760308]]
| [[Llanes]]
| 152
| 4.27 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.406536|-4.71802|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 359
| [[Ficheru:Parroquia de Caldueñu, Llanes, Asturias - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Caldueñu]]
| [[:d:Q5019124|Q5019124]]
| [[Llanes]]
| 163
| 14.41 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.375333|-4.881314|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 360
| 
| [[Carranzo]]
| [[:d:Q5046021|Q5046021]]
| [[Llanes]]
| 111
| 2.15 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.378386|-4.629578|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 361
| [[Ficheru:Vidiago (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vidiago (parroquia)|Vidiago]]
| [[:d:Q5194796|Q5194796]]
| [[Llanes]]
| 222
| 17 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.397784|-4.664427|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 362
| [[Ficheru:Porrúa, 01, vista de la población.jpg|center|128px]]
| [[Porrúa]]
| [[:d:Q5195357|Q5195357]]
| [[Llanes]]
| 440
| 10.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.411738|-4.801292|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 363
| [[Ficheru:La Borbolla (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Borbolla (Llanes)|La Borbolla]]
| [[:d:Q5195504|Q5195504]]
| [[Llanes]]
| 153
| 11.61 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.370817|-4.636288|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 364
| [[Ficheru:Meré (LLanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Meré]]
| [[:d:Q6821040|Q6821040]]
| [[Llanes]]
| 99
| 9.03 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.374166|-4.913619|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 365
| [[Ficheru:Poo (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Po (Llanes)|Po]]
| [[:d:Q7206081|Q7206081]]
| [[Llanes]]
| 391
| 3.55 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.423075|-4.78458|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 366
| [[Ficheru:Pendueles (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pendueles (parroquia)|Pendueles]]
| [[:d:Q13147864|Q13147864]]
| [[Llanes]]
| 217
| 7.91 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.396921|-4.636866|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 367
| 
| [[Purón]]
| [[:d:Q13147937|Q13147937]]
| [[Llanes]]
| 26
| 12.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.385062|-4.708895|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 368
| [[Ficheru:Vibaño (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Vibañu (parroquia)|Vibañu]]
| [[:d:Q13148137|Q13148137]]
| [[Llanes]]
| 344
| 11.09 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.400911|-4.902729|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 369
| [[Ficheru:Rales de Llanes.jpg|center|128px]]
| [[Rales (parroquia de Llanes)|Rales]]
| [[:d:Q15696740|Q15696740]]
| [[Llanes]]
| 74
| 2.09 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.410575|-4.890063|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 370
| [[Ficheru:Cue (Llanes. Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cue]]
| [[:d:Q16554061|Q16554061]]
| [[Llanes]]
| 251
| 2.78 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.411685|-4.73484|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 371
| [[Ficheru:La Malatería (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Maletería]]
| [[:d:Q20618678|Q20618678]]
| [[Llanes]]
| 30
| 1.72 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.384417|-4.919867|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 372
| [[Ficheru:Llanes 3.jpg|center|128px]]
| [[Llanes (parroquia)|Llanes]]
| [[:d:Q20619434|Q20619434]]
| [[Llanes]]
| 5155
| 12.32 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.418574|-4.755419|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 373
| [[Ficheru:Los Callejos (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Los Caleyos (Llanes)|Los Caleyos]]
| [[:d:Q20619659|Q20619659]]
| [[Llanes]]
| 47
| 2.68 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.400714|-4.914516|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 374
| [[Ficheru:San Roque del Acebal (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Roque l'Acebal]]
| [[:d:Q20620694|Q20620694]]
| [[Llanes]]
| 366
| 4.94 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.396152|-4.726556|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 375
| 
| [[Parres (parroquia de Llanes)|Parres]]
| [[:d:Q28224955|Q28224955]]
| [[Llanes]]
| 385
| 16.43 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.40627|-4.776677|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 376
| [[Ficheru:Los Carriles (Llanes, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Los Carriles]]
| [[:d:Q48918843|Q48918843]]
| [[Llanes]]
| 72
| 3.99 quilómetru cuadráu
| 56
| {{Coord|43.418574|-4.923367|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 377
| [[Ficheru:Lada Langreo.jpg|center|128px]]
| [[Lada (Llangréu)|Lada]]
| [[:d:Q950996|Q950996]]
| [[Llangréu]]
| 555
| 10.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.302025|-5.70755|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 378
| [[Ficheru:Duro image.JPG|center|128px]]
| [[La Felguera (Llangréu)|La Felguera]]
| [[:d:Q1018102|Q1018102]]
| [[Llangréu]]
| 594
| 7.86 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.309349|-5.692143|display=inline}}
| 33930
|-
| style='text-align:right'| 379
| [[Ficheru:Tuilla-Langreo.jpg|center|128px]]
| [[Tiuya (parroquia)|Tiuya]]
| [[:d:Q3321981|Q3321981]]
| [[Llangréu]]
| 1003
| 9.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.328518|-5.649402|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 380
| [[Ficheru:Casa'l conceyu llangreu.jpg|center|128px]]
| [[Sama (Llangréu)|Sama]]
| [[:d:Q3775049|Q3775049]]
| [[Llangréu]]
| 339
| 3.84 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.292769|-5.680021|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 381
| [[Ficheru:Barros Langreo.jpg|center|128px]]
| [[Barros]]
| [[:d:Q4863828|Q4863828]]
| [[Llangréu]]
| 15
| 2.26 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.319869|-5.706863|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 382
| [[Ficheru:Ciañu.jpg|center|128px]]
| [[Ciañu]]
| [[:d:Q5119208|Q5119208]]
| [[Llangréu]]
| 1130
| 22.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.288394|-5.666886|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 383
| [[Ficheru:Palaciu Camposagrado Riañu.jpg|center|128px]]
| [[Riañu]]
| [[:d:Q7322196|Q7322196]]
| [[Llangréu]]
| 366
| 9.92 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.331592|-5.717499|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 384
| [[Ficheru:La Venta (Langreo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Venta (parroquia)|La Venta]]
| [[:d:Q10979243|Q10979243]]
| [[Llangréu]]
| 260
| 8.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.29789|-5.752486|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 385
| 
| [[Llorío (parroquia)|Llorío]]
| [[:d:Q650557|Q650557]]
| [[Llaviana]]
| 605
| 24.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.228507|-5.520447|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 386
| [[Ficheru:L'Aldea.jpg|center|128px]]
| [[El Condao (parroquia)|El Condao]]
| [[:d:Q1017831|Q1017831]]
| [[Llaviana]]
| 507
| 18.16 quilómetru cuadráu
| 407
| {{Coord|43.23696|-5.504539|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 387
| [[Ficheru:Pola Laviana (Laviana, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Pola Llaviana (parroquia)|La Pola Llaviana]]
| [[:d:Q1018052|Q1018052]]
| [[Llaviana]]
| 8357
| 10.39 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.244638|-5.561574|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 388
| [[Ficheru:PanorámicaVilloria.jpg|center|128px]]
| [[Villoria (parroquia)|Villoria]]
| [[:d:Q1520366|Q1520366]]
| [[Llaviana]]
| 834
| 33.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.215535|-5.565218|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 389
| 
| [[Tolivia (parroquia)|Tolivia]]
| [[:d:Q3777068|Q3777068]]
| [[Llaviana]]
| 170
| 17.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.198913|-5.591598|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 390
| [[Ficheru:Barredos (Laviana, Laviana).jpg|center|128px]]
| [[Tiraña]]
| [[:d:Q3826738|Q3826738]]
| [[Llaviana]]
| 1523
| 18.78 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.271531|-5.565302|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 391
| [[Ficheru:Carrio (Laviana, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Carrio (parroquia)|Carrio]]
| [[:d:Q5046459|Q5046459]]
| [[Llaviana]]
| 113
| 2.88 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.252874|-5.574546|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 392
| [[Ficheru:Museo Palacio Valdés.JPG|center|128px]]
| [[Entrialgo (parroquia)|Entrialgo]]
| [[:d:Q10979461|Q10979461]]
| [[Llaviana]]
| 210
| 5.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.234546|-5.556656|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 393
| [[Ficheru:Santa Cruz (Mieres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santa Cruz (parroquia de Mieres)|Santa Cruz]]
| [[:d:Q974056|Q974056]]
| [[Mieres]]
| 738
| 4.36 quilómetru cuadráu
| 727
| {{Coord|43.189474|-5.767664|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 394
| [[Ficheru:Camino de San Salvador, El Padrún, 01.jpg|center|128px]]
| [[Baíña (parroquia)|Baíña]]
| [[:d:Q4875264|Q4875264]]
| [[Mieres]]
| 242
| 4.9 quilómetru cuadráu
| 250
| {{Coord|43.274994|-5.830936|display=inline}}
| 33682
|-
| style='text-align:right'| 395
| [[Ficheru:Gallegos (Mieres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Gaḷḷegos (parroquia)|Gaḷḷegos]]
| [[:d:Q5195128|Q5195128]]
| [[Mieres]]
| 233
| 11.16 quilómetru cuadráu
| 177
| {{Coord|43.229357|-5.819463|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 396
| [[Ficheru:Monumento al minero jubilado Turón Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Turón]]
| [[:d:Q5198306|Q5198306]]
| [[Mieres]]
| 3365
| 26.41 quilómetru cuadráu
| 2571
| {{Coord|43.209268|-5.757111|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 397
| 
| [[Santa Rosa (parroquia)|Santa Rosa]]
| [[:d:Q5198506|Q5198506]]
| [[Mieres]]
| 1350
| 23.44 quilómetru cuadráu
| 1213
| {{Coord|43.264666|-5.718583|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 398
| [[Ficheru:Ilesia Santa Eulalia d'Uxo.jpg|center|128px]]
| [[Uxo (parroquia)|Uxo]]
| [[:d:Q5199183|Q5199183]]
| [[Mieres]]
| 1738
| 4.77 quilómetru cuadráu
| 1347
| {{Coord|43.203234|-5.790565|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 399
| [[Ficheru:Casa'l conceyu mieres.jpg|center|128px]]
| [[Mieres (parroquia)|Mieres]]
| [[:d:Q6001455|Q6001455]]
| [[Mieres]]
| 21555
| 2.01 quilómetru cuadráu
| 12212
| {{Coord|43.25363|-5.777998|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 400
| [[Ficheru:Santuariu martires cosme y damian.jpg|center|128px]]
| [[Cuna (parroquia)|Cuna]]
| [[:d:Q13146976|Q13146976]]
| [[Mieres]]
| 412
| 5.61 quilómetru cuadráu
| 303
| {{Coord|43.222581|-5.796042|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 401
| [[Ficheru:Figaredo. Concejo de Mieres. Juanjo Mediavilla. Asociación Semeya.JPG|center|128px]]
| [[Figareo (parroquia)|Figareo]]
| [[:d:Q16567878|Q16567878]]
| [[Mieres]]
| 1882
| 6.27 quilómetru cuadráu
| 1506
| {{Coord|43.211397|-5.78072|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 402
| 
| [[La Peña (parroquia)|La Peña]]
| [[:d:Q20618779|Q20618779]]
| [[Mieres]]
| 674
| 6.15 quilómetru cuadráu
| 564
| {{Coord|43.263983|-5.78065|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 403
| [[Ficheru:La Rebollada (Mieres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Rebollá (parroquia)|La Rebollá]]
| [[:d:Q20618902|Q20618902]]
| [[Mieres]]
| 256
| 2.94 quilómetru cuadráu
| 269
| {{Coord|43.267992|-5.788348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 404
| [[Ficheru:Lloreo. Concejo de Mieres. Carlos Salvo. Asociación Semeya.jpg|center|128px]]
| [[Lloreo (parroquia)|Lloreo]]
| [[:d:Q20619634|Q20619634]]
| [[Mieres]]
| 476
| 10.54 quilómetru cuadráu
| 461
| {{Coord|43.270194|-5.832069|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 405
| 
| [[Mieres Extrarradio]]
| [[:d:Q20619930|Q20619930]]
| [[Mieres]]
| 1207
| 9.85 quilómetru cuadráu
| 894
| {{Coord|43.248095|-5.774568|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 406
| [[Ficheru:Santuyano.jpg|center|128px]]
| [[Santuyano (parroquia de Mieres)|Santuyano]]
| [[:d:Q20620756|Q20620756]]
| [[Mieres]]
| 1037
| 1.55 quilómetru cuadráu
| 527
| {{Coord|43.220077|-5.782961|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 407
| [[Ficheru:Urbiés (Mieres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Urbiés (parroquia)|Urbiés]]
| [[:d:Q20620890|Q20620890]]
| [[Mieres]]
| 209
| 17.23 quilómetru cuadráu
| 446
| {{Coord|43.216296|-5.669649|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 408
| 
| [[Siana (parroquia)|Siana]]
| [[:d:Q25931675|Q25931675]]
| [[Mieres]]
| 744
| 8.85 quilómetru cuadráu
| 578
| {{Coord|43.253511|-5.789165|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 409
| [[Ficheru:Agüera, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Augüera (parroquia)|Augüera]]
| [[:d:Q399656|Q399656]]
| [[Miranda]]
| 72
| 30.16 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.215508|-6.262209|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 410
| [[Ficheru:Iglesia parroquial de Castañedo, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Castañéu (Miranda)|Castañéu]]
| [[:d:Q527362|Q527362]]
| [[Miranda]]
| 36
| 6.49 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.363677|-6.230621|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.363641|-6.230392|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 411
| 
| [[Lleiguarda (parroquia)|Lleiguarda]]
| [[:d:Q616485|Q616485]]
| [[Miranda]]
| 109
| 17.43 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.330342|-6.226094|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 412
| [[Ficheru:Begega, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Bixega (parroquia)|Bixega]]
| [[:d:Q814285|Q814285]]
| [[Miranda]]
| 50
| 16.02 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.290007|-6.301515|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 413
| [[Ficheru:Belmonte-de-Miranda.jpg|center|128px]]
| [[Balmonte (parroquia)|Balmonte]]
| [[:d:Q816109|Q816109]]
| [[Miranda]]
| 518
| 33.22 quilómetru cuadráu
| 406
| {{Coord|43.283056|-6.214798|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 414
| [[Ficheru:Mayo-junio 2005 011.jpg|center|128px]]
| [[Almurfe (parroquia)|Almurfe]]
| [[:d:Q987586|Q987586]]
| [[Miranda]]
| 27
| 7.25 quilómetru cuadráu
| 49
| {{Coord|43.18997|-6.278734|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 415
| [[Ficheru:Cuevas-belmonte.jpg|center|128px]]
| [[Cuevas (Miranda)|Cuevas]]
| [[:d:Q987600|Q987600]]
| [[Miranda]]
| 24
| 7.65 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.186865|-6.307297|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.186505|-6.307114|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 416
| [[Ficheru:Quintana, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Quintana (parroquia)|Quintana]]
| [[:d:Q987603|Q987603]]
| [[Miranda]]
| 99
| 22.27 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.267918|-6.307913|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 417
| [[Ficheru:Lodón (Belmonte de Miranda, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Llodón]]
| [[:d:Q987626|Q987626]]
| [[Miranda]]
| 163
| 8.84 quilómetru cuadráu
| 138
| {{Coord|43.348376|-6.197635|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 418
| [[Ficheru:Vigaña, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Vigaña (Miranda)|Vigaña]]
| [[:d:Q987646|Q987646]]
| [[Miranda]]
| 26
| 4.99 quilómetru cuadráu
| 27
| {{Coord|43.253792|-6.244109|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.254096|-6.242493|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 419
| [[Ficheru:Iglesia parroquial de San Bartolomé, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[San Bartolomé (parroquia)|San Bartolomé]]
| [[:d:Q987649|Q987649]]
| [[Miranda]]
| 137
| 11.2 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.357117|-6.171949|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 420
| [[Ficheru:Montovo, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Montoubu]]
| [[:d:Q987669|Q987669]]
| [[Miranda]]
| 23
| 12.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.203934|-6.222847|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.204105|-6.222757|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 421
| [[Ficheru:San Martín de Ondes 1, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Samartín d'Ondes]]
| [[:d:Q987674|Q987674]]
| [[Miranda]]
| 36
| 9.48 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.244241|-6.221508|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 422
| [[Ficheru:Llamoso, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷamosu]]
| [[:d:Q987677|Q987677]]
| [[Miranda]]
| 22
| 6.76 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.224594|-6.2208|display=inline}}&lt;br/&gt;{{Coord|43.224427|-6.220445|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 423
| [[Ficheru:Las Estacas, Belmonte de Miranda, Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Las Estacas (parroquia)|Las Estacas]]
| [[:d:Q987695|Q987695]]
| [[Miranda]]
| 53
| 13.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.277961|-6.271978|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 424
| [[Ficheru:Santa Eulalia de Morcín.jpg|center|128px]]
| [[Santolaya (parroquia de Morcín)|Santolaya]]
| [[:d:Q526601|Q526601]]
| [[Morcín]]
| 823
| 6.12 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.279702|-5.87965|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 425
| [[Ficheru:Iglesia de la parroquia de San Miguel de Argame 0103.jpg|center|128px]]
| [[Argame (parroquia)|Argame]]
| [[:d:Q644070|Q644070]]
| [[Morcín]]
| 169
| 3.36 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.300918|-5.885275|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 426
| [[Ficheru:Iglesia de la parroquia de San Antonio de la Foz 0118.jpg|center|128px]]
| [[La Foz de Morcín]]
| [[:d:Q987616|Q987616]]
| [[Morcín]]
| 827
| 12.86 quilómetru cuadráu
| 539
| {{Coord|43.252651|-5.868999|display=inline}}
| 33161
|-
| style='text-align:right'| 427
| 
| [[San Esteban (Morcín)|San Esteban]]
| [[:d:Q987634|Q987634]]
| [[Morcín]]
| 201
| 3.25 quilómetru cuadráu
| 135
| {{Coord|43.281447|-5.896801|display=inline}}
| 33162
|-
| style='text-align:right'| 428
| [[Ficheru:Peñerudes 0024.jpg|center|128px]]
| [[Peñerúes]]
| [[:d:Q5198558|Q5198558]]
| [[Morcín]]
| 171
| 5.06 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.287862|-5.938274|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 429
| 
| [[San Sebastián (Morcín)|San Sebastián]]
| [[:d:Q5198921|Q5198921]]
| [[Morcín]]
| 137
| 13.46 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.261537|-5.925524|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 430
| [[Ficheru:Presa de Los Alfilorios.jpg|center|128px]]
| [[La Piñera (Morcín)|La Piñera]]
| [[:d:Q6464444|Q6464444]]
| [[Morcín]]
| 208
| 5.94 quilómetru cuadráu
| 120
| {{Coord|43.28|-5.9183|display=inline}}
| 33162
|-
| style='text-align:right'| 431
| [[Ficheru:San Esteban de Pravia.jpg|center|128px]]
| [[San Esteban (Muros)|San Esteban]]
| [[:d:Q1018065|Q1018065]]
| [[Muros]]
| 446
| 2.55 quilómetru cuadráu
| 445
| {{Coord|43.552453|-6.087916|display=inline}}
| 33130
|-
| style='text-align:right'| 432
| [[Ficheru:Iglesia de Santa María de Muros del Nalón.JPG|center|128px]]
| [[Muros (parroquia)|Muros]]
| [[:d:Q3821533|Q3821533]]
| [[Muros]]
| 1496
| 5.72 quilómetru cuadráu
| 843
| {{Coord|43.558852|-6.128378|display=inline}}
| 33138
|-
| style='text-align:right'| 433
| [[Ficheru:Ceceda (Nava, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cecea (parroquia)|Cecea]]
| [[:d:Q5055867|Q5055867]]
| [[Nava]]
| 462
| 17.58 quilómetru cuadráu
| 359
| {{Coord|43.359321|-5.446634|display=inline}}
| 33582
|-
| style='text-align:right'| 434
| [[Ficheru:Cuenya (Nava, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cuenya (parroquia)|Cuenya]]
| [[:d:Q5192598|Q5192598]]
| [[Nava]]
| 269
| 10.76 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.381623|-5.485553|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 435
| 
| [[El Remediu (parroquia)|El Remediu]]
| [[:d:Q5196346|Q5196346]]
| [[Nava]]
| 343
| 11.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.380071|-5.54783|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 436
| [[Ficheru:Tresali (Nava, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tresali (parroquia)|Tresali]]
| [[:d:Q6152251|Q6152251]]
| [[Nava]]
| 248
| 8.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.360973|-5.474467|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 437
| [[Ficheru:Priandi (Nava, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Priandi]]
| [[:d:Q7242517|Q7242517]]
| [[Nava]]
| 161
| 6.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.346619|-5.533722|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 438
| 
| [[Nava (parroquia)|Nava]]
| [[:d:Q13147802|Q13147802]]
| [[Nava]]
| 3738
| 41.03 quilómetru cuadráu
| 1838
| {{Coord|43.358206|-5.506439|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 439
| 
| [[Andés]]
| [[:d:Q2849196|Q2849196]]
| [[Navia]]
| 614
| 7.35 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.547613|-6.705354|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 440
| [[Ficheru:Puerto de Vega 01 by-dpc.jpg|center|128px]]
| [[Veiga (parroquia)|Veiga]]
| [[:d:Q3314267|Q3314267]]
| [[Navia]]
| 1701
| 4.7 quilómetru cuadráu
| 823
| {{Coord|43.565373|-6.648835|display=inline}}
| 33790
|-
| style='text-align:right'| 441
| [[Ficheru:Church of Villapedre.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷapedre (parroquia)|Viḷḷapedre]]
| [[:d:Q3329949|Q3329949]]
| [[Navia]]
| 517
| 6.36 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.546081|-6.652061|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 442
| [[Ficheru:Church of Polavieja.jpg|center|128px]]
| [[La Polavieya (parroquia)|La Polavieya]]
| [[:d:Q3329990|Q3329990]]
| [[Navia]]
| 178
| 11.36 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.537701|-6.660555|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 443
| 
| [[Anlleo (parroquia)|Anlleo]]
| [[:d:Q3330114|Q3330114]]
| [[Navia]]
| 492
| 14.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.509934|-6.692061|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 444
| 
| [[Piñeira (parroquia de Navia)|Piñeira]]
| [[:d:Q3330143|Q3330143]]
| [[Navia]]
| 333
| 8.76 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.545166|-6.673387|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 445
| [[Ficheru:Navia.jpg|center|128px]]
| [[Navia (parroquia)|Navia]]
| [[:d:Q5195449|Q5195449]]
| [[Navia]]
| 3838
| 1.16 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.539063|-6.722648|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 446
| 
| [[Talarén (parroquia)|Talarén]]
| [[:d:Q5196169|Q5196169]]
| [[Navia]]
| 518
| 9.01 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.523681|-6.70625|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 447
| [[Ficheru:Iglesia de Santa María de Noreña.jpg|center|128px]]
| [[Noreña (parroquia)|Noreña]]
| [[:d:Q3776056|Q3776056]]
| [[Noreña]]
| 5012
| 3.66 quilómetru cuadráu
| 1845
| {{Coord|43.393228|-5.707906|display=inline}}
| 33180
|-
| style='text-align:right'| 448
| 
| [[Ceis (Noreña)|Ceis]]
| [[:d:Q3776066|Q3776066]]
| [[Noreña]]
| 74
| 1.67 quilómetru cuadráu
| 39
| {{Coord|43.415498|-5.682578|display=inline}}
| 33519
|-
| style='text-align:right'| 449
| 
| [[Santa Marina (Noreña)|Santa Marina]]
| [[:d:Q3826785|Q3826785]]
| [[Noreña]]
| 7
| 0.33 quilómetru cuadráu
| 5
| {{Coord|43.341881|-5.727827|display=inline}}
| 33180
|-
| style='text-align:right'| 450
| 
| [[Güensucesu]]
| [[:d:Q13146829|Q13146829]]
| [[Onís]]
| 108
| 45.74 quilómetru cuadráu
| 75
| {{Coord|43.323997|-4.987377|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 451
| [[Ficheru:Benia (Onís, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santolaya (Onís)|Santolaya]]
| [[:d:Q13147836|Q13147836]]
| [[Onís]]
| 483
| 17.67 quilómetru cuadráu
| 277
| {{Coord|43.335784|-4.967466|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 452
| 
| [[San Antoniu (Onís)|San Antoniu]]
| [[:d:Q20618946|Q20618946]]
| [[Onís]]
| 142
| 11.47 quilómetru cuadráu
| 85
| {{Coord|43.342224|-4.922997|display=inline}}
| 33556
|-
| style='text-align:right'| 453
| 
| [[Cofiñu (parroquia)|Cofiñu]]
| [[:d:Q611470|Q611470]]
| [[Parres]]
| 75
| 8.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.412617|-5.226827|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 454
| 
| [[Fíos (parroquia)|Fíos]]
| [[:d:Q5195242|Q5195242]]
| [[Parres]]
| 45
| 2.12 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.400093|-5.236494|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 455
| [[Ficheru:Llerandi.jpeg|center|128px]]
| [[Llerandi (parroquia)|Llerandi]]
| [[:d:Q5198728|Q5198728]]
| [[Parres]]
| 82
| 14.61 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.316661|-5.216043|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 456
| 
| [[Margolles (Parres)|Margolles]]
| [[:d:Q5997176|Q5997176]]
| [[Parres]]
| 21
| 3.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.407249|-5.109648|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 457
| 
| [[Castiellu (parroquia)|Castiellu]]
| [[:d:Q20615228|Q20615228]]
| [[Parres]]
| 78
| 2.83 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.368236|-5.226313|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 458
| 
| [[La Güera Deu]]
| [[:d:Q20618615|Q20618615]]
| [[Parres]]
| 219
| 12.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.309326|-5.144051|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 459
| [[Ficheru:Arriondas - Villa Juanita.jpg|center|128px]]
| [[Les Arriondes (parroquia)|Les Arriondes]]
| [[:d:Q20619217|Q20619217]]
| [[Parres]]
| 3106
| 6.4 quilómetru cuadráu
| 1483
| {{Coord|43.382916|-5.2029|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 460
| 
| [[Villanueva (Parres)|Villanueva]]
| [[:d:Q20925316|Q20925316]]
| [[Parres]]
| 183
| 4.12 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.367441|-5.168831|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 461
| 
| [[Viabañu]]
| [[:d:Q25578712|Q25578712]]
| [[Parres]]
| 373
| 14.18 quilómetru cuadráu
| 533
| {{Coord|43.357987|-5.202245|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 462
| 
| [[Bode]]
| [[:d:Q25931480|Q25931480]]
| [[Parres]]
| 54
| 3.61 quilómetru cuadráu
| 67
| {{Coord|43.399808|-5.167084|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 463
| 
| [[Los Montes (Parres)|Los Montes]]
| [[:d:Q56597619|Q56597619]]
| [[Parres]]
| 14
| 2.79 quilómetru cuadráu
| 34
| {{Coord|43.320149|-5.21728|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 464
| 
| [[Nevares]]
| [[:d:Q56634455|Q56634455]]
| [[Parres]]
| 94
| 4.72 quilómetru cuadráu
| 115
| {{Coord|43.387544|-5.224304|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 465
| 
| [[Parres (parroquia de Parres)|Parres]]
| [[:d:Q56648379|Q56648379]]
| [[Parres]]
| 379
| 18.06 quilómetru cuadráu
| 258
| {{Coord|43.354543|-5.146592|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 466
| 
| [[Pendás (parroquia)|Pendás]]
| [[:d:Q56648497|Q56648497]]
| [[Parres]]
| 59
| 1.7 quilómetru cuadráu
| 82
| {{Coord|43.396728|-5.186978|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 467
| 
| [[Santitomás]]
| [[:d:Q56648533|Q56648533]]
| [[Parres]]
| 287
| 17.13 quilómetru cuadráu
| 198
| {{Coord|43.408175|-5.191095|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 468
| 
| [[Cayarga]]
| [[:d:Q56648555|Q56648555]]
| [[Parres]]
| 68
| 7.87 quilómetru cuadráu
| 65
| {{Coord|43.408277|-5.147748|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 469
| 
| [[Sorribes (Parres)|Sorribes]]
| [[:d:Q56649081|Q56649081]]
| [[Parres]]
| 33
| 0.6 quilómetru cuadráu
| 73
| {{Coord|43.366|-5.257715|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 470
| 
| [[Pezós (parroquia)|Pezós]]
| [[:d:Q13147875|Q13147875]]
| [[Pezós]]
| 147
| 38.97 quilómetru cuadráu
| 155
| {{Coord|43.25693|-6.875385|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 471
| [[Ficheru:Beloncio (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Belonciu (parroquia)|Belonciu]]
| [[:d:Q167224|Q167224]]
| [[Piloña]]
| 300
| 20.26 quilómetru cuadráu
| 262
| {{Coord|43.329117|-5.393247|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 472
| 
| [[Anayo]]
| [[:d:Q488743|Q488743]]
| [[Piloña]]
| 93
| 10.06 quilómetru cuadráu
| 132
| {{Coord|43.406837|-5.344806|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 473
| 
| [[L'Arteosa]]
| [[:d:Q706414|Q706414]]
| [[Piloña]]
| 77
| 9.42 quilómetru cuadráu
| 106
| {{Coord|43.308491|-5.410685|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 474
| [[Ficheru:Borines (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Boriñes (parroquia)|Boriñes]]
| [[:d:Q893593|Q893593]]
| [[Piloña]]
| 170
| 14.58 quilómetru cuadráu
| 212
| {{Coord|43.393524|-5.322067|display=inline}}
| 33583
|-
| style='text-align:right'| 475
| [[Ficheru:Espinaredo (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Espinaréu]]
| [[:d:Q936774|Q936774]]
| [[Piloña]]
| 127
| 45.13 quilómetru cuadráu
| 121
| {{Coord|43.299936|-5.3629|display=inline}}
| 33537
|-
| style='text-align:right'| 476
| [[Ficheru:Coya (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Coya]]
| [[:d:Q999064|Q999064]]
| [[Piloña]]
| 365
| 12.16 quilómetru cuadráu
| 289
| {{Coord|43.3649|-5.412919|display=inline}}
| 33310
|-
| style='text-align:right'| 477
| 
| [[Cerecea (parroquia)|Cerecea]]
| [[:d:Q1054900|Q1054900]]
| [[Piloña]]
| 184
| 18.5 quilómetru cuadráu
| 178
| {{Coord|43.382035|-5.248175|display=inline}}
| 33583
|-
| style='text-align:right'| 478
| 
| [[San Román (parroquia de Piloña)|San Román]]
| [[:d:Q1548466|Q1548466]]
| [[Piloña]]
| 228
| 6.65 quilómetru cuadráu
| 183
| {{Coord|43.359555|-5.338664|display=inline}}
| 33539
|-
| style='text-align:right'| 479
| [[Ficheru:Sorribes (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sorribes (parroquia de Piloña)|Sorribes]]
| [[:d:Q1719328|Q1719328]]
| [[Piloña]]
| 96
| 3.36 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.368595|-5.25854|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 480
| 
| [[La Marea (parroquia)|La Marea]]
| [[:d:Q1798930|Q1798930]]
| [[Piloña]]
| 56
| 12.3 quilómetru cuadráu
| 73
| {{Coord|43.286651|-5.421532|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 481
| [[Ficheru:Lodeña (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Lludeña (parroquia)|Lludeña]]
| [[:d:Q1867747|Q1867747]]
| [[Piloña]]
| 39
| 5.89 quilómetru cuadráu
| 34
| {{Coord|43.376248|-5.378436|display=inline}}
| 33535
|-
| style='text-align:right'| 482
| 
| [[Santana de Maza]]
| [[:d:Q1914548|Q1914548]]
| [[Piloña]]
| 65
| 8.15 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.324523|-5.429585|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 483
| 
| [[Miyares (parroquia)|Miyares]]
| [[:d:Q1940936|Q1940936]]
| [[Piloña]]
| 171
| 4.95 quilómetru cuadráu
| 142
| {{Coord|43.377618|-5.298253|display=inline}}
| 33583
|-
| style='text-align:right'| 484
| [[Ficheru:Ques (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ques]]
| [[:d:Q7271392|Q7271392]]
| [[Piloña]]
| 146
| 5.67 quilómetru cuadráu
| 128
| {{Coord|43.342162|-5.393759|display=inline}}
| 33539
|-
| style='text-align:right'| 485
| [[Ficheru:Ayuntamiento de Infiesto.jpg|center|128px]]
| [[L'Infiestu (parroquia)|L'Infiestu]]
| [[:d:Q9008407|Q9008407]]
| [[Piloña]]
| 2349
| 5.13 quilómetru cuadráu
| 1313
| {{Coord|43.347854|-5.364717|display=inline}}
| 33530
|-
| style='text-align:right'| 486
| [[Ficheru:El Tozo (Caso, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Tozu (Piloña)|El Tozu]]
| [[:d:Q16897447|Q16897447]]
| [[Piloña]]
| 25
| 2.35 quilómetru cuadráu
| 37
| {{Coord|43.259753|-5.405409|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 487
| 
| [[Los Montes (Piloña)|Los Montes]]
| [[:d:Q57389711|Q57389711]]
| [[Piloña]]
| 100
| 26.13 quilómetru cuadráu
| 104
| {{Coord|43.316979|-5.250461|display=inline}}
| 33539
|-
| style='text-align:right'| 488
| [[Ficheru:Cruce de Pintueles con la carretera de Vallobal - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Pintueles (parroquia)|Pintueles]]
| [[:d:Q67216442|Q67216442]]
| [[Piloña]]
| 125
| 8.75 quilómetru cuadráu
| 159
| {{Coord|43.375648|-5.355207|display=inline}}
| 33534
|-
| style='text-align:right'| 489
| [[Ficheru:Berbío (Piloña, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Xuan de Berbío]]
| [[:d:Q86926562|Q86926562]]
| [[Piloña]]
| 270
| 6.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.341079|-5.367933|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 490
| 
| [[Sebares (parroquia)|Sebares]]
| [[:d:Q86926703|Q86926703]]
| [[Piloña]]
| 774
| 14.25 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.360555|-5.264412|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 491
| 
| [[Sellón]]
| [[:d:Q86926831|Q86926831]]
| [[Piloña]]
| 21
| 7.87 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.282111|-5.373056|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 492
| 
| [[Valle (parroquia)|Valle]]
| [[:d:Q86927046|Q86927046]]
| [[Piloña]]
| 300
| 13.17 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.340447|-5.332996|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 493
| 
| [[Vallobal]]
| [[:d:Q86998254|Q86998254]]
| [[Piloña]]
| 22
| 0.56 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.38296|-5.314652|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 494
| [[Ficheru:Villamayor (Piloña) 06.jpg|center|128px]]
| [[Villamayor (parroquia)|Villamayor]]
| [[:d:Q86998264|Q86998264]]
| [[Piloña]]
| 644
| 22.83 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.35835|-5.307151|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 495
| [[Ficheru:Abiegos (Ponga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Abiegos]]
| [[:d:Q320906|Q320906]]
| [[Ponga]]
| 30
| 7.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.194601|-5.185898|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 496
| [[Ficheru:Vista de Priesca (Ponga).JPG|center|128px]]
| [[Cazu (parroquia)|Cazu]]
| [[:d:Q779067|Q779067]]
| [[Ponga]]
| 153
| 29.45 quilómetru cuadráu
| 182
| {{Coord|43.262538|-5.211738|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 497
| [[Ficheru:Casielles (Ponga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Casielles (Ponga)|Casielles]]
| [[:d:Q782774|Q782774]]
| [[Ponga]]
| 14
| 29.09 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.188929|-5.089462|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 498
| 
| [[Carangres (parroquia)|Carangres]]
| [[:d:Q1035390|Q1035390]]
| [[Ponga]]
| 8
| 9.11 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.225108|-5.191544|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 499
| 
| [[El Beyu]]
| [[:d:Q2219666|Q2219666]]
| [[Ponga]]
| 35
| 8.85 quilómetru cuadráu
| 20
| {{Coord|43.214758|-5.095145|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 500
| [[Ficheru:Sobrefoz , Asturias , España. - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Sobrefoz (parroquia)|Sobrefoz]]
| [[:d:Q2296516|Q2296516]]
| [[Ponga]]
| 67
| 34.67 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.170649|-5.176432|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 501
| [[Ficheru:17970001.JPG|center|128px]]
| [[Tarañes (parroquia)|Tarañes]]
| [[:d:Q2393908|Q2393908]]
| [[Ponga]]
| 70
| 37.22 quilómetru cuadráu
| 111
| {{Coord|43.20122|-5.211613|display=inline}}
| 33557
|-
| style='text-align:right'| 502
| [[Ficheru:Viego (Ponga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viegu (parroquia)|Viegu]]
| [[:d:Q2523138|Q2523138]]
| [[Ponga]]
| 78
| 20.53 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.199089|-5.124518|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 503
| [[Ficheru:17970003.JPG|center|128px]]
| [[San Xuan de Beleño]]
| [[:d:Q7414628|Q7414628]]
| [[Ponga]]
| 122
| 30.2 quilómetru cuadráu
| 148
| {{Coord|43.18894|-5.162056|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 504
| [[Ficheru:Pronga (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pronga (parroquia)|Pronga]]
| [[:d:Q138295|Q138295]]
| [[Pravia]]
| 46
| 2.12 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.467303|-6.103136|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 505
| 
| [[Arangu]]
| [[:d:Q625998|Q625998]]
| [[Pravia]]
| 216
| 8.69 quilómetru cuadráu
| 210
| {{Coord|43.461358|-6.178574|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 506
| 
| [[Cordoveiru (parroquia)|Cordoveiru]]
| [[:d:Q841769|Q841769]]
| [[Pravia]]
| 63
| 5.57 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.471275|-6.21582|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 507
| 
| [[Escuréu (parroquia)|Escuréu]]
| [[:d:Q841871|Q841871]]
| [[Pravia]]
| 53
| 6.04 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.503868|-6.142825|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 508
| [[Ficheru:Folgueras (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Folgueras (parroquia)|Folgueras]]
| [[:d:Q842057|Q842057]]
| [[Pravia]]
| 156
| 6.88 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.465807|-6.198394|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 509
| [[Ficheru:Iglesia quinzanas.jpg|center|128px]]
| [[Quinzanas]]
| [[:d:Q842061|Q842061]]
| [[Pravia]]
| 84
| 2.88 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.458669|-6.117763|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 510
| [[Ficheru:Corias (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Courias (parroquia de Pravia)|Courias]]
| [[:d:Q842439|Q842439]]
| [[Pravia]]
| 154
| 8.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.451946|-6.136868|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 511
| [[Ficheru:Selgas, Pravia, Asturias (7595818996).jpg|center|128px]]
| [[Selgas]]
| [[:d:Q842556|Q842556]]
| [[Pravia]]
| 49
| 3.62 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.478929|-6.164205|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 512
| 
| [[Villavaler]]
| [[:d:Q842560|Q842560]]
| [[Pravia]]
| 116
| 10.24 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.484055|-6.196066|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 513
| 
| [[Villafría (parroquia)|Villafría]]
| [[:d:Q842565|Q842565]]
| [[Pravia]]
| 75
| 3.38 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.511371|-6.154842|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 514
| [[Ficheru:Santianes de Pravia.jpg|center|128px]]
| [[Santianes (parroquia de Pravia)|Santianes]]
| [[:d:Q842570|Q842570]]
| [[Pravia]]
| 521
| 10.84 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.502329|-6.099605|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 515
| 
| [[Pravia (parroquia)|Pravia]]
| [[:d:Q842580|Q842580]]
| [[Pravia]]
| 5879
| 15.68 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.490501|-6.112538|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 516
| 
| [[San Damías (parroquia)|San Damías]]
| [[:d:Q842589|Q842589]]
| [[Pravia]]
| 45
| 4.64 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.453037|-6.162524|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 517
| [[Ficheru:Somao 1 (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Muros (Pravia)|Muros]]
| [[:d:Q985439|Q985439]]
| [[Pravia]]
| 253
| 6.32 quilómetru cuadráu
| 238
| {{Coord|43.534375|-6.119615|display=inline}}
| 33139
|-
| style='text-align:right'| 518
| [[Ficheru:Inclán (Pravia, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Inclán (parroquia)|Inclán]]
| [[:d:Q1660977|Q1660977]]
| [[Pravia]]
| 79
| 7.15 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.479601|-6.180816|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 519
| [[Ficheru:Banduxu.JPG|center|128px]]
| [[Banduxu (parroquia)|Banduxu]]
| [[:d:Q4854728|Q4854728]]
| [[Proaza]]
| 37
| 10.67 quilómetru cuadráu
| 46
| {{Coord|43.220049|-6.071171|display=inline}}
| 33114
|-
| style='text-align:right'| 520
| [[Ficheru:Caranga (Proaza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Caranga]]
| [[:d:Q5037695|Q5037695]]
| [[Proaza]]
| 74
| 14.21 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.217412|-6.036284|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 521
| 
| [[Sograndiu]]
| [[:d:Q5195415|Q5195415]]
| [[Proaza]]
| 66
| 9.98 quilómetru cuadráu
| 84
| {{Coord|43.255262|-6.043489|display=inline}}
| 33114
|-
| style='text-align:right'| 522
| [[Ficheru:San Martín (Proaza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín (parroquia de Proaza)|Samartín]]
| [[:d:Q5196133|Q5196133]]
| [[Proaza]]
| 119
| 13.69 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.246109|-6.003799|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 523
| [[Ficheru:Linares(Proaza).jpg|center|128px]]
| [[Llinares (parroquia de Proaza)|Llinares]]
| [[:d:Q5196372|Q5196372]]
| [[Proaza]]
| 44
| 2.87 quilómetru cuadráu
| 49
| {{Coord|43.280708|-6.024756|display=inline}}
| 33114
|-
| style='text-align:right'| 524
| [[Ficheru:Proacina (Proaza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Proacina (parroquia)|Proacina]]
| [[:d:Q7246802|Q7246802]]
| [[Proaza]]
| 24
| 5.16 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.239358|-6.044752|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 525
| [[Ficheru:Proaza (Proaza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Proaza (parroquia)|Proaza]]
| [[:d:Q7246842|Q7246842]]
| [[Proaza]]
| 265
| 5.6 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.252311|-6.016544|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 526
| 
| [[Trespena]]
| [[:d:Q7835760|Q7835760]]
| [[Proaza]]
| 45
| 13.34 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.194531|-6.076823|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 527
| [[Ficheru:San Pedro de Arrojo (32995686832).jpg|center|128px]]
| [[Arroxo (parroquia)|Arroxo]]
| [[:d:Q700265|Q700265]]
| [[Quirós]]
| 65
| 2.5 quilómetru cuadráu
| 97
| {{Coord|43.172325|-5.990914|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 528
| [[Ficheru:Bermiego (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bermiego (parroquia)|Bermiego]]
| [[:d:Q822023|Q822023]]
| [[Quirós]]
| 59
| 13.93 quilómetru cuadráu
| 82
| {{Coord|43.201432|-5.979659|display=inline}}
| 33118
|-
| style='text-align:right'| 529
| [[Ficheru:Nimbra (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Nimbra]]
| [[:d:Q935168|Q935168]]
| [[Quirós]]
| 109
| 16.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.131882|-5.970745|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 530
| [[Ficheru:Las-agueras1.jpg|center|128px]]
| [[Las Agüeras (parroquia)|Las Agüeras]]
| [[:d:Q987644|Q987644]]
| [[Quirós]]
| 135
| 10.14 quilómetru cuadráu
| 175
| {{Coord|43.19638|-6.000704|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 531
| [[Ficheru:Bárzana (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bárzana (parroquia de Quirós)|Bárzana]]
| [[:d:Q1018844|Q1018844]]
| [[Quirós]]
| 286
| 16.24 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.158196|-5.973386|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 532
| [[Ficheru:Casares (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Casares (parroquia)|Casares]]
| [[:d:Q1046804|Q1046804]]
| [[Quirós]]
| 79
| 16.83 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.17907|-5.991243|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 533
| [[Ficheru:Cienfuegos (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cinfuegos (parroquia)|Cinfuegos]]
| [[:d:Q1091794|Q1091794]]
| [[Quirós]]
| 59
| 21.47 quilómetru cuadráu
| 145
| {{Coord|43.134586|-5.932271|display=inline}}
| 33118
|-
| style='text-align:right'| 534
| [[Ficheru:Un palomar ...pero en donde' * Lindes (Asturias) (12123795675).jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷindes (parroquia)|Ḷḷindes]]
| [[:d:Q1496651|Q1496651]]
| [[Quirós]]
| 62
| 36.68 quilómetru cuadráu
| 82
| {{Coord|43.085152|-5.907626|display=inline}}
| 33116
|-
| style='text-align:right'| 535
| [[Ficheru:Muriellos (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Murieḷḷos (parroquia)|Murieḷḷos]]
| [[:d:Q1569393|Q1569393]]
| [[Quirós]]
| 28
| 3.48 quilómetru cuadráu
| 68
| {{Coord|43.164813|-5.933348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 536
| [[Ficheru:Salcedo (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Salceo (parroquia)|Salceo]]
| [[:d:Q1628504|Q1628504]]
| [[Quirós]]
| 128
| 17.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.174299|-5.970465|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 537
| [[Ficheru:PalacioMirandaQuirós Llanuces Asturias.JPG|center|128px]]
| [[Chanuces (parroquia)|Chanuces]]
| [[:d:Q1866852|Q1866852]]
| [[Quirós]]
| 42
| 12.07 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.155336|-5.92367|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 538
| [[Ficheru:Ref.0266.jpg|center|128px]]
| [[Pedroveya (parroquia)|Pedroveya]]
| [[:d:Q2066893|Q2066893]]
| [[Quirós]]
| 34
| 8.05 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.268009|-5.967875|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 539
| [[Ficheru:Ricabo (Quirós, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ricao (parroquia)|Ricao]]
| [[:d:Q2148600|Q2148600]]
| [[Quirós]]
| 74
| 27.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.110236|-5.975597|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 540
| [[Ficheru:Vista de Bustiu dende Unquera.JPG|center|128px]]
| [[Colombres (parroquia)|Colombres]]
| [[:d:Q591287|Q591287]]
| [[Ribedeva]]
| 1302
| 15.87 quilómetru cuadráu
| 916
| {{Coord|43.372803|-4.539876|display=inline}}
| 33590
|-
| style='text-align:right'| 541
| 
| [[San Juan (parroquia)|San Juan]]
| [[:d:Q850303|Q850303]]
| [[Ribedeva]]
| 159
| 5.7 quilómetru cuadráu
| 113
| {{Coord|43.3614|-4.549523|display=inline}}
| 33590
|-
| style='text-align:right'| 542
| [[Ficheru:Noriega 2.jpg|center|128px]]
| [[Noriega (parroquia)|Noriega]]
| [[:d:Q850316|Q850316]]
| [[Ribedeva]]
| 241
| 13.86 quilómetru cuadráu
| 227
| {{Coord|43.36396|-4.573037|display=inline}}
| 33590
|-
| style='text-align:right'| 543
| [[Ficheru:Berbes (Ribadesella, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Berbes]]
| [[:d:Q4891082|Q4891082]]
| [[Ribeseya]]
| 81
| 3.15 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.472565|-5.15262|display=inline}}
| 33346
|-
| style='text-align:right'| 544
| 
| [[Collera (parroquia)|Collera]]
| [[:d:Q5147046|Q5147046]]
| [[Ribeseya]]
| 733
| 18.61 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.447913|-5.043608|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 545
| [[Ficheru:Ribadesella (Ribadesella, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ribeseya (parroquia)|Ribeseya]]
| [[:d:Q6107915|Q6107915]]
| [[Ribeseya]]
| 2619
| 2.08 quilómetru cuadráu
| 2407
| {{Coord|43.460743|-5.056203|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 546
| [[Ficheru:Leces (Ribadesella, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Esteban (parroquia de Ribeseya)|San Esteban]]
| [[:d:Q6511518|Q6511518]]
| [[Ribeseya]]
| 1142
| 12.32 quilómetru cuadráu
| 1049
| {{Coord|43.464276|-5.10943|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 547
| 
| [[Llinares (parroquia de Ribeseya)|Llinares]]
| [[:d:Q6550273|Q6550273]]
| [[Ribeseya]]
| 119
| 13.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.450913|-5.140482|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 548
| 
| [[Moru (Ribeseya)|Moru]]
| [[:d:Q6913061|Q6913061]]
| [[Ribeseya]]
| 303
| 11.31 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.445676|-5.097538|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 549
| 
| [[Santianes del Agua]]
| [[:d:Q7420413|Q7420413]]
| [[Ribeseya]]
| 117
| 14.47 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.424307|-5.059491|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 550
| 
| [[Samiguel d'Ucio]]
| [[:d:Q7876783|Q7876783]]
| [[Ribeseya]]
| 364
| 4.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.453076|-5.086793|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 551
| [[Ficheru:Junco (Ribadesella, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Xuncu (parroquia)|Xuncu]]
| [[:d:Q9016652|Q9016652]]
| [[Ribeseya]]
| 117
| 4.11 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.441418|-5.074282|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 552
| 
| [[Riosa (parroquia)|Riosa]]
| [[:d:Q86999323|Q86999323]]
| [[Riosa]]
| 1858
| 46.486 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.230709|-5.8783|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 553
| [[Ficheru:Bodenaya (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Boudenaya (parroquia)|Boudenaya]]
| [[:d:Q386229|Q386229]]
| [[Salas]]
| 122
| 7.02 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.400358|-6.324676|display=inline}}
| 33891
|-
| style='text-align:right'| 554
| [[Ficheru:Santa Eulalia de las Dorigas (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Doriga (parroquia)|Doriga]]
| [[:d:Q533464|Q533464]]
| [[Salas]]
| 118
| 6.9 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.392564|-6.145804|display=inline}}
| 33858
|-
| style='text-align:right'| 555
| [[Ficheru:Viescas (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viescas (parroquia)|Viescas]]
| [[:d:Q968704|Q968704]]
| [[Salas]]
| 48
| 6.96 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.368244|-6.255714|display=inline}}
| 33869
|-
| style='text-align:right'| 556
| [[Ficheru:La Espina (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Espina (parroquia)|La Espina]]
| [[:d:Q2900501|Q2900501]]
| [[Salas]]
| 431
| 9.22 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.394922|-6.336744|display=inline}}
| 33891
|-
| style='text-align:right'| 557
| 
| [[Alava (parroquia)|Alava]]
| [[:d:Q4708869|Q4708869]]
| [[Salas]]
| 39
| 4.25 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.360758|-6.199533|display=inline}}
| 33865
|-
| style='text-align:right'| 558
| [[Ficheru:Ardesaldo (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ardesaldu (parroquia)|Ardesaldu]]
| [[:d:Q4787983|Q4787983]]
| [[Salas]]
| 106
| 7.6 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.428785|-6.283494|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 559
| 
| [[Camuñu]]
| [[:d:Q5028824|Q5028824]]
| [[Salas]]
| 71
| 5.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.426306|-6.229001|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 560
| [[Ficheru:Cermoño (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cermoñu (parroquia)|Cermoñu]]
| [[:d:Q5064525|Q5064525]]
| [[Salas]]
| 107
| 7.53 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.375885|-6.210563|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 561
| [[Ficheru:PA120050ret Cornellana.jpg|center|128px]]
| [[Corniana (parroquia)|Corniana]]
| [[:d:Q5171582|Q5171582]]
| [[Salas]]
| 714
| 10.14 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.410945|-6.160786|display=inline}}
| 33850
|-
| style='text-align:right'| 562
| [[Ficheru:Linares.jpg|center|128px]]
| [[Llinares (Salas)|Llinares]]
| [[:d:Q5195070|Q5195070]]
| [[Salas]]
| 74
| 6.34 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.441275|-6.22251|display=inline}}
| 33867
|-
| style='text-align:right'| 563
| [[Ficheru:Millara (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Miera (Salas)|Miera]]
| [[:d:Q5195343|Q5195343]]
| [[Salas]]
| 16
| 2.33 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.332433|-6.268059|display=inline}}
| 33836
|-
| style='text-align:right'| 564
| 
| [[Prieiru (parroquia)|Prieiru]]
| [[:d:Q5195527|Q5195527]]
| [[Salas]]
| 54
| 4.74 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.433539|-6.25264|display=inline}}
| 33867
|-
| style='text-align:right'| 565
| [[Ficheru:Soto de los Infantes (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Soutu los Infantes]]
| [[:d:Q5196266|Q5196266]]
| [[Salas]]
| 64
| 12.44 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.359595|-6.270542|display=inline}}
| 33869
|-
| style='text-align:right'| 566
| [[Ficheru:Godán (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Godán (parroquia)|Godán]]
| [[:d:Q5577094|Q5577094]]
| [[Salas]]
| 107
| 10.51 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.387015|-6.253756|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 567
| [[Ficheru:Idarga (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Idarga (parroquia)|Idarga]]
| [[:d:Q5987731|Q5987731]]
| [[Salas]]
| 87
| 10.36 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.363494|-6.325038|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 568
| [[Ficheru:Láneo (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llaniu]]
| [[:d:Q6485497|Q6485497]]
| [[Salas]]
| 92
| 5.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.374246|-6.158673|display=inline}}
| 33865
|-
| style='text-align:right'| 569
| [[Ficheru:Lavio (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷaviu (parroquia)|Ḷḷaviu]]
| [[:d:Q6502749|Q6502749]]
| [[Salas]]
| 157
| 24.71 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.444721|-6.340862|display=inline}}
| 33891
|-
| style='text-align:right'| 570
| 
| [[Maecina (parroquia)|Maecina]]
| [[:d:Q6744105|Q6744105]]
| [[Salas]]
| 123
| 9.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.449491|-6.256985|display=inline}}
| 33867
|-
| style='text-align:right'| 571
| 
| [[Maeza (parroquia)|Maeza]]
| [[:d:Q6744159|Q6744159]]
| [[Salas]]
| 191
| 23.41 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.469123|-6.231001|display=inline}}
| 33866
|-
| style='text-align:right'| 572
| [[Ficheru:Salas (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Salas (parroquia)|Salas]]
| [[:d:Q7403690|Q7403690]]
| [[Salas]]
| 1432
| 5.47 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.408767|-6.259689|display=inline}}
| 33860
|-
| style='text-align:right'| 573
| 
| [[Santolín (parroquia)|Santolín]]
| [[:d:Q7413280|Q7413280]]
| [[Salas]]
| 30
| 1.92 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.474608|-6.243349|display=inline}}
| 33858
|-
| style='text-align:right'| 574
| 
| [[San Esteban (parroquia de Salas)|San Esteban]]
| [[:d:Q7413814|Q7413814]]
| [[Salas]]
| 85
| 5.52 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.423193|-6.139213|display=inline}}
| 33857
|-
| style='text-align:right'| 575
| [[Ficheru:San Justo 2.jpg|center|128px]]
| [[San Xustu (parroquia)|San Xustu]]
| [[:d:Q7414663|Q7414663]]
| [[Salas]]
| 51
| 2.56 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.435744|-6.134173|display=inline}}
| 33857
|-
| style='text-align:right'| 576
| 
| [[Aciana (parroquia)|Aciana]]
| [[:d:Q7415360|Q7415360]]
| [[Salas]]
| 103
| 8.71 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.394382|-6.272623|display=inline}}
| 33868
|-
| style='text-align:right'| 577
| [[Ficheru:Santiago de la Barca (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santiagu la Barca]]
| [[:d:Q7420388|Q7420388]]
| [[Salas]]
| 23
| 1.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.380735|-6.158185|display=inline}}
| 33965
|-
| style='text-align:right'| 578
| 
| [[Santuyanu (parroquia de Salas)|Santuyanu]]
| [[:d:Q7420725|Q7420725]]
| [[Salas]]
| 31
| 4.27 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.435506|-6.213755|display=inline}}
| 33867
|-
| style='text-align:right'| 579
| [[Ficheru:Quintana (parroquia de Villazón, Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villazón]]
| [[:d:Q7930981|Q7930981]]
| [[Salas]]
| 242
| 18.25 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.40543|-6.211059|display=inline}}
| 33868
|-
| style='text-align:right'| 580
| [[Ficheru:Villamar (Salas, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villamar (Salas)|Villamar]]
| [[:d:Q16897599|Q16897599]]
| [[Salas]]
| 71
| 3.18 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.417415|-6.243377|display=inline}}
| 33868
|-
| style='text-align:right'| 581
| 
| [[Eilao (Ozcos)|Eilao]]
| [[:d:Q1658719|Q1658719]]
| [[Samartín d'Ozcos]]
| 8
| 7.58 quilómetru cuadráu
| 8
| {{Coord|43.322781|-6.923535|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 582
| 
| [[Labiaróu (parroquia)|Labiaróu]]
| [[:d:Q1799435|Q1799435]]
| [[Samartín d'Ozcos]]
| 43
| 15.11 quilómetru cuadráu
| 31
| {{Coord|43.2964|-6.947079|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 583
| 
| [[Pezós (Ozcos)|Pezós]]
| [[:d:Q75273104|Q75273104]]
| [[Samartín d'Ozcos]]
| 17
| 8.95 quilómetru cuadráu
| 8
| {{Coord|43.25814|-6.8809|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 584
| [[Ficheru:San Martín de Oscos (Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín (Ozcos)|Samartín]]
| [[:d:Q75291592|Q75291592]]
| [[Samartín d'Ozcos]]
| 264
| 36.08 quilómetru cuadráu
| 246
| {{Coord|43.263344|-6.959131|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 585
| 
| [[Cocañín (parroquia)|Cocañín]]
| [[:d:Q939411|Q939411]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 730
| 10.04 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.305553|-5.606114|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 586
| 
| [[San Andrés de Llinares]]
| [[:d:Q2891701|Q2891701]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 7928
| 10.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.290583|-5.630743|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 587
| 
| [[Santa Bárbola]]
| [[:d:Q3494183|Q3494183]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 334
| 16.88 quilómetru cuadráu
| 672
| {{Coord|43.254485|-5.620552|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 588
| [[Ficheru:Blimea.jpg|center|128px]]
| [[Blimea (parroquia)|Blimea]]
| [[:d:Q4926481|Q4926481]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 2932
| 9.78 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.276657|-5.589968|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 589
| 
| [[Samartín (parroquia de Samartín del Rei Aurelio)|Samartín]]
| [[:d:Q9333093|Q9333093]]
| [[Samartín del Rei Aurelio]]
| 3471
| 7.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.274412|-5.613804|display=inline}}
| 33950
|-
| style='text-align:right'| 590
| [[Ficheru:El Llano (San Tirso de Abres, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Tiso (San Tiso d'Abres)|San Tiso]]
| [[:d:Q9073731|Q9073731]]
| [[San Tiso d'Abres]]
| 398
| 31.41 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.410535|-7.141734|display=inline}}
| 33774
|-
| style='text-align:right'| 591
| [[Ficheru:Santa Eulalia de Oscos (Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santalla (parroquia)|Santalla]]
| [[:d:Q55804835|Q55804835]]
| [[Santalla d'Ozcos]]
| 427
| 47.12 quilómetru cuadráu
| 279
| {{Coord|43.260144|-7.019879|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 592
| [[Ficheru:Fuente y plaza de Castañeo.jpg|center|128px]]
| [[Castañeo'l Monte (parroquia)|Castañeo'l Monte]]
| [[:d:Q5049632|Q5049632]]
| [[Santo Adriano]]
| 32
| 4.51 quilómetru cuadráu
| 47
| {{Coord|43.290481|-6.000339|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 593
| [[Ficheru:Tuñón.JPG|center|128px]]
| [[Tuñón (parroquia)|Tuñón]]
| [[:d:Q5198300|Q5198300]]
| [[Santo Adriano]]
| 74
| 11.02 quilómetru cuadráu
| 73
| {{Coord|43.291705|-5.981108|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 594
| [[Ficheru:Villanueva (Santo Adriano, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villanueva (Santo Adriano)|Villanueva]]
| [[:d:Q5198455|Q5198455]]
| [[Santo Adriano]]
| 145
| 3.07 quilómetru cuadráu
| 107
| {{Coord|43.273436|-6.001066|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 595
| [[Ficheru:Llavares, Santo Adriano.jpg|center|128px]]
| [[Llavares (parroquia)|Llavares]]
| [[:d:Q5198591|Q5198591]]
| [[Santo Adriano]]
| 41
| 4 quilómetru cuadráu
| 44
| {{Coord|43.289715|-5.960673|display=inline}}
| 33115
|-
| style='text-align:right'| 596
| [[Ficheru:San Román (Sariego, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Román (parroquia de Sariegu)|San Román]]
| [[:d:Q5198398|Q5198398]]
| [[Sariegu]]
| 187
| 5.08 quilómetru cuadráu
| 104
| {{Coord|43.410862|-5.507252|display=inline}}
| 33518
|-
| style='text-align:right'| 597
| [[Ficheru:Iglesia de Santiago el Mayor (Sariego).jpg|center|128px]]
| [[Santiago (Sariegu)|Santiago]]
| [[:d:Q5198909|Q5198909]]
| [[Sariegu]]
| 741
| 10.82 quilómetru cuadráu
| 325
| {{Coord|43.405469|-5.543103|display=inline}}
| 33518
|-
| style='text-align:right'| 598
| [[Ficheru:Santa María de Narzana (31038531393).jpg|center|128px]]
| [[Narzana]]
| [[:d:Q6966535|Q6966535]]
| [[Sariegu]]
| 335
| 9.82 quilómetru cuadráu
| 208
| {{Coord|43.415302|-5.574875|display=inline}}
| 33518
|-
| style='text-align:right'| 599
| [[Ficheru:La pola de siero 001.jpg|center|128px]]
| [[La Pola Siero]]
| [[:d:Q1018362|Q1018362]]
| [[Siero]]
| 12788
| 3.77 quilómetru cuadráu
| 4904
| {{Coord|43.391224|-5.660986|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 600
| [[Ficheru:Collado Siero.JPG|center|128px]]
| [[Collao]]
| [[:d:Q3777087|Q3777087]]
| [[Siero]]
| 506
| 4.12 quilómetru cuadráu
| 221
| {{Coord|43.397446|-5.592023|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 601
| [[Ficheru:Lugones (Siero) 03.jpg|center|128px]]
| [[Llugones (parroquia)|Llugones]]
| [[:d:Q3822464|Q3822464]]
| [[Siero]]
| 13222
| 5.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.401821|-5.80624|display=inline}}
| 33420
|-
| style='text-align:right'| 602
| 
| [[Trespando]]
| [[:d:Q3823930|Q3823930]]
| [[Siero]]
| 161
| 3.64 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.369714|-5.601505|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 603
| [[Ficheru:Valdesoto-1 muralla.JPG|center|128px]]
| [[Valdesoto]]
| [[:d:Q3824515|Q3824515]]
| [[Siero]]
| 1790
| 14.91 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.362782|-5.653085|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 604
| 
| [[Feleches (Siero)|Feleches]]
| [[:d:Q3824955|Q3824955]]
| [[Siero]]
| 603
| 3.28 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.387332|-5.593321|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 605
| 
| [[Samartindianes]]
| [[:d:Q3825126|Q3825126]]
| [[Siero]]
| 1354
| 32.35 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.409947|-5.705317|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 606
| 
| [[Tiñana]]
| [[:d:Q3826453|Q3826453]]
| [[Siero]]
| 1033
| 9.02 quilómetru cuadráu
| 426
| {{Coord|43.366506|-5.763488|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 607
| 
| [[La Collá (Siero)|La Collá]]
| [[:d:Q5195027|Q5195027]]
| [[Siero]]
| 217
| 5.32 quilómetru cuadráu
| 147
| {{Coord|43.433171|-5.612699|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 608
| [[Ficheru:Torre de los Vigil (Santa Eulalia de Vigil, Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santolaya de Vixil]]
| [[:d:Q5198269|Q5198269]]
| [[Siero]]
| 181
| 2.54 quilómetru cuadráu
| 105
| {{Coord|43.380102|-5.633872|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 609
| 
| [[Samiguel (parroquia de Siero)|Samiguel]]
| [[:d:Q5198602|Q5198602]]
| [[Siero]]
| 239
| 3.45 quilómetru cuadráu
| 102
| {{Coord|43.391328|-5.744516|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 610
| [[Ficheru:Vega de Poja (Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartino]]
| [[:d:Q5657800|Q5657800]]
| [[Siero]]
| 1034
| 15.41 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.400304|-5.636353|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 611
| [[Ficheru:Aramil (Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Aramil]]
| [[:d:Q5702269|Q5702269]]
| [[Siero]]
| 360
| 3.49 quilómetru cuadráu
| 173
| {{Coord|43.384504|-5.618631|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 612
| [[Ficheru:AS. Argüelles-1-vista fachada suroccidental (2).jpg|center|128px]]
| [[Argüeyes]]
| [[:d:Q5703850|Q5703850]]
| [[Siero]]
| 418
| 3.7 quilómetru cuadráu
| 174
| {{Coord|43.389259|-5.727113|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 613
| 
| [[Valbona (parroquia de Siero)|Valbona]]
| [[:d:Q5730907|Q5730907]]
| [[Siero]]
| 517
| 11.48 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.394627|-5.766001|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 614
| [[Ficheru:Palacio de Celles (Celles, Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ceis (Siero)|Ceis]]
| [[:d:Q5760238|Q5760238]]
| [[Siero]]
| 271
| 4.48 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.41459|-5.680204|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 615
| [[Ficheru:Granda (Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Granda (parroquia)|Granda]]
| [[:d:Q5884737|Q5884737]]
| [[Siero]]
| 1640
| 5.69 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.377779|-5.770172|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 616
| 
| [[Hevia (Siero)|Hevia]]
| [[:d:Q5896826|Q5896826]]
| [[Siero]]
| 989
| 11.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.366382|-5.712265|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 617
| 
| [[La Paranza]]
| [[:d:Q5964657|Q5964657]]
| [[Siero]]
| 12
| 1.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.343205|-5.740223|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 618
| 
| [[Llimanes (Siero)|Llimanes]]
| [[:d:Q5976482|Q5976482]]
| [[Siero]]
| 294
| 3.77 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.363359|-5.778154|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 619
| [[Ficheru:Muñó (Siero, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Muñó]]
| [[:d:Q6034980|Q6034980]]
| [[Siero]]
| 353
| 11.82 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.434735|-5.646497|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 620
| 
| [[El Cuto (parroquia)|El Cuto]]
| [[:d:Q6119095|Q6119095]]
| [[Siero]]
| 148
| 1.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.339143|-5.650185|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 621
| 
| [[Santa Marina (Siero)|Santa Marina]]
| [[:d:Q6120506|Q6120506]]
| [[Siero]]
| 179
| 6.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.369346|-5.732613|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 622
| 
| [[Carbayín (parroquia)|Carbayín]]
| [[:d:Q6120823|Q6120823]]
| [[Siero]]
| 1123
| 9.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.340565|-5.634641|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 623
| 
| [[La Carrera (parroquia)|La Carrera]]
| [[:d:Q6461560|Q6461560]]
| [[Siero]]
| 5005
| 10.28 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.39185|-5.670805|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 624
| [[Ficheru:Vista-general-lieres-768x512.jpg|center|128px]]
| [[Lieres]]
| [[:d:Q6544222|Q6544222]]
| [[Siero]]
| 1211
| 8.64 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.380153|-5.580299|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 625
| 
| [[Santa Marta Carbayín]]
| [[:d:Q9074086|Q9074086]]
| [[Siero]]
| 774
| 4.78 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.349931|-5.63417|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 626
| 
| [[Viella (parroquia de Siero)|Viella]]
| [[:d:Q9093626|Q9093626]]
| [[Siero]]
| 5937
| 6.85 quilómetru cuadráu
| 1548
| {{Coord|43.398216|-5.781353|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 627
| 
| [[Marcenao]]
| [[:d:Q10876864|Q10876864]]
| [[Siero]]
| 144
| 2.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.39393|-5.627681|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 628
| 
| [[Oviñana]]
| [[:d:Q837805|Q837805]]
| [[Sobrescobiu]]
| 552
| 22.98 quilómetru cuadráu
| 304
| {{Coord|43.219338|-5.461833|display=inline}}
| 33993
|-
| style='text-align:right'| 629
| [[Ficheru:Ladines (Sobrescobio, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llaíñes (parroquia)|Llaíñes]]
| [[:d:Q5968739|Q5968739]]
| [[Sobrescobiu]]
| 68
| 9.49 quilómetru cuadráu
| 45
| {{Coord|43.203583|-5.444952|display=inline}}
| 33993
|-
| style='text-align:right'| 630
| [[Ficheru:Soto de Agües (parroquia de San Andrés de Agües, Sobrescobio, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Soto (Sobrescobiu)|Soto]]
| [[:d:Q6118309|Q6118309]]
| [[Sobrescobiu]]
| 241
| 37.24 quilómetru cuadráu
| 191
| {{Coord|43.201684|-5.459621|display=inline}}
| 33993
|-
| style='text-align:right'| 631
| [[Ficheru:La Riera (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Riera (parroquia de Somiedo)|La Riera]]
| [[:d:Q426152|Q426152]]
| [[Somiedo]]
| 72
| 7.98 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.156769|-6.259399|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 632
| [[Ficheru:Clavillas (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Clavichas (parroquia)|Clavichas]]
| [[:d:Q430989|Q430989]]
| [[Somiedo]]
| 47
| 13.14 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.170302|-6.254512|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 633
| [[Ficheru:Aguino (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Aguinu (parroquia)|Aguinu]]
| [[:d:Q2827338|Q2827338]]
| [[Somiedo]]
| 23
| 15.16 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.105783|-6.271287|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 634
| [[Ficheru:Pola de Somiedo (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Pola Somiedo (parroquia)|La Pola Somiedo]]
| [[:d:Q4890701|Q4890701]]
| [[Somiedo]]
| 221
| 18.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.092213|-6.256974|display=inline}}
| 33840
|-
| style='text-align:right'| 635
| [[Ficheru:Cores.jpg|center|128px]]
| [[Corés]]
| [[:d:Q5173822|Q5173822]]
| [[Somiedo]]
| 34
| 13.82 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.109341|-6.319329|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 636
| [[Ficheru:El Coto (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Coutu (parroquia)|El Coutu]]
| [[:d:Q5351077|Q5351077]]
| [[Somiedo]]
| 49
| 6.53 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.079855|-6.236632|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 637
| [[Ficheru:El Puerto (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santa María del Puertu]]
| [[:d:Q5351944|Q5351944]]
| [[Somiedo]]
| 61
| 10.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.027385|-6.227636|display=inline}}
| 33840
|-
| style='text-align:right'| 638
| [[Ficheru:Éndriga (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Éndriga (parroquia)|Éndriga]]
| [[:d:Q5376618|Q5376618]]
| [[Somiedo]]
| 88
| 37.88 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.092272|-6.156519|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 639
| [[Ficheru:Gúa (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Gúa (parroquia)|Gúa]]
| [[:d:Q5626783|Q5626783]]
| [[Somiedo]]
| 83
| 24.95 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.080112|-6.259652|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 640
| [[Ficheru:Las Morteras (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Las Morteras (parroquia)|Las Morteras]]
| [[:d:Q6492341|Q6492341]]
| [[Somiedo]]
| 46
| 13.76 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.152707|-6.234271|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 641
| [[Ficheru:Pigüeces (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pigüeces (parroquia)|Pigüeces]]
| [[:d:Q7193472|Q7193472]]
| [[Somiedo]]
| 52
| 24.84 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.149393|-6.314355|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 642
| [[Ficheru:Pigüeña (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pigüeña (parroquia)|Pigüeña]]
| [[:d:Q7193473|Q7193473]]
| [[Somiedo]]
| 81
| 17.16 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.136065|-6.329694|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 643
| [[Ficheru:Valle de Lago (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Vaḷḷe (Somiedo)|El Vaḷḷe]]
| [[:d:Q7911887|Q7911887]]
| [[Somiedo]]
| 85
| 28.28 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.07197|-6.198604|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 644
| [[Ficheru:Veigas (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Veigas (parroquia)|Veigas]]
| [[:d:Q7918637|Q7918637]]
| [[Somiedo]]
| 55
| 22.17 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.10315|-6.214385|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 645
| [[Ficheru:Villa de Vildas (Somiedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷar de Vildas]]
| [[:d:Q7930916|Q7930916]]
| [[Somiedo]]
| 78
| 35.08 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.091268|-6.336225|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 646
| [[Ficheru:Riberas (Soto del Barco, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Riberas (parroquia)|Riberas]]
| [[:d:Q384637|Q384637]]
| [[Sotu'l Barcu]]
| 322
| 10.06 quilómetru cuadráu
| 277
| {{Coord|43.506014|-6.067637|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 647
| 
| [[La Corrada (parroquia)|La Corrada]]
| [[:d:Q845274|Q845274]]
| [[Sotu'l Barcu]]
| 429
| 10.9 quilómetru cuadráu
| 268
| {{Coord|43.523692|-6.047849|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 648
| [[Ficheru:L'Arena dende Fontebona.jpg|center|128px]]
| [[Ranón (parroquia)|Ranón]]
| [[:d:Q845444|Q845444]]
| [[Sotu'l Barcu]]
| 1589
| 5.55 quilómetru cuadráu
| 1191
| {{Coord|43.555002|-6.064394|display=inline}}
| 33459
|-
| style='text-align:right'| 649
| 
| [[Sotu (parroquia de Sotu'l Barcu)|Sotu]]
| [[:d:Q7564018|Q7564018]]
| [[Sotu'l Barcu]]
| 1473
| 8.94 quilómetru cuadráu
| 710
| {{Coord|43.53117|-6.071096|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 650
| [[Ficheru:Plaza Villabre.JPG|center|128px]]
| [[Tameza (parroquia)|Tameza]]
| [[:d:Q5057317|Q5057317]]
| [[Tameza]]
| 71
| 16.76 quilómetru cuadráu
| 95
| {{Coord|43.249341|-6.128757|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 651
| [[Ficheru:Yernes (Yernes y Tameza, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Yernes (parroquia)|Yernes]]
| [[:d:Q5198650|Q5198650]]
| [[Tameza]]
| 65
| 14.87 quilómetru cuadráu
| 57
| {{Coord|43.279284|-6.109614|display=inline}}
| 33826
|-
| style='text-align:right'| 652
| [[Ficheru:La roda.jpg|center|128px]]
| [[A Roda (parroquia)|A Roda]]
| [[:d:Q2882801|Q2882801]]
| [[Tapia]]
| 494
| 34.85 quilómetru cuadráu
| 278
| {{Coord|43.534185|-6.896705|display=inline}}
| 33747
|-
| style='text-align:right'| 653
| 
| [[Campos y Salave (parroquia)|Campos y Salave]]
| [[:d:Q5028522|Q5028522]]
| [[Tapia]]
| 302
| 9.2 quilómetru cuadráu
| 166
| {{Coord|43.56077|-6.878445|display=inline}}
| 33746
|-
| style='text-align:right'| 654
| [[Ficheru:Mapa parroquial de Tapia (color).jpg|center|128px]]
| [[Serantes (parroquia)|Serantes]]
| [[:d:Q5478629|Q5478629]]
| [[Tapia]]
| 604
| 13.46 quilómetru cuadráu
| 318
| {{Coord|43.545993|-6.9671|display=inline}}
| 33749
|-
| style='text-align:right'| 655
| [[Ficheru:Tapia de Casariego (Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tapia (parroquia)|Tapia]]
| [[:d:Q56477061|Q56477061]]
| [[Tapia]]
| 2171
| 8.46 quilómetru cuadráu
| 1812
| {{Coord|43.569317|-6.943351|display=inline}}
| 33740&lt;br/&gt;33747
|-
| style='text-align:right'| 656
| [[Ficheru:Bres (Taramundi, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bres (parroquia)|Bres]]
| [[:d:Q4961836|Q4961836]]
| [[Taramundi]]
| 80
| 23.33 quilómetru cuadráu
| 74
| {{Coord|43.369229|-7.064965|display=inline}}
| 33775
|-
| style='text-align:right'| 657
| 
| [[As Veigas (parroquia)|As Veigas]]
| [[:d:Q7918638|Q7918638]]
| [[Taramundi]]
| 44
| 21.7 quilómetru cuadráu
| 34
| {{Coord|43.327094|-7.086654|display=inline}}
| 33775
|-
| style='text-align:right'| 658
| [[Ficheru:Ouria (Taramundi, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Ouria (parroquia)|Ouria]]
| [[:d:Q9053622|Q9053622]]
| [[Taramundi]]
| 68
| 9.9 quilómetru cuadráu
| 42
| {{Coord|43.407137|-7.059684|display=inline}}
| 33775
|-
| style='text-align:right'| 659
| [[Ficheru:Norte de España Agosto 2020 13 29 01 031000.jpeg|center|128px]]
| [[Taramundi (parroquia)|Taramundi]]
| [[:d:Q54857379|Q54857379]]
| [[Taramundi]]
| 368
| 27.23 quilómetru cuadráu
| 232
| {{Coord|43.360962|-7.109038|display=inline}}
| 33775
|-
| style='text-align:right'| 660
| [[Ficheru:Villanueva (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷanueva (parroquia)|Viḷḷanueva]]
| [[:d:Q958554|Q958554]]
| [[Teberga]]
| 169
| 30.11 quilómetru cuadráu
| 147
| {{Coord|43.149061|-6.140973|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 661
| 
| [[Urria (Teberga)|Urria]]
| [[:d:Q4135311|Q4135311]]
| [[Teberga]]
| 20
| 5.69 quilómetru cuadráu
| 26
| {{Coord|43.171412|-6.152601|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 662
| [[Ficheru:Barrio (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Barriu (parroquia)|Barriu]]
| [[:d:Q4863707|Q4863707]]
| [[Teberga]]
| 29
| 15.11 quilómetru cuadráu
| 30
| {{Coord|43.116598|-6.099713|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 663
| [[Ficheru:Riello (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Rieḷḷu (parroquia)|Rieḷḷu]]
| [[:d:Q5195453|Q5195453]]
| [[Teberga]]
| 107
| 5.86 quilómetru cuadráu
| 112
| {{Coord|43.14562|-6.086658|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 664
| [[Ficheru:La Plaza (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Plaza (parroquia)|La Plaza]]
| [[:d:Q5196584|Q5196584]]
| [[Teberga]]
| 641
| 10.58 quilómetru cuadráu
| 485
| {{Coord|43.1599|-6.100124|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 665
| [[Ficheru:La focella.jpg|center|128px]]
| [[La Foceicha]]
| [[:d:Q6462569|Q6462569]]
| [[Teberga]]
| 6
| 14.54 quilómetru cuadráu
| 9
| {{Coord|43.099707|-6.058856|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 666
| [[Ficheru:Páramo (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Parmu (parroquia)|Parmu]]
| [[:d:Q7264068|Q7264068]]
| [[Teberga]]
| 95
| 19.92 quilómetru cuadráu
| 72
| {{Coord|43.1011|-6.043061|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 667
| 
| [[San Salvador d'Alesga]]
| [[:d:Q7415284|Q7415284]]
| [[Teberga]]
| 85
| 12.18 quilómetru cuadráu
| 74
| {{Coord|43.135137|-6.074616|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 668
| 
| [[Santianes (parroquia de Teberga)|Santianes]]
| [[:d:Q7420412|Q7420412]]
| [[Teberga]]
| 222
| 22.51 quilómetru cuadráu
| 229
| {{Coord|43.177379|-6.121196|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 669
| [[Ficheru:Taja (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Taxa]]
| [[:d:Q7676754|Q7676754]]
| [[Teberga]]
| 59
| 14.69 quilómetru cuadráu
| 26
| {{Coord|43.169933|-6.172845|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 670
| [[Ficheru:Torce desde canqueiriz - panoramio.jpg|center|128px]]
| [[Torce (Teberga)|Torce]]
| [[:d:Q7825520|Q7825520]]
| [[Teberga]]
| 15
| 7.37 quilómetru cuadráu
| 12
| {{Coord|43.112079|-6.088435|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 671
| [[Ficheru:Villamayor (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷamayor (parroquia)|Viḷḷamayor]]
| [[:d:Q7930861|Q7930861]]
| [[Teberga]]
| 52
| 8.37 quilómetru cuadráu
| 52
| {{Coord|43.19537|-6.138441|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 672
| [[Ficheru:Carrea (Teverga, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Carrea (parroquia)|Carrea]]
| [[:d:Q11680552|Q11680552]]
| [[Teberga]]
| 46
| 9.38 quilómetru cuadráu
| 73
| {{Coord|43.145215|-6.070814|display=inline}}
| 33111
|-
| style='text-align:right'| 673
| [[Ficheru:Carbayón de Valentín.JPG|center|128px]]
| [[Sobráu (parroquia)|Sobráu]]
| [[:d:Q2876320|Q2876320]]
| [[Tinéu]]
| 125
| 8.02 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.313882|-6.529078|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 674
| [[Ficheru:Tuña (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tuña (parroquia)|Tuña]]
| [[:d:Q3818962|Q3818962]]
| [[Tinéu]]
| 176
| 20.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.273615|-6.370878|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 675
| 
| [[San Fagondu (parroquia)|San Fagondu]]
| [[:d:Q3947035|Q3947035]]
| [[Tinéu]]
| 107
| 11.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.27821|-6.529315|display=inline}}
| 33875
|-
| style='text-align:right'| 676
| [[Ficheru:Claustro san miguel de barcena.JPG|center|128px]]
| [[Bárzana (parroquia de Tinéu)|Bárzana]]
| [[:d:Q4859879|Q4859879]]
| [[Tinéu]]
| 205
| 11.03 quilómetru cuadráu
| 197
| {{Coord|43.364953|-6.517378|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 677
| [[Ficheru:Calleras (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Caeras (parroquia)|Caeras]]
| [[:d:Q5021908|Q5021908]]
| [[Tinéu]]
| 105
| 13.2 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.419796|-6.472521|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 678
| 
| [[Santiáu (parroquia)|Santiáu]]
| [[:d:Q5064813|Q5064813]]
| [[Tinéu]]
| 113
| 26.2 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.333483|-6.579285|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 679
| [[Ficheru:Río Navelgas.JPG|center|128px]]
| [[Navelgas (parroquia)|Navelgas]]
| [[:d:Q5198661|Q5198661]]
| [[Tinéu]]
| 343
| 21.35 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.404686|-6.543543|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 680
| 
| [[Santolaya de Miñu]]
| [[:d:Q5199193|Q5199193]]
| [[Tinéu]]
| 114
| 14.68 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.395926|-6.530421|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 681
| [[Ficheru:Fastias (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Fastias (parroquia)|Fastias]]
| [[:d:Q5437096|Q5437096]]
| [[Tinéu]]
| 74
| 7.62 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.404816|-6.446345|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 682
| [[Ficheru:Genestaza.jpg|center|128px]]
| [[Xinestaza (parroquia)|Xinestaza]]
| [[:d:Q5576776|Q5576776]]
| [[Tinéu]]
| 31
| 23.51 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.209134|-6.354818|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 683
| [[Ficheru:El Pedregal (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[El Pedregal (parroquia)|El Pedregal]]
| [[:d:Q5688607|Q5688607]]
| [[Tinéu]]
| 157
| 8.01 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.372681|-6.365601|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 684
| 
| [[Reḷḷanos (parroquia)|Reḷḷanos]]
| [[:d:Q5785502|Q5785502]]
| [[Tinéu]]
| 86
| 39.08 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.393438|-6.624379|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 685
| 
| [[Campucaldera (parroquia)|Campucaldera]]
| [[:d:Q5946990|Q5946990]]
| [[Tinéu]]
| 126
| 11.69 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.313135|-6.358382|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 686
| 
| [[Bourres (parroquia)|Bourres]]
| [[:d:Q6063644|Q6063644]]
| [[Tinéu]]
| 83
| 3
| 
| {{Coord|43.335056|-6.559058|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 687
| 
| [[Bustieḷḷu (parroquia)|Bustieḷḷu]]
| [[:d:Q6063650|Q6063650]]
| [[Tinéu]]
| 57
| 3.79 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.345704|-6.530885|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 688
| [[Ficheru:Cezures (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cezures (parroquia)|Cezures]]
| [[:d:Q6063653|Q6063653]]
| [[Tinéu]]
| 31
| 5.52 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.398847|-6.375349|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 689
| [[Ficheru:Collada (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Coḷḷada (parroquia)|Coḷḷada]]
| [[:d:Q6063655|Q6063655]]
| [[Tinéu]]
| 90
| 18.91 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.363204|-6.561632|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 690
| [[Ficheru:La Pereda (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Preda (parroquia)|La Preda]]
| [[:d:Q6063662|Q6063662]]
| [[Tinéu]]
| 223
| 12.22 quilómetru cuadráu
| 125
| {{Coord|43.388559|-6.345788|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 691
| [[Ficheru:Merillés.jpg|center|128px]]
| [[Merías (parroquia)|Merías]]
| [[:d:Q6063671|Q6063671]]
| [[Tinéu]]
| 46
| 8.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.276429|-6.356215|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 692
| 
| [[Muñalén (parroquia)|Muñalén]]
| [[:d:Q6063674|Q6063674]]
| [[Tinéu]]
| 66
| 4.08 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.408403|-6.51968|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 693
| [[Ficheru:Parroquianaraval.jpg|center|128px]]
| [[Naraval (parroquia)|Naraval]]
| [[:d:Q6063677|Q6063677]]
| [[Tinéu]]
| 117
| 27.33 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.424738|-6.532604|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 694
| [[Ficheru:Nieres.jpg|center|128px]]
| [[Nieres (parroquia)|Nieres]]
| [[:d:Q6063680|Q6063680]]
| [[Tinéu]]
| 111
| 14.63 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.327191|-6.335883|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 695
| [[Ficheru:Santa María Real de Obona.JPG|center|128px]]
| [[Oubona (parroquia)|Oubona]]
| [[:d:Q6063686|Q6063686]]
| [[Tinéu]]
| 178
| 16.89 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.342187|-6.481049|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 696
| 
| [[Santuyanu (parroquia de Tinéu)|Santuyanu]]
| [[:d:Q6063688|Q6063688]]
| [[Tinéu]]
| 273
| 12.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.33155|-6.456848|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 697
| [[Ficheru:Porciles (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Porciles (parroquia)|Porciles]]
| [[:d:Q6063690|Q6063690]]
| [[Tinéu]]
| 61
| 13.96 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.302105|-6.599302|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 698
| [[Ficheru:Relamiego (Tineo. Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Esteban de Reḷḷamiegu]]
| [[:d:Q6063693|Q6063693]]
| [[Tinéu]]
| 122
| 5.29 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.308505|-6.470585|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 699
| 
| [[San Frichosu (parroquia)|San Frichosu]]
| [[:d:Q6063708|Q6063708]]
| [[Tinéu]]
| 92
| 9.04 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.388296|-6.497782|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 700
| 
| [[Santolaya (parroquia de Tinéu)|Santolaya]]
| [[:d:Q6063742|Q6063742]]
| [[Tinéu]]
| 354
| 11.49 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.3473|-6.392|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 701
| [[Ficheru:La parroquia de Santianes.jpg|center|128px]]
| [[Santianes (parroquia de Tinéu)|Santianes]]
| [[:d:Q6063749|Q6063749]]
| [[Tinéu]]
| 103
| 11.92 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.288158|-6.384672|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 702
| [[Ficheru:Sorriba (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sorriba (parroquia)|Sorriba]]
| [[:d:Q6063754|Q6063754]]
| [[Tinéu]]
| 89
| 15.48 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.284658|-6.448914|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 703
| 
| [[Tabláu (Tinéu)|Tabláu]]
| [[:d:Q6063758|Q6063758]]
| [[Tinéu]]
| 113
| 7.49 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.375186|-6.461158|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 704
| [[Ficheru:Tineo.JPG|center|128px]]
| [[Tinéu (parroquia)|Tinéu]]
| [[:d:Q6063760|Q6063760]]
| [[Tinéu]]
| 3480
| 14.25 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.335255|-6.414984|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 705
| [[Ficheru:Troncedo (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Troncéu (parroquia)|Troncéu]]
| [[:d:Q6063763|Q6063763]]
| [[Tinéu]]
| 78
| 2.11 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.366556|-6.506868|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 706
| [[Ficheru:Zardaintineo.jpg|center|128px]]
| [[Zardaín (parroquia)|Zardaín]]
| [[:d:Q6063766|Q6063766]]
| [[Tinéu]]
| 56
| 1.46 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.392419|-6.550953|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 707
| 
| [[El Rodical (parroquia)|El Rodical]]
| [[:d:Q6063770|Q6063770]]
| [[Tinéu]]
| 80
| 6.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.31182|-6.415471|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 708
| 
| [[Soutu (parroquia)|Soutu]]
| [[:d:Q6063776|Q6063776]]
| [[Tinéu]]
| 82
| 8.28 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.294444|-6.394125|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 709
| 
| [[El Pozón (parroquia)|El Pozón]]
| [[:d:Q6063787|Q6063787]]
| [[Tinéu]]
| 66
| 8.71 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.291419|-6.498185|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 710
| 
| [[San Fliz (parroquia)|San Fliz]]
| [[:d:Q7414198|Q7414198]]
| [[Tinéu]]
| 165
| 12.82 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.267557|-6.534585|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 711
| 
| [[Sangoñéu (parroquia)|Sangoñéu]]
| [[:d:Q7418086|Q7418086]]
| [[Tinéu]]
| 124
| 8.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.317058|-6.551146|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 712
| 
| [[Viḷḷatresmil (parroquia)|Viḷḷatresmil]]
| [[:d:Q7930969|Q7930969]]
| [[Tinéu]]
| 226
| 14.82 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.386871|-6.441543|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 713
| [[Ficheru:Arganza (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Arganza (parroquia)|Arganza]]
| [[:d:Q9056100|Q9056100]]
| [[Tinéu]]
| 124
| 14.93 quilómetru cuadráu
| 76
| {{Coord|43.264305|-6.494809|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 714
| [[Ficheru:Brañalonga (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Brañaḷḷonga (parroquia)|Brañaḷḷonga]]
| [[:d:Q9056101|Q9056101]]
| [[Tinéu]]
| 69
| 12.37&lt;br/&gt;12.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.408136|-6.355184|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 715
| [[Ficheru:San Martín de Semproniana (Tineo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Semproniana]]
| [[:d:Q31747809|Q31747809]]
| [[Tinéu]]
| 187
| 10.84 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.319093|-6.50348|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 716
| 
| [[Francos (parroquia)|Francos]]
| [[:d:Q56544053|Q56544053]]
| [[Tinéu]]
| 67
| 6.47 quilómetru cuadráu
| 59
| {{Coord|43.360616|-6.489228|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 717
| [[Ficheru:Trubia.jpg|center|128px]]
| [[Trubia (parroquia)|Trubia]]
| [[:d:Q624765|Q624765]]
| [[Uviéu]]
| 1855
| 17.05 quilómetru cuadráu
| 1249
| {{Coord|43.33905|-5.985153|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 718
| [[Ficheru:Loriana (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Lloriana (parroquia)|Lloriana]]
| [[:d:Q1602625|Q1602625]]
| [[Uviéu]]
| 210
| 6.89 quilómetru cuadráu
| 108
| {{Coord|43.37917|-5.920402|display=inline}}
| 33191
|-
| style='text-align:right'| 719
| [[Ficheru:Bendones (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Bendones (parroquia)|Bendones]]
| [[:d:Q4887157|Q4887157]]
| [[Uviéu]]
| 213
| 2.19 quilómetru cuadráu
| 93
| {{Coord|43.336373|-5.806527|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 720
| 
| [[Udrión]]
| [[:d:Q5576880|Q5576880]]
| [[Uviéu]]
| 103
| 0.71 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.358866|-5.967615|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 721
| [[Ficheru:Priorio (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Les Caldes (parroquia)|Les Caldes]]
| [[:d:Q5659794|Q5659794]]
| [[Uviéu]]
| 367
| 4.8 quilómetru cuadráu
| 265
| {{Coord|43.335662|-5.924667|display=inline}}
| 33174
|-
| style='text-align:right'| 722
| 
| [[Uviéu (parroquia)|Uviéu]]
| [[:d:Q6054935|Q6054935]]
| [[Uviéu]]
| 205100
| 26.02 quilómetru cuadráu
| 87754
| {{Coord|43.362322|-5.843722|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 723
| [[Ficheru:San Claudio (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Cloyo (parroquia)|San Cloyo]]
| [[:d:Q7413544|Q7413544]]
| [[Uviéu]]
| 2685
| 7.39 quilómetru cuadráu
| 1139
| {{Coord|43.359512|-5.918039|display=inline}}
| 33191
|-
| style='text-align:right'| 724
| [[Ficheru:Apeadero de Caces (11404891224).jpg|center|128px]]
| [[Caces (parroquia)|Caces]]
| [[:d:Q7902531|Q7902531]]
| [[Uviéu]]
| 284
| 5.51 quilómetru cuadráu
| 179
| {{Coord|43.329114|-5.93422|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 725
| 
| [[Veguín (parroquia)|Veguín]]
| [[:d:Q7903008|Q7903008]]
| [[Uviéu]]
| 664
| 7.79 quilómetru cuadráu
| 664
| {{Coord|43.332703|-5.773315|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 726
| [[Ficheru:Santianes (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santianes (Uviéu)|Santianes]]
| [[:d:Q7927605|Q7927605]]
| [[Uviéu]]
| 58
| 0.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.309508|-5.818853|display=inline}}
| 33669
|-
| style='text-align:right'| 727
| [[Ficheru:Agüeria (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Tudela Agüeria (parroquia)|Tudela Agüeria]]
| [[:d:Q8192101|Q8192101]]
| [[Uviéu]]
| 563
| 4.32 quilómetru cuadráu
| 532
| {{Coord|43.319703|-5.801209|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 728
| [[Ficheru:Brañes (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Brañes (parroquia)|Brañes]]
| [[:d:Q8251768|Q8251768]]
| [[Uviéu]]
| 91
| 5.95 quilómetru cuadráu
| 55
| {{Coord|43.412387|-5.913662|display=inline}}
| 33194
|-
| style='text-align:right'| 729
| [[Ficheru:San Esteban de las Cruces (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Isteba]]
| [[:d:Q8351922|Q8351922]]
| [[Uviéu]]
| 796
| 8.09 quilómetru cuadráu
| 396
| {{Coord|43.34001|-5.816071|display=inline}}
| 33195
|-
| style='text-align:right'| 730
| [[Ficheru:Godos (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Godos (parroquia)|Godos]]
| [[:d:Q8964566|Q8964566]]
| [[Uviéu]]
| 546
| 2.23 quilómetru cuadráu
| 444
| {{Coord|43.343416|-5.955758|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 731
| 
| [[Llatores (parroquia)|Llatores]]
| [[:d:Q9020780|Q9020780]]
| [[Uviéu]]
| 637
| 7.44 quilómetru cuadráu
| 313
| {{Coord|43.335136|-5.878014|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 732
| [[Ficheru:San Miguel de Lillo.jpg|center|128px]]
| [[Samiguel (Uviéu)|Samiguel]]
| [[:d:Q9022595|Q9022595]]
| [[Uviéu]]
| 330
| 6.16 quilómetru cuadráu
| 136
| {{Coord|43.380541|-5.869485|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 733
| [[Ficheru:La Manxoya, Uviéu 2021.jpg|center|128px]]
| [[La Manxoya]]
| [[:d:Q9027448|Q9027448]]
| [[Uviéu]]
| 1489
| 4.81 quilómetru cuadráu
| 431
| {{Coord|43.329587|-5.862335|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 734
| [[Ficheru:Monumetoenelnaranco.JPG|center|128px]]
| [[Naranco (parroquia)|Naranco]]
| [[:d:Q9048690|Q9048690]]
| [[Uviéu]]
| 94
| 4.53 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.378356|-5.867222|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 735
| [[Ficheru:Naves (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Naves (parroquia d'Uviéu)|Naves]]
| [[:d:Q9049033|Q9049033]]
| [[Uviéu]]
| 107
| 3.09 quilómetru cuadráu
| 67
| {{Coord|43.335546|-5.78996|display=inline}}
| 33919
|-
| style='text-align:right'| 736
| 
| [[San Pedru Nora (Uviéu)|San Pedru Nora]]
| [[:d:Q9050598|Q9050598]]
| [[Uviéu]]
| 103
| 3.63 quilómetru cuadráu
| 57
| {{Coord|43.367057|-5.959881|display=inline}}
| 33119
|-
| style='text-align:right'| 737
| [[Ficheru:Olloniego puente medieval.jpg|center|128px]]
| [[Lluniego (parroquia)|Lluniego]]
| [[:d:Q9052163|Q9052163]]
| [[Uviéu]]&lt;br/&gt;[[Tudela (Asturies)]]
| 916
| 15.42 quilómetru cuadráu
| 708
| {{Coord|43.299172|-5.825402|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 738
| 
| [[Pando (Uviéu)|Pando]]
| [[:d:Q9055030|Q9055030]]
| [[Uviéu]]
| 131
| 1.39 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.35608|-5.806824|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 739
| [[Ficheru:Pintoria (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pintoria (parroquia)|Pintoria]]
| [[:d:Q9059963|Q9059963]]
| [[Uviéu]]
| 40
| 1.35 quilómetru cuadráu
| 39
| {{Coord|43.338312|-5.961617|display=inline}}
| 33119
|-
| style='text-align:right'| 740
| 
| [[Puerto (parroquia)|Puerto]]
| [[:d:Q9064533|Q9064533]]
| [[Uviéu]]
| 187
| 3.53 quilómetru cuadráu
| 166
| {{Coord|43.319191|-5.934975|display=inline}}
| 33140
|-
| style='text-align:right'| 741
| 
| [[Villaperi]]
| [[:d:Q9094125|Q9094125]]
| [[Uviéu]]
| 322
| 13.59 quilómetru cuadráu
| 182
| {{Coord|43.407852|-5.844856|display=inline}}
| 33194
|-
| style='text-align:right'| 742
| [[Ficheru:Limanes (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Llimanes (Uviéu)|Llimanes]]
| [[:d:Q11003434|Q11003434]]
| [[Uviéu]]
| 864
| 5.38 quilómetru cuadráu
| 363
| {{Coord|43.36409|-5.782052|display=inline}}
| 33199
|-
| style='text-align:right'| 743
| 
| [[Santa Mariña de Piedramuelle]]
| [[:d:Q11152346|Q11152346]]
| [[Uviéu]]
| 472
| 3.41 quilómetru cuadráu
| 237
| {{Coord|43.350866|-5.896896|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 744
| [[Ficheru:Pereda (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Perera (Uviéu)|Perera]]
| [[:d:Q13147873|Q13147873]]
| [[Uviéu]]
| 184
| 4.74 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.317854|-5.856234|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 745
| [[Ficheru:Sograndio (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sograndio]]
| [[:d:Q13148042|Q13148042]]
| [[Uviéu]]
| 382
| 5.39 quilómetru cuadráu
| 202
| {{Coord|43.346578|-5.940354|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 746
| [[Ficheru:Manzaneda (Oviedo, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Santolaya (parroquia d'Uviéu)|Santolaya]]
| [[:d:Q20620734|Q20620734]]
| [[Uviéu]]&lt;br/&gt;[[Tudela (Asturies)]]
| 221
| 2.84 quilómetru cuadráu
| 134
| {{Coord|43.312303|-5.826011|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 747
| [[Ficheru:Luarca01.jpg|center|128px]]
| [[Ḷḷuarca (parroquia)|Ḷḷuarca]]
| [[:d:Q1872807|Q1872807]]
| [[Valdés]]
| 4530
| 5.4 quilómetru cuadráu
| 2756
| {{Coord|43.545443|-6.539974|display=inline}}
| 33700
|-
| style='text-align:right'| 748
| [[Ficheru:Arcallana.jpg|center|128px]]
| [[Arcayana (parroquia)|Arcayana]]
| [[:d:Q5702604|Q5702604]]
| [[Valdés]]
| 158
| 33.56 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.519558|-6.306891|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 749
| [[Ficheru:Canero (Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Caneiru (parroquia)|Caneiru]]
| [[:d:Q5747469|Q5747469]]
| [[Valdés]]
| 837
| 27.54 quilómetru cuadráu
| 502
| {{Coord|43.542592|-6.459473|display=inline}}
| 33787
|-
| style='text-align:right'| 750
| 
| [[Carcéu (parroquia)|Carcéu]]
| [[:d:Q5748992|Q5748992]]
| [[Valdés]]
| 199
| 9.92 quilómetru cuadráu
| 214
| {{Coord|43.485554|-6.405477|display=inline}}
| 33784&lt;br/&gt;33785
|-
| style='text-align:right'| 751
| [[Ficheru:Belén (parroquia de La Montaña, Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Montaña]]
| [[:d:Q5964420|Q5964420]]
| [[Valdés]]
| 402
| 52.38 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.478169|-6.599052|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 752
| [[Ficheru:Muñás (Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Muñás]]
| [[:d:Q6034974|Q6034974]]
| [[Valdés]]
| 276
| 31.76 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.478945|-6.399948|display=inline}}
| 33784
|-
| style='text-align:right'| 753
| [[Ficheru:Church of Otur.jpg|center|128px]]
| [[Outur (parroquia)|Outur]]
| [[:d:Q6054770|Q6054770]]
| [[Valdés]]
| 499
| 14.66 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.541145|-6.596553|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 754
| [[Ficheru:Vista valle paredes.JPG|center|128px]]
| [[Paredes (parroquia)|Paredes]]
| [[:d:Q6061629|Q6061629]]
| [[Valdés]]
| 310
| 43.34 quilómetru cuadráu
| 336
| {{Coord|43.4561|-6.485594|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 755
| [[Ficheru:Church of Santiago.jpg|center|128px]]
| [[Santiagu (parroquia)|Santiagu]]
| [[:d:Q6120794|Q6120794]]
| [[Valdés]]
| 1035
| 20.23 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.530976|-6.558593|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 756
| [[Ficheru:Cadavedo (Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cadavéu (parroquia)|Cadavéu]]
| [[:d:Q6400114|Q6400114]]
| [[Valdés]]
| 433
| 9.92 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.546894|-6.386754|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 757
| [[Ficheru:Ilesia de San Miguel de Trevías.jpg|center|128px]]
| [[Trevías (parroquia)|Trevías]]
| [[:d:Q11704723|Q11704723]]
| [[Valdés]]
| 1119
| 30.35 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.499827|-6.439498|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 758
| [[Ficheru:Barcia (Valdés, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Barcia (parroquia)|Barcia]]
| [[:d:Q19723454|Q19723454]]
| [[Valdés]]
| 746
| 33.68 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.539813|-6.505014|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 759
| 
| [[Alienes (parroquia)|Alienes]]
| [[:d:Q87200306|Q87200306]]
| [[Valdés]]
| 53
| 9.03 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.440722|-6.374339|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 760
| 
| [[Ayones (parroquia)|Ayones]]
| [[:d:Q87200383|Q87200383]]
| [[Valdés]]
| 183
| 23.32 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.425276|-6.410833|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 761
| 
| [[Castañéu (parroquia de Valdés)|Castañéu]]
| [[:d:Q87200612|Q87200612]]
| [[Valdés]]
| 102
| 8.8 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.448804|-6.356193|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 762
| [[Ficheru:Vilanova (1).jpg|center|128px]]
| [[Vilanova (Ozcos)|Vilanova]]
| [[:d:Q260589|Q260589]]
| [[Vilanova d'Ozcos]]
| 144
| 29.64 quilómetru cuadráu
| 135
| {{Coord|43.311763|-6.985651|display=inline}}
| 33776
|-
| style='text-align:right'| 763
| [[Ficheru:San Cristóbal (Villanueva de Oscos, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[San Cristobo (parroquia)|San Cristobo]]
| [[:d:Q829078|Q829078]]
| [[Vilanova d'Ozcos]]
| 9
| 22.17 quilómetru cuadráu
| 16
| {{Coord|43.343292|-6.959009|display=inline}}
| 33776
|-
| style='text-align:right'| 764
| [[Ficheru:Iglesia parroquial de Xestoso (Oscos).jpg|center|128px]]
| [[Xestoso (parroquia)|Xestoso]]
| [[:d:Q911067|Q911067]]
| [[Vilanova d'Ozcos]]
| 80
| 14.94 quilómetru cuadráu
| 61
| {{Coord|43.314333|-7.035015|display=inline}}
| 33776
|-
| style='text-align:right'| 765
| [[Ficheru:Martul (Villanueva de Oscos, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Martul (parroquia)|Martul]]
| [[:d:Q1905807|Q1905807]]
| [[Vilanova d'Ozcos]]
| 15
| 6.24 quilómetru cuadráu
| 26
| {{Coord|43.272726|-7.003451|display=inline}}
| 33777
|-
| style='text-align:right'| 766
| [[Ficheru:Quintes (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Quintes (parroquia)|Quintes]]
| [[:d:Q377378|Q377378]]
| [[Villaviciosa]]
| 734
| 6 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.531606|-5.543932|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 767
| [[Ficheru:Amandi (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Amandi]]
| [[:d:Q454252|Q454252]]
| [[Villaviciosa]]
| 456
| 6.6 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.471244|-5.442369|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 768
| [[Ficheru:Ambás (Villaviciosa) 2.jpg|center|128px]]
| [[San Pedru Ambás]]
| [[:d:Q460157|Q460157]]
| [[Villaviciosa]]
| 114
| 4.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.447053|-5.491062|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 769
| 
| [[Carda (parroquia)|Carda]]
| [[:d:Q939582|Q939582]]
| [[Villaviciosa]]
| 49
| 3.09 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.49024|-5.421368|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 770
| [[Ficheru:Grases (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Grases (parroquia)|Grases]]
| [[:d:Q1543430|Q1543430]]
| [[Villaviciosa]]
| 99
| 2.16 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.466472|-5.481674|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 771
| [[Ficheru:Oles (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Oles (parroquia)|Oles]]
| [[:d:Q3612204|Q3612204]]
| [[Villaviciosa]]
| 413
| 10 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.541963|-5.419477|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 772
| 
| [[Argüeru (parroquia)|Argüeru]]
| [[:d:Q4790029|Q4790029]]
| [[Villaviciosa]]
| 607
| 12.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.538049|-5.469831|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 773
| 
| [[Arnín (parroquia)|Arnín]]
| [[:d:Q4795450|Q4795450]]
| [[Villaviciosa]]
| 7
| 1.88 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.450253|-5.336979|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 774
| 
| [[Arroes]]
| [[:d:Q4796047|Q4796047]]
| [[Villaviciosa]]
| 454
| 8.87 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.510518|-5.528571|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 775
| 
| [[Bedriñana]]
| [[:d:Q4879396|Q4879396]]
| [[Villaviciosa]]
| 180
| 9.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.499249|-5.438055|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 776
| [[Ficheru:Brecena.jpg|center|128px]]
| [[Breceña (parroquia)|Breceña]]
| [[:d:Q4959993|Q4959993]]
| [[Villaviciosa]]
| 86
| 6.86 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.44896|-5.389071|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 777
| [[Ficheru:Camoca (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Camoca]]
| [[:d:Q5026883|Q5026883]]
| [[Villaviciosa]]
| 117
| 3.03 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.46114|-5.471332|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 778
| 
| [[Candanal (Villaviciosa)|Candanal]]
| [[:d:Q5031619|Q5031619]]
| [[Villaviciosa]]
| 193
| 14.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.461344|-5.557423|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 779
| [[Ficheru:Tazones Asturias.jpg|center|128px]]
| [[Tazones]]
| [[:d:Q5195477|Q5195477]]
| [[Villaviciosa]]
| 197
| 3.61 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.545856|-5.399522|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 780
| [[Ficheru:Iglesia de Santa Eulalia (Selorio) 01.JPG|center|128px]]
| [[Seloriu (parroquia)|Seloriu]]
| [[:d:Q5195519|Q5195519]]
| [[Villaviciosa]]
| 493
| 21.1 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.514468|-5.366836|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 781
| 
| [[Quintueles (parroquia)|Quintueles]]
| [[:d:Q5198227|Q5198227]]
| [[Villaviciosa]]
| 881
| 8.76 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.533113|-5.569118|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 782
| [[Ficheru:La Llera (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[La Llera (Villaviciosa)|La Llera]]
| [[:d:Q6463443|Q6463443]]
| [[Villaviciosa]]
| 12
| 1.77 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.482426|-5.347024|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 783
| 
| [[Samartín de Vallés]]
| [[:d:Q7912474|Q7912474]]
| [[Villaviciosa]]
| 73
| 8.59 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.435398|-5.352705|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 784
| [[Ficheru:Ayuntamiento de Villaviciosa 02.jpg|center|128px]]
| [[Villaviciosa (parroquia)|Villaviciosa]]
| [[:d:Q7930975|Q7930975]]
| [[Villaviciosa]]
| 6731
| 2.2 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.479942|-5.433532|display=inline}}
| 33300
|-
| style='text-align:right'| 785
| 
| [[Careñes]]
| [[:d:Q13146873|Q13146873]]
| [[Villaviciosa]]
| 203
| 3.11 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.544018|-5.499645|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 786
| [[Ficheru:Bolera de Torretejera.jpg|center|128px]]
| [[Castiellu (Villaviciosa)|Castiellu]]
| [[:d:Q13146889|Q13146889]]
| [[Villaviciosa]]
| 365
| 7.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.524933|-5.526538|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 787
| 
| [[Celada (parroquia)|Celada]]
| [[:d:Q13146891|Q13146891]]
| [[Villaviciosa]]
| 110
| 7.04 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.42477|-5.45977|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 788
| 
| [[Cazanes (parroquia)|Cazanes]]
| [[:d:Q13146893|Q13146893]]
| [[Villaviciosa]]
| 133
| 4.95 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.475525|-5.456883|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 789
| 
| [[Coru]]
| [[:d:Q13146957|Q13146957]]
| [[Villaviciosa]]
| 93
| 5.75 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.455129|-5.406767|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 790
| 
| [[El Bustiu (parroquia)|El Bustiu]]
| [[:d:Q13147029|Q13147029]]
| [[Villaviciosa]]
| 49
| 2.03 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.465682|-5.379061|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 791
| [[Ficheru:Santa María de Llugás - 06.jpg|center|128px]]
| [[Llugás]]
| [[:d:Q13147709|Q13147709]]
| [[Villaviciosa]]
| 78
| 2.93 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.448756|-5.424408|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 792
| 
| [[Miravalles]]
| [[:d:Q13147768|Q13147768]]
| [[Villaviciosa]]
| 130
| 8.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.478983|-5.395818|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 793
| 
| [[Niévares (parroquia)|Niévares]]
| [[:d:Q13147807|Q13147807]]
| [[Villaviciosa]]
| 51
| 4.3 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.471144|-5.49701|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 794
| 
| [[Pion (parroquia)|Pion]]
| [[:d:Q13147888|Q13147888]]
| [[Villaviciosa]]
| 405
| 16.19 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.486446|-5.54295|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 795
| [[Ficheru:Priesca (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Priesca (Villaviciosa)|Priesca]]
| [[:d:Q13147918|Q13147918]]
| [[Villaviciosa]]
| 94
| 4.27 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.484972|-5.358957|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 796
| [[Ficheru:Puelles (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Pueyes (parroquia)|Pueyes]]
| [[:d:Q13147930|Q13147930]]
| [[Villaviciosa]]
| 162
| 9.9 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.445766|-5.515713|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 797
| 
| [[Rales (parroquia de Villaviciosa)|Rales]]
| [[:d:Q13147956|Q13147956]]
| [[Villaviciosa]]
| 27
| 3.4 quilómetru cuadráu
| 67
| {{Coord|43.453617|-5.359962|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 798
| 
| [[Rozaes (Villaviciosa)|Rozaes]]
| [[:d:Q13147987|Q13147987]]
| [[Villaviciosa]]
| 120
| 12.34 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.459427|-5.509877|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 799
| [[Ficheru:Iglesia San Cosme Pando.jpg|center|128px]]
| [[Tornón]]
| [[:d:Q13148093|Q13148093]]
| [[Villaviciosa]]
| 194
| 5.97 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.499212|-5.397236|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 800
| [[Ficheru:Valdebárcena (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Valdebárcena]]
| [[:d:Q13148121|Q13148121]]
| [[Villaviciosa]]
| 117
| 7.61 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.4327|-5.472002|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 801
| 
| [[Villaverde (parroquia)|Villaverde]]
| [[:d:Q13148145|Q13148145]]
| [[Villaviciosa]]
| 229
| 4.3 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.542214|-5.520316|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 802
| 
| [[La Madalena (Villaviciosa)|La Madalena]]
| [[:d:Q20618658|Q20618658]]
| [[Villaviciosa]]
| 39
| 2.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.465756|-5.393243|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 803
| 
| [[Samartín del Mar]]
| [[:d:Q20620638|Q20620638]]
| [[Villaviciosa]]
| 236
| 6.36 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.514688|-5.410592|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 804
| 
| [[Santoxenia (parroquia)|Santoxenia]]
| [[:d:Q20620744|Q20620744]]
| [[Villaviciosa]]
| 32
| 3.22 quilómetru cuadráu
| 147
| {{Coord|43.468432|-5.361985|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 805
| [[Ficheru:Fuentes (Villaviciosa, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Fuentes]]
| [[:d:Q62647596|Q62647596]]
| [[Villaviciosa]]
| 121
| 4.95 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.466524|-5.423017|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 806
| 
| [[San Xusto (parroquia)|San Xusto]]
| [[:d:Q62647877|Q62647877]]
| [[Villaviciosa]]
| 425
| 11.96 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.49025|-5.487112|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 807
| 
| [[Parḷḷeiru (parroquia)|Parḷḷeiru]]
| [[:d:Q574977|Q574977]]
| [[Villayón]]
| 105
| 20.13 quilómetru cuadráu
| 111
| {{Coord|43.401746|-6.669746|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 808
| 
| [[Ponticella (parroquia)|Ponticella]]
| [[:d:Q837773|Q837773]]
| [[Villayón]]
| 229
| 54.19 quilómetru cuadráu
| 249
| {{Coord|43.393636|-6.741178|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 809
| 
| [[Oneta (parroquia)|Oneta]]
| [[:d:Q1018097|Q1018097]]
| [[Villayón]]
| 107
| 9.56 quilómetru cuadráu
| 48
| {{Coord|43.464744|-6.668192|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 810
| [[Ficheru:Arbón (Villayón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Arbón (parroquia)|Arbón]]
| [[:d:Q8203301|Q8203301]]
| [[Villayón]]
| 186
| 13.47 quilómetru cuadráu
| 121
| {{Coord|43.48535|-6.70759|display=inline}}
| 33718
|-
| style='text-align:right'| 811
| [[Ficheru:Villayón (Villayón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Villayón (parroquia)|Villayón]]
| [[:d:Q10968278|Q10968278]]
| [[Villayón]]
| 315
| 22.65 quilómetru cuadráu
| 171
| {{Coord|43.447662|-6.705059|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 812
| [[Ficheru:Busmente (Villayón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Busmente y Eirías]]
| [[:d:Q13146836|Q13146836]]
| [[Villayón]]
| 119
| 12.47 quilómetru cuadráu
| 52
| {{Coord|43.425943|-6.691586|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 813
| [[Ficheru:Deva (Gijón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Deva (parroquia)|Deva]]
| [[:d:Q922970|Q922970]]
| [[Xixón]]
| 720
| 10.53 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.50718|-5.601046|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 814
| 
| [[Vega (Xixón)|Vega]]
| [[:d:Q936026|Q936026]]
| [[Xixón]]
| 3381
| 4.5 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.49516|-5.642235|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 815
| [[Ficheru:Lavandera2.png|center|128px]]
| [[Llavandera (parroquia)|Llavandera]]
| [[:d:Q2541796|Q2541796]]
| [[Xixón]]
| 353
| 6.51 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.468915|-5.651117|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 816
| [[Ficheru:San Andrés de los Tacones dam.jpg|center|128px]]
| [[San Andrés de los Tacones]]
| [[:d:Q2886289|Q2886289]]
| [[Xixón]]
| 143
| 6.03 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.50325|-5.764527|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 817
| [[Ficheru:U Laboral Gijon 01.jpg|center|128px]]
| [[Cabueñes]]
| [[:d:Q5015858|Q5015858]]
| [[Xixón]]
| 1573
| 7.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.523916|-5.605478|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 818
| 
| [[Caldones (parroquia)|Caldones]]
| [[:d:Q5019121|Q5019121]]
| [[Xixón]]
| 482
| 8.49 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.484534|-5.62666|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 819
| 
| [[Castiello Bernueces (parroquia)|Castiello Bernueces]]
| [[:d:Q5049870|Q5049870]]
| [[Xixón]]
| 1231
| 4.52 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.51082|-5.642906|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 820
| 
| [[Granda (Xixón)|Granda]]
| [[:d:Q5195014|Q5195014]]
| [[Xixón]]
| 696
| 4.25 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.505453|-5.657009|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 821
| 
| [[Ruedes (parroquia)|Ruedes]]
| [[:d:Q5195189|Q5195189]]
| [[Xixón]]
| 121
| 3.33 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.463748|-5.707098|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 822
| 
| [[Santurio]]
| [[:d:Q5195370|Q5195370]]
| [[Xixón]]
| 302
| 2.81 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.501051|-5.627661|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 823
| 
| [[Serín]]
| [[:d:Q5195476|Q5195476]]
| [[Xixón]]
| 294
| 14.32 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.504938|-5.780314|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 824
| 
| [[Fresno (parroquia)|Fresno]]
| [[:d:Q5195488|Q5195488]]
| [[Xixón]]
| 517
| 5.56 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.522843|-5.728549|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 825
| [[Ficheru:Verina.jpg|center|128px]]
| [[Veriña]]
| [[:d:Q5195509|Q5195509]]
| [[Xixón]]
| 710
| 2.73 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.541595|-5.711311|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 826
| [[Ficheru:Baldornón (Gijón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Valdornón]]
| [[:d:Q5196122|Q5196122]]
| [[Xixón]]
| 189
| 7.76 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.459292|-5.611604|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 827
| [[Ficheru:Iglesia de San Julián de Roces. Gijón.jpg|center|128px]]
| [[Roces (Xixón)|Roces]]
| [[:d:Q5196234|Q5196234]]
| [[Xixón]]
| 8416
| 
| 
| {{Coord|43.517056|-5.677556|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 828
| [[Ficheru:Fano (Gijón, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Fano (parroquia)|Fano]]
| [[:d:Q5196251|Q5196251]]
| [[Xixón]]
| 220
| 3.52 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.46062|-5.621174|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 829
| 
| [[Puao]]
| [[:d:Q5196276|Q5196276]]
| [[Xixón]]
| 203
| 3.73 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.536361|-5.735594|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 830
| [[Ficheru:Portada de Samartín de Güerces * Belleza a la sombra (17118583749).jpg|center|128px]]
| [[Samartín de Güerces]]
| [[:d:Q5196310|Q5196310]]
| [[Xixón]]
| 355
| 5.92 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.480575|-5.673105|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 831
| [[Ficheru:Roman Villa of Veranes.jpg|center|128px]]
| [[L'Abadía Cenero]]
| [[:d:Q5196972|Q5196972]]
| [[Xixón]]
| 1543
| 23.91 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.500714|-5.73788|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 832
| 
| [[Porceyo]]
| [[:d:Q5196982|Q5196982]]
| [[Xixón]]
| 778
| 6.02 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.501293|-5.707168|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 833
| 
| [[Llorio]]
| [[:d:Q7475344|Q7475344]]
| [[Xixón]]
| 430
| 4.78 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.486933|-5.682289|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 834
| 
| [[La Pedrera (parroquia)|La Pedrera]]
| [[:d:Q7755762|Q7755762]]
| [[Xixón]]
| 908
| 6.71 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.489535|-5.697986|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 835
| 
| [[Tremañes]]
| [[:d:Q7838070|Q7838070]]
| [[Xixón]]
| 3411
| 3.7 quilómetru cuadráu
| 
| 
| 
|-
| style='text-align:right'| 836
| 
| [[Xixón (parroquia)|Xixón]]
| [[:d:Q56452440|Q56452440]]
| [[Xixón]]
| 255070
| 40.66 quilómetru cuadráu
| 120243
| {{Coord|43.535206|-5.657127|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 837
| [[Ficheru:Vista de Pajares.jpg|center|128px]]
| [[Payares (parroquia)|Payares]]
| [[:d:Q3360693|Q3360693]]
| [[Ḷḷena]]
| 104
| 29.07 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.018185|-5.776937|display=inline}}
| 33693
|-
| style='text-align:right'| 838
| [[Ficheru:Macizo de Ubiña.jpg|center|128px]]
| [[Tuíza]]
| [[:d:Q3663211|Q3663211]]
| [[Ḷḷena]]
| 30
| 21.1 quilómetru cuadráu
| 42
| {{Coord|43.023857|-5.908104|display=inline}}
| 33628
|-
| style='text-align:right'| 839
| [[Ficheru:Sotiello (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Sotieḷḷo (parroquia)|Sotieḷḷo]]
| [[:d:Q3663220|Q3663220]]
| [[Ḷḷena]]
| 54
| 5.32 quilómetru cuadráu
| 71
| {{Coord|43.086579|-5.82924|display=inline}}
| 33629
|-
| style='text-align:right'| 840
| 
| [[Carabanzo]]
| [[:d:Q3663222|Q3663222]]
| [[Ḷḷena]]
| 166
| 2.84 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.185335|-5.786057|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 841
| [[Ficheru:Congostinas (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Congostinas (parroquia)|Congostinas]]
| [[:d:Q3663225|Q3663225]]
| [[Ḷḷena]]
| 17
| 10.4 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.095549|-5.768096|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 842
| [[Ficheru:Zureda (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Zurea (parroquia)|Zurea]]
| [[:d:Q3663230|Q3663230]]
| [[Ḷḷena]]
| 151
| 13.1 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.091144|-5.848469|display=inline}}
| 33629
|-
| style='text-align:right'| 843
| [[Ficheru:Camino de San Salvador, Campomanes 01.jpg|center|128px]]
| [[Campumanes (parroquia)|Campumanes]]
| [[:d:Q5745935|Q5745935]]
| [[Ḷḷena]]
| 601
| 8.95 quilómetru cuadráu
| 594
| {{Coord|43.106805|-5.82694|display=inline}}
| 33620
|-
| style='text-align:right'| 844
| [[Ficheru:Castiello (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Castieḷḷo (Ḷḷena)|Castieḷḷo]]
| [[:d:Q8342126|Q8342126]]
| [[Ḷḷena]]
| 356
| 10.17 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.138612|-5.822418|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 845
| [[Ficheru:Felgueras desde Sta Cristina.JPG|center|128px]]
| [[Felgueras (parroquia)|Felgueras]]
| [[:d:Q8580914|Q8580914]]
| [[Ḷḷena]]
| 109
| 9.88 quilómetru cuadráu
| 81
| {{Coord|43.125739|-5.796625|display=inline}}
| 33637
|-
| style='text-align:right'| 846
| [[Ficheru:Camino de San Salvador, Herías 02.jpg|center|128px]]
| [[Erías (parroquia)|Erías]]
| [[:d:Q9003309|Q9003309]]
| [[Ḷḷena]]
| 61
| 6.42 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.095672|-5.811032|display=inline}}
| 33694
|-
| style='text-align:right'| 847
| [[Ficheru:Jomezana (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Xomezana]]
| [[:d:Q9012519|Q9012519]]
| [[Ḷḷena]]
| 136
| 23.7 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.063165|-5.843145|display=inline}}
| 33629
|-
| style='text-align:right'| 848
| [[Ficheru:La Pola Ḷḷena desde arriba..png|center|128px]]
| [[La Pola (parroquia)|La Pola]]
| [[:d:Q9061362|Q9061362]]
| [[Ḷḷena]]
| 7325
| 31.48 quilómetru cuadráu
| 4262
| {{Coord|43.159279|-5.829606|display=inline}}
| 33630&lt;br/&gt;33638&lt;br/&gt;33639
|-
| style='text-align:right'| 849
| [[Ficheru:Telledo (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Teyeo (parroquia)|Teyeo]]
| [[:d:Q9085621|Q9085621]]
| [[Ḷḷena]]
| 93
| 40.13 quilómetru cuadráu
| 97
| {{Coord|43.023564|-5.843832|display=inline}}
| 33628
|-
| style='text-align:right'| 850
| [[Ficheru:Cabezón1 (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Cabezón (parroquia)|Cabezón]]
| [[:d:Q13146841|Q13146841]]
| [[Ḷḷena]]
| 19
| 13.35 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.054088|-5.76979|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 851
| 
| [[Casorvía (parroquia)|Casorvía]]
| [[:d:Q13146884|Q13146884]]
| [[Ḷḷena]]
| 66
| 4.7 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.098597|-5.794173|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 852
| [[Ficheru:Llanos de Somerón.jpg|center|128px]]
| [[Chanos de Somerón]]
| [[:d:Q13146904|Q13146904]]
| [[Ḷḷena]]
| 27
| 5.37 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.042319|-5.78684|display=inline}}
| 33694
|-
| style='text-align:right'| 853
| [[Ficheru:Columbieḷḷo, Ḷḷena.jpg|center|128px]]
| [[Columbieḷḷo (parroquia)|Columbieḷḷo]]
| [[:d:Q13146925|Q13146925]]
| [[Ḷḷena]]
| 103
| 6.48 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.142294|-5.819145|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 854
| 
| [[Muñón Cimiru (parroquia)|Muñón Cimiru]]
| [[:d:Q13147793|Q13147793]]
| [[Ḷḷena]]
| 76
| 6.56 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.189746|-5.853657|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 855
| 
| [[Muñón Fondiru (parroquia)|Muñón Fondiru]]
| [[:d:Q13147795|Q13147795]]
| [[Ḷḷena]]
| 132
| 5.7 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.171999|-5.833712|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 856
| 
| [[Piñera (Ḷḷena)|Piñera]]
| [[:d:Q13147890|Q13147890]]
| [[Ḷḷena]]
| 58
| 7.44 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.055757|-5.819043|display=inline}}
| 33629
|-
| style='text-align:right'| 857
| [[Ficheru:Camino de San Salvador, San Miguel del Río, Iglesia de San Miguel.jpg|center|128px]]
| [[Samiguel del Río]]
| [[:d:Q13148006|Q13148006]]
| [[Ḷḷena]]
| 26
| 12.68 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.015401|-5.785143|display=inline}}
| 33693
|-
| style='text-align:right'| 858
| [[Ficheru:Villayana.jpg|center|128px]]
| [[Viḷḷayana (parroquia)|Viḷḷayana]]
| [[:d:Q13148146|Q13148146]]
| [[Ḷḷena]]
| 473
| 10.99 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.184529|-5.812008|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 859
| [[Ficheru:Parana (Lena, Asturias).jpg|center|128px]]
| [[Parana (parroquia)|Parana]]
| [[:d:Q16615980|Q16615980]]
| [[Ḷḷena]]
| 32
| 24.18 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.075708|-5.750743|display=inline}}
| 
|-
| style='text-align:right'| 860
| 
| [[Las Puentes (parroquia)|Las Puentes]]
| [[:d:Q43982436|Q43982436]]
| [[Ḷḷena]]
| 77
| 8.18 quilómetru cuadráu
| 
| {{Coord|43.078379|-5.770639|display=inline}}
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>dj6ko38r2d2vd7mdh6wd7ap5vthmc2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Camilo Sesto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150235</id>
    <revision>
      <id>4493336</id>
      <parentid>4491730</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HF Active</username>
        <id>147010</id>
      </contributor>
      <origin>4493336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37158" sha1="m8efrxsysa0simz0g2rf3u7x42vov10" xml:space="preserve">{{persona}}

'''Camilo Blanes Cortés''' {{nym}}, más conocíu como '''Camilo Sesto''', foi un [[cantante]] y [[compositor]] [[España|español]] de [[balada romántica]], [[pop]] y [[rock]].

Ye unu de los cantantes insinia d'España, gallardoniáu en 2011 cola medaya Máximu arguyu hispano» apurríu na ciudá de [[Las Vegas]] n'[[Estaos Xuníos]]. Con más de 40 producciones discográfiques y gracies a la so frenética actividá nes [[Años 1970|décades de 1970]] y [[Años 1980|1980]], sigue siendo unu de los intérpretes con mayor cantidá de númberos 1, con 52 en total, y 18 na llista de [[los 40 principales]]. Envalórase que les sos ventes superen los 180 millones de copies.&lt;ref&gt;https://es-us.vida-estilo.yahoo.com/camilo-sesto-despide-escenarios-disco-212123949.html&lt;/ref&gt;

Como [[compositor]] escribió cantares p'artistes como [[Miguel Bosé]], [[Ángela Carrasco]], [[Lani Hall]], [[Audrey Landers]], [[Lucía Méndez]], [[Manolo Otero (cantante)|Manolo Otero]], [[Sergio Fachelli]], y [[José José]], ente otros. En 1975, protagonizó'l papel de Xesús na [[ópera rock]] ''[[Xesucristu Superstar]]'',&lt;ref&gt;{{cita noticia |nome=Julio |apellíos=Bravu |coautor= |títulu=La memoria histórica, a escena: vuelve «Xesucristu Superstar» |url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/2007/04/18/084.html |obra=Hemeroteca d'[[ABC (periódicu)|ABC]] |editorial= |fecha=18 d'abril de 2007 |fechaaccesu=19 d'abril de 2013 }}&lt;/ref&gt; qu'él mesmu financió na so adautación al español.

Nel [[2008]], fixo pública la so intención de retirase de los escenarios, dando entamu a una Xira del adiós» que s'enllargó mientres trés años. Nesti tour editóse un DVD en direuto llamáu ''Tou de mi'' grabáu en [[Madrid]]. Pese al abandonu de les sos actuaciones en direutu, Camilo siguió dende'l [[2014]] con delles presentaciones n'[[Arxentina]], [[Chile]], [[Perú]], [[Colombia]], [[Puertu Ricu]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]].

A finales del [[2016]], coincidiendo col so cumpleaños númberu 70, publica un nuevu recopilatorio llamáu &quot;Camilo70&quot;, esti Cd contién 60 cantares, ente ésitos y temes inédites.

== Biografía ==
Nació nuna familia de clase humilde. Los sos padres son Eliseo Blanes y Joaquina Cortés (finaos). Les llingües maternes de Camilo Sesto son el castellán y el valencianu. Amás fala inglés, idioma qu'estudió en Los Angeles.

Los sos primeros pasos como cantante dar nel coru del so colexu en [[Alcoi]], pero nun empezó a interesase realmente pola música hasta los 16 años.

=== Los sos entamos: los años 1960 ===

Dende mediaos de los años 60 Camilo Sesto (entós entá Camilo Blanes) forma parte del grupu pop [[Los Dayson]], col que canta en bodes y bautizos pola so contorna natal [[Alcoi]]. Interpretaben cantares de [[The Beatles]], los [[Bee Gees]], el [[Dúo Dinámico]] y otros, amás de les primeres composiciones del propiu Camilo. Dempués d'editar un discu, en [[1965]] viaxen a [[Madrid]] pa participar nel concursu de [[Televisión Española]] ''Saltu a la Fama''. Interpreten &quot;[[Flamencu (cantar)|Flamencu]]&quot;, de [[Los Brincos]]. Dempués d'esa actuación, la banda delincuente &quot;Los Güeyos Negros&quot; queríen captar una banda de música, polo que-yos buscaron un llocal de Usera dispuestu a concede-yos los sos primeros conciertos na capital&lt;ref&gt;{{cita noticia|títulu=Retrato del Madrid selvaxe (1): Cuando'l barriu de usera foi West Side Story|url=http://www.madriz.com/semeyes-del-madrid-selvaxe-1-cuando-el barriu-de-usera-foi-west-side-story/|fechaaccesu=3 de xineru de 2018|fecha=30 de xunu de 2015}}&lt;/ref&gt;. Pero les coses nun salíen como ellos esperaben y los miembros del grupu tornaron a Alcoi, pero Sesto quedar na capital. Tuvo que dedicase a tocar preseos, a faer coros pa otros músicos y a pintar (la so otra gran pasión), pa poder sobrevivir.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120301155315/http://www.radiocentro.com.ec/content/view/1426/65 Camilo Sesto fai xira pa dedicase a la so otra pasión: la pintura]&lt;/ref&gt;

En [[1966]] Sesto entra nes files d'otru grupu, Los Botinos, qu'a partir d'entós pasa a llamase Camilo y Los Botinos.&lt;ref name=&quot;cami2&quot;&gt;[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/s/sesto_camilo.htm Biografía de Camilo Sesto] - biografiasyvidas.com. Consultáu'l 12 de payares de 2009&lt;/ref&gt; El grupu participa en [[1967]] nel rodaxe de la versión cinematográfica española de ''[[El flauteru de Hamelín]]'' (protagonizada pol cantante español [[Miguel Ríos]]). Sesto llega a tar ente los protagonistes principales en ''[[Los chicos del Preu]]'' (dirixida por [[Pedro Lazaga]]), una de les 100 películes más vistes de la historia del cine español. El papel de Camilo nella contién retazos autobiográficos, y la so profética frase guitarra en mano &quot;Con esta voi armar, voi ser famosu, voi grabar discos que se van vender por millones&quot;.

=== Los años 1970 ===
Na seronda de 1970 grabó un senciellu coles temes ''Va Llegar el branu'' y ''Ensin direición'', entá sol nome artísticu &quot;Camilo Sesto&quot;.

En 1970 empecipió la so carrera en solitariu como &quot;Camilo Sesto&quot;,&lt;ref name=&quot;cami2&quot;/&gt;ganó'l premiu &quot;Revelación&quot;, nel Festival de los Olés del Cantar. Participó nel concursu ''Cantar 71'' cola tema ''Bones nueches''. Nel mes de marzu d'esi mesmu añu grabó'l so álbum ''Daqué de mi'' empobináu y realizáu por Juan Pardo, yá como Camilo Sesto y con delles de les sos composiciones. Empezó a faese popular con títulos como &quot;Llanza la to voz&quot;, &quot;A ti, Manuela&quot;, &quot;Ai, ai, Rosseta&quot; y &quot;Méndigu d'amor&quot;.

En 1971 modificó'l so nome artísticu pa pasar en delantre a llamase &quot;Camilo Sesto&quot; (con &quot;s&quot; y non con &quot;x&quot;).&lt;ref name=&quot;cami2&quot;/&gt; La so primer apaición en [[Televisión Española]] como solista foi interpretando la tema ''Bones nueches'', adautación pop del célebre cantar de trubiecu de [[Johannes Brahms|Brahms]]. Gracies al gran ésitu que-y apurrió'l so composición ''Daqué de mi'' (el so primer númberu 1), contenida nel discu homónimu, consagróse definitivamente y pa siempres a nivel popular.

En mayu participó nel Festival del Cantar del Atlánticu en [[Puerto de la Cruz]], [[Tenerife]], onde llogró'l segundu llugar, col cantar &quot;Méndigu d'amor&quot; compuesta por Juan Pardo.

En [[1972]] la so carrera crució l'[[Océanu Atlánticu]] y llegó a Arxentina onde recibió'l so primer discu d'Oru y empezó una serie d'esitoses presentaciones en [[Buenos Aires]], Arxentina y otros países. Esi añu editó'l so álbum &quot;Solo un home&quot; tamién empobináu y producíu por [[Juan Pardo (cantante)|Juan Pardo]], con ésitos tales como: ''Amor amar'', ''Fresa selvaxe'', ''Como cada nueche'', ''Con razón o ensin razón'' y ''To be a man'' el cual foi nomáu al Grammy como &quot;Meyor cantar estranxeru&quot;.

En [[1973]] nel II [[Festival OTI del Cantar]], lleváu a cabu en [[Belo Horizonte]] ([[Brasil]]), llogró'l 5ᵘ puestu cola tema ''Daqué más'', que llegaría a convertise, paradóxicamente, nun ésitu de ventes nel ámbitu de la [[OTI]]. Nel Festival del Atlánticu apurriéron-y el premiu al &quot;Meyor Show&quot; n'anguaño. Creó la música pa la obra de teatru ''Quédate a almorzar'', de [[Marisol]]. Llogró, ente otros, el premiu &quot;Aru d'oru&quot; al meyor cantante. Nel ''Maratón 1973'' de la cadena d'emisores de la COPE apurrióse-y el gallardón al &quot;Meyor cantante del añu&quot;. Coles mesmes, llogró un premiu de la cadena d'emisores de la REN y el &quot;Troféu a la Popularidá&quot; del ''[[Diariu Pueblu]]''. La revista ''Record World'' y la revista ''El gran musical'' otorgar premios. En payares d'esi añu salió a la venta unu de los sos discos más vendíos: ''Daqué más'', coles temes: &quot;Daqué más&quot;, &quot;Ensin remediu&quot; y &quot;Tou por nada&quot;, que llegaron a los primeros llugares en tol mundu.

En febreru de [[1974]] participó nel [[Festival de Viña del Mar]], [[Chile]]. Dempués editó'l so álbum ''Camilo'' y temes como &quot;¿Quies ser el mio amante?&quot;, &quot;Ye xuegu xugáu&quot;, &quot;Ayudar&quot;, &quot;Isabel&quot;, &quot;Déxame participar nel to xuegu&quot; y un clásicu infaltable cada añu y na mesma fecha &quot;Madre&quot;, empezaron a xubir nes llistes d'ésitos radiales en tol mundu. Recibió discos d'oru en [[Chile]], [[Méxicu]] y [[Venezuela]] poles sos millonaries ventes cola tema &quot;¿Quies ser el mio amante?&quot;. Depués de faer una xira por [[Hispanoamérica]], al tornar a [[España]] recibió un Discu d'Oru.

El 6 de payares de [[1975]] Camilo empezó a protagonizar la [[Ópera rock]] ''[[Xesucristu Superstar]]'' nel [[Nuevu Teatru Alcalá|Teatru Alcalá-Palace]] de [[Madrid]] ([[España]]). Tamién la produció, costeándola na so totalidá. Decidiera realizala n'[[España]] n'asistiendo a delles representaciones en [[Londres]]. El proyeutu resultaba por demás complexu y caru, polo que se duldar alrodiu de la so viabilidá. Pero una vegada en marcha, les funciones enllargar por cuatro meses con un gran ésitu de públicu. La magnitú y calidá xeneral de la obra (el compositor de la música, [[Andrew Lloyd Webber]], reconoció que la única producción de toles realizaes a lo llargo del mundu equiparable a la orixinal, norteamericana, foi la española) contribuyó a alzar a Camilo Sesto n'[[España]] hasta la categoría de meyor artista del momentu. Y amás dio entamu al fenómenu de los musicales n'[[España]], hasta entós inesistentes. Sesto representó'l papel de [[Xesús de Nazaré]]. Tamién participaron nel repartu [[Ángela Carrasco]], nel papel de [[María Madalena]]; [[Teddy Bautista]], como [[Xudas Iscariote|Xudas]] (tamién s'encargó de la direición musical); [[Alfonso Nadal]], como [[Poncio Pilato]], y [[Dick Zappala]], como [[Herodes Antipas]], ente otros. La direición y l'adautación de les lletres orixinales corrió al cargu de [[Jaime Azpilicueta]]. La producción foi del propiu Camilo Sesto, invirtiendo nel proyeutu más de 12 millones de pesetes.
N'anguaño edita y produz el so álbum ''Amor llibre'' con grandes ésitos como &quot;Enxamás&quot;, &quot;Piel d'ánxel&quot;, &quot;Melina&quot; ente otros, amás sale al mercáu ''Xesucristu Superstar''.

Al rematar la obra, la empresa [[Global Gillette|Gillette]] ufierta a Sesto cincuenta mil dólares por afaitase la barba pa unu de los sos anuncios. El cantante acepta, pero dona'l dineru a un asilu de neños güérfanos.
N'[[Estaos Xuníos]] la tema &quot;¿Quies ser el mio amante?&quot; ye nomáu al [[Grammy]]. Amás, consigue'l premiu a la meyor atraición, dau pola revista ''Show Spress'', según el Premiu Vips d'Oru pol so destacáu llabor. En [[1976]] llanza l'álbum ''Memories'' con ésitos tales como &quot;Daquién&quot;, y el roqueru &quot;Solo tu&quot; onde algama rexistros peraltos. Ente los ésitos que contién destaca la primer tema, ''Memories'' que'l so videu promocional tien la peculiaridá de ser grabáu na [[NASA]]. Mientres esi añu compón dos canciones pa [[Miguel Bosé]], a quien llanza como cantante al producir y componer el so primer discu.

En mayu de [[1977]] sale a la venta'l so álbum ''Traces'' con grandes ésitos &quot;Si tu te vas&quot;, &quot;Col vientu al to favor&quot; y &quot;El mio bon amor&quot;. Esi mesmu añu edita otru álbum llamáu ''Ente amigos'' con ésitos de la talla de &quot;Miéntime&quot; y &quot;Celos&quot;. El títulu fai referencia a los compositores, a los cualos ábrese Camilo Sesto, convidándolos a esti discu. Ente ellos destaca'l compositor español [[Juan Carlos Calderón]], quien ente otres temes compón-y &quot;Celos&quot;, unu de los escasos grandes ésitos sos de los qu'él nun ye autor. Realiza un memorable recital en víspores de la fiesta de [[Día de Reyes|Reyes]], dando un recital benéficu nel escenariu del Teatru Alcalá-Palace a beneficiu de [[discapacitaos|neños con capacidaes distintes]]. Otorgar el títulu de &quot;Cantante español más importante de 1977&quot;.

En [[1978]] edítase'l so álbum ''Sentimientos''. Coles mesmes,&quot;[[Vivir asina ye morrer d'amor]]&quot; y la so tema &quot;L'amor de la mio vida&quot;, del mesmu álbum, tresformar nel senciellu más vendíu de tola década y en tou un clásicu. Esi añu recibe'l Premiu &quot;Atraición&quot; por ser el cantante más contratáu mientres esi añu. Amás, faíse-y entrega d'un [[Discu de Platín]], por vender más d'un millón de discos. En payares realiza una xira por [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]].

En [[1979]] Sesto efectúa presentaciones con gran ésitu n'[[Alemaña]], [[Francia]] ya [[Italia]]. Toma 3 meses de vacaciones en [[Los Angeles]], afitando ellí la so residencia, col enfotu de conquistar el mercáu norteamericanu y ameyorar el so inglés. N'abril otorgar un Discu de Platín por vender cifrar récor de 13 millones de discos mientres esi añu en tol mundu. El 6 de payares presentar nel [[Madison Square Garden]] de [[Nueva York]], ante más de 45.000 persones, sol reclamu de ser &quot;The [[Frank Sinatra|Sinatra]] of Spain&quot;. Actúa convidada por él [[Ángela Carrasco]]. El 27 de xunu, nel Auditorium de [[Palma de Mallorca]], participa xunto con otros cantantes nel Festival a beneficiu d'[[Unicef]]. Escribe un cantar especial pal afamáu cantante mexicanu [[José José]], &quot;[[Si déxesme agora]]&quot; la cual da-y el nome al álbum d'esti intérprete, al igual qu'otru cantar: &quot;Onde vas&quot;; esi discu, producíu en mancuerna pol señor Camilo Blanes ya interpretáu Magistralmente por [[José José]]. Sesto produz n'avientu'l so álbum ''Hores d'amor'' y dispárense a los primeros llugares &quot;La culpa foi mio&quot;, &quot;Nacisti llibre&quot; y &quot;Si déxesme agora&quot;.
A finales d'anguaño, compón y produz quiciabes una de les temes a dúu más importantes de la década &quot;Callaos&quot;.

=== Los años 1980 ===
Nos años 1980, Camilo Sesto prosigue con gran ésitu la so carrera, pero ensin dexar d'afaese a los nuevos tiempos, principalmente al traviés de l'actualización de los arreglos de les sos composiciones. La tema fundamental de les sos creaciones va siguir siendo l'amor.

En xineru de [[1980]], realiza en [[Madrid]] y [[Barcelona]] gales benéfiques en favor de la [[Cruz Bermeya]]. Dende marzu hasta xunu habita en [[Los Angeles]], na casona perteneciente al actor [[Carrol O'Connor]]. Dempués torna a España p'actuar. En mayu apúrre-y un cantar a [[José José]], &quot;Insaciable amante&quot;, que vendría incluyida nel álbum ''[[Amor, amor]]'' del cantante mexicanu. A finales de xunu visita [[Arxentina]] con [[Ángela Carrasco]]. La so presencia ye aprovechada pa ser incluyíos na película arxentina ''La discoteca del amor''. N'agostu fai la primer gala de branu en [[Madrid]]. El 1 d'ochobre realiza les gales OTA 80 en [[Palma de Mallorca]]. Canta col deu meñique derechu [[escayola]]do, por causa de una mancadura que sufriera mientres un partíu de tenis. Pel branu torna a [[Madrid]] pa remanecer nuna serie de gales. A finales d'esi añu edita'l so álbum ''Amaneciendo'' col que s'alluga como n° 1 en toa América y España, vendiendo más de 10 millones de copies del álbum, con 5 senciellos editaos, destacando, &quot;Perdóname&quot;, &quot;Vivir ensin ti&quot;, &quot;Días de vino y rosas&quot;, &quot;Onde teas, con quien teas&quot; y &quot;Un amor nun muerre según asina&quot;.

En xineru de [[1981]] trunfa nel programa de máxima audiencia neerlandesa ''Telebingo''.

En febreru [[1981]] ye convidáu al &quot;[[Festival de Viña del Mar]]&quot;, [[Chile]], apúrren-y a pidíu del públicu'l Premiu &quot;Gavilueta de Plata&quot;. Ye'l primer artista al que se-y concede esti gallardón. Esti premiu va quedar dende entós consagráu como'l símbolu d'esi festival.

Dempués d'una xira Camilo preséntase nuevamente nel Casino Las Vegas con nueva exhibición, producción y arreglos, ente'l públicu atópense &quot;Priscilla Presley&quot;, &quot;Julio Iglesias&quot;, &quot;Miguel Bosé&quot;, &quot;José Luis Rodríguez&quot; y &quot;KC and the Sunshine Band&quot;, ente otros.
En setiembre vase a vivir a [[Los Angeles]], a una casona que'l so dueñu ye l'actor [[Michael York]]. N'ochobre sale al mercáu'l so álbum ''Más y más'' les temes ''Amor nun m'ignores'', ''Tarde o aína'' y el clásicu ''Nun sabes cuánto te quiero'' lleguen a los primeros llugares. El [[Día de la Hispanidá]] vuelve actuar nel [[Madison Square Garden]] de [[Nueva York]], participando nel Festival de la Hispanidá.

En [[1982]] ufierta un recital en [[Palma de Mallorca]] ante 16.000 persones, con un emocionante zarru: cuando Camilo dedíca-y el tema ''Perdóname'' a la so madre, y dambos ruempen en lloru, el públicu ponse de pies. Esi mesmu añu saca al mercáu'l so álbum ''Camilo'', grabáu totalmente n'inglés. A finales d'anguaño produz el so álbum ''Con ganes'' con grandes ésitos &quot;El mio mundu tu&quot;, &quot;Terciopelu y piedra&quot;, &quot;Mientres tu sigas precisándome&quot; y &quot;Devúelveme la mio llibertá&quot;, ente otros.

En [[1983]] presentar con estraordinariu ésitu na [[BBC]] de Londres, nel ''Show de Grace Kennedy''. La presentadora nomar &quot;Camilo Sesto Superstar&quot;; dambos interpreten a dúu &quot;You don't bring me flowers&quot;, y Camilo canta los sos más recién ésitos, incluyendo &quot;Shoulder to Shoulder&quot;. El 14 y 15 de mayu d'esi añu Camilo Sesto presentar nel Felt Forum de Nueva York. A finales de mayu, na so xira polos [[Estaos Xuníos]], presentar nel [[The Universal Amphitheatre]]. Camilo Sesto incursiona en [[Hollywood]] al presentase nos [[Estudios Universal]], en dos hores d'actuación ante más de 16.000 persones, asitiar como l'artista estranxeru más importante d'esi añu (Discu Show). Esi añu produz amás un LP pa Ángela Carrasco, ''Xuníos'', compuestu y producíu por él mesmu y otru pa la mexicana [[Lucía Méndez]], intitulado ''[[Cerca de ti (álbum de Lucía Méndez)|Cerca de ti]]'', tamién producíu y escritu por él. A empiezos de payares realiza en [[Méxicu]] más d'una decena de gales benéfiques, onde tou lo recaldao va en beneficiu de los más quitaos, ente otres: l'[[Asociación Mexicana d'Asistencia Cardiovascular]], la [[Asociación de Neños Güérfanos &quot;El Mexicanito&quot;]], la [[Fundación Rotaria de Rehabilitación]], la [[Cruz Roja Mexicana]] y la [[Casa Trubiecu &quot;La Paz&quot;]], ente munches otres. Camilo fai entrega de los cheques personalmente. El 24 de payares naz el so fíu Camilo Míchel, frutu d'una rellación cola mexicana [[Lourdes Ornellas]]. A finales d'añu edita'l so álbum ''Amanecer 84''. Ésitos como &quot;Palombu blancu, palombu mio&quot; y &quot;Amor de muyer&quot; llega a los primeros llugares nos 40 principales.

En [[1984]], el 14 de febreru, coincidiendo col día de San Valentín, Camilo recibe de manes d'[[Odette Pinto]], na discoteca Muntaner 4 de [[Barcelona]], el premiu &quot;Romeo del Cantar&quot;. A finales de febreru a Camilo bríndase-y un homenaxe nel luxosu restorán &quot;La Bastilla&quot; pol gran ésitu consiguíu nos &quot;Estaos Xuníos&quot; esi añu recibe'l premiu A.C.Y &quot;Meyor artista estranxeru&quot; y &quot;Meyor espectáculu estranxeru&quot; en Nueva York, en Xapón y n'Europa. El 11 de mayu Sesto actúa en [[Chicago]], onde axunta a más de 15 mil persones en -y Pavillon. El senciellu &quot;My love&quot;, interpretáu a dúu cola actriz y cantante [[Audrey Landers]] (de la serie [[Dallas (serie de televisión)|''Dallas'']]), tresformar en tou un ésitu nos Estaos Xuníos, n'Alemaña y nos Países Baxos.

El 15 d'ochobre, na sala madrilana [[Florida Park]], apúrrense los [[Discu d'Oru|disco d'Oru]] y de Platino a los cantantes más importantes. Estos gallardones tán garantizaos pola [[Sociedá Xeneral d'Autores d'España]] y pola [[Asociación Fonográfica del Videu]]. Sesto taba de xira, pero otorgar 7 Discos d'Oru y otru de Platino. Ente'l 8 d'ochobre y el 13 de payares realiza una xira per Venezuela, Arxentina y Ecuador.

En [[1985]] edita l'álbum ''To'' onde destaquen &quot;Contigo soi capaz de too&quot; y &quot;Ven o voi&quot;. En febrero Camilo Sesto llega a la islla de Puertu Ricu, y ye tanta la euforia de los millares de fanes que'l gobernador [[Rafael Hernández Colón]] declara'l 21 de febreru de 1985 &quot;Día Tributo a Camilo Sesto&quot;. En marzu recibe un gallardón por ser l'artista que más contribuyó a la defensa y divulgación de la cultura española.

En mayu lleva a cabu una esitosa xira por [[Xapón]]: 7 conciertos en total, nos qu'axunta a más de 40.000 persones en cada Show, qu'amás ye tresmitíu a millones de radioescuches y preséntase na televisión Xaponesa con gran ésitu.

En setiembre llogra'l &quot;Premiu Ricard del Cantar 1984&quot; al cantante más popular. Escribe la so autobiografía, titulada ''Biografía y memories'', editada por [[Plaza &amp; Janés]]. Nella plasma tola so vida: les sos esperiencies, los sos amores, les sos moliciones, la so familia, les sos referencies musicales y les sos intimidaes.

En [[1986]] llanza'l so álbum &quot;Axenda de baille&quot; y la so nueva versión de &quot; Querete a tì&quot;. En febreru llevar a cabu la entrega de Premios &quot;Grammy&quot; el single &quot; Corazón encadenáu&quot; producíu y escritu por Camilo ya interpretáu a dúu xunto a &quot;Lany Hall&quot; ye'l ganador en [[Los Angeles]]. N'ochobre realiza una xira por [[Méxicu]] mientres pocu más d'un mes. A finales d'ochobre realiza una esitosa xira polos Estaos Xuníos. Amás, presentar en [[Disneylandia]], en participando nel desfile de moñecos de Disney; da un recital pa más de seis mil persones y graba un videu xunto a [[Blancanieve]]. Este ye, sicasí, l'añu del so retiru voluntariu de los escenarios. En marzu de 1987 va declarar na revista ''[[¡Hola!]]'': &quot;''Voi porque quiero faeme mayor viendo faese mayor al mio fíu''&quot;. Siendo esa la principal razón, tamién pueden señalase como causes pal so adiós el cansanciu de Camilo tres la so llarga y trupa trayeutoria artística, y los más de 6000 conciertos dende 1970 a 1987 per tol mundu ensin parar. Tresllada la so residencia a [[Miami]] ([[Florida]]).

En [[1988]], dende marzu alterna l'usu de la so residencia norteamericana cola de la so [[chalé]] en [[Torrelodones]], [[Madrid]] ([[España]]), siempres xunto col so fíu. Realiza delles actuaciones esporádiques por [[España]]: el 15 de xunetu en [[L'Eliana]] ([[Valencia]]); el 27 d'agostu en [[Santa Pola]] ([[Alicante]]); el 5 de setiembre en [[Rocafort (Valencia)|Rocafort]] ([[Valencia]]), y el 8 de setiembre en [[Monóvar]] ([[Alicante]]).

=== Los años 1990 ===
En [[1991]] torna al mundu de la música col álbum &quot;A voluntá del cielu&quot; con nuevos soníos y ésitos &quot;Bienvenido amor&quot;, &quot;Vuelve&quot; y el yá clásicu &quot;Amor mio, ¿qué me fixisti?&quot;, qu'amás vien acompañáu con un videu promocional, catalogáu por munchos como'l meyor de la so carrera, y que ruempe récores de ventes n'[[América]], y de permanencia nel primer llugar na revista ''[[Billboard]]''. Lleva a cabo actuaciones en [[Caraques]] ([[Venezuela]]) y en [[Bogotá]] ([[Colombia]]), tres les cualos ye ovacionado de pies mientres más de media hora. Llega a [[Arxentina]] pa promover el so álbum ''A voluntá del cielu'', presentándose nos programes de [[Susana Giménez]] amás [[Mirtha Legrand]] y [[Raúl Mates]] en [[Chile]]. A finales d'esi añu, la tema [[Amor mio, ¿qué me fixisti?]] ostenta'l récor de 18 selmanes consecutives nel puestu númberu 1 de la revista &quot;Billboard. Amás ye nomáu al &quot;Grammy&quot;, categoría Meyor producción.

En [[1992]] sale a la venta l'álbum ''Furacán d'amor''. En marzu de [[1993]] presentar en [[Méxicu]] na celebración de los 30 años de carrera de [[José José]], recitándo-y unes pallabres y cantándo-y el cantar que 14 años tras escribiólu: &quot;[[Si déxesme agora]]&quot;. En [[1994]] sale al mercáu l'álbum ''Amor ensin vértigu'' onde s'inclúi un cantar cantáu col so fíu ''Sentimientos d'amor''. Sigue viviendo na so casona de [[Coconut Grove]].

El 21 d'abril de [[1997]], nel programa ''Güei ye Posible'', de [[Televisión Española]], actúa xunto a la so almiradora la mexicana nacionalizada española [[Alaska (cantante)|Alaska]], líder entós del grupu [[Fangoria]]. Interpreten dos de los grandes ésitos de Camilo: ''[[Vivir asina ye morrer d'amor]]'' y ''L'amor de la mio vida''. El 2 d'avientu d'esi añu apúrren-y el premiu honoríficu polos sos 25 años de carrera artística, y por vender más de 100 millones de discos en tol mundu.
Sale al mercáu con un récor atayante de ventes el recopilatorio con 30 grandes ésitos Camilo Superstar.

En [[1998]] editar n'[[América]] les escoyetes denominaes ''The Best'', volúmenes I y II.

=== Los años 2000 d'equí p'arriba ===
Nel añu [[2000]] llogra grabar el que fuera unu de los proyeutos musicales que más-y ilusionaben: el musical ''[[The Phantom of the Opera (musical de 1986)|La pantasma de la ópera]]'', d'[[Andrew Lloyd Webber]]. Collabora nél la cantante [[Isabel Patton]]. Pero problemes llegales tórguen-y la publicación del discu. En [[2001]] tresplántase-y el fégadu, por causa d'una [[hepatitis]] que contraxera nos años 80. En [[2002]] dempués de recuperase de la operación, Camilo Sesto vuelve componer: surde'l cantar ''Dulda d'amor'' pal primer álbum de [[David Bustamante]]. Unu de les temes qu'había cantáu Bustamante mientres la so participación nel programa ''[[Operación Triunfo España|Operación Triunfo]]'' foi ''Perdóname'', de Camilo. Esi mesmu añu llanza l'álbum ''Alma'', col senciellu ''Mola mazo'' (espresión coloquial española que significa &quot;Ye estupendu&quot; o &quot;Gústame enforma&quot;) gana popularidá ente'l públicu nuevu español. Nesi discu inclúi la so versión de &quot;Dulda d'amor&quot; que llega rápido al n.° 1 n'América; tamién la so nueva versión del so clásicu ''Fresa selvaxe'' y ''El mio ánxel azul'', que asitiar nuevamente como primer figura.

En [[2003]] lleva a cabu una xira per dellos países americanos Chile, Perú, Colombia y Méxicu.

En [[2004]] participa na segunda xornada del &quot;[[Festival de Viña del Mar]]&quot;. Ellí percuerre los sos ésitos d'ayeri y güei. La so actuación val-y retirase del escenariu con &quot;dos antorches&quot;, una de &quot;plata&quot; y otra de &quot;oru&quot;, y una &quot;Gavilueta de Plata&quot;. N'avientu d'esi mesmu añu edita un recopilatorio llamáu ''Camilo Sesto nᵘ 1'', con un inmensu ésitu de ventes &quot;50 discos de diamantes&quot;. Nél, xunto a los sos grandes ésitos, ven la lluz les temes &quot;Nada va asoceder&quot; y &quot;Quién va ser&quot;, inéditos hasta entós; namái dos tarrezas d'a lo menos un centenar d'inéditos que se tresformaron en verdaderes, úniques y invaluables pieces de coleición catalogaos güei polos coleicionistes como &quot;duros de topar&quot; y que según &quot;Universal Music&quot; podríen ver la lluz.

En [[2005]] reedítase l'álbum ''[[Xesucristu Superstar]]'', remasterizado digitalmente a partir de les grabaciones orixinales, pa conmemorar los 30 años dende la puesta n'escena en [[Madrid]] de la [[ópera rock]] homónima. El discu inclúi semeyes de la representación y les lletres de los cantares. A finales de [[2006]] compón el ''Himnu a Bujalance'', dedicáu primeramente al equipu de fútbol sala &quot;Madera Miguel Pérez&quot; de la ciudá de [[Bujalance]], [[Provincia de Córdoba (España)|Córdoba]] ([[España]]). Camilo dexa tolos derechos de la tema al so conceyu, colo cual les ganancies íntegres de la venta del discu destinar a beneficiar al deporte local.

El 1 de febreru de [[2007]], nel marcu de la [[Feria Internacional de Turismu]] ([[FITUR]]), la [[Mancomunidá del Altu Guadalquivir]], a la que pertenez la población de [[Bujalance]], noma a Camilo Sesto la so &quot;Embaxador Cultural&quot;. Nesi actu faíse-y entrega d'una placa por cuenta de tal nomamientu, que reza:

«Nomar a don Camilo Blanes Cortés, “Camilo Sesto”, Embaxador Cultural de la Contorna del Altu Guadalquivir, en reconocencia a la estraordinaria y desinteresáu llabor que vien desenvolviendo en pro de la cultura y el deporte na contorna del Altu Guadalquivir.»

Esi añu Camilo Sesto foi escoyíu «el famosu español más famosu de la hestoria» por votación telefónica nel programa español &quot;Sé lo que hicisteis&quot;, dexando bien tras a otros como [[Julio Iglesias]], [[Raphael (cantante)|Raphael]], [[Miguel Bosé]] y [[Nino Bravo]], ente munchos más.

En [[2008]] empecipia la so xira &quot;Camilo Pura Vida&quot; que ye l'entamu del so Tour de Despidida con presentaciones n'[[América]].. y cientos de llocalidaes vendíes.

En [[2009]] sigue con esitoses presentaciones en EE. XX.: el 9 d'ochobre, Nueva York nel [[The United Palace]]; el 10 d'ochobre, Nueva Jersey nel [[Teatru Ritz]]; el 17 d'ochobre, Miami nel monumental estadiu &quot;[[American Airlines Arena]]&quot; con toles llocalidaes vendíes; y prosigue per Méxicu (Arena Monterrey, Auditoriu D. F., Auditoriu Chiapas, Guadalaxara), Venezuela, Perú, con llenos totales en toes y cada unu de los megaeventos, toles entraes escoses a los pocos díes.
«Quiero visitar los países que vi cuasi como una pincelada, como un cuadru enteru, daqué que l'escenariu, l'hotel y los camarinos nun me lo dexen. Quiero conocer les sableres, la xente, la comida, los raigaños y tou, pero enriba del escenariu nun puedo.»
Na so xira ''Pura vida'' enllenó cada unu de los conciertos.


En mayu de [[2010]], robla un contratu cola discográfica &quot;[[Universal Music Spain]]&quot; pa faer un álbum en direuto que foi grabáu en dos conciertos qu'ufiertó en Madrid. Dichu material en direutu versión &quot;DVD&quot; del artista salió a la venta a finales de 2010. Este foi'l primeru en formatu DVD, pos enantes en direutu editara los sos conciertos n'otros formatos: Betamax, VHS y otros que tamién podríen volver ser reeditaos en formatu DVD; conciertos afitaos na so carrera, como &quot;Casino Las Vegas&quot;, &quot;Palmas de Mallorca&quot;, &quot;De Madrid con amor&quot;, &quot;Historia de un triunfador&quot; ente los tantos.

El 6 de xunetu de 2010, Camilo en conferencia de prensa con medios españoles ya internacionales. anuncia que va actuar en Madrid dempués de 20 años, y que se va editar l'últimu discu de la so carrera, llamáu &quot;Tou de mi&quot;, CD/DVD en direutu que va salir a la venta a finales d'esi mesmu añu.

Al empecipiar el mes d'ochobre, Camilo actúa en Madrid depués de 20 años, en dos conciertos nel Palaciu de los congresos de Madrid l'artista interpreta nun apoteósico, emotivu conciertu con más de 30 cantares y que'l so material ye grabáu en DVD.

L'álbum ''Tou de mi'' de Camilo, salió a la venta'l 30 de payares, conteniendo un llibru con un resume de la vida de Camilo, con fotografíes de la so carrera. Esta producción contién 2 CD con 29 cantares y un DVD grabaes nos conciertos de los díes 1 y 2 d'ochobre en Madrid.

El [[12 de xineru]] de [[2013]] foi atracáu nel so xalé de Madrid onde los lladrones entraron y amordazaron al cantante. Sustraxéronse distintos oxetos de valor y una cantidá de dineru.&lt;ref&gt;[http://ccaa.elpais.com/ccaa/2013/01/12/madrid/1358018660_855370.html Camilo Sesto sufre un asaltu nel so xalé nel que foi amordazáu cuatro hores]&lt;/ref&gt;

Dende'l [[2014]] y magar el so retiru anunciáu, Camilo siguió realizando actuaciones en países como [[Arxentina]], [[Chile]], [[Perú]], [[Colombia]], [[Puertu Ricu]], [[Méxicu]] y [[Estaos Xuníos]]. Al pie de ello haise confirmáu que'l [[2016]] realizara más de 20 presentaciones n'[[España]] lo que significaría los so retiru definitivu.

== Filmografía ==
* '''1980:''' ''[[La sablera del amor]]''
* '''1980:''' ''[[La discoteca del amor]]''
* '''1981:''' ''[[Les vacaciones del amor]]''

== Premios ==

El 28 de mayu de 2011, en [[Las Vegas]] concédese-y el premiu &quot;[[Máximu arguyu hispano]]&quot; en reconocencia a les sos cuasi 50 años de carrera musical.

Amás de la presea, en Nevada, les autoridaes estatales proclamaron el día 28 de mayu &quot;[[Día de Camilo Sesto]]&quot;.

El 1 de xunetu de 2011. Camilo Sesto recibió un premiu en reconocencia a la so trayeutoria musical. Recibió'l gallardón na Plaza de Callao de Madrid. Dedicando a los ellí presentes unes emotives pallabres, y cantando el so famosu cantar &quot;[[Vivir asina, ye morrer d'amor]]&quot;.

El 29 d'ochobre de 2012, dempués de 2 meses de votaciones nun concursu radial en Perú, escoyer a Camilo Sesto como &quot;El más grande de la música n'español&quot;.

El 18 de payares de 2016 ye nomáu Fíu Predilectu d'Alcoi.

== Discografía ==

=== Grupos ===
* '''1964:''' ''[[Los Dayson]]''
* '''1966:''' ''[[Los Botinos]]''

=== Álbumes ===
* '''1970:''' ''[[Va Llegar el branu/Ensin direición]]''
* '''1971:''' ''[[Daqué de mi]]''
* '''1972:''' ''[[Namái un home]]''
* '''1973:''' ''[[Daqué más (álbum de Camilo Sesto)|Daqué más]]''
* '''1974:''' ''[[Camilo (álbum)|Camilo]]''
* '''1975:''' ''[[Amor llibre (álbum)|Amor llibre]]''
* '''1975:''' ''[[Xesucristu Superstar (álbum de Camilo Sesto)|Xesucristu Superstar]]''
* '''1976:''' ''[[Memories (álbum de Camilo Sesto)|Memories]] ''
* '''1976:''' ''[[Look in the eye]]'' (entá inéditu)
* '''1977:''' ''[[Traces (álbum de Camilo Sesto)|Traces]]''
* '''1977:''' ''[[Ente amigos]]''
* '''1978:''' ''[[Sentimientos (álbum de Camilo Sesto)|Sentimientos]]''
* '''1979:''' ''[[Hores d'amor (álbum)|Hores d'amor]]''
* '''1980:''' ''[[Amaneciendo]]''
* '''1981:''' ''[[Más y más (álbum de Camilo Sesto)|Más y más]]''
* '''1982:''' ''[[Camilo (álbum n'inglés)|Camilo]]'' (n'inglés)''
* '''1983:''' ''[[Con ganes (álbum de Camilo Sesto)|Con ganes]]''
* '''1984:''' ''[[Amanecer/84]]''
* '''1985:''' ''[[To (álbum de Camilo Sesto)|To]]''
* '''1986:''' ''[[Axenda de baille]]''
* '''1991:''' ''[[A voluntá del cielu]]''
* '''1992:''' ''[[Furacán d'amor]]''
* '''1994:''' ''[[Amor ensin vértigu]]''
* '''2000:''' ''[[La Pantasma de la Ópera (álbum)|La Pantasma de la Ópera]]'' (entá inéditu)
* '''2002:''' ''[[Alma (álbum de Camilo Sesto)|Alma]]'' (con Isabel Patton)
* '''2003:''' ''[[Alma (álbum de Camilo Sesto)|Alma]]'' (Segunda edición con Andrea Bronston)
* '''2006:''' ''[[Camilo Sesto canta a Bujalance]]''
* '''2010:''' ''[[Tou de mi]]'' (2 CD y DVD grabáu en direutu'l 1 y 2 d'ochobre en Madrid)

=== Recopilatorios ===
* '''1982:''' ''[[Bien Personal (álbum de Camilo Sesto)|Bien Personal]]''
* '''1997:''' ''[[Camilo Superstar]]''
* '''2004:''' ''[[Camilo Sesto Nᵘ 1]]''
* '''2005:''' ''[[Xesucristu Superstar (álbum de Camilo Sesto)|Xesucristu Superstar]]'' (edición 30 Aniversariu)
* '''2016:''' ''[[Camilo70|Camilo 70]]'' (álbum recopilatorio, 70 años de Camilo Sesto)
* '''2018:''' ''[[Camilo Sinfónico]]''
* '''2022:''' ''[[Camilo Forever]]''
* '''2025:''' ''[[Camilo Love Sound Typhoon]]'' (Osaka '85 en direutu'l)

== Senciellos ya inéditos ==
Camilo Sesto al momentu de llanzar la so producciones n'álbumes, siempres tuvo más cantares de les que se precisaben y que nun incluyía nos sos discos y de esa manera solo dar a conocer por aciu senciellos y dalgunos quedaron inéditos hasta que los fans camilistas y el mesmu Camilo dar al descubiertu.

=== Temes a dúu ===
* [[Vivir asina ye morrer d'amor]] (con Alaska)
* Amanecí nos tos brazos (con Rocío Dúrcal)
* Amor bruxu (con Lisa Ball)
* Callaos (con Ángela Carrasco)
* Corazón encadenáu (con Lani Hall)
* Corazones de fueu (con Ángela Carrasco)
* Ella (con Rocío Dúrcal)
* El mio amor (con Audrey Landers)
* Nin tu, nin yo (con Charytin Goyco)
* Nun digas non (con Scarlata)

* Por amor (con Raquel Ramírez)
* Si tu fueres capaz (con Lani Hall)
* You don't bring me flowers (con Lisa Ball)
* Sentimientu d'amor (con Camilo Michael Blanes -el so fíu-)
* Perdóname (con Rocío Dúrcal)
* Volver, volver (con Rocío Dúrcal)

=== Temes n'otru idioma ===
* ''Ajudadme ''(Versión n'alemán d'Ayudar)
* ''Aiutatemi ''(Versión n'italianu d'Ayudar)
* ''Daqué mais ''(Versión en portugués de Daqué más)
* ''Melina'' (Versión en portugués de Melina)
* ''¿Queres ser minha amigu?'' (Versión en portugués de ¿Quies ser el mio amante?)
* ''Só tu'' (Versión en portugués de Namái tu)
* '' Only you (Versión n'inglés de solo tu)
* ''Amor...amarti ''(Versión n'italianu d'Amor...amar)
* ''Un uomo così ''(Versión n'italianu de Solo un home)
* ''Tutto per niente ''(Versión n'italianu de too por nada)
* ''Gelosia ''(Versión n'italianu de Celos)
* '' Someone''(Versión n'inglés de Alguién)
* '' Where are you'' (Versión n'inglés de Qué difícil ye ser feliz)
* ''Dont say a word'' (Versión n'inglés d'Amor Llibre)
* Rote Rosen im Haar (n'alemán)
* Delles temes n'inglés y dos en valencianu: &quot;Som&quot; y &quot;El meu cor ye D'Alcoi&quot;.

=== Otres temes ===
* ''Amar y vivir''
* ''[[Colorina]] 1980 ''(Tema de telenovela)
* ''Cómo voi faer pa entender'' (Ranchera Mexicana)
* ''Non zarros los tos güeyos'' (Ranchera Mexicana)
* ''Contra l'aire 1979''
* ''Cuando tengo fríu''
* ''Demasiao mozu''
* ''Don't tell my mama''
* ''El xuegu del amor''
* ''Good bye, my love''
* ''Hasta ónde''
* ''Jamie my love''
* ''Nada va asoceder 1973''
* ''Naide ámame''
* ''Now is my time''
* ''Qué nos pasa esta mañana''
* ''Quien va ser 1979''
* ''Sálvate''
* ''Soledad''
* ''Suañando o despiertu''
* ''Te quiero y lo demás escarez d'importancia''
* ''Winning''
* ''Yesterday''
* ''Yo tamién te quiero 1974''
* ''Por un ensin querer queriendo'' (entá inéditu - 2007)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://camilosestooficial.com/ Oficial web Camilo Sesto]
* [https://www.facebook.com/camilosestooficial/ Facebook oficial de Camilo Sesto]

{{NF|1946|2019|Sesto, Camilo}}

[[Categoría:Actores y actrices de teatru d'España]]
[[Categoría:Cantantes de la Comunidá Valenciana]]
[[Categoría:Cantautores d'España]]
[[Categoría:Cantantes de balada]]
[[Categoría:Representantes d'España nel Festival OTI del Cantar|1973]]
[[Categoría:Cantantes en castellanu]]
[[Categoría:Persones d'Alcoi]]</text>
      <sha1>m8efrxsysa0simz0g2rf3u7x42vov10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francofonización</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150700</id>
    <revision>
      <id>4493180</id>
      <parentid>4493014</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51781" sha1="rvr368l6rn7i5ce1hldeav8qzhlhpi0" xml:space="preserve">El términu « '''francofonización''' » o « '''afrancesamientu''' » designa un tresformamientu d'una pallabra o d'una espresión o de daqué, empobinada a da-y una apariencia francesa o una apariencia d'orixe francés o de cultura francesa. Estos dos términos son usaos y aplicaos en [[llingüística]] (francofonización de pallabres y d'espresiones), n'[[informática]] (afrancesamientu de [[Software|logicales]]), en [[socioloxía]] y [[educación]] y [[cultura]]&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://pdf.rincondelvago.com/mexico-mientres-el-porfiriato.html|títulu= Méxicu mientres El Porfiriato|fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= }}&lt;/ref&gt; (afrancesamientu de [[conceutu|conceutos]] y de maneres de ser y d'actuar), en [[derechu marítimu]] (afrancesamientu de barcos y de procedimientos), o inclusive en rellación a [[ciudá|ciudaes]], [[Estación de metro|estaciones de metro]], etc. (afrancesamientu cosméticu de [[construcción|construcciones]] o d'oxetos o de [[moblame]] o d'[[emblema|emblemes]] o inclusive hasta de [[loxística]]). El conceutu algama tamién a los trámites alministrativos efectuaos por una persona d'orixe estranxeru y que quier consiguir la nacionalidá francesa (adautación del nome y del apellíu d'orixe a la [[Idioma francés|llingua francesa]] y a la so [[Cultura de Francia|cultura]], etc.); como exemplu de cambeos en nomes y apellíos según el país, puede señalara'l casu de [[Gérard Jean Vossius]], nome y apellíu francesaos/llatinizaos que n'otros idiomes espresar por [[Gerrit Janszoon Vos]], o por [[Gerhard Johannes Vossius]], o por [[Gerardus Iohannes Vossius]], o inclusive por [[Gerardus Joannes Vossius]] o por Gerhard Jan Voss.&lt;ref&gt;''[[Antonomasia#En Ret.C3.B3rica|Gerhard Jan Voss]]''&lt;/ref&gt;

== Definiciones ==

=== Llingüística ===
La « francofonización » engloba los cambeos d'[[ortografía]] y de [[gramática]] de [[Préstamu llingüísticu|préstamos léxicos]], l'usu preferencial de [[calcu semánticu|calcos semánticos]] o de [[Traducción#Calcu|calcos de traducción]], y l'usu de [[neoloxismu|neoloxismos]], col fin de llograr un [[Lema (llingüística)|lema]] que respete les tradiciones y regles de la llingua francesa, tocantes a fonética y gramática, ya inclusive tamién teniendo en cuenta o respetando ciertos aspeutos d'orde semánticu.

Nos [[Francofonía|países francófonos]], l'afrancesamientu ye xeneralmente validáu y hasta encamentáu polos organismos oficiales de [[terminoloxía]] de la llingua francesa, como por casu la [[Delegación Xeneral de la Llingua Francesa y de les Llingües de Francia]] (''[[Délégation générale à la langue française et aux langues de France]]'') y la [[Oficina Quebequesa de la Llingua Francesa]] (''[[Office québécois de la langue française]]'').&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.culture.gouv.fr/culture/dglf/terminologie/termino_sommaire_enrichissement.htm Dispositif d'enrichissement de la langue française] en France.&lt;/ref&gt;

Exemplos d'usos comunes tocantes a amiestos y tresformamientos ortográficos:
* « [[Gazole]] » en llugar de ''gas-oil'' (« diesel », el so sinónimu, llográu por [[antonomasia]] del so inventor [[Rudolf Diesel]], y dacuando tamién tresformáu en « diésel »).
* « [[Conteneur]] » en llugar de ''container''.
* « Cédérom » para [[CD-ROM]].
* « Bon Weekend » o « Bon wekeende » como equivalente de &quot;Bon fin de semaine&quot;.

Exemplos de calcos de traducción:
* « [[Lune de miel]] » por ''[[honeymoon]]''.&lt;ref&gt;(en francés) Henriette Walter, ''Dictionnaire des mots d'origine étrangère'', Larousse, 1991, p. 251 : '''lune de miel''' n.f., traduction de l'anglais ''honeymoon'', première lunaison qui suit le mariage, de '''honey''', « miel », et de ''moon'', « lune »; XIXe siècle. Le ''Webster's New World Dictionary of American English '', 3rd College Edition, donne aussi comme anicie possible le vieux norois (''Old Norse'') ''hjūnōttsmānathr'', llit. wedding-night month.&lt;/ref&gt;
* « [[Disque compact]] » por ''compact disc''.
* « Disque numérique polyvalent » por ''dixital versatile disc'' ([[DVD]]).

Exemplos de neoloxismos:
* [[Courriel]] por ''e-mail'' (usu popularizáu en Québec, y fechu oficial en Francia a partir del añu 2003).&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.culture.gouv.fr/culture/dglf/cogeter/20-06-03-courriel.htm|títulu=La modernisation du Québec (1960-1981). Le français, langue étatique. |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= Sitiu [http://www.culture.gouv.fr Culture.gouv.fr]}}&lt;/ref&gt;
* [[Pourriel]] por ''spam''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://fr.wikipedia.org/wiki/Spam#.C2.AB_Pourriel_.C2.BB_et_autres|títulu=Spam: « Pourriel » et autres |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt;
* [[Numéro d'urgence]] (22 de setiembre de 2000) o &quot;aide en ligne&quot; (28 de xunetu de 2001) o &quot;téléassistance&quot; (14 d'avientu de 2004) en llugar de ''hotline''.
* [[Biodégradable]].

Afrancesamientu per usu de sigles:
* [[FAQ]], del inglés ''Frequently Asked Questions'', afrancesáu en « foire aux questions ».
* [[GPS]], del inglés ''Global Positioning System'', afrancesáu en « guidage par satellite » o tamién en « géolocalisation par satellite ».

== Afrancesamientu ==

=== A. Nel mundu ===
El númberu de francófonos nel mundu tou nun cesa d'aumentar, pasando de 106 millones en 1985&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/francophonie/francophones-monde.shtml|títulu=106 millions de francophones en 1985 (Haut Conseil de la Francophonie) |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= Sitiu [http://www.ladocumentationfrancaise.fr Ladocumentationfrancaise.fr]}}&lt;/ref&gt; a 173.2 millones en 1997,&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.erudit.org/revue/cqd/2003/v32/n2/008997ar.pdf|títulu=« La francophonie de demain : essai de mesure de la population appartenant à la francophonie d'ici 2050 » |fechaaccesu= |autor=Richard Marcoux y Mathieu Gagné |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= Sitiu [http://www.erudit.org Erudit.org]}}&lt;/ref&gt; 183 millones nel añu 2005, 300 millones nel añu 2007,&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.francophonie.org/Rapport-2006-2008.html Rapport de L'OIF 2006-2008] Sitiu [http://www.francophonie.org Francophonie.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050621003305/http://agence.francophonie.org/ |date=2005-06-21 }}&lt;/ref&gt; y 500 millones nel añu 2024 (más de 10 % adicional al respeutive de 2015).&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.francophonie.org/La-langue-francaise-dans-le monde,34384.html La langue française dans le monde 2010] Sitiu [http://www.francophonie.org Francophonie.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050621003305/http://agence.francophonie.org/ |date=2005-06-21 }}&lt;/ref&gt;

La [http://www.francophonie.org/ OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050621003305/http://agence.francophonie.org/ |date=2005-06-21 }}&lt;ref name=&quot;Rapport Francophonie&quot;&gt;(en francés) Rapport Francophonie 2008-2010 du Secrétaire général de la Francophonie OIF, Nathan, 384 pages.&lt;/ref&gt; preve un fuerte aumentu del númberu de [[francófonos]] n'[[África]] col aumentu ellí del nivel educativu: El númberu de persones qu'apoderen el francés tendría d'algamar 500 millones nel añu 2025, y 715 millones nel añu 2050, esto ye, nesi periodu podía multiplicase por cuatro, ente que n'igual ralu la población mundial solamente multiplicaríase por 1,5 (solamente amontaríase nun 50 %).&lt;ref&gt;(en francés){{pdf}}[http://www.erudit.org/revue/cqd/2003/v32/n2/008997ar.pdf Cahiers québécois de démographie, vol. 32, n° 2, 2003, páxs. 273-294.] Sitiu [http://www.erudit.org Erudit.org]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Marcoux&quot;&gt;Richard Marcoux, [http://www.ledevoir.com/non-classe/69236/agora-la-francophonie-de-demain Agora: La francophonie de demain]&lt;/ref&gt;

Según estes proyeiciones, la población de fala francesa tendría de pasar del 3 % nel añu 2000 a más de 8 % de la población mundial nel añu 2050 (y ente ellos, nueve de cada diez francófonos ente 15 y 29 años seríen africanos).&lt;ref name=&quot;Marcoux&quot;/&gt;

Y tamién según la [http://www.diplomatie.gouv.fr/es/accion-francia_217/francofonia-llingua-francesa_220/presentacion_3149/organizacion-internacional-francofonia-oif_11.html OIF], la cifra de 450 millones de francofalantes nel 2023 taría subvalorada,&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.tv5.org/cms/chaine-francophone/info/les-dossiers-de-la-redaction/sommet-francophonie-montreux-octobre-2010/p-13329-Francophonie-un-avenir-africain.htm Francophonie: un avenir africain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805154426/http://www.tv5.org/cms/chaine-francophone/info/Les-dossiers-de-la-redaction/sommet-francophonie-montreux-octobre-2010/p-13329-Francophonie-un-avenir-africain.htm |date=2014-08-05 }} nel sitiu [http://www.tv5.org Tv5.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223221833/http://www.tv5.org/ |date=2011-02-23 }}&lt;/ref&gt; pos ellí nun se consideraríen namás que les persones que pueden entender y falar y escribir corrientemente el francés, escluyendo asina nesa contabilización a una gran parte de la población africana, porque nun sabe escribir.&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.afriqueavenir.org/2010/10/15/l%E2%80%99afrique-un-continent-refuge-pour-la-francophonie/ L'Afrique, un continent refuge pour la francophonie] nel sitiu [http://www.afriqueavenir.org Afriqueavenir.org]&lt;/ref&gt;

Y el francés ye amás la llingua pa la cual el porcentaxe de llocutores aumenta más rápidu nel mundu.&lt;ref name=&quot;Rapport Francophonie&quot;/&gt;

El [[Conseyu Económicu y Social de Francia]],&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://fr.wikipedia.org/wiki/Conseil_%C3%A9conomique,_social_et_environnemental|títulu=Conseil économique, social et environnemental (France) |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://en.wikipedia.org/wiki/French_Economic,_Social_and_Environmental_Council|títulu=French Economic, Social and Environmental Council |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= inglés|cita= }}&lt;/ref&gt; pela so parte, envalora que'l númberu mundial de persones de fala francesa bien podría superar la barrera de los 500 millones nel añu 2000, si fixérense los cálculos y les estimaciones sobre otres bases.&lt;ref&gt;(en francés) [https://web.archive.org/web/20130516190050/http://www.francophonie.org/spip.php?page=les-derniers-discours les derniers discours] nel sitiu [http://www.francophonie.org Francophonie.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050621003305/http://agence.francophonie.org/ |date=2005-06-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.conseil-economique-et-social.fr/fr/actualite/evenements_manifs/prochains_eve.asp Prochains évènements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805111708/http://www.conseil-economique-et-social.fr/fr/actualite/evenements_manifs/prochains_eve.asp |date=2020-08-05 }} nel sitiu [http://www.conseil-economique-et-social.fr Conseil-economique-et-social.fr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305111456/http://www.conseil-economique-et-social.fr/ |date=2021-03-05 }}&lt;/ref&gt;

Dempués de la so creación, cada vez más gobiernos xunten a la [[OIF]], pos el númberu de los sos integrantes pasó de 21 nel momentu de la so creación nel añu 1970, a 75 nel añu 2010; los postreros n'ingresar fueron [[Emiratos Árabes Xuníos]], [[República Dominicana]], [[Montenegru]], [[Bosnia]] y [[Estonia]],&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.francophonie.org/les-membres-de-l-OIF-classes-par.html|títulu=Membres de L'OIF |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= nel sitiu [http://www.francophonie.org/ Francophonie.org]}}&lt;/ref&gt; lo que fai qu'ésta seya la más grande organización llingüística mundial.

El francés ye tamién una de les llingües estranxeres más estudiada y valorada nel mundu, dempués del inglés.&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.ambafrance-ro.org/index.php/fr_FR/dossiers/la-cooperation-et-l-action-culturelle/la-cooperation-educative/l-enseignement-du-francais-en-roumanie/12-bonnes-raisons-xenerales-d-apprendre-le-francais|títulu= 12 bonnes raisons générales d'apprendre le français…|fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= nel sitiu [http://www.ambafrance-ro.org/ Ambassade de France en Roumanie]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/IMG/pdf/promouvoir_FR_p-p.pdf|títulu=Promouvoir la langue française dans le monde |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= nel sitiu [http://www.diplomatie.gouv.fr/ Diplomatie.gouv.fr]}}&lt;/ref&gt;

N'efeutu, les persones qu'estudien el francés tán en fuerte aumentu nel mundu, cerca del 30 % ente 1994 y 2004,&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.assemblee-nationale.fr/12/rap-info/i3693.asp|títulu=Rapport d'information de l'Assemblée Nationale |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= nel sitiu [http://www.assemblee-nationale.fr/ Assemblee-nationale.fr]}}&lt;/ref&gt; y onde África ta a la cabeza, con un aumentu de 60,37 % dende 1994 a 2002, pos pasó de {{formatnum:32808681}} de francofalantes nel añu 1994, a {{formatnum:52617368}} nel añu 2002,&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.francophonie.org/IMG/pdf/La_francophonie_dans_púlguelu 2006-2007.pdf|títulu=Rapport de la francophonie 2006-2007 |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= Documentu pdf}}&lt;/ref&gt; siguida de cerca por [[Asia]], con un aumentu de 48,8 % dende 1994 a 2004.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.assemblee-nationale.fr/12/rap-info/i3693.asp|títulu=Rapport d'information: La situation de la langue française dans le monde |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= nel sitiu [http://www.diplomatie.gouv.fr/es/ Ministère des Affaires Étrangères]}}&lt;/ref&gt;

=== B. Renacimientu de la vitalidá del francés n'Europa ===
Según el grupu prospectivu ''Global Europe Anticipation Bulletin''&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.globalresearch.ca/index.php?context=otherLang&amp;langId=3|títulu=Artículo de 'Global Europe Anticipation Bulletin' (Center for Research on Globalization) |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.leap2020.eu/Detalles-practicos-sobre-el-GEAB_a1367.html|títulu= Detalles práuticos sobre'l GEAB|fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20111021124712/http://www.leap2020.eu/Detalles-practicos-sobre-el-GEAB_a1367.html|fechaarchivu= 2011-10-21}}&lt;/ref&gt; (''GEAB''), la importante crecedera demográfica de [[Francia]] (y de los [http://kuaest.blogspot.com/2009/04/paises-francofonos.html países francófonos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102154601/http://kuaest.blogspot.com/2009/04/paises-francofonos.html |date=2011-11-02 }} d'onde vienen una gran parte de los inmigrantes que lleguen a la [[Xunión Europea]]), ye la clave de la renacencia y fortalecimientu del francés en cuanto llingua trans-europea de primer planu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.quecursar.com/la importancia-falar-idiomes-en-un mundu global-416.html|títulu=La importancia falar idiomes nun mundu global |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.misrespuestas.com/porque-ye-importante-l'idioma-ingles.html|títulu= ¿Por qué ye importante l'idioma inglés?|fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= }}&lt;/ref&gt;

Colos sos cerca de 80 millones de francofalantes (en rápidu aumentu), el [[Idioma francés|francés]] ye güei día la segunda llingua d'[[Europa]] (superada solamente pol [[Idioma alemán|alemán]]).&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://es.wikipedia.org/wiki/Idioma_alem%C3%A1n#Territoriu|títulu=Idioma alemán: Territoriu |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= }}&lt;/ref&gt; Escaeciendo'l periodu de posguerra, nel cual el francés perdió parte del so curiosu en cuanto llingua política de les élites, lo antes señaláu verdaderamente xuega un rol positivu nel resurdimientu de la vitalidá del francés.&lt;ref&gt;(n'inglés) ''Global Europe Anticipation Bulletin'' (''GEAB''), [http://www.leap2020.eu/Which-languages-will-the-Europeans-speak-in-2025-Heavy-trends-in-the-EU-s-new-linguistic-equilibriums-in-one-generation_a1034.html Which languages will the Europeans speak in 2025? Heavy trends in the EU's new linguistic equilibriums in one generation from now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160725085443/http://www.leap2020.eu/Which-languages-will-the-Europeans-speak-in-2025-Heavy-trends-in-the-EU-s-new-linguistic-equilibriums-in-one-generation_a1034.html |date=2016-07-25 }}, Excerpt GEAB N°13 (March 16, 2007) : {{Citation étrangère|lang=en|The revival of French: The significant demographic growth of France (and French-speaking countries where a large part of EU immigrants comi from) is key in the revival of French as a major trans-European language. With some 80 million « native » French-speakers (fastly growing), French is already the EU's second mother-tongue. The fading away of the post-1939/1945 yera, which initiated the collapse of the French language's attractiveness as the political language of the elites (3), plays a positive role in French's renewed vitality.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://es.wikipedia.org/wiki/Idioma_franc%C3%A9s#Europa|títulu=El francés n'Europa |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.anmal.uma.es/numbero16/Lomba.pdf|títulu= El francés como intermediariu cultural n'Europa|fechaaccesu= |autor= Luisa Armán Lomba|fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= }}&lt;/ref&gt;

=== C. Quebec ===
[[Ficheru:Arrêt Stop 101.png|left|thumb|500px|El afiche billingüe manca la fibra francófila de los residentes de Québec, como lo atestigua'l vandalismo sufríu por esta señal ARRÊT-STOP, y en referencia a la [[llei 101]] de la Carta de la llingua francesa (''Charte de la langue française'').]]

El [[billingüismu]] nun convence a tolos quebequenses, como lo demuestra'l vandalismo de la señal amosada na semeya, n'alusión a la [[Carta de la llingua francesa|Llei 101]] (los residentes nesta provincia mayoritariamente inclinar pola cultura y llingua franceses como la única a usar en forma cotidiana).

Los inmigrantes llegaos dende Francia nel marcu de la llamada ''&quot;[[Nueva Francia|Nouvelle France]]&quot;'' (1534-1759), formaron la primer población francófila nel mundu en realizar la so unidá llingüística, y ello inclusive dos sieglos primero que na mesma [[metrópolis]], y ensin verdadera intervención o sofitu estatal.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/HISTfrQC_s1_Nlle-France.htm|títulu=La Nouvelle-France (1534-1760): L'implantation du français au Canada |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= Sitiu [http://www.tlfq.ulaval.ca Tlfq.ulaval.ca]}}&lt;/ref&gt;

[[Quebec]] trabaya viviegamente nel afrancesamientu del so territoriu, dempués de la puesta en vixencia, n'agostu de 1977, de la llamada [[Oficina Quebequesa de la Llingua Francesa|Carta de la llingua francesa]] (o [[Llei 101]]). Quebec entós pasó a ser la única provincia canadiense unillingüe, una y bones les otres son billingües (exemplos: [[Manitoba]], [[Nueva Brunswick]]) o a cencielles anglófonas con delles facilidaes francófonas (exemplos: [[Ontario]], [[Saskatchewan]]).&lt;ref&gt;[[Langues et Provinces au Canada]].&lt;/ref&gt;

Esta ''[[loi 101]]'', que s'empobina a faer respetar la llingua francesa y a afrancesar a los inmigrantes, instaura reglamentos llingüísticos inéditos, por casu, obligación de cartelera unillingüe en francés nel esterior de los comercios, y na cartelería interna, obligación de presentar los testos en francés de manera más destacada que nel casu d'otros idiomes.&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/index.html#statut La loi 101 en ligne].&lt;/ref&gt; 

La referida llei fuercia al estudiu nuna escuela pública francófona, salvu si'l padre o la madre fixeron estudios primarios o secundarios en Canadá nuna escuela anglófona. De resultes d'esta disposición, el númberu d'estudiantes anglófonos cayó nun 43 % en venti años, pasando de {{formatnum:256251}} alumnos en 1971-1972 a {{formatnum:111466}} alumnos en 1994-1995. Esti fenómenu ye entá más acentuáu na isla de [[Montreal]], onde los qu'optaron pol inglés menguó nun 60 % ente 1971 y 1995.&lt;ref&gt;(en francés) [https://web.archive.org/web/20110724123236/http://archives.vigile.net/pol/integration/hebertchute.html Le nombre d'élèves anglophones a chuté de 43 % en vingt ans].&lt;/ref&gt;

Per otra parte, un certificáu d'afrancesamientu ye alcordáu a les empreses de 100 trabayadores o más, si demuestren que los sos emplegaos pueden espresase y trabayar en francés (la tasa de certificación d'empreses quebecuenses pasó de 71,4 % en 2002 a 80,7 % en 2007).&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.francophonie.org/IMG/pdf/Fcs_enjeu_21esiecle.pdf Rapport de l'OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110110171236/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/Fcs_enjeu_21esiecle.pdf |date=2011-01-10 }}.&lt;/ref&gt;

Esta política de francofonización ensin dulda tuvo ésitu, yá que na provincia, la proporción de anglófonos pasó del 14 % nel 1971 al 7 % nel 2006,&lt;ref&gt;(en francés) {{cita web |url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Situation_Quebec.png |títulu=Évolution des langues au Québec (1844-2006. |obra=upload.wikimedia.org |fechaaccesu=4 avril 2010.}}&lt;/ref&gt; y tocantes a los inmigrantes qu'escoyíen l'inglés como llingua d'estudios, el porcentaxe pasó del 90 % nel añu 1966 al 4 % nel añu 2006.&lt;ref&gt;(en francés) {{cita web |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/HISTfrQC_s4_Modernisation.htm |títulu=La modernisation du Québec (1960-1981) le français, langue étatique |obra=www.tlfq.ulaval.ca |fechaaccesu=27 mai 2010.}}&lt;/ref&gt;

La conocencia del francés en Quebec, nel so conxuntu, pasó de 93,6 % nel añu 1991 a 93,9 % nel añu 1996, y a 94,6 % nel añu 2001.&lt;ref name=&quot;Statistiques du Québec&quot;&gt;(en francés) {{pdf}}{{cita web |url=http://www.olf.gouv.qc.ca/ressources/sociolinguistique/2005/f1_indic_16_pres.pdf|títulu=Statistiques du Québec|obra=www.olf.gouv.qc.ca.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110928043451/http://www.olf.gouv.qc.ca/ressources/sociolinguistique/2005/f1_indic_16_pres.pdf|fechaarchivu=28 de setiembre de 2011}}&lt;/ref&gt; Ente les persones de llingua maternal inglesa, l'aptitú pa falar el francés pasó de 35 % nel añu 1971 a 60 % nel añu 1991, y a 67,2 % nel añu 2001,&lt;ref&gt;(en francés) [https://web.archive.org/web/20110927170422/http://www.olf.gouv.qc.ca/ressources/sociolinguistique/indic_demolinguistiques_f1_2005.html La connaissance du français et de l'anglais par langue maternelle, 1991, 1996, 2001].&lt;/ref&gt; y depués a 71 % nel añu 2006.&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.radio-canada.ca/actualite/enprofondeur/desautels/bilinguisme/src-crop_bilinguisme.pdf les Canadiens et le bilinguisme: Rapport final].&lt;/ref&gt;

Ente les persones de llingua materna distinta del inglés y del francés, l'aptitú pa falar el francés pasó de 35 % en 1971&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.cslf.gouv.qc.ca/publications/pubf148/section1/sect1.htm Connaissances des langues, par langue maternelle et région ensemble du Québec, 1971-1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061228072220/http://www.cslf.gouv.qc.ca/publications/pubf148/section1/sect1.htm |date=2006-12-28 }}.&lt;/ref&gt; a 68,6 % en 1991, a 73,5 % nel añu 2001,&lt;ref&gt;(n'inglés) {{cita web |url= https://books.google.com/books?id=R33gd3MLDtgC&amp;pg=PA151&amp;lpg=PA151&amp;dq=connaissance+du+fran%C3%A7ais+dans+l%E2%80%99ensemble+du+Qu%C3%A9bec&amp;source=bl&amp;ots=FKbTHmHWHJ&amp;sig=uhERlLWxld4fLIsnIJRbtoL7ymI&amp;hl=en&amp;ei=VD7kS83WG9KhOMe3iOED&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CHIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=connaissance%20du%20fran%C3%A7ais%20dans%20l%E2%80%99ensemble%20du%20Qu%C3%A9bec&amp;f=false|títulu=L'annuaire du Québec 2005, By Michel Venne (page 151) |fechaaccesu= |autor= |fecha=27 de mayu de 2010 |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt; y depués a 75.3 % nel añu 2006.&lt;ref&gt;(en francés){{pdf}} [https://web.archive.org/web/20110827232615/http://www.olf.gouv.qc.ca/etudes/synthese.pdf Synthèse du rapport sur l'évolution de la situation linguistique au Québec]&lt;/ref&gt;

==== D. Estrie ====
[[Estrie]], antes llamada « ''Eastern Townships'' » pol so llocalización fronteriza colos [[Estaos Xuníos]], foi a fines del sieglu XVIII y nel sieglu XIX un territoriu abellugo pa los anglófonos realistes que fuxíen de la revolución americana, pos l'imperiu británicu ufiertó tierres nesa rexón de la ''Nouvelle France'' apocayá conquistada. A partir de los años 1760, la población ellí entós ye per lloñe predominantemente anglófona. 

Con posterioridá a 1812, una pequeña cantidá de [http://solenne.300mb.us/canada.html canadienses-franceses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110530052008/http://solenne.300mb.us/canada.html |date=2011-05-30 }} llegaron a la rexón, anque ensin dulda fueron minoría frente a la población anglófona.&lt;ref&gt;(en francés) Kesteman, Jean-Pierre, ''Aborder l'histoire dans les Cantons-de-l'Est'', Sherbrooke, Éditions GGC, 2007, p. 23.&lt;/ref&gt; Sicasí, recién foi nos años 1840 que se produz una folada d'[[inmigración]] (irlandesa, escocesa, y depués francófona). A pesar de qu'entós los francófonos yeren minoría frente a los otros grupos, la mesma aumentó aceleradamente, por cuenta de una natalidá récor y a una inmigración siguida. Y yá dende los años 1850-1860, los francófonos empezaron a representar una minoría importante.&lt;ref&gt;(en francés) Kesteman, Jean-Pierre et Al, ''Histoire des Cantons de l'Est'', Québec, IQRC, 1998, páxs. 110-116.&lt;/ref&gt;

Y en 1890, impulsaos, como se dixo, por una fuerte natalidá, inclusive en comparanza cola d'otres partes del globu tou, los canadienses-franceses representaben yá más del 70 % de la población de Estrie. Con posterioridá, dicha proporción francófona siguió siendo más o menos la mesma, hasta los años 1930, cuando una gran industrialización de la rexón atraxo a munchos más trabayadores francófonos a Estrie, lo que provocó otra fola d'afrancesamientu (los francófonos de Estrie pasaron entós del 76 % en 1930 a más de 88 % en 1960).

Y de resultes de la [[Baby boom|esplosión demográfica]] de la [[posguerra]], en 2001 los falantes del francés representaben más del 97 % de la población de Estrie.&lt;ref&gt;(en francés) [http://www.oqlf.gouv.qc.ca/ Statistiques du Québec, Recensement 2001].&lt;/ref&gt;

=== E. Nouveau-Brunswick (o Nuevu-Brunswick) ===
[[Ficheru:Deportation of Acadians order, painting by Jefferys.jpg|thumb|left|Deportación de los Acadianos; &lt;br /&gt; Pintura de [[Charles William Jefferys]].]]

A pesar de que la población con llingua y cultura franceses en ''[[Nueva Brunswick]]'' cayó dramáticamente a partir de tomar de control del territoriu polos ingleses, y a pesar inclusive de la impuesta [[Deportación de Acadianos|deportación de francófonos]]&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://es.wikipedia.org/wiki/Historia_de_Acadia|títulu=Historia de Acadia |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= castellanu|cita= }}&lt;/ref&gt; &lt;sup&gt;[[fr]]&lt;/sup&gt; ([[acadianos]]) lo mesmo que de les lleis antifrancesas adoptaes hasta los [[años 1960]], reparar, dende esi tiempu, un afrancesamientu d'una parte importante del territoriu canadiense referíu nesta seición (qu'inclusive podríamos fechar partiendo del añu 1951 a los nuesos díes); ente otros, bon conocencia del idioma, que nel territoriu analizáu pasó del 38 % al 43 % de francofonía.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www2.umoncton.ca/cfdocs/crla/documents/francisation.htm|títulu=Francisation du sud-est du Nouveau-Brunswick|fechaaccesu=|autor=|fecha=|obra=|idioma=francés|cita=(nel sitiu web [https://web.archive.org/web/http://www2.umoncton.ca/ Umoncton.ca]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090718110644/http://www2.umoncton.ca/cfdocs/crla/documents/francisation.htm|fechaarchivu=18 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;

En [[1875]], un compromisu almite la posibilidá de comunicar y d'estudiar en francés nes escueles primaries, lo que foi un interesante primer pasu en favor de la francofonía en ''Nouveau-Brunswick''. Y en [[1922]], el primer hospital [[francófono]] de la provincia, instalar en [[Moncton]]: ''Hôtel-Dieu''.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amnord/nbrunswick.htm|títulu=Nouveau Brunswick (Canada) |fechaaccesu=mayu de 2010 |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= (nel sitiu dixital [http://www.tlfq.ulaval.ca/ Tlfq.ulaval.ca]}}&lt;/ref&gt;

Pero foi necesariu esperar a los [[años 1950]]-[[Años 1960|1960]], pa realmente reparar un bon grau d'afrancesamientu en ''Nuevu-Brunswick''. En [[1954]], Moncton vio surdir la primer estación radiofónica en francés de Radiu-Canada, y más tarde, en 1959, la primera teledifusora francófona na mesma ciudá. Asina, Moncton tresformar nun bastión francófono na provincia.

L'afrancesamientu d'esta zona intensificar a partir del 12 de xunetu de [[1960]], cola eleición de [[Louis Robichaud]],&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://fr.wikipedia.org/wiki/Louis_Robichaud|títulu=Louis Robichaud |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt; un primera [[acadiano]]&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://fr.wikipedia.org/wiki/Acadien|títulu=Français acadien |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt; escoyíu Primer Ministru na provincia de ''Nouveau-Brunswick''.

Y en [[1963]] y no que concierne a la educación cimera,&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://cyberacadie.com/index.php?/acadie_hier_chronologie/Chronologie-de-1960-a-aujourd-hui.html|títulu= L'Acadie contemporaine (1960 à nos jours)|fechaaccesu= mayu de 2010|autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= (nel sitiu dixital [http://www.cyberacadie.com/ Cyberacadie.com]|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100123082252/http://cyberacadie.com/index.php?%2Facadie_hier_chronologie%2FChronologie-de-1960-a-aujourd-hui.html|fechaarchivu= 23 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt; ye interesante destacar la creación de la Universidá de Moncton.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://cyberacadie.com/index.php?/renaissance_biographie/Louis-J.-Robichaud.html|títulu= Louis J. Robichaud|fechaaccesu= mayu de 2010|autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= (nel sitiu dixital [http://www.cyberacadie.com/ Cyberacadie.com]|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20131203112314/http://cyberacadie.com/index.php?%2Frenaissance_biographie%2FLouis-J.-Robichaud.html|fechaarchivu= 3 d'avientu de 2013}}&lt;/ref&gt;

Tamién correspuende señalar que'l vecín Quebec, de clara mayoría francófona, fixo presión sobre ''Nouveau-Brunswick'' y les sos autoridaes, en defensa de la [[cultura francesa]], lo qu'en 1969 finalmente desaguó na aprobación de la primer llei sobre les llingües oficiales, que oldea al inglés y al francés nel planu xurídicu.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amnord/nbrunswickloi.htm|títulu=Loi sur les langues officielles du Nouveau-Brunswick 1969: Texte intégral |fechaaccesu=mayu de 2010 |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= (nel sitiu dixital [http://www.tlfq.ulaval.ca/ Tlfq.ulaval.ca]).}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Les-Francophones-du-Nouveau-Brunswick.jpg|thumb|300px|Rexones francófonas de ''Nouveau-Brunswick''.]]

'''Artículu 16.2''' 
* El francés y l'inglés son les llingües oficiales de ''Nouveau-Brunswick'';&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.salic-slmc.ca/showpage.asp?file=legislations_ling/documents_hist/1969_loi_lang_off_nb&amp;language=fr&amp;updatemenu=false&amp;noprevnext|títulu=Loi sur les langues officielles du Nouveau-Brunswick (1969)|fechaaccesu=mayu de 2010|autor=|fecha=|obra=|idioma=francés|cita=(nel sitiu dixital [https://web.archive.org/web/http://www.salic-slmc.ca/ Salic-slmc.ca])|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110828033506/http://www.salic-slmc.ca/showpage.asp?file=legislations_ling%2Fdocuments_hist%2F1969_loi_lang_off_nb&amp;language=fr&amp;updatemenu=false&amp;noprevnext|fechaarchivu=28 d'agostu de 2011}} Lleis oficiales de Nuevu-Brunswick.&lt;/ref&gt; tienen un estatutu, derechos, y privilexos, dafechu iguales, tocantes al so usu nes instituciones de la [[Llexislatura]] y del Gobiernu de ''Nouveau-Brunswick''.

Pero los francófonos entienden qu'esta llei nun va bien lloñe tocantes a les sos consecuencies, y otra manera, los anglófonos evaluar como escandalosa y faen frente común nel so contra. Va Ser necesariu por tanto esperar a 1977 por que esti asuntu maureza, y por qu'en consecuencia inténtense poner a valir tolos artículos de la citada llei de llingües oficiales en ''Nuevu-Brunswick''.

En 1981, finalmente reconocióse ya implementó dafechu la igualdá de les dos comunidaes llingüístiques de la provincia.

Pero sintiéndose amenaciaos por esti afrancesamientu que siguió reforzándose, ciertos anglófonos crearon el '''Partíu Confederación de Rexones''' (COR),&lt;ref&gt;{{cita web |url= https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;q=cache:8mqX9AqLmOYJ:www.cavi.univ-paris3.fr/lexicometrica/thema/thema7/Texte-Belchodja.pdf+%22Parti+Confederation+of+Regions%22&amp;hl=fr&amp;gl=fr&amp;pid=bl&amp;srcid=ADGEESgjBOfla7ut_4nuwaUdJByWxyeSemTkzVPoOYts4UTmBCING4GmJorexT6Zk1Mjb0O-BtKHouY8gapNkq0ZbFJDaYgpHSxlEMW4JV2VczyqXOWpxcOpD-eeJvqfShD3-eDPBa8n&amp;sig=AHIEtbRbtVF-6lnr0Hxa-CfDRdbem_FSQQ|títulu=Une rhétorique populiste de droite au sein d'un parti traditionnel: le cas du Parti conservateur au Nouveau-Brunswick |fechaaccesu=27 de mayu de 2010 |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }} Analyse des Partis Politiques Nouveau-Brunswick.&lt;/ref&gt; el que plantega abolise el billingüismu en ''Nouveau-Brunswick''. Y nes eleiciones de 1991, el COR llogró cerca del 20 % de los sufraxos.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=D8F15B5Y341HALA393A6BA4C52DB0C7AD6.tomcat1?fromPage=online&amp;aid=6245676|títulu=La dimension populiste de l'émergence et du succès électoral du Parti Confederation of Regions au Nouveau-Brunswick |fechaaccesu=27 de mayu de 2010 |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt; Esti sucesu eleutoral del Partíu Confederación de Rexones (CoR) nes eleiciones provinciales de setiembre de 1991, sorprendió descomanadamente a bona parte de la población de ''Nouveau-Brunswick''

En 1988, la llei federal sobre les [[llingües oficiales]] foi modificada pa protexer y afirmar más fuertemente'l billingüismu de la provincia. El gobiernu canadiense comprometióse entós a promover la dualidá llingüística, y sofitar el desenvolvimientu de los grupos llingüísticos minoritarios. Pero ye recién en 2002, que'l gobiernu conservador de Bernard Lord finalmente adoptó por unanimidá una nueva llei sobre les llingües oficiales (llei 64),&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.gnb.ca/legis/bill/editform-f.asp?ID=134&amp;legi=54&amp;num=4|títulu= Loi sur les langues officielles|fechaaccesu= 27 de mayu de 2010|autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20200804014919/https://www.gnb.ca/legis/bill/editform-f.asp?ID=134&amp;legi=54&amp;num=4|fechaarchivu= 2020-08-04}}(Testu integral de la llei 64).&lt;/ref&gt; procediéndose asina a una puesta a puntu necesaria de la llei de 1969.

Esta nueva llei contempla la creación d'un ''Comisariu de Llingües Oficiales'', dando asina a la comunidá francófona de ''Nouveau-Brunswick'', nueves ferramientes llexislatives que-y dexen afirmar la so presencia, y siguir entós nel afrancesamientu del territoriu.

'''Artículu 29'''
* Tou afiche públicu en ''Nouveau-Brunswick'' según cualesquier otra publicación o comunicación destinaos al gran públicu, y surdíos d'una institución, tendrá de ser publicáu nos dos llingües oficiales. Estos afiches van tar pos en [[Idioma francés|francés]] ya [[Idioma inglés|inglés]], según toles señalizaciones públiques, toles lleis, y toles instancies gubernamentales.

Dempués de los [[años 1990]]-[[Años 2000|2000]], les ciudaes afrancesáronse, por casu [[Edmundston]], que pasó de tener 89 % de francófonos en [[1996]], a 93,4 % en [[2006]]. Pela so parte, la ciudá de [[Moncton]] pasó de 30,4 % de francófonos en 1996 a 33 % en 2006, y la ciudá de [[Tracadie-Sheila]] pasó de 94 % en 1996 a 96 % en 2006, [[Dalhousie (Nouveau-Brunswick)|Dalhousie]] pasó de 42,5 % a 49,5 %, y [[Dieppe (Nouveau-Brunswick)|Dieppe]] pasó de 71,1 % en 1996 à 74,2 % en 2006. Y ciertes ciudaes volviéronse mayoritariamente francófonas, como [[Bathurst (Nouveau-Brunswick)|Bathurst]], que pasó de 44,6 % de francofonía en 1996 à 50,5 % en 2006, o como [[Campbellton (Nouveau-Brunswick)|Campbellton]], que pasó de 47 % en 1996 a 55 % en 2006.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=F&amp;Geo1=CMA&amp;Code1=505__&amp;Geo2=PR&amp;Code2=10&amp;Data=Count&amp;SearchText=ottawa&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;Custom=|títulu=Statistiques du Canada 1996 (site officiel): Ottawa - Gatineau , Terre-Neuve-et-Llabrador |fechaaccesu=30 de mayu de 2010 |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= Marc L. Johnson, André Leclerc, nel sitiu [http://www12.statcan.gc.ca/ Statcan.gc.ca].}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www12.statcan.gc.ca/english/Profil01/CP01/Details/Page.cfm?Lang=F&amp;Geo1=CSD&amp;Code1=1313027&amp;Geo2=PR&amp;Code2=13&amp;Data=Count&amp;SearchText=Edmundston&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;Custom=|títulu=Statistiques du Canada 2001 (site officiel) : Edmundston ; Nouveau-Brunswick |fechaaccesu=30 de mayu de 2010 |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= (nel sitiu [http://www12.statcan.gc.ca/ Statcan.gc.ca]).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=F&amp;Geo1=CSD&amp;Code1=1313027&amp;Geo2=PR&amp;Code2=13&amp;Data=Count&amp;SearchText=Edmundston&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;Custom=|títulu=Statistiques du Canada 2006 (site officiel): Edmundston ; Nouveau-Brunswick |fechaaccesu=30 de mayu de 2010 |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= (nel sitiu [http://www12.statcan.gc.ca/ Statcan.gc.ca]).}}&lt;/ref&gt;

En resume, el númberu de francófonos aumentó en ''Nouveau-Brunswick'' en 12,4 % ente [[1961]] y [[2001]].&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=f1SEC860380|títulu=Acadie contemporaine |fechaaccesu=30 de mayu de 2010 |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= Marc L. Johnson, André Leclerc, en [http://www.thecanadianencyclopedia.com/ L'encyclopédie canadienne]}}&lt;/ref&gt;

Correspuende destacar tamién que la conocencia del francés aumentó descomanadamente nes rexones con mayoría anglófona, como en [[Westmorland]] onde pasó de 44 % a 55 %. Pero ensin dulda, la rexón que más fuertemente s'afrancesó foi'l condáu d'[[Albert]], qu'en [[1951]] tenía solamente 1 % de la población apoderando'l francés, ente qu'en [[2001]] esta proporción yá yera de 23 %.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://fr.wikipedia.org/wiki/Universit%C3%A9_Sainte-Anne|títulu=Conférences « Vision 20/20 » Congrès mondial acadien Université Saint-Anne Pointe-de-l'Église: Francisation du sud-est du Nouveau-Brunswick |fechaaccesu=30 de mayu de 2010 |autor= |fecha=agostu de 2004 |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt;

=== F. Canadá ===
[[Ficheru:Yukon border sign.jpg|thumb|left|Señal turística billingüe en Yukon.]]

So la presión de Quebec y de los francófonos de Canadá, el 7 de xunetu de [[1969]], la ''Llei sobre les llingües oficiales'' ye votada, y el [[Idioma francés|francés]] llogra un estatutu igual al del [[Idioma inglés|inglés]] en toles instancies gubernamentales federales.

Y los [[francófonos]] de fora de Quebec llogren el derechu de dir a la escuela pública en francés, de la mesma manera que los anglófonos de Quebec podíen facer na so propia llingua dempués de munches xeneraciones.

Les lleis obliguen a espresar toa noticia sobre alimentos tantu n'inglés como en francés, y yá tou serviciu gubernamental federal pue ser efectuáu nos dos llingües, y tamién les lleis tienen de tar disponibles nos dos llingües.

Dempués de 1951, el númberu de francófonos fora de Quebec aumentó, pasando de {{formatnum:721820}} en 1951 a {{formatnum:935692}} en 1971,&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://www.fcfa.ca/profils/index.cfm?Voir=sections&amp;Id=9112&amp;M=2759&amp;Repertoire_Non=2137989128|títulu= Français langue maternelle et français première langue officielle parlée, 1951-2006, Canada moins le Québec|fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt; y depués a {{formatnum:1020545}} en 2001.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://francovoyageur.ca/index.cfm?Voir=atles&amp;Langue=fr&amp;Lieu=YT&amp;Secteur=160&amp;Repertoire_Non=2137984630|títulu=Yukon|fechaaccesu=|autor=|fecha=|obra=|idioma=francés|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101205153502/http://francovoyageur.ca/index.cfm?Voir=atles&amp;Langue=fr&amp;Lieu=YT&amp;Secteur=160&amp;Repertoire_Non=2137984630|fechaarchivu=5 d'avientu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url= http://edimage.ca/index.cfm?Voir=atles&amp;Langue=fr&amp;Lieu=ON&amp;Secteur=160&amp;Repertoire_Non=938571429|títulu= Ontario|fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt; Y más d'un cuartu de millón de anglófonos fora de Quebec, utilicen regularmente'l francés nos sos llugares de trabayu.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web|url= http://fafo.on.ca/index.cfm?p=news&amp;id=1553|títulu= Les francophones hors Québec continuent à utiliser le français au travail|fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120504124447/http://fafo.on.ca/index.cfm?p=news&amp;id=1553|fechaarchivu= 2012-05-04}} |2=http://fafo.on.ca/index.cfm?p=news&amp;id=1553 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

El númberu de falantes en francés cuasi se dobló depués de la ''Llei de llingües oficiales'', pasando d'alredor de {{formatnum:800000}} persones en 1960, a {{formatnum:2561960}} de persones en 2006.

Nel conxuntu del territoriu canadiense, yá hai más de 9,5 millones de francófonos.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.statcan.gc.ca|títulu=Statistique Canada, Population selon la connaissance des langues officielles, par province et territoire, (Recensement de 2006) |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt;

La población respeuto de la cual el francés ye la llingua usualmente falada nel llar, aumentó nel conxuntu del país (+1,3 % de 1996 a 2001, y +2,4 % de 2001 a 2006).&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/as-sa/97-555/table/A6-fra.cfm |títulu= Statistiques du Canada |fechaaccesu= |autor= |fecha= |obra= |idioma= francés |cita= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20180321130503/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/as-sa/97-555/table/A6-fra.cfm |fechaarchivu= 2018-03-21 }}&lt;/ref&gt;

=== G. Afrancesamientu d'América del Norte ===
[[Ficheru:LosAngleles-2009.JPG|thumb|upright=1.6|alt=alternative textuelle|Munchos cartelos y alvertencies n'Estaos Xuníos tán tantu en francés como n'inglés ([[Los Angeles]]).]]

El francés n'[[América del Norte]] caltúvose gracies a la gran estensión del territoriu de [[Nueva Francia]] (incluyida [[Luisiana (Nueva Francia)|Luisiana]]), qu'entós cubría lo equivalente a cuasi la metá de los Estaos Xuníos actuales más una bona parte de Canadá. Por ello, munchos sitios d'aquelles paraxes lleven nomes d'orixe francés, como por casu: Bâton-Rouge, Détroit, Trois Rivières, etc.

Una [[llista de nomes americanos d'orixe francés]] ta disponible, anque nun ye del tou completa.

N'[[América del Norte]], los principales actores qu'impulsaron l'afrancesamientu fueron: [[Quebec]], [[Acadia]], y [[Louisiana]].

N'Estaos Xuníos tamién se produció ciertu grau d'afrancesamientu y francofonización, anque con mayor debilidá qu'en Canadá, y nesti procesu en primer llugar contribuyó Luisiana, qu'en [[1968]] creó'l ''[[Conseil pour le développement du français en Louisiane]]'', so impulsu del cual abriéronse escueles de francés, y formáronse profesores. Y en el sentíu indicáu tamién ayudó por cierto que nel sistema educativu d'Estaos Xuníos, les llingües estranxeres enseñaes na mayoría de los establecimientos yeren (y son) el [[Idioma francés|francés]] y l'[[Idioma español|español]].

[[Québec]] xugó tamién un rol importante nel afrancesamientu d'Estaos Xuníos, gracies a les sos lleis d'obligatoriedá de tener noticies y anuncios en francés; asina, numberosos embalaxes d'alimentos o d'oxetos vendíos n'EEXX tán tantu en francés como n'[[Idioma inglés|inglés]], con cuenta de que tar preparaos pa poder vendelos tamién en Canadá (esto ye particularmente observable na industria automovilística).

Les grandes empreses quebecuenses impulsaron ya impulsen l'afrancesamientu n'Estaos Xuníos, ente otres coses pidiendo a los sos emplegaos que conozan el francés. Y pa aquellos que nun lo conocen, ufiérten-yos amplies posibilidaes por que sigan cursos de formación.

Ente otres coses, contémplase'l otorgamiento de premios a les empreses que meyor participaren n'aiciones d'afrancesamientu (lo que termina per dar una bona imaxe pública a les mesmes); nesti sentíu correspuende que se citen a: (1) [[Cinc électrolytique du Canada Limitée]];&lt;ref&gt;(en francés){{pdf}} {{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://www.slv2000.qc.ec.gc.ca/bibliotheque/centre_docum/protection/008_f.pdf |títulu=Document officiel du Cinc électrolytique du Canada Limitée : Une importante entreprise de métallurgie |obra=www.slv2000.qc.ec.gc.ca |fechaaccesu=27 mai 2010. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071123005455/http://www.slv2000.qc.ec.gc.ca/bibliotheque/centre_docum/protection/008_f.pdf |fechaarchivu=2007-11-23 }} |2=http://www.slv2000.qc.ec.gc.ca/bibliotheque/centre_docum/protection/008_f.pdf |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; (2) La capitale groupe financier inc;&lt;ref&gt;(en francés) {{cita web |url= http://www.lacapitale.com/index.jsp |títulu=Site officiel de La Capitale. |obra=www.lacapitale.com |fechaaccesu= 4 avril 2010.}}&lt;/ref&gt; (3) [[Cirque du Soleil]], qu'emplega más de {{formatnum:3000}} persones n'EEXX.&lt;ref&gt;(en francés) {{cita web |url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/francisation/entreprises/cf_bref.html |títulu=Comités de francisation en bref |obra=l'Office Québécois de la Langue Française |fechaaccesu=4 avril 2010. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091010085111/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/francisation/entreprises/cf_bref.html |fechaarchivu=10 d'ochobre de 2009 }}&lt;/ref&gt;

Tou a lo llargo del [[sieglu XIX]], cuasi un millón de quebecuenses emigraron a Estaos Xuníos, en razón de la esplosión [[demográfica]] en Québec.&lt;ref&gt;(en francés) {{cita web |url=http://www.stat.gouv.qc.ca/donstat/societe/demographie/naisn_deces/naissance/401.htm|títulu=Statistiques officielles de la natalité au Québec|obra=www.stat.gouv.qc.ca|fechaaccesu=27 mai 2010.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100806091315/http://www.stat.gouv.qc.ca/donstat/societe/demographie/naisn_deces/naissance/401.htm|fechaarchivu=6 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; La llamada ''&quot;[[Revanche des berceaux]]&quot;''&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://fr.wikipedia.org/wiki/Revanche_des_berceaux|títulu=Revanche des berceaux |fechaaccesu= |autor=Wikipedia |fecha= |obra= |idioma= francés|cita= }}&lt;/ref&gt; incide y provoca la tasa de natalidá más elevada del mundu nesa dómina pa Québec (el númberu de [[canadienses franceses]] pasó de {{formatnum:140000}} en [[1791]] a un millón en [[1871]]). Esta fuerte crecedera de la población, creó presión sobre les tierres cultivaes, lo qu'entós nun podía ser resueltu por cuenta de les estructures esistentes. Esa fuerte emigración escontra Estaos Xuníos, xeneró bolsones francófonos n'estaos tales como [[Maine]] y [[Vermont]].
[[Ficheru:Nouvelle-France map-es.svg|thumb|upright=1.8|derecha|Territorios de Nueva-Francia ente 1534 y 1763.]]

Y en los nuesos díes, ciertos [[condaos]] de Maine son [[francófonos]]:

;Más de {{formatnum:1000}} habitantes:

* [[Madawaska (Maine)]] - 83,4 % de llingua francesa con {{formatnum:4534}} habitantes;
* [[Fort Kent (Maine)]] - 62 % de llingua francesa con {{formatnum:4233}} habitantes;
* [[Van Buren (Maine)]] - 77 % de llingua francesa con {{formatnum:2631}} habitantes;
* [[Frenchville (Maine)]] - 80 % de llingua francesa con {{formatnum:1225}} habitantes.

;Menos de {{formatnum:1000}} habitantes:

* [[Eagle Lake (Maine)]] - 50 % de llingua francesa con 815 habitantes;
* [[St. Agatha (Maine)]] - 80 % de llingua francesa con 802 habitantes;
* [[St. Francis (Maine)]] - 61 % de llingua francesa con 577 habitantes;
* [[Grand Isle (Maine)]] - 76 % de llingua francesa con 518 habitantes;
* [[Saint John Plantation (Maine)]] - 60 % de llingua francesa con 282 habitantes;
* [[Hamlin (Maine)]] - 57 % de llingua francesa con 257 habitantes.

El datu más recién de la ''Association des langues vivantes'' (2006), amuesa que les inscripciones pal estudiu del francés n'EEXX tán n'alza.&lt;ref&gt;(n'inglés){{pdf}} [http://www.mla.org/pdf/06enrollmentsurvey_final.pdf Rapport de l'association des langues vivantes aux États-Unis]&lt;/ref&gt;

Amás y en 2008, el ''Conseil américain sur l'enseignement des langues étrangères'' efectuó una estimación, qu'indica qu'hai más comenenciudos d'Estaos Xuníos n'estudiar el francés como segunda llingua, que'l que correspuende a toles otres llingües aconceyaes.&lt;ref&gt;(n'inglés) [https://web.archive.org/web/20100420031125/http://www.actfl.org/i4a/links/ Conseil américain sur l'enseignement des langues étrangères]&lt;/ref&gt;

En 2009, el ''Institut polytechnique et Université d'État'' de Virginia ([[Virginia Tech]]) publicó un artículu tituláu «French, The Most Practical Foreign Language» , en français: '''Le français, la langue étrangère el plus utile'''. Esti [https://web.archive.org/web/20100731051308/http://www.fll.vt.edu/French/whyfrench.html artículu] esplica porqué'l francés ye la llingua más importante a estudiar.&lt;ref&gt;(n'inglés) [https://web.archive.org/web/20100731051308/http://www.fll.vt.edu/French/whyfrench.html Pourquoi apprendre le français].&lt;/ref&gt;

Y los medios de comunicación de Toronto empiecen yá a falar de « ''La grande francophonie d'Amérique'' », proyeutu del sieglu XXI.&lt;ref&gt;(en francés) {{cita web |url=http://www.vigile.net/La%20grande-francophonie-d-Amerique |títulu=Article sur &quot;La grande francophonie d'Amérique, projet du XXIe siècle ?&quot; |obra=www.vigile.net |fechaaccesu=27 mai 2010. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100703085326/http://www.vigile.net/La |fechaarchivu=2010-07-03 }}&lt;/ref&gt;

== Referencies y notes ==
{{llistaref}}

== Ver tamién ==
[[Ficheru:Map-Francophone World.svg|thumb|derecha|upright=2|El francés nel mundu]]
* [[Afrancesáu]]
* [[Franglais]]
* [[Francofonía]]
* [[Llingua vehicular]]
* [[Idioma oficial]]
* [[Cultura de Francia]]
* [[Política llingüística de Francia]]
* [[Alliance française]]

== Referencies esternes ==
* [http://www.eluniversal.com.mx/articulos/59742.html Afrancesamientu total: Les últimes dos décades del sieglu XIX, con Don Porfirio Díaz na presidencia de la República, el refinamientu llega hasta la cocina de los mexicanos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140721021121/http://www.eluniversal.com.mx/articulos/59742.html |date=2014-07-21 }} Miércoles 21 de xunetu de 2010; Adriana Durán Ávila; ''L'Universal''.

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|fr|Francisation||parcial}}

{{Tradubot|Francofonización}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Lexicografía]]
[[Categoría:Idioma francés]]
[[Categoría:Influencia cultural]]</text>
      <sha1>rvr368l6rn7i5ce1hldeav8qzhlhpi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frankie Muniz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150884</id>
    <revision>
      <id>4493183</id>
      <parentid>4470156</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37461" sha1="mrnybncklyn0nv9d1uuu8gd177n59ml" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Francisco &quot;Frankie&quot; Muniz IV''' {{nym}}&lt;ref name=allmovie&gt;{{Cita web|títulu=Frankie Muniz – Overview|url=http://www.allmovie.com/artist/frankie-muniz-232781|fechaaccesu=6 de xunetu de 2009|sitiuweb=[[Allmovie]]}}&lt;/ref&gt; ye un [[actor]], [[músicu]], [[escritor]], [[direutor de cine|productor]], [[pilotu d'automovilismu]] y [[mánager]] de banda d'[[Estaos Xuníos]]. Ye más conocíu por interpretar el personaxe del títulu na comedia de televisión familiar de [[FOX]], ''[[Malcolm in the Middle]]'', que-y valió una nominación al [[Premiu Emmy]] y dos nominaciones al [[Globu d'Oru]].

En 2003, foi consideráu &quot;unu de los adolescentes más rentables de Hollywood&quot;.&lt;ref name=&quot;cbs&quot;&gt;{{Cita noticia|fecha=9 de xunu de 2003|títulu=CBS News|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/06/09/48hours/main557660.shtml|fechaaccesu=23 de marzu de 2006|periódicu=Frankie Muniz: Hollywood Star}}&lt;/ref&gt; En 2008, punxo la so carrera como actor n'espera pa siguir una carrera nes carreres de [[monoplaza]]. Él compitió nel [[Atlantic Championship]]. De 2012 a 2014, foi batería na banda Kingsfoil.

== Vida temprana ==
Muniz nació'l 5 d'avientu de 1985 en [[Wood-Ridge]], [[Nueva Jersey]].&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Frankie Muniz Biography|url=http://www.biography.com/articles/Frankie-Muniz-9542312|fechaaccesu=25 de febreru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110207014856/http://www.biography.com/articles/Frankie-Muniz-9542312|fechaarchivu=7 de febreru de 2011|autor=A&amp;Y Television Networks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru|añu=2001|títulu=Biography Today 2001 Annual Cumulation|url=https://books.google.com/books?id=6cMENOavuEYC|editorial=Omnigraphics Inc|isbn=9780780804562|apellíu=Abbey|nome=Cherie D.}}&lt;/ref&gt; El so padre, Francisco III, yera un restaurador, y la so madre, Denise, yera enfermera.&lt;ref name=filmreference&gt;{{Cita web|añu=2008|títulu=Frankie Muniz Biography (1985–)|url=http://www.filmreference.com/film/2/Frankie-Muniz.html|fechaaccesu=19 de febreru de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rohan&gt;Rohan, Virginia. [http://www.highbeam.com/doc/1P1-25349224.html &quot;'MALCOLM' STAR STAYS GROUNDED&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022155851/http://www.highbeam.com/doc/1P1-25349224.html |date=2012-10-22 }}, ''The Record'', March 6, 2000. Accessed May 7, 2008. &quot;On the phone from Los Angeles, at 7:30 a.m. his time, the 14-year-old actor from Wood-Ridge seems just as friendly and chipper as he did before his Fox comedy &quot;Malcolm in the Middle&quot; debuted – and became an instant hit.&quot;&lt;/ref&gt; El so padre ye [[Puertu Ricu|puertorriqueñu]] y la so madre ye d'orixe [[Pueblu italianu|italianu]] y [[Pueblu irlandés|irlandés]].&lt;ref name=&quot;ref001&quot;&gt;{{Cita noticia|fecha=3 de marzu de 2000|títulu='Skip' star Frankie Muniz finds sudden superstardom|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20000303&amp;slug=4008156|fechaaccesu=2 de payares de 2009|editorial=The Seattle Times|apellíu=Vincent|nome=Mal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121003094658/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20000303&amp;slug=4008156|archivedate=2012-10-03}}&lt;/ref&gt; Tien una hermana mayor, Cristina.&lt;ref name=&quot;ref001&quot;/&gt; Cuando Muniz tenía cuatro años, la so familia camudar a [[Knightdale]], [[Carolina del Norte]], onde creció.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Frankie Muniz Biography|url=http://www.notablebiographies.com/news/Li-Ou/Muniz-Frankie.html|fechaaccesu=27 de xunetu de 2017|autor=Encyclopedia of World Biography}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=In the town i grew up in, Knightdale, NC for the first time in 15 years. Tons of memories popping off.|url=https://twitter.com/frankiemuniz/status/298134598506905602?lang=en|apellíu=Muniz|nome=Frankie}}&lt;/ref&gt; Foi afayáu per primer vegada a la edá d'ocho años, nun show de talentos en [[Raleigh (Carolina del Norte)|Raleigh, North Carolina]], nuna producción llocal de ''[[A Christmas Carol]]'', emitíu como Tiny Tim. Poco dempués, los sos padres divorciáronse, y darréu camudóse a [[Burbank]], [[California]], cola so madre. Apaeció en comerciales y fixo'l so debú cinematográficu na [[Telefilme|película televisiva]], ''To Dance With Olivia'' (1997), protagonizada por [[Louis Gossett, Jr.]]. Nesi mesmu añu, apaeció na presentación [[Hallmark Hall of Fame]] de [[CBS]], ''[[What the Deaf Man Heard]]''. Un pequeñu papel na película ''Lost &amp; Found'' (1999) llevar al so papel de rotura como'l personaxe principal en ''[[Malcolm in the Middle]]''.

== Carrera ==
=== Actuación ===
Fox estrenó ''[[Malcolm in the Middle]]'' de [[Linwood Boomer]], protagonizada por Muniz, el 9 de xineru de 2000, como reemplazu de metá de temporada, y l'espectáculu superóse rápido con aponderamientos. L'episodiu principal foi vistu por 23 millones de persones&lt;ref&gt;{{Cita noticia|fecha=18 de xineru de 2000|títulu=Sitcom savior?|url=http://www.variety.com/article/VR1117760956.html?categoryid=14&amp;cs=1|fechaaccesu=25 d'abril de 2007|editorial=[[Variety|Variety.com]]|autor=Josef Adalian and Michael Schneider}}&lt;/ref&gt; y el segundu episodiu por 26 millones.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=News|url=http://malcolminthemiddle.tktv.net/news.html|autor=Matt Webb Mitovich}}&lt;/ref&gt; Foi nomáu pa los [[Premios Emmy]]&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Frankie Muniz Emmy Nominated|url=http://www.emmys.com/celebrities/frankie-muniz|fechaaccesu=30 de xunu de 2012|editorial=Emmys.com}}&lt;/ref&gt; en 2001,&lt;ref name=&quot;emmy&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Academy of Television Arts &amp; Sciences|url=http://emmys.org/awards/primetimeawards.php/|fechaaccesu=23 de marzu de 2006|sitiuweb=58th Annual Primetime Emmy Awards|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060406011225/http://www.emmys.org/awards/primetimeawards.php|fechaarchivu=2006-04-06}}&lt;/ref&gt; y recibió el «Young Star Award» de ''[[The Hollywood Reporter]]'' pol so trabayu na serie.

A lo llargo de la so carrera televisiva, Muniz fixo apaiciones como convidáu nos programes ''[[Lizzie McGuire]];'' ''[[Sabrina, the Teenage Witch|Sabina, the Teenage Witch]]''; y ''[[MADtv]].'' El so primer papel protagonista nuna película foi como Willie Morris na pieza familar de 2000, ''[[El mio perru Skip]]'', que se llanzó nel mesmu tiempu averáu que'l pilotu de ''Malcolm in the Middle''. Esi mesmu añu, apurrió la voz del personaxe d'Apodero nel videoxuegu de ''[[102 Dálmates: Cachorros al rescate]]'', y apaeció nel videoxuegu ''[[Stargate Worlds]]''.

Al añu siguiente, apurrió una voz de personaxe al repartu animal de la película ''[[Dr. Dolittle 2]].'' Él tuvo un ésitu col llanzamientu de 2002, ''[[Big Fat Liar]]'', que lo acomuñar cola actriz adolescente [[Amanda Bynes]] como un par d'estudiantes que busquen vengase d'un productor de películes sórdido (interpretáu por [[Paul Giamatti]]). Muniz tamién formó parte del conxuntu de la película de peaes ''[[Deuces Wild]]'', llanzada esi mesmu añu. En 2003, fixo un cameo como noviu menor de [[Cher]] en ''[[Stuck on You (película)|Stuck on You]]''. Esi mesmu añu, apaeció nel estrenu de serie de chancies de MTV, ''[[Punk'd]]'', d'[[Ashton Kutcher]]. 

Darréu, Muniz interpretó'l papel principal na película ''[[Agent Cody Banks]]'', según la so secuela, ''[[Agent Cody Banks 2: Destination London]].'' La primer película estrenar en marzu de 2003 y recaldó $47 millones; la secuela, que s'estrenó un añu dempués, recaldó $28 millones.&lt;ref name=&quot;numbers&quot;&gt;{{Cita web|títulu=The Numbers|url=http://www.the-numbers.com/people/FMUNI.html|fechaaccesu=23 de marzu de 2006|sitiuweb=Frankie Muniz – Box Office Data Movie Star|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060612222303/http://www.the-numbers.com/people/FMUNI.html|fechaarchivu=2006-06-12}}&lt;/ref&gt; Entrenó n'artes marciales pa les películes, y realizó la mayoría de los sos propios trucos. Tamién comentó que yera'l puntu na so carrera nel que tendría de faer la transición del actor infantil a un actor adultu o un actor respetable».&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cita web|títulu=About.com|url=http://actionadventure.about.com/cs/weeklystories/a/aa031104.htm|fechaaccesu=23 de marzu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060306033451/http://actionadventure.about.com/cs/weeklystories/a/aa031104.htm|fechaarchivu=6 de marzu de 2006|urlmuerta=sí|sitiuweb=Back as Agent Cody Banks}}&lt;/ref&gt;

Muniz apurrió la voz del personaxe d'una cebra llamada Stripes, que desea convertise nun equín de carreres, na película de 2005 ''[[Racing Stripes]]''. Esi mesmu añu, fixo una apaición como convidáu en «Mr. F», un episodiu de la comedia de [[Fox Broadcasting Company|Fox]], ''[[Arrested Development (serie de televisión)|Arrested Development]].'' N'abril de 2006, empezó a filmar ''My Sexiest Year'', una [[película independiente]] na que [[Harvey Keitel]] interpretaba al so padre.&lt;ref name=&quot;sexiest&quot;&gt;{{Cita web|títulu=National Ledger|url=http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_27264274.shtml|fechaaccesu=23 de marzu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070824100227/http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_27264274.shtml|fechaarchivu=24 d'agostu de 2007|urlmuerta=sí|sitiuweb=19NBC's 'ER' To Bring Awareness to Genocide in Darfur}}&lt;/ref&gt; Anunció, mientres esi mesmu mes, que se tomaría un descansu de l'actuación, pa siguir una carrera nel automovilismu, en virtú d'un contratu de dos años a tiempu completu con Jensen Motorsport na competencia de la Fórmula BMW.&lt;ref name=&quot;racing1&quot;&gt;{{Cita web|títulu=ABC News|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/story?id=1838959|fechaaccesu=13 d'abril de 2006|sitiuweb=Malcolm's Muniz Shifts into Pro Racing}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;racing2&quot;&gt;{{Cita noticia|fecha=9 d'abril de 2006|títulu=TV's Malcolm takes career break|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4892982.stm|fechaaccesu=9 d'abril de 2006|periódicu=BBC News}}&lt;/ref&gt;

''Malcolm in the Middle'' terminó la so carrera'l 14 de mayu de 2006. Diez díes dempués, el 24 de mayu, Muniz apaeció na [[Cine de terror|película de terror]] ''[[Stay Alive]].'' Espresó'l deséu de dexar tras los papeles tradicionales del cine de Hollywood, y dixo:
{{quote|Crecer nunca m'asustó hasta l'añu pasáu. Empecé a pensar n'avieyar, ser un adultu, y asustóme. Espero que les coses funcionen na mio carrera. Si nun lu faen, entós nunca foi destináu a selo.&lt;ref name=&quot;growing&quot;&gt;{{Cita web|títulu=The Decatur Daily|url=http://people.aol.com/people/articles/0,19736,1083857,00.html|fechaaccesu=29 de marzu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060217130728/http://people.aol.com/people/articles/0,19736,1083857,00.html|fechaarchivu=17 de febreru de 2006|urlmuerta=sí|sitiuweb=Malcolm grows up}}&lt;/ref&gt;}}

A pesar de la so anterior intención declarada de tomase un descansu de l'actuación, en mayu de 2006, robló pa protagonizar la comedia sexual adolescente R-rated, ''Extreme Movie]''.&lt;ref name=&quot;newmovie&quot;&gt;{{Cita noticia|títulu=Reuters|url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/film/brief_display.jsp?vnu_content_id=1002465421|fechaaccesu=15 de xunu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070930210950/http://www.hollywoodreporter.com/thr/film/brief_display.jsp?vnu_content_id=1002465421|fechaarchivu=30 de setiembre de 2007|urlmuerta=sí|periódicu=Muniz heads cast seeking sex &quot;Guidance&quot;}}&lt;/ref&gt; La película foi entamada orixinalmente pa ser llanzada en 2007 por [[Dimension Films]],&lt;ref name=&quot;newstrack&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Dimension gains sexual 'Guidance'|url=http://www.upi.com/NewsTrack/view.php?StoryID=20060629-082543-8632r|fechaaccesu=3 de xunetu de 2006|editorial=United Press International}}&lt;/ref&gt; pero finalmente foi llanzada direutamente a DVD en febreru de 2009.

A finales de 2007, fixo una apaición como convidáu nun episodiu del drama criminal de [[CBS]], ''[[Criminal Minds]].'' N'avientu de 2007, fixo un cameo na película ''[[Walk Hard: The Dewey Cox Story]]'', interpretando a [[Buddy Holly]]. En 2008, empezó a trabayar nuna película cola ex protexida de [[Missy Elliott]], Brianna Perry, pero'l proyeutu nunca foi llanzáu.&lt;ref name=&quot;24hourhiphop&quot;&gt;{{Cita web|títulu=Lil Brianna|url=http://24hourhiphop.com/next-in-line/lil-brianna/|fechaaccesu=9 de febreru de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131105192032/http://24hourhiphop.com/next-in-line/lil-brianna/|fechaarchivu=5 de payares de 2013|urlmuerta=sí|sitiuweb=24HourHipHop}}&lt;/ref&gt;

Muniz fixo una incursión nel xéneru de superhéroes cola [[Xéneru d'aición|película d'aición]] [[Película infantil|familiar]], ''Pizza Man'', en 2011.&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=10 d'ochobre de 2017|títulu=Pizza Man|url=https://www.imdb.com/title/tt1629766/|via=www.imdb.com}}&lt;/ref&gt;

En 2012, fixo un cameo como él mesmu na segunda temporada de la comedia ''[[Don't Trust the B---- in Apartment 23]]''.

En 2015, fixo otra apaición en [[The Mysteries of Laura]], nel cual unu de los detectives (Merideth Bose) taba namoráu del actor y pilotu d'autos (Frankie Muniz) que taba compitiendo nuna carrera de resistencia. L'equipu taba nun casu de [[Departamentu de Policía de Nueva York|NYPD]] y la evidencia sospechosa presentar na carrera de resistencia.

El 6 de setiembre de 2017, Muniz foi anunciáu como una de les celebridaes que van competir na [[Dancing with the Stars (Estaos Xuníos, temporada 25)|temporada 25]] de ''[[Dancing with the Stars (Estaos Xuníos)|Dancing with the Stars]]''. Él foi empareyáu cola baillarina profesional, [[Witney Carson]].&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=6 de setiembre de 2017|títulu='Dancing With the Stars' season 25 celebrity cast: Frankie Muniz, Barbara Corcoran, Nick Lachey and more|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/dancing-stars-season-25-celebrity-cast-frankie-muniz/story?id=49603734|fechaaccesu=6 de setiembre de 2017|sitiuweb=ABC News}}&lt;/ref&gt; Muniz y Carson llograron llegar a la final de la temporada, terminando nel tercer puestu.&lt;ref&gt;{{Cita noticia|fecha=22 de payares de 2017|títulu=”Dancing with the Stars” Winner 2017: Who Won “Dancing with the Stars” Season 25?|url=https://www.earnthenecklace.com/dancing-stars-winner-2017/|fechaaccesu=22 de payares de 2017|idioma=en-US|periódicu=Earn The Necklace}}&lt;/ref&gt;

=== Escritura y producción ===
Muniz empezó a escribir en 2004, cuando escribió la telenovela del programa de televisión ''Granted''. Hasta la fecha, esi ye'l so únicu trabayu escritu. En 2004, foi'l productor executivu de ''Granted''. En 2006, tamién foi productor executivu de la película ''Choose Your Own Adventure: The Abominable Snowman''. Un añu dempués (2007), convertir en productor acomuñáu de la película ''Choose Connor''.

=== Automovilismu ===
[[Ficheru:Frankiemuniz.jpg|thumb|left|200px|Muniz en 2007]]
Muniz tuvo dende siempres enforma interés nes carreres de coches. El 18 de febreru de 2001, Muniz remanó'l [[auto de seguridá]] pa les 500 Milles de Daytona y atopóse con [[Dale Earnhardt]] poco primero de que Earnhardt ingresara al so vehículu pa la carrera.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Frankie Muniz on Twitter|url=https://twitter.com/frankiemuniz/status/701499335347798016|fechaaccesu=24 d'agostu de 2016|sitiuweb=twitter.com}}&lt;/ref&gt; Muniz, que tamién asistió a la carrera por filmar pa la serie de documentales ''[[True Life]]'' de [[MTV]], foi testigu del posterior accidente na última vuelta que mató a Earnhardt.&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=8 de marzu de 2001|títulu=Malcolm Star Remembers Dale Earnhardt|url=http://www.tvguide.com/news/malcolm-star-remembers-36991/|fechaaccesu=24 d'agostu de 2016|sitiuweb=tvguide.com}}&lt;/ref&gt;

La carrera de Muniz nes carreres d'autos remontar a 2004, cuando dirixó la Toyota Pro/Celebrity Race en [[Grand Prix of Long Beach|Long Beach]]como participante de celebridaes, terminando en séptimu llugar.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=2004 Toyota Pro / Celebrity Race|url=http://racing-reference.info/race/2004-06/X|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|sitiuweb=Racing-Reference}}&lt;/ref&gt; Al añu siguiente, terminó terceru,&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=2005 Toyota Pro / Celebrity Race|url=http://racing-reference.info/race/2005-05/X|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|sitiuweb=Racing-Reference}}&lt;/ref&gt; y foi la meyor celebridá dempués de capitalizar el contautu d'[[Ingo Rademacher]] y [[Aaron Peirsol]] na última vuelta.&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=9 d'abril de 2005|títulu=Frankie Muniz First Among Celebrities in the 2005 Toyota Pro/Celebrity Race|url=http://globenewswire.com/news-release/2005/04/10/325641/75941/en/Frankie-Muniz-First-Among-Celebrities-in-the-2005-Toyota-Pro-Celebrity-Race.html|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|sitiuweb=Global News Wire}}&lt;/ref&gt; Mientres investigaba la posibilidá de xunise a un equipu de carreres como propietariu, concedióse-y una prueba nun automóvil, y nel so llugar robló un contratu de dos años con Jensen Motorsport como pilotu. Muniz ingresó a catorce carreres mientres la temporada 2006 de la [[Fórmula BMW|Fórmula BMW EE. XX.]], y nun pudo terminar nuna posición de puntaje.Foi escoyíu como unu de los trenta y seis pilotos pa competir na final añal de Formular BMW World en [[Circuitu urbanu de Valencia|Valencia]]. Muniz terminó nel puestu 29.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Formula BMW World Final|url=http://www.frankiemunizracing.com/valencia/index.php|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|sitiuweb=Frankie Muniz Racing}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|añu=2008|títulu=Formula BMW USA|url=http://www.formulabmwusa.com/news_fastnews/index.php?id=122|fechaaccesu=19 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071012180552/http://formulabmwusa.com/news_fastnews/index.php?id=122|fechaarchivu=12 d'ochobre de 2007}}&lt;/ref&gt; N'abril, volvió competir nel Toyota Pro/Celebrity, terminando nel puestu 11 dempués d'empezar nel puestu 19.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=2006 Toyota Pro / Celebrity Race|url=http://racing-reference.info/race/2006-05/X|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|sitiuweb=Racing-Reference}}&lt;/ref&gt;

En 2007, Muniz xubió a la [[Atlantic Championship|Champ Car Atlantic Series]] más competitiva,&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Frankie Muniz at|url=http://www.jensenmotorsport.com/team/drivers/frankie_muniz.htm|fechaaccesu=23 d'agostu de 2010|editorial=Jensenmotorsport.com}}&lt;/ref&gt; onde compitió en tola temporada de 12 carreres. Pa la temporada, el so meyor final de carrera foi'l novenu llugar, y oficialmente ganó un total de 41 puntos (pal puestu 22) y $17,000 en premios, rexistrando 351 vueltes.&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=29 de xunetu de 2010|títulu=champcaratlantic.com|url=http://www.champcaratlantic.com/CONTENT/PDF/Results/2007/20070812PDFR_0005.pdf|fechaaccesu=23 d'agostu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081206230056/http://www.champcaratlantic.com/CONTENT/PDF/Results/2007/20070812PDFR_0005.pdf|fechaarchivu=6 d'avientu de 2008|formatu=PDF}}&lt;/ref&gt; En xineru de 2007, allugóse segundu na carrera de [[Sebring International Raceway|Sebring]] Winter National.&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=29 de xunetu de 2010|títulu=Champ Car Atlantic News|url=http://www.champcaratlantic.com/News/Article.asp?ID=2792|fechaaccesu=23 d'agostu de 2010|editorial=Champcaratlantic.com}}&lt;/ref&gt; Robló col equipu ganador del Campeonatu Atlánticu, Pacific Coast Motorsports, en xineru de 2008, coles mires de competir constantemente nel top ten del campeonatu de puntos. Terminó la temporada 2008 nel oncenu llugar. A la fin de la temporada 2008, ganó'l Jovy Marcelo Award, un premiu por deportividá votáu por otros pilotos nomaos en memoria del ganador del Campeonatu Atlánticu 1991 que foi asesináu mientres la práutica de les 500 Milles d'Indianápolis de 1992. En 2009, Muniz xunir al Team Stargate Worlds, y terminó ente los diez primeros en toles carreres apostaes, con un meyor resultáu de cuartu nel [[Miller Motorsports Park]]. Sicasí, antes de la penúltima carrera en [[Road America]], la so temporada foi encurtiada pola ciruxía de la so muñeca.&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=29 de setiembre de 2009|títulu=Bomarito and Mansell Set for Return to Atlantic Championship|url=http://www.theautochannel.com/news/2009/09/22/478595.html|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|sitiuweb=The Autu Channel}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Frankie Muniz 2011.jpg|thumb|derecha|200px|Muniz na Toyota Pro/Celebrity Race en 2011]]

En 2011, Muniz tornó a la Toyota Pro/Celebrity Race; Dempués d'empezar el 15° puestu, terminó cuartu.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=2011 Toyota Pro / Celebrity Race|url=http://racing-reference.info/race/2011-11/X|fechaaccesu=6 de mayu de 2015|sitiuweb=Racing-Reference}}&lt;/ref&gt;

=== Música ===
Muniz xunir a la banda ensin roblar, You Hang Up, como batería. Él dixo: «¡Esto ye daqué que siempres quixi na mio vida, y toi encantáu de tar acomuñáu con un grupu tan grande de mozos!».&lt;ref name=&quot;popeater1&quot;&gt;{{Cita web|fecha=18 de febreru de 2010|títulu=Found! Frankie Muniz a Drummer in Phoenix Band|url=http://www.popeater.com/2010/02/18/frankie-muniz-drummer-you-hang-up-phoenix-band/|fechaaccesu=23 d'agostu de 2010|editorial=PopEater.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201022170507/http://www.popeater.com/2010/02/18/frankie-muniz-drummer-you-hang-up-phoenix-band/|fechaarchivu=2020-10-22}}&lt;/ref&gt;

En 2012, Muniz xunir a Kingsfoil, una banda con sede en [[York (Pennsylvania)|York]], [[Pennsylvania]], y aprobó SJC Drums y Cymbals Imperial.&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=6 d'abril de 2012|títulu=&quot;Malcolm&quot; star Muniz joins York County band Kingsfoil|url=http://www.ydr.com/ci_20336663/malcolm-star-muniz-joins-york-county-band-kingsfoil?source=most_viewed|fechaaccesu=30 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120409030608/http://www.ydr.com/ci_20336663/malcolm-star-muniz-joins-york-county-band-kingsfoil?source=most_viewed|fechaarchivu=9 d'abril de 2012|urlmuerta=sí|sitiuweb=The York Daily Record}}&lt;/ref&gt; En 2014 tuvo qu'abandonar la banda por cuenta de problemes de programación.

En 2017, Muniz anunció en Facebook que ye'l xerente de la banda con base en York, Astru Lasso, que ta formada por Jordan Davis y Tristan Martin de la so ex banda Kingsfoil. Muniz viaxa cola banda faciendo los sos sistemes de monitoreo, lluces, amás de ser el conductor designáu.&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu=Astru Lasso|url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=10155105262839887&amp;id=35285954886|fechaaccesu=21 de xunetu de 2017|editorial=Frankie Muniz|publicación=Facebook}}&lt;/ref&gt; La banda abrió para [[We the Kings]], [[Cute Is What We Aim For]] y Plaid Brixx na xira [[We The Kings]] 10 de la primavera pasada.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=wethekings|url=https://www.wethekingsmusic.com/tour|editorial=wethekings|sitiuweb=wethekings}}&lt;/ref&gt;

== Vida personal ==
Muniz ye un partidariu vidueñu de los [[Arizona Cardinals]]&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=2 de payares de 2014|títulu=Frankie Muniz on Twitter: &quot;I love Sunday's because I get to watch my @AZCardinals !&quot;|url=https://twitter.com/frankiemuniz/status/528970757184176129|fechaaccesu=17 d'agostu de 2015|editorial=Twitter.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=26 d'ochobre de 2014|títulu=Frankie Muniz on Twitter: &quot;Holy crap! What a game. So glad I attended this one! Go @azcardinals!|url=https://twitter.com/frankiemuniz/status/526520056352886784|fechaaccesu=17 d'agostu de 2015|editorial=Twitter.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=19 d'ochobre de 2014|títulu=Frankie Muniz on Twitter: &quot;It's @AZCardinals time!&quot;|url=https://twitter.com/frankiemuniz/status/523932723321118720|fechaaccesu=17 d'agostu de 2015|editorial=Twitter.com}}&lt;/ref&gt; y [[Los Angeles Clippers]].&lt;ref&gt;{{Cita web|fecha=29 d'abril de 2015|títulu=Malcolm In The Middle's Frankie Muniz wants to buy the Los Angeles Clippers|url=https://sports.yahoo.com/blogs/nba-ball-dont-lie/malcolm-in-the-middle-s-frankie-muniz-wants-to-buy-the-los-angeles-clippers-224117308.html}}&lt;/ref&gt;

El 30 de payares de 2012, Muniz foi hospitalizáu depués d'un [[ataque isquémicu transitoriu]], tamién descritu como un «mini accidente cerebrovascular», y faló sobre aquella esperiencia en ''Katie''.&lt;ref&gt;{{YouTube|x7dNXcHSvxY|Muniz on mini-stroke: 'It was a wake-up call'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita noticia|títulu=Frankie Muniz's mini-stroke: Common for young adults? – CBS News|url=http://www.cbsnews.com/8301-204_162-57557289/frankie-munizs-mini-stroke-common-for-young-adults/|periódicu=CBS News}}&lt;/ref&gt; Sufrió un segundu ataque un añu dempués, en payares de 2013. Foi entrevistáu en 2017 y preguntar pola so salú, él dixo que nun tuviera problemes. Revelar en ''[[Dancing with the Stars (Estaos Xuníos)|Dancing with the Stars]]'' el 9 d'ochobre de 2017, que de fechu sufrió una gran perda de memoria, incluyendo la perda de munches alcordances de los díes d'actuación de la so infancia.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{Cita web|fecha=26 de payares de 2013|títulu=Frankie Muniz suffers second ministroke one year after first scare &amp;#124; Story &amp;#124; Wonderwall|url=http://wonderwall.msn.com/tv/frankie-muniz-suffers-second-mini-stroke-one-year-after-first-scare-1784767.story|fechaaccesu=17 d'agostu de 2015|editorial=Wonderwall.msn.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131129102406/http://wonderwall.msn.com/tv/frankie-muniz-suffers-second-mini-stroke-one-year-after-first-scare-1784767.story|fechaarchivu=2013-11-29}} |2=http://wonderwall.msn.com/tv/frankie-muniz-suffers-second-mini-stroke-one-year-after-first-scare-1784767.story |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Filmografía ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Añu
!Títulu
!Papel
! class=&quot;unsortable&quot;|Notes
|-
| 1997
| ''[[To Dance with Olivia]]''
| Oscar
| Película de televisión
|-
| 1997
| ''[[What the Deaf Man Heard]]''
| Young Sammy
| Película de televisión
|-
| 1998
| ''[[Spin City]]''
| Derek Evans
| Episodiu: «Three Men and a Little Lady»&lt;br /&gt;Episodiu: «The Kidney's All Right»
|-
| 1999
| ''[[Sabrina, the Teenage Witch|Sabina, the Teenage Witch]]''
| Angelo
| Episodiu: «Sabrina the Matchmaker»
|-
| 1999
| ''Lost &amp; Found''
| Neñu en película en TV
|
|-
| 1999
| ''Little Man''
| Ross
| Curtiumetraxe
|-
| 2000
| ''[[El mio perru Skip]]''
| Willie Morris
| Papel principal
|-
| 2000
| [[Nickelodeon's Kids Choice Awards 2000|Kids Choice Awards 2000]]
| Él mesmu Presentador
|
|-
| 2000
| ''[[Miracle in Lane 2]]''
| Justin Yoder
| Película de televisión
|-
| 2000–2003
| ''[[Scruff]]''
| Strummer
| Papel principal
|-
| 2000–2006
| ''[[Malcolm in the Middle]]''
| [[Personaxes de Malcolm in the middle#Malcolm|Malcolm]]
| Papel principal
|-
| 2001
| '' The Andy Dick Show''
| Mozu Andy Dick
| Episodiu: «Kid Krist»
|-
| 2001
| ''[[The Simpsons]]''
| Thelonious (voz)
| Episodiu: «[[Triloxía del error]]»
|-
| 2001
| ''[[Dr. Dolittle 2]]''
| Boy Bear Cub (voz)
|
|-
| 2001–2003
| ''[[The Fairly OddParents]]''
| [[Chester McBadbat]] (voz)
| 24 episodios
|-
| 2002
| ''[[Los Misterios de Moville]]''
| Mosley 'Mo' Moville
| Serie de televisión
|-
| 2002
| ''[[Lizzie McGuire]]''
| Él mesmu Episodiu: «Lizzie in the Middle»
|- 
| 2002
| ''[[Big Fat Liar]]''
| Jason Shepherd
| Papel principal
|-
| 2002
| ''Titus''
| Nick Galenti
| Episodiu: «Too Damn Good»
|-
| 2002
| ''[[The Nightmare Room]]''
| Mike
| Episodiu: «Camp Nowhere: Part 2»
|-
| 2002
| ''[[Deuces Wild]]''
| Scooch
|
|-
| 2002
| ''[[Fillmore!]]''
| Willie / Augie / Tony (voz)
| Episodiu: «Test of the Tested»&lt;br /&gt;Episodiu: «A Wurm in Our Midst»
|-
| 2002
| ''[[Los Misterios de Moville]]''
| Mosley &quot;Mo&quot; Moville
| Serie de televisión
|-
| 2003
| ''[[Clifford, el gran perru coloráu]]''
| Él mesmu Episodiu: «Little Big Pup/Getting to Know You»
|-
| 2003
| ''[[Agent Cody Banks]]''
| Cody Banks
| Papel principal
|-
| 2003
| ''[[Stuck on You (película)|Stuck on You]]''
| Noviu de Cher
|
|-
| 2004
| ''[[Agent Cody Banks 2: Destination London]]''
| Cody Banks
| Papel principal
|-
| 2005
| ''[[Racing Stripes]]''
| Stripes (voz)
| Papel principal
|-
| 2005
| ''[[Arrested Development (serie de televisión)|Arrested Development]]''
| Él mesmu Episodiu: «Mr. F»
|-
| 2006
| ''[[Stay Alive]]''
| Swink Sylvania
|
|-
| 2006
| ''Danny Roane: First Time Direutor''
| Él mesmu |

|-
| 2006
| ''Choose Your Own Adventure: The Abominable Snowman''
| Benjamin North (voz)
| Videu
|-
| 2006
| ''The Fabulous Life Presents: Really Rich Real Ta''
|
| Episodiu: «1.1»
|-
| 2007
| ''My Sexiest Year''
| Jake Stein
|
|-
| 2007
| ''[[Criminal Minds]]''
| Jonny McHale
| Episodiu: «True Night»
|-
| 2007
| ''[[Walk Hard: The Dewey Cox Story]]''
| Buddy Holly
|
|-
| 2008
| ''Extreme Movie''
| Chuck
|
|-
| 2010
| ''The Legend of Secret Pass''
| Manu (voz)
|
|-
| 2011
| ''Pizza Man''
| Matt Burns / Home pizza
| 
|-
| 2012
| ''[[Last Man Standing (serie de televisión)|Last Man Standing]]''
| Richard
| Episodiu: «Baxter &amp; Sons»
|-
| 2012
| ''[[Don't Trust the B---- in Apartment 23]]''
| Él mesmu Episodiu: «A Reunion...»
|-
| 2013
| ''Blast Vegues''&lt;ref&gt;USA Today, [https://www.usatoday.com/story/life/tv/2013/07/18/bianco-critics-corner-july-18/2521429/ TV tonight: 'Big Bang Theory,' 'Blast Vegues'], Retrieved on 7-18-2013.&lt;/ref&gt;
| Nelson
| Papel principal
|-
| 2015
| ''Hot Bath an' a Stiff Drink 2''&lt;ref&gt;IMDb, [https://www.imdb.com/title/tt3369710/?ref_=nm_flmg_act_1], Retrieved on 12-5-2013.&lt;/ref&gt;
| ''Deputy Allister Jenkins ''
| Sequel to Western ''Hot Bath an' a Stiff Drink''
|-
| 2015
| ''Road To Capri''
| Daniel
| Post-producción
|-
| 2015
| ''[[The Mysteries of Laura]]''
| Él mesmu Episodiu: «The Mystery of the Crooked Clubber»
|-
| 2015
| ''[[Sharknado 3 Oh Hell No!]]''
| Lucas Stevens
| Película de televisión
|-
| 2017
| ''[[Preacher]]''
| Él mesmu Episodiu: «Viktor», apaez nun anunciu de televisión
|-
| 2017
| ''[[Dancing with the Stars (Estaos Xuníos)|Dancing with the Stars]]''
| Él mesmu Concursante |
[[Dancing with the Stars (Estaos Xuníos, temporada 25)|Temporada 25]]
|}

== Premios y nomamientos ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Premios
|-
! Añu
!style=&quot;width:50px;&quot;|Resultáu
!style=&quot;width:150px;&quot;|Premiu
!style=&quot;width:425px;&quot;|Categoría
!style=&quot;width:200px;&quot;|Trabayu nomáu
|-
| rowspan=2| 1998
| {{celda|nomáu}}
| [[Premios Artista Mozu]]
| Meyor actuación nuna película de TV / Pilotu / Mini-Series: Actor nuevu de diez años o menos.
| rowspan=2| ''[[What the Deaf Man Heard]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| Premios YoungStar
| Meyor interpretación d'un mozu actor nuna miniserie / película televisiva
|-
| rowspan=7| 2000
| {{celda|ganador}}
| [[Festival de Cine de Giffoni]]
| Meyor Actor
| rowspan=3| ''[[El mio perru Skip]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| Premios de la Sociedá de Críticos Cinematográficos de Las Vegas
| Mocedá nel cine
|-
| {{celda|nomáu}}
| rowspan=3| Premios YoungStar
| Meyor actor nueva / actuación nun drama cinematográficu
|-
| {{celda|ganador}}
| Meyor actor nueva / actuación nuna serie de televisión de comedia
|rowspan=4| ''[[Malcolm in the Middle]]''
|-
| {{celda|ganador}}
| Meyor repartu nuevu: Televisión
|-
| {{celda|nomáu}}
| [[Teen Choice Awards]]
| TV: Meyor Actor
|-
| {{celda|nomáu}}
| [[Television Critics Association Awards]]
| Llogru Individual en Comedia
|-
| rowspan=9| 2001
| {{celda|ganador}}
| rowspan=4| [[Premios Artista Mozu]]
| Meyor conxuntu nun llargumetraxe |
''[[El mio perru Skip]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| Meyor actuación nuna película de televisión (drama): mozu actor principal
| ''[[Miracle in Lane 2]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| Meyor conxuntu nuna serie de TV
| rowspan=7| ''[[Malcolm in the Middle]]''
|-
| {{celda|ganador}}
| Meyor actuación nuna serie de comedia de televisión: mozu actor principal
|-
| {{celda|nomáu}}
| |[[Premios Emmy]]
| Actor principal sobresaliente nuna serie de comedia
|-
| {{celda|nomáu}}
| |[[Premiu Globu d'Oru]]
| Meyor interpretación d'un actor nuna comedia musical de serie televisiva
|-
| {{celda|ganador}}
| [[Premios Satellite]]
| Meyor interpretación d'un actor nuna serie: Comedia o musical
|-
| {{celda|nomáu}}
| [[Teen Choice Awards]]
| TV: Meyor Actor
|-
| {{celda|nomáu}}
| Premios TV Guide
| Estrella del añu
|-
| rowspan=5| 2002
| {{celda|nomáu}}
| |[[Teen Choice Awards]]
| Películes: Meyor química |
''[[Big Fat Liar]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| [[Premiu Globu d'Oru]]
| Meyor interpretación d'un actor nuna serie de televisión: Musical o comedia
|rowspan=4| ''[[Malcolm in the Middle]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| [[Nickelodeon Kids' Choice Awards]]
| Actor de televisión favoritu
|-
| {{celda|ganador}}
| rowspan=2| [[Premios Artista Mozu]]
| Meyor actuación nuna serie de comedia de televisión: mozu actor principal
|-
| {{celda|nomáu}}
| Meyor Ensemble nuna Serie de TV: (Comedia o Drama)
|-
| rowspan=5| 2003
| {{celda|nomáu}}
| rowspan=2| [[Teen Choice Awards]]
| Meyor actor de cine: Comedio
| ''[[Agent Cody Banks]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| Meyor actor de televisión: Comedia
|rowspan=4| ''[[Malcolm in the Middle]]''
|-
| {{celda|ganador}}
| [[Nickelodeon Kids' Choice Awards]]
| Actor de televisión favoritu
|-
| {{celda|ganador}}
| rowspan=2| [[Premios Artista Mozu]]
| Meyor Ensemble nuna Serie de TV: (Comedia o Drama)
|-
| {{celda|nomáu}}
| Meyor actuación nuna serie de televisión (comedia o drama): mozu actor principal
|-
| rowspan=4| 2004
| {{celda|nomáu}}
| [[Academia de Ciencia Ficción, Fantasía y Películes de terror]]
| Meyor actuación d'un actor nuevu
|rowspan=2| ''[[Agent Cody Banks]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| |[[Premios Artista Mozu]]
| Meyor actuación nuna serie de televisión (comedia o drama): mozu actor principal
|-
| {{celda|ganador}}
| [[Nickelodeon Kids' Choice Awards]]
| Actor de televisión favoritu
|rowspan=2| ''[[Malcolm in the Middle]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| [[Teen Choice Awards]]
| Meyor actor de televisión: Comedia
|-
| rowspan=2|2005
| {{celda|nomáu}}
| [[Nickelodeon Kids' Choice Awards]]
| Actor de televisión favoritu
|rowspan=2| ''[[Malcolm in the Middle]]''
|-
| {{celda|nomáu}}
| [[Teen Choice Awards]]
| Meyor actor de televisión: Comedia
|}


== Resultaos de carreres d'automovilismu ==

=== Resultaos de carrera en monoplaza ===

==== Atlantic Championship ====
{|{{tablaguapa}}
|-
!Añu
!Equipu
!1
!2
!3
!4
!5
!6
!7
!8
!9
!10
!11
!12
!Rangu
!Puntos
|-
| 2007
! Jensen MotorSport
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;|LVG&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Circuitu caleyeru de Long Beach|LBH]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;19&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Gran Premiu de Houston|HOU]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;21&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;|POR1&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|POR2&lt;br /&gt;&lt;small&gt;20&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;|[[Gran Premiu de Cleveland|CLE]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#efcfff;&quot;|MTT&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|[[Gran Premiu de Toronto|TOR]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;9&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Gran Premiu de Edmonton|EDM1]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;17&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Gran Premiu de Edmonton|EDM2]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;16&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Gran Premiu de San José|SJO]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;11&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|ROA&lt;br /&gt;&lt;small&gt;18&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|'''22°'''
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|'''41'''
|-
| 2008
! Pacific Coast Motorsports
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Circuitu caleyeru de Long Beach|LBH]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;15&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|LS&lt;br /&gt;&lt;small&gt;13&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|MTT&lt;br /&gt;&lt;small&gt;11&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Gran Premiu de Edmonton|EDM1]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;12&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Gran Premiu de Edmonton|EDM2]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;13&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|RUQUE1&lt;br /&gt;&lt;small&gt;11&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|RUQUE2&lt;br /&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|TRR&lt;br /&gt;&lt;small&gt;12&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|NJ&lt;br /&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|[[Miller Motorsports Park|UTA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;14&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|[[Road Atlanta|ATL]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;9&lt;/small&gt;
|
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|'''11°'''
|style=&quot;background:#cfcfff;&quot;|'''102'''
|-
| 2009
! US RaceTronics|Team Stargate Worlds
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|[[Sebring International Raceway|SEB]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#dfffdf;&quot;|[[Miller Motorsports Park|UTA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|NJ1&lt;br /&gt;&lt;small&gt;8&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|NJ2&lt;br /&gt;&lt;small&gt;8&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|[[Lime Rock Park|LIM]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|ACC1&lt;br /&gt;&lt;small&gt;7&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|ACC2&lt;br /&gt;&lt;small&gt;7&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|[[Mid-Ohio|MDO]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;8&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|TRR&lt;br /&gt;&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;
| [[Mosport International Raceway|MOS]]
| [[Road Atlanta|ATL]]
| LS
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|'''9°'''
| style=&quot;background:#cfeaff;&quot;|'''62'''
|}

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{twitter|frankiemuniz}}
* [http://www.emmys.com/celebrities/frankie-muniz Frankie Muniz en Emmys.com]

{{NF|1985||Muniz, Frankie}}

{{Tradubot|Frankie Muniz}}

[[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Bateríes]]
[[Categoría:Actores y actrices de Nueva Jersey]]
[[Categoría:Actores y actrices infantiles d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de teatru d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Actores y actrices de voz d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Productores de cine d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Productores de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Pilotos d'automovilismu d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Deportistes de Nueva Jersey]]</text>
      <sha1>mrnybncklyn0nv9d1uuu8gd177n59ml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Girl group</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150980</id>
    <revision>
      <id>4493348</id>
      <parentid>4478241</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T11:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42225" sha1="4ooy8e9m94zcqupq6ipx6pqnpqbvaal" xml:space="preserve">{{Ficha de xéneru musical
|nome = Girl group
|orixe musical = [[Años 1930]]–[[1970]]: [[music hall]], [[vodevil]], [[Swing_(jazz)|swing]], [[jump blues]], [[rhythm and blues]], [[rock and roll]], [[soul]], [[góspel]], [[música popular]]&lt;br/&gt;[[1970]]–[[1990]]: [[música discu]], [[rhythm and blues]], [[power pop]], [[pop rock]], [[Electronic dance music|EDM]]&lt;br/&gt;[[Años 1990]]–Actualidá: [[pop]], [[dance pop]], [[teen pop]], [[pop punk]], [[R&amp;B contemporaneu]], [[Electronic dance music|EDM]], [[hip hop]], [[electropop]], [[K-pop]]
|orixe cultural = [[Estaos Xuníos]], [[años 1930]]
|instrumento = Voz, respaldu electrónicu, [[sampler]], [[secuenciador]], [[guitarra eléctrica]], [[baxu eléctricu]], [[Batería (instrumentu musical)|batería]], teclaos.
|popularidá = Mundial, popular ente la [[Años 1960|década de los 60]] y [[Años 1990|los 90]] nos [[Estaos Xuníos]], anque bien popular en tol mundu.
|fecha = 
|derivaos = [[Boy band|boybands]], [[indie pop]], [[riot grrrl]], [[bubblegum pop]]
|subxéneros = 
|fundas = 
|xéneros rexonales = 
|temes rellacionaes = 
|enllaces = 
}}

'''''Girl group''''' (n'[[Idioma asturianu|asturianu]]: 'grupu de moces') ye un [[Agrupación musical|grupu musical]] qu'inclúi a delles [[cantante]]s femenines que, xeneralmente, [[Harmonía|harmonicen]] xuntes.

La espresión anglosaxona ''girl group'' úsase tamién nel so sentíu más estrictu nos países de fala inglesa pa denotar la fola de grupos de cantantes femenines de [[pop]] d'[[Estaos Xuníos]] que floriaron a finales de los [[Años 1950|años 50]] y principios de [[Años 1960|los 60]], ente'l [[Rock_and_roll#Desenvuelvo_y_evoluci.C3.B3n|cayente del primer rock and roll]] y la [[invasión británica]], munchos de los cualos taben influyíos pol ''[[doo wop]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Rutledge |nome=Meredith Y. |url=http://rockhall.com/blog/post/6655_the-fabulous-girl-groups-women-who-rock/ |títulu=The Fabulous Girl Groups &amp;#124; The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |editorial=Rockhall.com |fecha=15 d'abril de 2013 |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.history-of-rock.com/g_g-history.htm |títulu=Girl Groups - A Short History |editorial=History-of-rock.com |fechaaccesu=4 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190917011426/http://www.history-of-rock.com/g_g-history.htm |fechaarchivu=2019-09-17 }}&lt;/ref&gt;

Los grupos formaos por moces, nos cualos dalgún miembru toca dalgún preséu, son consideraos un fenómenu por separáu. Estos grupos son llamaos dacuando ''girl bands'' (en [[Idioma español|castellán]]: 'bandes de moces'), pa estremalos, magar esta terminoloxía nun ye universalmente siguida, y estes bandes n'ocasiones son llamaes tamién ''girl group''.&lt;ref&gt;Por casu, los grupos ''[[Sugababes]]'' y ''[[Girls Aloud]]'' son denominaos ''girl bands'' [http://www.ok.co.uk/fashion/view/8555/Meet-the-duo-dressing-Girls-Aloud Meet the duo dressing Girls Aloud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617035650/http://www.ok.co.uk/fashion/view/8555/Meet-the-duo-dressing-Girls-Aloud |date=2013-06-17 }} ''OK'' magacín, 20 de marzu de 2009; [http://www.guardian.co.uk/music/2008/nov/09/girlsaloud-thexfactor The nation's new sweetheart] ''The Observer'', 9 Payares 2008; mientres a otros como ''[[Girlschool]]'' refiérse-yos como ''girl group'' [https://www.imdb.com/name/nm0320918/bio Biography for Girlschool] Internet Movie Database; [http://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/music/reviews/the-hedrons-13401497.html?startindex=-1 The Hedrons] ''Belfast Telegraph'', 19 de xineru de 2007&lt;/ref&gt;

Cola llegada de la [[industria musical]] y les [[Radio (mediu de comunicación)|emisores de radio]], el númberu de grupos de moces aumentó. Nos primeros años de la [[Años 1960|década de los 60]] los grupos de cantantes femenines aumentaron como la espluma, con 750 grupos distintos editando cantares que llegaron a les llistes d'ésitos tantu nos [[Estaos Xuníos]] como nel [[Reinu Xuníu]] dende [[1960]] a [[1966]].&lt;ref name=&quot;girl-groups.com&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.girl-groups.com/groups.htm |títulu=Girl Groups |editorial=Girl Groups |fechaaccesu=4 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140529185656/http://www.girl-groups.com/groups.htm |fechaarchivu=2014-05-29 }}&lt;/ref&gt; Solo ''[[The Supremes]]'' celebraron 12 [[senciellu|senciellos]] nᵘ1 na llista [[Billboard Hot 100]] mientres el gruesu de la fola y mientres la mayor parte de la [[invasión británica]], andando a la tema inclusive con ''[[The Beatles]]'' en popularidá.&lt;ref name=Supremes&gt;{{cita llibru |
nome= Joel
| apellíu= Whitburn
| añu= 2003
| títulu= Top Pop Singles 1955-2002
| páxines=950, 959, 964, 967, 969, 970, 983, 984, 988–990
| editorial= Record Research, Inc
| allugamientu= Menomonee Falls, Wisconsin
| isbn= 0-89820-155-1}}&lt;/ref&gt; 

En dómines posteriores, la plantía de los grupos de moces aplicar a la [[música discu]], [[R&amp;B contemporaneu|R&amp;B comtemporáneo]] y formatos basaos nel ''[[country]]'', según al [[pop]]. Una más globalizada industria de la música vio la estrema popularidá de la [[dance pop|música pop empobinada al baille]]&lt;ref&gt;{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=VBXvvo4Vo-oC&amp;pg=PA352&amp;lpg=PA352&amp;dq=music+industry+globalization+spice+girls&amp;source=bl&amp;ots=hYsmVjqda8&amp;sig=V34y3xvP11EjQzpeDu4gknCEr1Y&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=Qyd8O6o-Bc6AogSF6oDwCQ&amp;ved=0CDAQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=music%20industry%20globalization%20spice%20girls&amp;f=false |títulu=Global Transformations: Politics, Economics and Culture - Google Books |editorial=Books.google.com |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; empobinada poles grandes discográfiques. Esta apaición, dirixida polos [[Estaos Xuníos]], el [[Reinu Xuníu]] y [[Xapón]], produció bandes d'estremada popularidá, con 8 grupos debutando tres [[1990]] nes llistes y vendiendo más de 15 millones de copies físiques de los sos discos. Amás, dende finales de la primera [[Años 2000|década de 2000]], [[Corea del Sur]] tuvo un impautu significativu, con 8 de los 10 grupos con mayor ventes dixitales del mundu orixinaries d'esi país.

== Historia ==

=== Empiezos ===
Unu de los primeros grupos de moces fueron ''Hamilton Sisters and Fordyce'', un tríu d'[[Estaos Xuníos]] que fizo xires esitoses nel [[Reinu Xuníu]] y n'otros llugares d'[[Europa]] en [[1927]], grabando y apaeciendo na [[BBC Radio 1|BBC Radio]] - fixeron conciertos de forma estensa por grandes teatros y locales de variedaes nos Estaos Xuníos y, más tarde, camudáronse'l nome artísticu a ''Three X Sisters''. Les moces tuvieron xuntes dende [[1923]] hasta los primeres [[Años 1940|años 40]], siendo conocíes poles sos harmoníes zarraes, según por el so estilu ''barbershop'' y novedosu, y tuvieron ciertu ésitu nes [[Radio (mediu de comunicación)|emisores de radios]] de los [[Años 1930|años 30]].&lt;ref&gt;[https://news.google.com/newspapers?nid=1955&amp;dat=19351104&amp;id=QLIhAAAAIBAJ&amp;sjid=dpsFAAAAIBAJ&amp;pg=4476,855160 Reading Eagle - Google News Archive Search]&lt;/ref&gt; 

''The Boswell Sisters'', que se convirtieron n'unu de los grupos vocales más famosos ente [[1926]] y [[1930]], tuvieron más de 20 ésitos. 

''[[The Andrews Sisters]]'' empezaron en [[1937]] como un grupu tributo a ''The Boswell Sisters'' y siguieron grabando y actuando dende los [[Años 1940|los 40]] hasta finales de [[Años 1960|los 60]], llogrando más ventes de discos, más ésitos [[Billboard Hot 100]], más multiventas y más apaiciones en [[película|películes]] que cualesquier otru grupu de moces hasta la fecha.&lt;ref&gt;&quot;Swing It! The Andrews Sisters Story,&quot; John Sforza, University Press of Kentucky, 2000&lt;/ref&gt;

=== 1955–1966: la fola de los grupos de moces ===
[[Ficheru:1966 The Supremes.JPG|thumb|''The Supremes'' convertir n'unu de los grupos femeninos más populares nos 60.]]
Na esplosión del ''[[rock and roll]]'', los grupos d'harmoníes zarraes como ''[[The Chordettes]]'', ''[[The Fontane Sisters]]'', ''[[The McGuire Sisters]]'' y ''[[The DeCastro Sisters]]'' permanecieron na popularidá, colos trés primeros grupos llegando al nᵘ1 nes llistes de [[música popular]] y, el postreru, llegando al nᵘ2, a finales de [[1954]] y empiezos de [[1955]]. Amás, ''[[The Lennon Sisters]]'' fueron una pilastra en ''[[The Lawrence Welk Show]]'' dende [[1955]]. A principios de [[1956]], grupos ''[[doo wop]]'' d'[[One-hit wonder|un solu ésitu]], como ''[[The Bonnie Sisters]]'' con ''Cry Baby'' y ''[[The Teen Queens]]'' con ''[[Eddie My Love]]'', amosaron la posibilidá de salir de les harmoníes pop tradicionales. Con ''Mr. Lee'', ''[[The Bobbettes]]'' permanecieron mientres cinco meses y mediu nes llistes mientres [[1957]], impulsando y llogrando una mayor aceptación pa los grupos vocales de muyeres negres.

Sía que non, fueron ''[[The Chantels]]'' col so cantar de [[1958]] ''Maybe'' les que se convirtieron en ''posiblemente, la primera y verdadera encarnación del soníu d'un grupu de moces''.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Dave Thompson |url=http://www.allmusic.com/song/maybe-mt0035238306 |títulu=Maybe - The Chantels &amp;#124; Listen, Appearances, Song Review |editorial=AllMusic |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.smithsonianmag.com/womens-history/the-real-dreamgirls-147452817/ |títulu=History, Travel, Arts, Science, People, Places &amp;#124; Smithsonian |editorial=Smithsonianmag.com |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; L'amiestu de ''doo wop negru, rock and roll y pop blancu''&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Lucy M. O'Brien |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/234237/girl-groups |títulu=girl groups (music) - Encyclopedia Britannica |editorial=Britannica.com |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; yera curiosa pa l'audiencia adolescente y creció de los escándalos de la ''[[payola]]'' y los efeutos sociales de la música ''rock''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.shsu.edu/lliriu_fwh/book/brill_building/Girl%20Groups2.htm |títulu=THE GIRL GROUPS With the exception of the teen idols, girl group |editorial=Shsu.edu |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; L'ésitu de ''[[The Chantels]]'' y otros grupos foi siguíu por un enorme medría nos grupos de moces con distintes habilidaes y esperiencia, coles típiques etiquetes de xéneru, racialmente segregaes pola [[industria musical]], pal ''[[rhythm and blues]]'' y el [[pop]] apaeciendo adulces.&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;/&gt; El grupu consideráu como'l primeru en tener un ésitu sosteníu nel xéneru de los ''girl groups'' fueron ''[[The Shirelles]]'',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-shirelles-20110420 |títulu=100 Greatest Artists: The Shirelles |editorial=Rolling Stone |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.theshirelles.com/story.html |títulu=From The Rock &amp; Roll Hall Of Fame |editorial=The Shirelles |fechaaccesu=4 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150227112735/http://www.theshirelles.com/story.html |fechaarchivu=27 de febreru de 2015 }}&lt;/ref&gt; que llegaron per primer vegada al nᵘ1 nel [[Pop songs|Top 40]] con [[Tonight's the Night (cantar de The Shirelles)|''Tonight's the Night'']] y, en [[1961]] convertir nel primer grupu de moces n'algamar el nᵘ1 del [[Billboard Hot 100]] con ''[[Will You Love Me Tomorrow]]'',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.teachrock.org/chapter/the-brill-building-and-the-girl-group-yera/ |títulu=The Brill Building and the Girl Group Yera &amp;#124; Rock and Roll: An American Story |editorial=Teachrock.org |fechaaccesu=4 de xunu de 2014 }}&lt;/ref&gt; escritu polos compositores [[Gerry Goffin]] y [[Carole King]] del [[Edificiu Brill]].&lt;ref name=turner&gt;{{Cita enciclopedia |apellíu=Turner
 | nome = Alwyn W.
 | editor = Peter Buckley
 | encyclopedia = The Rough Guide to Rock
 | títulu = Classic Girl Groups
 | url = https://books.google.ca/books?id=7ctjc6UWCm4C
 | edición = 3rd
 | añu = 2003
 | editorial = Rough Guides
 | allugamientu = London
 | isbn = 978-1-84353-105-0
 | páxines = 426–428
 | ref = harv
}}&lt;/ref&gt; ''[[The Shirelles]]'' consolidaron el so ésitu con cinco éxito más ente'l Top 10, particularmente col so ésitu nᵘ1 ''Soldier Boy'', mientres los dos años y mediu siguientes. 

La tema ''[[Please Mr. Postman]]'' de ''[[The Marvelettes]]'' convertir nuna importante indicación de la integración racial de la [[música popular]], yá que yera'l primer cantar nᵘ1 nos [[Estaos Xuníos]] de la discográfica afroamericana [[Motown|Tamla/Motown]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.smithsonianmag.com/womens-history/the-real-dreamgirls-147452817/?page=2 |títulu=History, Travel, Arts, Science, People, Places &amp;#124; Smithsonian |editorial=Smithsonianmag.com |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; El sellu sería autor intelectual de munchos grupos de moces importantes, incluyendo a ''[[Martha and the Vandellas]]'', ''[[The Velvelettes]]'' y ''[[The Supremes]]''.&lt;ref name=turner/&gt;
[[Ficheru:Please Mr. Postman album.JPG|200px|thumbnail|left|Portada de ''Please Mr. Postman''.]]
Otros compositores y productores nos EE.XX. y el [[Reinu Xuníu]] rápido reconocieron el potencial d'esti nuevu enfoque y reclutaron grupos formaos (o, en dellos casos, creando grupos nuevos) pa grabar los sos cantares col estilu ''girl group''.

[[Phil Spector]] (figura crucial nos grupos de moces d'estos años), reclutó a ''[[The Crystals]]'', ''[[The Blossoms]]'' y ''[[The Ronettes]]'',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rollingstone.com/music/artists/phil-spector/biography |títulu=Phil Spector Biography |editorial=Rolling Stone |fecha=26 d'avientu de 1939 |fechaaccesu=4 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140330063648/http://www.rollingstone.com/music/artists/phil-spector/biography |fechaarchivu=2014-03-30 }}&lt;/ref&gt; mientres Goffin y King escribieron dos ésitos pa ''[[The Cookies]]''.

[[Lieber y Stoller|Jerry Leiber y Mike Stoller]], per otru llau, fomentaron a ''[[The Exciters]]'', ''[[The Dixie Cups]]'' y ''[[The Shangri-Les]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://rockhall.com/inductees/jerry-leiber-and-mike-stoller/bio/ |títulu=Jerry Leiber and Mike Stoller Biography &amp;#124; The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |editorial=Rockhall.com |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;

''[[The Paris Sisters]]'' tuvieron ésitu dende [[1961]], especialmente con ''[[I Love How You Love Me]]'', hasta [[1964]]. ''[[The Sensations]]'', ''[[The Chiffons]]'', ''[[The Angels (grupu d'Estaos Xuníos)|The Angels]]'' y ''[[The Orlons]]'' (tres la salida de [[Stephen Caldwell]] en 1964) fueron famoses a principios de los 60. A principios de seronda de [[1963]], el grupu d'[[One-hit wonder|un solu ésitu]] ''[[The Jaynetts]]'', con ''[[Sally Go 'Round the Roses]]'', consiguió un misteriosu soníu&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.allmusic.com/album/release/cruisin-1963-mr0001123491|títulu=Cruisin 1963 - Various Artists|autor=Stewart Mason|editorial=AllMusic |fechaaccesu=21 d'ochobre de 2014}}&lt;/ref&gt; distintu a cualesquier otru grupu de moces. En xineru de [[1964]], otru grupu d'un solu ésitu llamáu ''[[The Murmaids]]'' llevó ''[[Popsicles and Icicles]]'' de [[David Gates]] al nᵘ3. ''[[The Carefrees]]'' con ''[[We Love You Beatles]]'' llegaron al Top 40 n'abril, y ''[[The Jewels]]'' con ''Opportunity'' tuvieron un pequeñu ésitu n'avientu.&lt;ref&gt;{{cita llibru |nome= Joel |apellíu= Whitburn |añu=1990 |títulu=The Billboard Hot 100 Charts: The Sixties (5 December 1964) |editorial=Record Research, Inc. |allugamientu=Menomonee Falls, Wisconsin |isbn=0-89820-074-1}}&lt;/ref&gt;

Más de 750 grupos de moces llegaron a meter un cantar nes llistes ente [[1960]] y [[1966]]&lt;ref name=&quot;girl-groups.com&quot;/&gt; tantu nos [[Estaos Xuníos]] como nel [[Reinu Xuníu]], magar el xéneru nun se dexó notar enforma na industria musical d'otres rexones. N'[[Europa Occidental]], la cultura xuvenil taba fondamente somorguiada na cultura ''[[yé-yé]]''. N'[[Europa Oriental]], grabando a artistes d'Asia Oriental que veníen del cantar tradicional, coros patrocinaos pol gobiernu,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.culturalexchange-cn.nl/china/music/genres-and-styles/mass-and-propaganda-music |títulu=Mass and Propaganda Music &amp;#124; Cultural Exchange China - The Netherlands |editorial=Culturalexchange-cn.nl |fechaaccesu=4 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140521113409/http://www.culturalexchange-cn.nl/china/music/genres-and-styles/mass-and-propaganda-music |fechaarchivu=2014-05-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Category:Maoist_China_propaganda_songs&lt;/ref&gt; o solistes y grupos multi-culturales,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pbase.com/sid_presley/the_record_collection&amp;page=all |títulu=60's &amp; 70's Asian Pop Record Covers Photo Gallery by david greenfield at |editorial=Pbase.com |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=80WSAgAAQBAJ&amp;pg=PA181&amp;lpg=PA181&amp;dq=asian+music+1960s&amp;source=bl&amp;ots=k7hwLdfhOR&amp;sig=lxl9a68mK02Y_O6YMFOwwTVHh0A&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=xTF8O5z-LYfioASci4C4Cw&amp;ved=0CIkBEOgBMAg#v=onepage&amp;q=asian%20music%201960s&amp;f=false |títulu=The Garland Handbook of Southeast Asian Music - Google Books |editorial=Books.google.com |fecha=17 de marzu de 2011 |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt;. La influencia global de la [[música beat]] eventualmente llanzó los grupos de moces como un xéneru y, sacante por un pequeñu númberu de grupos anteriores y posiblemente ''[[The Toys]]'' y ''[[The Sweet Inspirations]]'', l'únicu grupu de moces con relevancia nes llistes dende l'empiezu de la [[invasión británica]] fueron ''[[The Supremes]]''.&lt;ref&gt;{{cita llibru |
nome= Joel
| apellíu= Whitburn
| añu= 1990
| títulu= The Billboard Hot 100 Charts: The Sixties (4 January 1964 through 27 December 1969)
| editorial= Record Research, Inc.
| allugamientu= Menomonee Falls, Wisconsin
| isbn= 0-89820-074-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |
nome= Joel
| apellíu= Whitburn
| añu= 1990
| títulu= The Billboard Hot 100 Charts: The Seventies (3 January 1970 through 26 December 1970)
| editorial= Record Research, Inc.
| allugamientu= Menomonee Falls, Wisconsin
| isbn= 0-89820-076-8}}&lt;/ref&gt; El soníu distintivu de los grupos de moces mentaos hasta agora, nun volveríen surdir hasta'l [[sieglu XXI]], onde influyiríen a solistes de fala inglesa qu'atoparon ésitu internacional, como [[Amy Winehouse]], [[Adele]], [[Duffy]] y [[Melanie Fiona]], ente otres.

=== 1970–1990: cambeos nos formatos y los xéneros ===
[[Ficheru:Labelle 1975.JPG|thumbnail|right|''Labelle'', aproximao en 1975.]]
De [[1971]] a [[1974]] los únicos ésitos de grupos de moces puros que llegaron al Top 10 fueron ''Want Ads'' de ''Honey Cone'' y ''When Will I See You Again'' de ''[[The Three Degrees]]''&lt;ref&gt;{{cita llibru |
nome= Joel
| apellíu= Whitburn
| añu= 1990
| títulu= The Billboard Hot 100 Charts: The Seventies (2 January 1971 through 28 December 1974)
| editorial= Record Research, Inc
| allugamientu= Menomonee Falls, Wisconsin
| isbn= 0-89820-076-8}}&lt;/ref&gt; (que teníen los sos raigaños nos 60). ''Patti LaBelle and The Bluebelles'' foi un ''girl group'' d'Estaos Xuníos de los 60 que la so imaxe ayudó a refaer la so [[Productor discográficu|productor]], Vicki Wickham, a principios de [[Años 1970|los 70]], renomando el grupu a ''[[LaBelle]]'' y emburriándoles en direición al ''[[glam rock]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.baywindows.com/index.php?ch=arts&amp;sc=music&amp;sc2=news&amp;sc3=&amp;id=82622 |títulu=New England's largest GLBT newspaper |editorial=Bay Windows |fecha=29 d'ochobre de 2008 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010 |urlarchivu=https://archive.today/20090421184343/http://www.baywindows.com/index.php?ch=arts&amp;sc=music&amp;sc2=news&amp;sc3=&amp;id=82622 |fechaarchivu=21 d'abril de 2009 }}&lt;/ref&gt; ''LaBelle'' fueron el primer grupu de moces n'evitar los traxes a xuegu y les coreografíes idéntiques, vistiendo en cuenta de eso, estravagantes traxes espaciales y tocaos de plumes.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Dan DeLuca |url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20081110/news_1c10labelle.html |títulu=Patti LaBelle joins some old friends |editorial=San Diego Union-Tribune |fecha=10 de payares de 2008 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.timeout.com/chicago/articles/music/70370/the-ball-of-labelle|títulu=Patti LaBelle's Back to Now|obra=Time Out Chicago|editorial=Timeout |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010 |urlarchivu=http://archive.wikiwix.com/cache/20100813044030/http://www.timeout.com/chicago/articles/music/70370/the-ball-of-labelle |fechaarchivu=13 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt; Más tarde, mientres la dómina dorada de la [[música discu]], llegaríen grupos como ''[[First Choice]]'', ''[[Silver Convention]]'', ''[[The Emotions]]'', etc.

A finales de los 70, ya influyíu pola [[música discu]], surdió l'estilu musical ''[[Hi-NRG]]'', con grupos como ''Odyssey'', ''[[Sister Sledge]]'', ''Mary Jane Girls'', ''Belle Epoque'', ''Frantique'', ''[[Baccara]]'', etc.

=== 1990–2018: la era del pop de baille ===

==== R&amp;B d'Estaos Xuníos y ''hip hop'' ====
Col ascensu del ''[[new jack swing]]'', el ''[[hip hop]]'' y el [[R&amp;B contemporaneu]], los grupos de moces d'Estaos Xuníos como ''[[En Vogue]]'', ''[[Exposé (banda)|Exposé]]'' y ''Sweet Sensation'' tuvieron [[senciellu|senciellos]] que llegaron al nᵘ1 nes llistes d'ésitos. Grupos d'estos xéneros, como ''SWV'', ''Xscape'', ''702'', ''Total'', ''Zhane'' y ''Blaque'', llograron tener dalgún cantar nes llistes tantu nel [[Billboard Hot 100]] como na llista d'ésitos d'Estaos Xuníos de [[R&amp;B]]. De toes formes, ''TLC'' y ''[[Destiny's Child]]'' (xunto con solistes como [[Whitney Houston]], [[Mariah Carey]] y los sos contrapartidas masculines como [[Boyz II Men]] y [[R. Kelly]]), marcaron l'empiezu nuna yera onde'l [[R&amp;B contemporaneu]] convertir n'aceptáu pol mercáu global.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Ibanga |nome=Imaeyen |url=http://abcnews.go.com/GMA/SummerConcert/story?id=5203230 |títulu=Not 'The End of the Road' for '90s R&amp;B - ABC News |editorial=Abcnews.go.com |fecha=19 de xunu de 2008 |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; L'álbum de ''TLC'' de [[1994]], [[CrazySexyCool]], vendió 23 millones de copies.&lt;ref&gt;{{cita publicación |autor=Matilda Battersby |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/tlc-plan-first-album-since-llisa-left-eye-lopes-death-8282219.html |títulu=TLC plan first album since Lisa 'Left Eye' Lopes' death - News - Music |editorial=The Independent |fecha=5 de payares de 2012 |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; Destiny's Child vendió más de 60 millones de discos en xunto.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Waxman |nome=Olivia B. |url=http://entertainment.time.com/2013/01/11/beyonce-and-destinys-child-to-release-orixinal-track-for-first-time-in-eight-years/ |títulu=Beyoncé and Destiny's Child to Release Original Track for First Time in Eight Years &amp;#124; TIME.com |editorial=Entertainment.time.com |fecha=11 de xineru de 2013 |fechaaccesu=4 de xunu de 2014 }}&lt;/ref&gt; 

A pesar del cayente de popularidá de los grupos de moces, el grupu d'Estaos Xuníos ''[[Pussycat Dolls]]'' consiguió ésitu a nivel mundial colos sos senciellos, como ''[[Don't Cha]]'', ''[[Buttons]]'' y ''When I Grow Up''. El grupu vendió 54 millones de copies en tol mundu, faciéndolos unu de los grupos de moces con mayores ventes de tolos tiempos. El grupu emerxente qu'apoderó la década del 10s, fueron la banda de moces d'Estaos Xuníos ''[[Fifth Harmony]]'', quien fueron xuníes nel programa de talentos de The X Factor en 2012; los cinco integrantes al traviés de los sos cantares daben fuercia al empoderamiento de la muyer, la igualdá y l'enfotu de cada persona, tou esto siguíu de les influencies músicales de muyeres qu'apoderaren les décades anteriores, ente eses Mariah Carey, Madonna, Beyoncé y les mesmes Destiny's Child. El grupu de cinco chiques traxo nuevamente aquelles cimbles de los 90s y 2000s con ritmos más frescos y actuales del R&amp;B, Pop y Soul, rompiendo records de visites en youtube cola so &quot;Worth it&quot; y el so &quot;Work from home&quot;, algamando'l #4 del Billboard Hot 100 con esta última tema. Fifth Harmony vendió alredor de 49.9 millones de copies nel mundu hasta'l 2018.

==== La segunda invasión británica ====
[[Ficheru:Spice Girls in Toronto, Ontario.jpg|thumb|''Spice Girls'' convirtiéronse nel ''girl group'' con meyores ventes de tolos tiempos.]]
Ente la dominación d'[[Estaos Xuníos]] [[:gl:Sweet_California|de]] la escena de los grupos de moces, les [[Reinu Xuníu|britániques]] ''[[Spice Girls]]'' camudaron tornar y tuvieron nueve senciellos nᵘ1 n'EE.XX. y nel so país. Con conciertos d'entraes escoses, publicidá, con mercáu mundial de 80 millones de copies vendíes, l'álbum más vendíu en tola historia por un grupu femenín&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.rollingstone.com/music/artists/spice-girls/news/artists/8865/60645/60662 Biography - Spice Girls] Rolling Stone; ''Spice selling some 23 million copies worldwide''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thespicegirls.com/facts/timeline Facts - Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831090731/http://www.thespicegirls.com/facts/timeline |date=2018-08-31 }} Spice Girls&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6251176.stm Timeline: Spice Girls] BBC News, 28 June 2007&lt;/ref&gt; y una [[película]], ''Spice Girls'' convertir nel ésitu comercial más grande nel [[Reinu Xuníu]] dende [[The Beatles]] .&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/10_october/19/spice.shtml |títulu=herNew Spice Girls documentary on BBC One |editorial=BBC Press Office|fecha=19 d'ochobre de 2007 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/31/newsid_2494000/2494855.stm | obra=BBC News | títulu=1998: Ginger leaves the Spice Girls | fecha=31 de mayu de 1998 |fechaaccesu=2 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6246448.stm | obra=BBC News | títulu=Spice Girls announce reunion tour | fecha=28 de xunu de 2007 |fechaaccesu=2 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sal&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6246448.stm Spice Girls announce reunion tour] BBC News, 28 June 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.people.com/people/article/0,,20073219,00.html Spice Girls' London Tickets Sell Out in 38 Seconds] People, 1 October 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2151807.ece Spice Girls announce extra concerts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011160739/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2151807.ece |date=2008-10-11 }} Times Online, 27 July 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.youtube.com/watch?v=62dKyJ4SE4Y |títulu=Victoria Beckham on Larry King |editorial=YouTube |fecha=11 d'avientu de 2007 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_pictures/6246814.stm | obra=BBC News | títulu=In pictures: Spice Girls through the years | fecha=28 de xunu de 2007 |fechaaccesu=2 d'abril de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/biggerpicture/shows/show_eight_guests.shtml |títulu=Guests - Show eight|obra= Graham Norton's Bigger Picture|editorial=BBC |fecha=6 de payares de 2006 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/live_reviews/article2992341.ece | obra=Times Online | títulu=Spice Girls review they remain consummate entertainers | nome=David | apellíu=Sinclair | fecha=4 d'avientu de 2007 | fechaaccesu=2 d'abril de 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100530132518/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/live_reviews/article2992341.ece | archivedate=2010-05-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-20-biggest-selling-groups-of-all-time-revealed-1682/ |títulu=The Official Top 20 biggest selling groups of all time revealed!|editorial=Officialcharts.com |fechaaccesu=3 de payares de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.planetrock.com/news/rock-news/beatles-top-all-time-uk-singles-sales/ |títulu=Beatles Top All Time UK Singles Sales &amp;#124; Rock News &amp;#124; News |editorial=Planet Rock |fecha=6 de xunu de 2012 |fechaaccesu=16 de payares de 2013}}&lt;/ref&gt;

El movimientu cultural qu'empecipiaron ''Spice Girls'' produció otros grupos similares, qu'inclúin el grupu británicu-[[Canadá|canadiense]] ''[[All Saints]]'', les [[Irlanda|irlandeses]] ''B*Witched'' y ''Eternal'', qu'algamaron distintos niveles d'ésitu.

En [[1999]], [[Andy McCluskey]], unu de los componentes d'[[Orchestral Manoeuvres in the Dark|OMD]], famosa banda de [[synth pop]] bien conocida pola so mítica cantar de [[1980]] [[Enola Gay (cantar)|«Enola Gay»]], creó ''[[Atomic Kitten]]'', un tríu femenín que tuvo trés [[senciellu|senciellos]] nel nᵘ1 británicu: 

* [[2001]] - ''Whole Again'', que ye'l cuartu senciellu más vendíu por un grupu de moces de tolos tiempos.
* [[2001]] - [[Eternal Flame (cantar)|''Eternal Flame'']], un cantar orixinal de ''[[The Bangles]]''.
* [[2002]] - ''The Tide Is High'', una tema orixinal compuestu nos [[Años 1960|años 60]] por John Holt, miembru del grupu [[Xamaica|xamaicanu]] ''[[The Paragons]]'' y, versionada dempués en [[1980]] pela banda [[Nueva York|neoyorquina]] ''[[Blondie]]''. 

''Atomic Kitten'' tamién algamó'l nᵘ1 nel so país nes llistes de ventes d'[[Álbum d'estudio|álbumes]]:

* ''Right Now'' ([[2001]]), una reedición del so álbum de debú.
* ''Feels So Good'' ([[2002]]).

Al empiezu del [[sieglu XXI]], los grupos de moces del [[Reinu Xuníu]] fueron abondo populares mientres la so primer década, coles temes [[Sound of the Underground (cantar)|''Sound of the Underground'']] de ''[[Girls Aloud]]'' y ''[[Round Round]]'' de ''[[Sugababes]]'' cosideradas como ''dos grandes ésitos'',&lt;ref name=&quot;telegraph2&quot;&gt;{{cita publicación | url=http://blogs.telegraph.co.uk/culture/neilmccormick/100002407/xenomania-how-to-write-a-hit-song/ | títulu=Xenomania: how to write a hit song | autor=Neil McCormick | obra=The Daily Telegraph | allugamientu=London | editorial=Telegraph Media Group | fecha=13 d'agostu de 2009 | fechaaccesu=24 Nov 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203062226/http://blogs.telegraph.co.uk/culture/neilmccormick/100002407/xenomania-how-to-write-a-hit-song/ | archivedate=2010-12-03 }}&lt;/ref&gt; acreditáu pola remodelación de la música pop británica de los años 2000.&lt;ref name=&quot;xenomanianews.blogspot.com&quot;&gt;{{cita web | url=http://xenomanianews.blogspot.com/2009/11/end-of-decade-sound-of-overground-nme.html | títulu=End of Decade: Sound of the Overground | autor=Emily MacKay |obra=NME |allugamientu=UK | editorial=[[IPC Media]] | fecha=payares de 2009 |fechaaccesu=3 Dec 2009 }}&lt;/ref&gt;

L'ésitu de ''Sugababes'' y ''Girls Aloud'' inspiraron a otros grupos, como ''[[The Saturdays]]'', ''StooShe'' y ''[[Little Mix]]''. El cuartetu británicu de [[R&amp;B contemporaneu]] ''[[Little Mix]]'' convertir nel segundu grupu de moces británicu, tres ''Spice Girls'', en tener dos álbumes nel Top 10 d'Estaos Xuníos, según ser el primer ''girl group'' británicu en pasar la so primer selmana nel Top 5. Son conocíes por ser el meyor grupu de moces de la so dómina y el so álbum ''Get Weird'', llegó al 2ᵘ llugar nes llistes de ventes.&lt;ref&gt;http://www.musicweek.com/news/read/us-charts-little-mix-score-second-top-10-album/057643&lt;/ref&gt;

==== L'apaición de los grupos de moces asiáticos ====
[[Ficheru:Momoiro Clover Z LIVE 1.png|thumb|''Momoiro Clover Z'' nuna de les sos actuaciones.]]

[[Ficheru:LG 시네마 3D TV 새 모델 ‘소녀시대’ 영입.jpg|thumb|right|El grupu coreanu ''Girls' Generation''.]]
A pesar que los grupos de chiques focalizados en [[dance pop]] n'[[Asia]] remanecieron en [[Años 1990|los 90]], paralelamente a los sos contrapartidas [[Reinu Xuníu|britániques]], los grupos de moces asiáticos caltuviéronse como formatos esitosos hasta [[2010]].&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Williamson |nome=Lucy |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-13760064 |títulu=BBC News - The dark side of South Korean pop music |editorial=Bbc.com |fecha=14 de xunu de 2011 |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; Los grupos de los años 90 probaron una fórmula esitosa de bailles altamente coreografiados en [[sincronía de llabios]].

En [[Xapón]] (segundu mayor mercáu de la industria musical), los grupos de moces de [[J-pop|pop xaponés]] encabecen la llista [[Oricon]] de ventes.&lt;ref&gt;Girl groups top the [[Oricon Singles Chart]] in [[List of Oricon number-one singles of 2011|16 out of 52 weeks]] in 2011, in [[List of Oricon number-one singles of 2012|16 out of 53]] in 2012, in [[List of Oricon number-one singles of 2013|19 out of 50]] in 2013 and in [[List of Oricon number-one singles of 2014|17 out of 50]] in 2014. [[List of best-selling singles in 2013 (Japan)|7 of the 10]] best selling singles in Japan in 2013 were by AKB48 related groups, including 4 by AKB48, 2 by [[SKE48]], 1 by [[NMB48]]. Several solu acts from members or former members of AKB48 have also reached the number one place on the singles chart.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.tokyohive.com/article/2013/12/oricon-2013-yearly-charts-singles|títulu= Oricon 2013 Yearly Charts : Singles |fecha=15 d'avientu de 2013 |fechaaccesu=16 d'avientu de 2013|obra= tokyohive|editorial= 6Theory Media, LLC.}}&lt;/ref&gt;

Grupos como ''Speed'', ''[[Morning Musume]]'', ''[[AKB48]]'' y ''[[Momoiro Clover Z]]'' surdieron ente los [[Años 1990|años 90]] y los primeros compases del [[sieglu XXI]].

''Speed'' vendió un total de 20 millones de copies en trés años solu nel so país.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.variety.com/article/VR1117756500.html?categoryid=16&amp;cs=1|títulu=Top Japanese girl group Speed coming to a halt|editorial=[[Variety]]|fecha=11 d'ochobre de 1999 |fechaaccesu=15 de payares de 2008| nome=Jon | apellíu=Herskovitz}}&lt;/ref&gt;

''Morning Musume'' son de los grupos de moces con mayor ésitu, convertíes casi n'ídolos del [[pop]], y de los de mayor trayeutoria, teniendo'l valor más altu de ventes de [[senciellu|senciellos]] (d'un grupu femenín) nes llistes ''Oricon'' dende febreru de [[2012]], el récor ''Oricon'' de mayor númberu consecutivu de senciellos nel Top 10 (un total de 55 senciellos) de tolos artistes xaponeses, y solo en Xapón vendieron más de 18 millones de copies. 

''AKB48'', en mayu de [[2013]], tuvo la posición d'artistes femenines con meyores ventes (por númberu de senciellos vendíos), según les estadístiques de ''Oricon'', con unos 22 millones de senciellos.&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://ajw.asahi.com/article/cool_japan/culture/AJ201305280047|títulu= AKB48 becomes best-selling singles female artist ever in Japan|fecha=28 de mayu de 2013 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2013|obra= ajw.asahi.com|editorial=The Asahi Shimbun Company}}&lt;/ref&gt; 

''[[Momoiro Clover Z]]'' son conocíes poles sos actuaciones innovadores.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ajw.asahi.com/article/cool_japan/culture/aj201208290008|títulu=Momoiro Clover Z dazzles audiences with shiny messages of hope|obra=[[The Asahi Shimbun]]|fecha=29 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131024003154/http://ajw.asahi.com/article/cool_japan/culture/AJ201208290008 |fechaarchivu=24 d'ochobre de 2013}}&lt;/ref&gt;Amás, según les encuestes de [[2013]] y [[2014]] yeren el grupu de moces [[Xapón|xaponés]] más popular.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.nikkei.com/article/DGXNASFK17032_X10C13A6000000/ |títulu=ももクロ、初のAKB超え　タレントパワーランキング|editorial=[[Nihon Keizai Shimbun]]|fecha= 24 de xunu de 2013 |fechaaccesu=26 de xunetu de 2013|idioma=xaponés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |fecha=2 de mayu de 2014|publicación=Nikkei Entertainment| númberu=June, 2014| editorial=Nikkei BP| idioma=xaponés}}&lt;/ref&gt; El grupu ye conocíu poles sos actuaciones enerxétiques, incorporando elementos de [[balé]], ximnasia y películes d'aición.&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://www.timeout.jp/en/tokyo/feature/6090/Live-report-Summer-Sonic-2012|títulu=Live report: Summer Sonic 2012|editorial=Time Out Tokyo|fecha=23 d'agostu de 2012|fechaaccesu=25 d'abril de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130706020653/http://www.timeout.jp/en/tokyo/feature/6090/Live-report-Summer-Sonic-2012|fechaarchivu=6 de xunetu de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130706020653/http://www.timeout.jp/en/tokyo/feature/6090/Live-report-Summer-Sonic-2012|archivedate=2013-07-06}}&lt;/ref&gt; Magar les voces de les moces nun son demasiáu estables cuando se combinen colos bailles intensos, nunca usaron [[sincronía de llabios]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.hotexpress.co.jp/news/111216_momocloz/ |script-title=ja:進化するアイドル ももクロが凄いワケ |títulu-trad=The reason why Momoiro Clover Z, an evolutionary idol group, is great |idioma=xaponés|sitiuweb=Hotexpress |fecha=16 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=2 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120401082157/http://www.hotexpress.co.jp/news/111216_momocloz/ |fechaarchivu=1 d'abril de 2012 }}&lt;/ref&gt;

En [[2009]], la [[fola coreana]] (tamién llamada ''Hallyu'') y, dientro d'ella, el [[K-pop|pop coreanu]], tuvieron una significativa medría dientro de la industria del entretenimientu, cola so influencia, rompiendo les fronteres d'[[Asia]] y espandiéndose por [[Oriente Mediu]], [[África del Norte]], [[Europa]] y [[América]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.theverge.com/2012/10/18/3516562/k-pop-invades-america-south-korea-pop-music-factory|títulu=K-Pop takes America: how South Korea's music machine is conquering the world|obra=The Verge|fecha=18 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://times.uos.ac.kr/news/articleView.html?idxno=1241|títulu=K-POP Hits the Europe|obra=The UOS Times|fecha=31 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; Los grupos de moces son unu de les pilastres de la [[fola coreana]], con ventes millonaries d'álbumes. 

''[[Girls' Generation]]'' y ''[[2NE1]]'' son llargamente reconocíes como los dos meyores grupos de moces de [[Corea del Sur]]. Otros grupos surcoreanos populares podríen ser: ''[[Sistar]]'', ''[[A Pink]]'', ''[[Girl's Day]]'', ''[[F(x)]]'', ''[[4minute]]'', ''[[Kara (banda)|KARA]]'', ''[[Miss A]]'', ''[[Wonder Girls]]'', ''[[T-ara]]'', [[After School (banda)|''After School'']], ente otres.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.allkpop.com/article/2013/10/dispatch-ranks-the-girl-groups-of-2013#axzz2s6s67gnm |títulu=Dispatch ranks the Girl Groups of 2013 |editorial=allkpop.com |fecha=14 d'ochobre de 2013 |fechaaccesu=4 de xunu de 2014}}&lt;/ref&gt; Estos grupos coreanos son particularmente efeutivos tocantes a ventes dixitales de música, con siete [[K-pop|grupos coreanos]] incluyíos ente los 10 primeros nes llistes de meyores ventes dixitales. La influencia de los grupos de moces orixinales de los [[Estaos Xuníos]] nun se perdieron nesta era d'artistes, onde munchos adoptaron influencies visuales de los sos conceutos ''retro'',&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.kpopstarz.com/articles/82982/20140310/kpop-fashion-trend-report-retro-vintage.htm |títulu=K-Pop Fashion Trend Report: Retro-Vintage : News |editorial=KpopStarz |fechaaccesu=4 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162336/https://www.kpopstarz.com/articles/82982/20140310/kpop-fashion-trend-report-retro-vintage.htm |fechaarchivu=2018-06-12 }}&lt;/ref&gt; como l'ésitu internacional de [[2008]] ''Nobody'' de ''Wonder Girls''.

En [[2010]], ''Blush'' formóse orixinalmente por cinco miembros de [[Filipines]], [[India]], [[Ḥong Kong]], [[Corea del Sur]] y [[Xapón]], convirtiéndose nel primer grupu asiáticu en llegar col so álbum debú al Top 3 d'una llista [[Billboard]] n'EE.XX. Formar a partir d'un [[Telerrealidad|programa de telerrealidad]] llamáu ''Project Lotus: The Search for Blush''.

==== L'exemplu español: Les Ketchup ====
{{AP|Les Ketchup}}
A pesar que los grupos de moces ye un fenómenu netamente anglosaxón y asiáticu, tamién n'otros llugares abondaron esti tipu de grupos. 

Como mayor esponente podemos citar a les [[España|españoles]] [[Les Ketchup]], grupu formáu por cuatro hermanes y que'l so mayor ésitu, ''[[Aserejé]]'', algamó'l nᵘ1 en más de 20 países y vendiendo más de 7 millones de [[senciellu|senciellos]] en tol mundu. La tema foi compuestu por [[Queco|Manuel Ruiz Queco]] basándose, pa faer l'estribillu, na primer estrofa del cantar ''[[Rapper's Delight]]'' ([[1979]]), del tríu de ''[[hip hop]]'' d'[[Estaos Xuníos]] ''[[The Sugarhill Gang]]''. La tema ''Rapper's Delight'' ta xeneralmente considerada como'l primer cantar en popularizar el ''[[hip hop]]'' nos [[Estaos Xuníos]] y nel restu del mundu. El cantar ta clasificada pola revista ''[[Rolling Stone]]'' nel nᵘ248 de la so llista [[Les 500 meyores cantares de tolos tiempos según Rolling Stone|''The 500 Greatest Songs of All Time'']] y nel nᵘ2 del ''100 Greatest [[Hip-Hop]] Songs'' de la [[Cadena de televisión|cadena de televisión musical]] d'[[Estaos Xuníos]] [[VH1]].

Les Ketchup, tres l'ésitu de la tema, participó nel [[Festival del Cantar d'Eurovisión 2006]], algamando'l ventenu primer puestu. Esi mesmu añu, el grupu eslleióse.

== Ver tamién ==
* ''[[Boy band]]''.

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.smithsonianmag.com/womens-history/the-real-dreamgirls-147452817/?non-ist 2007: Estudiu históricu sobre la influencia de los grupos de moces d'Estaos Xuníos.]
* [http://www.girl-groups.com/ Sitio fechu por siguidores dedicáu a los grupos de moces d'Estaos Xuníos de mediaos del sieglu XX.]

{{Tradubot|Girl group}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Estilos de música]]
[[Categoría:Pop]]
[[Categoría:Xéneros de música pop]]
[[Categoría:Xéneros y formes musicales]]
[[Categoría:Música vocal]]
[[Categoría:Grupos de música]]
[[Categoría:Pallabres y frases n'inglés]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>4ooy8e9m94zcqupq6ipx6pqnpqbvaal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ghil'ad Zuckermann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151133</id>
    <revision>
      <id>4493341</id>
      <parentid>4353312</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10317" sha1="4r2mlqscspclzp96urbywah5nwxttuc" xml:space="preserve">{{correxir|t=20201018090130}}
{{persona}}
'''Ghil'ad Zuckermann''' (n'{{lang-he-n|גלעד צוקרמן}}) {{nym}} (D.Phil., [[Universidá d'Oxford]]; Ph.D., [[Universidá de Cambridge]])&lt;ref&gt;[https://www.vividsydney.com/speaker/prof-ghilad-zuckermann Vivid Sydney (Light, Music and Ideas)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618125759/https://www.vividsydney.com/speaker/prof-ghilad-zuckermann |date=2018-06-18 }}, Speaker: Prof. Ghil'ad Zuckermann.&lt;/ref&gt; ye un [[Llingüística|llingüísta]], revitalizador d'[[idioma|idiomes]], filólogo y iperpoliglotta&lt;ref&gt;[http://www.themonthly.com.au/issue/2014/september/1409493600/anna-goldsworthy/voices-land Voices of the land], In Port Augusta, an Israeli linguist is helping the Barngarla people reclaim their language / Anna Goldsworthy, The Monthly, September 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pedestrian.tv/news/meet-the-aussie-lumbersexual-on-a-mission-to-make-your-beard-lustrous Meet Ghil'ad Zuckermann, master of 11 languages], Pedestrian TV.&lt;/ref&gt; [[Italia|italianu]]-[[Australia|australianu]]-[[Israel|israelín]]-[[Reinu Xuníu|británicu]].&lt;ref&gt;[http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2014/05/28/il-papa-netanyahu-e-la-lingua-di-gesu01.html Il Papa, Netanyahu e la lingua di Gesù], La Repubblica, [[Reuters]], 28.5.2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jewishnews.net.au/ghilads-indigenous-language-game-changer/79545 Ghil'ad's Indigenous language game changer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713185342/https://www.jewishnews.net.au/ghilads-indigenous-language-game-changer/79545 |date=2018-07-13 }}, Shane Desiatnik, AJN, 12.7.2018.&lt;/ref&gt; 

Zuckermann ye un [[profesor]] ordinariu de llingüística na [[Universidá]] d'[[Adelaide (Australia)|Adelaide]], [[Australia]].&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/indepth/features/starting-scratch-aboriginal-group-reclaims-lost-language-180626082306196.html Starting from scratch: Aboriginal group reclaims lost language], With the help of a linguistics professor, Barngarla, which has not been spoken for 60 years, is being pieced together, Al Jazeera, John Power, 29.6.2018.&lt;/ref&gt;

== [[Alma mater|Almae matres]] ==
* [[Collegio del Mondo Unito dell'Adriatico]], Duino, [[Trieste]], Friuli-Venezia Giulia, [[Italia]]
* [[Universidá de Tel Aviv]], [[Tel Aviv]], [[Israel]]
* [[Universidá d'Oxford]] ([[St Hugh's College]]), [[Reinu Xuníu]]
* [[Universidá de Cambridge]] ([[Churchill College]]), Reinu Xuníu&lt;ref&gt;[https://www.edx.org/bio/ghilad-zuckermann edX], Profesor Ghil'ad Zuckermann.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://adelaidefestivalofideas.com.au/speakers/professor-ghilad-zuckermann/ Adelaide Festival of Ideas], Profesor Ghil'ad Zuckermann.&lt;/ref&gt;

== Obres ==

=== Llibros ===
* [[Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond]], 2020, [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. (ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776)
* [[Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew]], 2003, [https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232 Palgrave Macmillan] (ISBN 9781403917232 / ISBN 978140338695)
* [http://www.zuckermann.org/israelit.html ''Israelit Safa Yafa''], 2008, Am Oved (ISBN 9789651319631)
* [http://www.zuckermann.org/guide.html ''Engaging – A Guide to Interacting Respectfully and Reciprocally with Aboriginal and Torres Strait Islander People, and their Arts Practices and Intelectual Property''], 2015
* [http://www.dictionary.barngarla.org/ ''Dictionary of the Barngarla Aboriginal Language of Eyre Peninsula, South Australia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721054108/http://dictionary.barngarla.org/ |date=2018-07-21 }}, 2018
* [https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/ijsl.2014.2014.issue-226/ijsl-2014-frontmatter226/ijsl-2014-frontmatter226.pdf ''Jewish Language Contact''] (=''International Journal of the Sociology of Language'' 226), 2014
* [http://www.cambridgescholars.com/download/sample/58082 ''Burning Issues in Afro-Asiatic Linguistics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200816120017/http://www.cambridgescholars.com/download/sample/58082 |date=2020-08-16 }}, 2012
* [https://www.adelaide.edu.au/directory/ghilad.zuckermann?dsn=directory.file;field=data;id=41076;m=view''Barngarlidhi Manoo (Speaking Barngarla Together)''], Barngarla Language Advisory Committee, 2019. ([https://www.adelaide.edu.au/directory/ghilad.zuckermann?dsn=directory.file;field=data;id=41096;m=view ''Barngarlidhi Manoo'' – Part II])

=== Artículos ===
* Zuckermann, Ghil'ad; Quer, Giovanni; Shakuto, Shiori (2014). [http://www.professorzuckermann.com/#!native-tongue-title/cufd Native Tongue Title: Proposed Compensation for the Loss of Aboriginal Languages], ''Australian Aboriginal Studies'' 2014/1: 55-71.
* Zuckermann, Ghil'ad; Walsh, Michael (2014). [http://www.professorzuckermann.com/our-ancestors-are-happy- “Our Ancestors Are Happy!”: Revivalistics in the Service of Indigenous Wellbeing], ''Foundation for Endangered Languages'' XVIII: 113-119.
* Zuckermann, Ghil'ad; Walsh, Michael (2011). [http://www.zuckermann.org/pdf/Revival_Linguistics.pdf Stop, Revive, Survive: Lessons from the Hebrew Revival Applicable to the Reclamation, Maintenance and Empowerment of Aboriginal Languages and Cultures], ''Australian Journal of Linguistics'' 31: 111–127.
* Zuckermann, Ghil'ad (2009). [http://www.zuckermann.org/pdf/Hybridity_versus_Revivability.pdf Hybridity versus Revivability: Multiple Causation, Forms and Patterns], ''Journal of Language Contact'' 2: 40–67.
* Zuckermann, Ghil'ad (2006). [http://www.zuckermann.org/pdf/new-vision.pdf A New Vision for &quot;Israeli Hebrew&quot;: Theoretical and Practical Implications of Analysing Israel's Main Language as a Semi-Engineered Semito-European Hybrid Language], ''Journal of Modern Jewish Studies'' 5: 57–71.
* Zuckermann, Ghil'ad (2004). [http://www.zuckermann.org/pdf/cultural_hybridity.pdf Cultural Hybridity: Multisourced Neologization in &quot;Reinvented&quot; Languages and in Languages with &quot;Phono-Logographic&quot; Script], ''Languages in Contrast'' 4: 281–318.
* Zuckermann, Ghil'ad (2003). [http://www.zuckermann.org/english.pdf Language Contact and Globalisation: The Camouflaged Influence of English on the World's Languages – with special attention to Israeli (sic) and Mandarin], ''Cambridge Review of International Affairs'' 16: 287–307. 
* Zuckermann, Ghil'ad (2008). [http://www.zuckermann.org/pdf/Realistic_Prescriptivism_Academy.pdf 'Realistic Prescriptivism': The Academy of the Hebrew Language, its Campaign of 'Good Grammar' and Lexpionage, and the Native Israeli Speakers], ''Israel Studies in Language and Society'' 1: 135–154.
* Zuckermann, Ghil'ad (2006). [http://www.zuckermann.org/pdf/complement_clause.pdf &quot;Complement Clause Types in Israeli&quot;], ''Complementation: A Cross-Linguistic Typology'', Oxford University Press, páxs. 72–92.
* Zuckermann, Ghil'ad (2006). [http://www.zuckermann.org/pdf/engineering.pdf &quot; 'Etymythological Othering' and the Power of 'Lexical Engineering' in Judaism, Islam and Christianity. A Socio-Philo(sopho)logical Perspective&quot;], ''Explorations in the Sociology of Language and Religion'', John Benjamins, páxs. 237–258.
* Yadin, Azzan; Zuckermann, Ghil'ad (2010). [http://www.zuckermann.org/pdf/Secularization-f.pdf &quot;Blorít: Pagans' Mohawk or Sabras' Forelock?: Ideological Secularization of Hebrew Terms in Socialist Zionist Israeli&quot;], ''The Sociology of Language and Religion: Change, Conflict and Accommodation'', Palgrave Macmillan, páxs. 84–125.
* Sapir, Yair; Zuckermann, Ghil'ad (2008). [http://www.zuckermann.org/pdf/icelandicPSM.pdf &quot;Icelandic: Phonosemantic Matching&quot;], ''Globally Speaking: Motives for Adopting English Vocabulary in Other Languages'', Multilingual Matters, páxs. 19–43.

== Filmografía ==
* [https://vimeo.com/channels/357807/44019045 Fry's Planet Word], Stephen Fry
* [https://www.youtube.com/watch?v=DZPjdNaLCho SBS: Living Black: S18 Ep9 - Linguicide]
* [https://www.youtube.com/watch?v=izVGZRqciTY Babbel: Why Revive A Dead Language? - Interview with Prof. Ghil'ad Zuckermann]
* [https://www.edx.org/course/language-revival-securing-future-adelaidex-lang101x ''Language Revival: Securing the Future of Endangered Languages''], edX MOOC

== Ver tamién ==
* [[Phono-semantic matching]]
* [[Idioma Barngarla]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://researchers.adelaide.edu.au/profile/ghilad.zuckermann Ghil'ad Zuckermann, D.Phil. (Oxon.)]
* [http://www.adelaide.edu.au/directory/ghilad.zuckermann University Staff Directory: Professor Ghil'ad Zuckermann] 
* [https://adelaide.academia.edu/zuckermann Ghil'ad Zuckermann, Academia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506001754/http://adelaide.academia.edu/Zuckermann |date=2018-05-06 }}
* [http://www.jewish-languages.org/ghilad.zuckermann.html Jewish Language Research Website: Ghil'ad Zuckermann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618125946/http://www.jewish-languages.org/ghilad.zuckermann.html |date=2018-06-18 }}
* [http://www.zuckermann.org/ Professor Ghil'ad Zuckermann's website]
* [https://www.pedestrian.tv/news/meet-the-aussie-lumbersexual-on-a-mission-to-make-your-beard-lustrous/ Australian of the Day: Ghil'ad Zuckermann]
* [http://www.themonthly.com.au/issue/2014/september/1409493600/anna-goldsworthy/voices-land Voices of the land], Anna Goldsworthy, The Monthly, September 2014.
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p03fslbj BBC World Service: Reawakening Language]
* [http://www.zuckermann.org/poetry.html Selutis Alpinis (Se tu vens cà sù ta' cretis), Ghil'ad Zuckermann], &quot;A site dedicated to the memory of Maestro Piero Poclen, a mentsh&quot;
* [http://www.zuckermann.org/genetica.html &quot;Lingua mosaica o lingua-Mosaico?: La genetica dell'israeliano&quot;] - Professor Ghil'ad Zuckermann

{{NF|1971||Zuckermann, Ghil'ad}}
[[Categoría:Filólogos y filólogues d'Italia]]
[[Categoría:Llingüístes d'Italia]]
[[Categoría:Filólogos y filólogues d'Israel]]
[[Categoría:Llingüístes d'Israel]]
[[Categoría:Filólogos y filólogues del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Llingüístes del Reinu Xuníu]]
[[Categoría:Filólogos y filólogues d'Australia]]
[[Categoría:Llingüístes d'Australia]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>4r2mlqscspclzp96urbywah5nwxttuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tumba de los desconocíos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151177</id>
    <revision>
      <id>4493230</id>
      <parentid>4227793</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2048" sha1="e0o2kjs4gtsi5bhj6ftnuygeaivn3ug" xml:space="preserve">[[Imaxe:Tomb of the Unknowns, with U.S. Navy sailor and woman, May 1943.jpg|Un marín y una muyer na Tumba de los desconocíos, mayu de 1943.|thumb|320px]]

La '''Tumba de los desconocíos''' (tamién conocida como la '''Tumba de los soldaos desconocíos''', anque nunca foi nomada oficialmente) ye un monumentu nel [[Campusantu de Arlington]], nos [[Estaos Xuníos]], dedicáu a la memoria los soldaos d'Estaos Xuníos finaos n'aición de guerra y que los sos restos nun pudieron ser identificaos. Los &quot;soldaos desconocíos&quot; de la [[Primer Guerra Mundial]] ye un nomamientu similar a la [[Medaya d'Honor]], la [[Cruz Victoria]], y munchos otros grandes premios d'otres naciones. Los soldaos desconocíos d'Estaos Xuníos que fueron soterraos darréu tamién se consideren como ganadores de la Medaya d'Honor, dada pol Presidente d'Estaos Xuníos que presidió'l so funeral.&lt;ref&gt;[http://www.homeofheroes.com/gravesites/unknowns/0_unknowns_story.html The Unknown Soldiers - Arlington National Cemetery&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.arlingtoncemetery.org/visitor_information/tomb_of_the_unknowns.html |títulu=Arlington National Cemetery:: Funeral Information&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080216023232/http://www.arlingtoncemetery.org/visitor_information/tomb_of_the_unknowns.html |fechaarchivu=2008-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.medalofhonor.com/WorldWarIUnknown.htm |títulu=Congressional Medal of Honor Recipients - World War I Tomb of the Unknown Soldier&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt; |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061022000402/http://www.medalofhonor.com/WorldWarIUnknown.htm |fechaarchivu=2006-10-22 }}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Coord|38.87638|-77.07217|type:landmark|display=title}}


{{Tradubot|Tumba de los desconocidos}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Tumbes del soldáu desconocíu|Arlington]]
[[Categoría:Monumentos de Virginia]]
[[Categoría:Escultures en mármol d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>e0o2kjs4gtsi5bhj6ftnuygeaivn3ug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fuercies Armaes d'Armenia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152636</id>
    <revision>
      <id>4493196</id>
      <parentid>4298619</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T02:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23955" sha1="bytufsb7x5m8u8dgd44vmu87vsamubv" xml:space="preserve">{{Infobox Fuercies Armaes
|nome = Fuercies Armaes d'Armenia&lt;br /&gt;Հայաստանի Զինված Ուժեր
|imaxe = [[Archivu:Armmil zinanshan.jpg|200px|Bandera d'Arxentina]]
|cuerpos = 
{{nowrap| [[Exércitu Armeniu]]}}&lt;br /&gt;
{{nowrap| [[Archivu:Armenian Air Force roundel.svg|40px]] [[Fuercia Aérea Armenia]]}}&lt;br /&gt;
|comandante_xefe = [[Armen Sargsyan]]
|ministru = [[Coronel Xeneral]] [[Seyran Ohanyan]]
|títulu_ministru = Ministru de Defensa comandante= [[Coronel Xeneral]] [[Yuri Khatchaturov]]
|títulu_comandante = Xefe del Estáu Mayor Xeneral
|edá= 18 años
|obligatoriu= 24 meses
|datos_personal=
|edá_personal= 15-49 años
|disponible= 809.576 persones
|disponible_f= 870, 864&lt;ref&gt;{{cita llibru | títulu = The World Factbook 2008| url = https://books.google.com/?id=5lc9jxSKfuEC&amp;pg=PA32| añu = 2009| editorial = Government Printing Office| isbn = 978-0-16-087361-4 }}&lt;/ref&gt;
|aptu= 637.776
|aptu_f= 729.846
|algamando=31.774
|algamando_f=31.182
|activu= 46.684 (Exércitu: 43.772, Fuercia Aérea: 2.912). Reportóse la esistencia de 4.748 paramilitares.&lt;ref name=&quot;IISS2010&quot;&gt;{{cita llibru | títulu = The Military Balance 2010| añu = 2010| editorial = Routledge for the IISS| ubicación = Londres| isbn = 1-85743-557-5| páxina = 174 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;21.363 (en serviciu dientro de les Fuercies de [[Nagorno-Karabakh]])&lt;ref name=&quot;Blandy&quot;&gt;Blandy, C. W. &quot;[http://www.da.mod.uk/colleges/arag/document-listings/caucasus/08(17)CWB.pdf Azerbaijan: Is War Over Nagornyy Karabakh a Realistic Option?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510000120/http://www.da.mod.uk/colleges/arag/document-listings/caucasus/08(17)CWB.pdf |date=2011-05-10 }}&quot; Advanced Research and Assessment Group. Defence Academy of the United Kingdom, Caucasus Series 08/17, 2008, p.16.&lt;/ref&gt;
|posición=
|acuta=210.000 reservistas qu'emprestaron serviciu nos postreros 15 años&lt;ref name=&quot;IISS2007&quot;&gt;{{cita llibru | apellíos = [[IISS]]| nome = Christopher| títulu = The Military Balance 2007| añu = 2007| editorial = Routledge for the IISS| ubicación = Londres| isbn = 978-1-85743-437-8| páxina = 155 }}&lt;/ref&gt;
|esplegáu={{bandera|Kosovu}} [[Kosovu]] - 70
{{AFG}} - 40&lt;ref name=&quot;rferl.org&quot;&gt;http://www.rferl.org/content/Armenian_Parliament_Endorses_Troop_Deployment_To_Afghanistan/1898715.html&lt;/ref&gt;
|cantidá= [[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]].000.000 (2012)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://armenianow.com/karabakh/37475/karabakh_war_azeri_increase_military_spending |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161101164841/https://www.armenianow.com/karabakh/37475/karabakh_war_azeri_increase_military_spending |fechaarchivu=2016-11-01 }}&lt;/ref&gt;
|PIB= 4,2% (2012)
|provisores_estranxeros= {{RUS}}&lt;br /&gt;
{{GRE}}&lt;ref name=&quot;cssas&quot;&gt;[http://cssas.unap.ro/en/pdf_periodicals/si37.swf Strategic impact] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055051/http://cssas.unap.ro/en/pdf_periodicals/si37.swf |date=2013-09-21 }}, Non. 4, [[Carol I National Defence University|Romanian National Defence University &quot;Carol I&quot;]] Centre for Defence and Security Strategic Studies, 2010, p. 35 &quot;However, Russia was not the only ally of Armenia, but also Greece and Iran, both with a long history of tense relations with Turkey. Greece supported Armenia both by delivering military and economic assistance and diplomatic representation by promoting the Armenia's interests in the EU and NATO. Iran provided trade opportunities and and opening to the maritime space.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Armenia Continues Military Cooperation with Russia Greece|url=http://asbarez.com/33962/armenia-continues-military-cooperation-with-russia-greece/|fechaaccesu=6 d'abril de 2013|newspaper=[[Asbarez]]|fecha=16 de xunetu de 1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.sipri.org&quot;&gt;{{Enllaz rotu|1={{cita web|apellíu=Eaton|nome=Mark|títulu=Major trends in military expenditure and arms acquisitions by the states of the Caspian region|url=http://books.sipri.org/files/books/SIPRI01Chufrin/SIPRI01Chufrin05.pdf|fechaaccesu=7 d'abril de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130604205008/http://books.sipri.org/files/books/SIPRI01Chufrin/SIPRI01Chufrin05.pdf|fechaarchivu=2013-06-04}} |2=http://books.sipri.org/files/books/SIPRI01Chufrin/SIPRI01Chufrin05.pdf |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Armenia, Greece sign agreement on military cooperation|url=http://www.panarmenian.net/eng/world/news/59839/|fechaaccesu=7 d'abril de 2013|fecha=18 de xineru de 2011|agency=[[PanARMENIAN.Net]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Greece-Armenian 2013 military cooperation project signed|url=http://news.am/eng/news/135808.html|fechaaccesu=7 d'abril de 2013|newspaper=News.am|fecha=14 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{CYP}}&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Armenia, Cyprus sign military cooperation program|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/105368/|fechaaccesu=23 de xunu de 2013|fecha=30 d'abril de 2012|agency=[[PanARMENIAN.Net]]}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{bandera|China}} [[China]]&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Chinese, Armenian DMs hold talks|url=http://www.china.org.cn/international/2008-12/29/content_17027804.htm|fechaaccesu=7 d'abril de 2013|fecha=29 d'avientu de 2008|agency=[[China Internet Information Center]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Armenia, China Sign Military Cooperation Agreement|url=http://asbarez.com/100347/armenia-china-sign-military-cooperation-agreement/|fechaaccesu=7 d'abril de 2013|newspaper=[[Asbarez]]|fecha=18 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{UKR}}&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Kucera|nome=Joshua|títulu=Tajikistan Buying Guns; Ukraine Selling Weapons to Both Armenia and Azerbaijan|url=http://www.eurasianet.org/node/64014|fechaaccesu=23 de xunu de 2013|newspaper=Eurasianet|fecha=8 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;
{{LIT}}&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=An Agreement Signed on Armenian-Lithuanian Military Cooperation|url=http://www.mil.am/1340536434/page/7|fechaaccesu=7 d'abril de 2013|fecha=24 de xunetu de 2012|agency=Ministry of Defence of Armenia}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;{{USA}}&lt;ref name=&quot;Az&quot;/&gt;&lt;br /&gt; {{FRA}}&lt;ref name=&quot;Az&quot;&gt;{{Cita web |url=http://asbarez.com/111349/azerbaijan-protests-against-%E2%80%98missile-supplies%E2%80%99-to-armenia/ |títulu=Azerbaijan Protests Against ‘Missile Supplies' to Armenia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140414064624/http://asbarez.com/111349/azerbaijan-protests-against-%e2%80%98missile-supplies%e2%80%99-to-armenia/ |fechaarchivu=2014-04-14 }}&lt;/ref&gt;
|hestoria ='''[[Historia militar d'Armenia]]'''&lt;br /&gt;[[Guerra de Nagorno-Karabakh]]
}}

Les '''Fuercies Armaes de la República d'Armenia''' tán formaes pol [[Exércitu Armeniu]], la [[Fuercia Aérea Armenia]], la [[Defensa Aérea Armenia]] y la [[Exércitu Armeniu|Guardia de Frontera Armenia]]. Aniciar con parte de les tropes del exércitu de la ex [[Xunión Soviética]] y de les fuercies aparcaes na [[República Socialista Soviética d'Armenia]] (partes del Distritu Militar de la Trescaucasia). El comandante en xefe de les Fuercies Armaes ye'l presidente d'Armenia, anguaño [[Robert Kocharyan]]. El Ministeriu de Defensa ye l'encargáu de la so direición política, anguaño ye dirixíu por [[Mikael Harutyunyan]], ente que'l mandu militar sigue tando en manes del Estáu Mayor Xeneral, encabezada pol xefe de personal, anguaño'l teniente xeneral [[Seyran Ohanyan]]. [[Armenia]] creó'l Ministeriu de Defensa'l [[28 de xineru]] de [[1992]]. Ministeriu de guardias de fronteres encargáu del patrullaje de les fronteres d'[[Armenia]] con [[Xeorxa]] y [[Azerbaixán]], de la que les tropes ruses seguen vixilando les sos fronteres con [[Irán]] y [[Turquía]]. Dende [[1992]], Armenia ye miembru de la [[Organización del Tratáu de Seguridá Coleutiva]], qu'actúa como otru elementu de disuasión a la intervención militar azerbaixana de [[Nagorno-Karabakh]]. Tienen la so sede en [[Yereván]], la capital, onde tán la mayoría de los funcionarios.

El tratáu sobro [[Fuercies Armaes Convencionales n'Europa]] (FACE) foi ratificáu pol Parllamentu armeniu en xunetu de [[1992]]. El tratáu establez llendes ampliu sobro les principales categoríes d'equipu militar, como tanques, artillería, vehículos blindaos de combate, aviones de combate y helicópteros de combate, y prevese la destrucción d'armamentu percima d'eses llendes. Funcionarios armenios espresaron constantemente la so determinación de cumplir coles sos disposiciones y, poro, Armenia apurrió datos sobro les armes según lo dispuesto nel Tratáu FACE. A pesar d'ello, Armenia acusa a Azerbaixán d'esviar una gran parte de les sos fuercies militares a la rexón de Nagorno-Karabakh y, por tanto, refugar estes normes internacionales. Armenia nun ye un importante esportador d'armes convencionales, pero qu'emprestó sofitu, incluyíu material de guerra, a los armenios de Nagorno-Karabakh mientres la guerra de Nagorno-Karabakh.

El presupuestu pa les Fuercies Armaes Armenies ye de 80 millones de [[dólar]]es aproximao, lo qu'implica'l 5% del [[PIB]]. Cuenta con un personal activo de 92.000 militares.

L'últimu conflictu importante nel que tuvieron qu'entrar n'aición foi na [[Guerra del Altu Karabakh|Guerra d'Altu Karabakh]]. Dempués de 7 años de llucha contra [[Azerbaixán]], en 1995 roblóse l'altu'l fueu y les tropes armenies recuperaron el territoriu d'[[Altu Karabakh]] y el [[corredor de Lachin]], qu'estremaba a Karabakh d'Armenia.

== Descripción ==
En marzu de [[1993]], [[Armenia]] robló la [[Convención sobro les Armes Químiques Multillaterales]], nel que se pidía la eliminación de les armes químiques. Armenia xuntar al [[Tratáu de Non Proliferación Nuclear]] como país que nun tener la [[bomba atómica]] en xunetu de [[1993]]. Los [[EE. XX.]] y otros gobiernos occidentales esaminaron los esfuercios pa establecer midíes eficaces de control de les esportaciones de sistemes nucleares con Armenia, espresando'l so prestu cola plena cooperación d'Armenia. En 2004 Armenia unvió 46 soldaos de tropes de non combate a [[Iraq]], qu'incluyó a espertos na eliminación de bombes, médicos y especialistes en tresporte.

== Historia ==
{{AP|Historia militar d'Armenia}}

== Exércitu ==
{{AP|Exércitu Armeniu}}

En virtú del Tratáu d'adaptación sobro Fuercies Armaes Convencionales n'Europa en 2001, [[Armenia]] declaró 102 tanques modelu [[T-72]], 72 obuses pesaos y 204 [[vehículu blindáu de combate]] (la mayoría d'ellos [[vehículu de combate d'infantería]] y vehículos de [[tresporte blindáu de personal]]). Con al respective de los equipos militares del [[Tratáu d'Armes Convencionales n'Europa]] nun s'aplica a Armenia la que tien hasta 700 vehículos blindaos. El so [[artillería]] entiende 225 pieces de 122 mm y de mayor calibre, incluyíos 50 llanzacohetes múltiples. 

Dende la cayida de la [[Xunión Soviética]], [[Armenia]], al igual que'l so homólogu azerbaixanu, tuvo tratando de desenvolver entá más les sos fuercies armaes nun nivel profesional, bien entrenáu, y construcción de móviles militares. 

La fuercia militar d'[[Armenia]] ta anguaño n'espansión, dempués d'haber apocayá aumentáu'l so presupuestu nun 10%. El so númberu de fuercies actives bazcuya nunos 60.000 soldaos, con una reserva adicional de 32.000, y una &quot;reserva de la reserva&quot; de 350.000 efectivos. Armenia ta dispuesta a movilizar a tolos homes d'edá aptos pa cargar armes entendida ente los 30 y los 32 años d'edá, cola preparación militar de la mayoría de les sos atopes que se centró nos posibles ataques d'[[Azerbaixán]] y [[Turquía]].

== Fuercia Aérea ==
{{AP|Fuercia Aérea d'Armenia}}

La [[Fuercia Aérea Armenia]] depende de los 18 [[MiG-29]] de la Base Aérea de Rusia en [[Yereván]], la so flota mesma más pequeña, de 15 [[Su-25]] aviones d'ataque en tierra, un solu [[MiG-25]] de combate y dolce helicópteros armaos [[Mi-24]] (d'un total de 35) pa la defensa del espaciu aereu armeniu. La Fuercia Aérea Armenia tamién tien dos aviones de carga [[Il-76]] pal tresporte de soldaos y materiales. 

Según Armenia Now, en setiembre de 2005, la Fuercia Aérea Armenia adquirió 10 aviones d'ataque terrestre Su-25 a [[Eslovaquia]]. 

La [[defensa antiaérea Armenia]] componer d'una brigada de misiles antiaéreos y dos reximientos armaos con 100 complexos antiaéreos de diversos modelos y de cambeos, incluyíos SA-8, M79 Osa, Krug, S-75, S-125, Strela, Igla y [[Almaz S-300|S-300]]. Hai tamién 24 [[misil balísticu|misiles balísticos]] [[Scud]] con ocho llanzadores. La fuercia numbérico envalorar n'alredor de 3.000 los militares, con planes para una mayor espansión.

== Conflictu militar de Karabakh ==
{{AP|Exércitu de defensa de Nagorno-Karabakh}}
Amás de les fuercies mentaes enantes, hai 20.000 soldaos de la defensa de [[Nagorno-Karabakh]], una república [[Armenia]] non reconocida, que se dixebró d'Azerbaixán en 1991. Tán bien entrenaos y forníos colo último en teunoloxía informática militar.{{ensin referencies}} Según el gobiernu d'Azerbaixán, l'exércitu de Nagorno-Karabakh inclúi 316 tanques, 324 vehículos blindaos, 322 pieces d'artillería de calibres más de 122 mm, 44 llanzacohetes múltiples, y un nuevu sistema defensa antiaéreo. Nagorno Karabakh nun ye parte de les Tratáu de Fuercies Armaes Convencionales n'Europa y, por tanto, nun tán obligaos poles sos llimitaciones. Los detalles específicos sobro la fuercia militar de Karabakh y sobro les sos armes nun se conocen les cifres y, por tanto, namái tán percima de les estimaciones feches per Azerbaixán.

== Rusia ==
[[Rusia]] tien una base militar n'Armenia, que ye la 102ª Base Militar de Rusia. Rusia tien unos 5.000 soldaos de tolos tipos n'Armenia, incluyendo 3.000 na base militar 102ª asitiada en [[Gyumri]]. En [[1997]], los dos países roblaron un ampliu [[tratáu]] d'amistá, la que se pide l'asistencia mutua en casu d'una amenaza militar a cualesquier de les partes y dexa a los guardias fronterizos rusos pa patrullar les fronteres d'[[Armenia]] con [[Turquía]] ya [[Irán]]. Hasta apocayá, a principios de [[2005]], na 102ª base militar había 74 tanques, 17 vehículos de combate d'infantería, 148 blindaos de tresporte de personal, 84 pieces d'artillería, 30 caces [[MiG-29]] y delles bateríes de S-300 misiles antiaéreos. Nos postreros dieciocho meses, sicasí, una gran cantidá d'equipu militar foi treslladáu a la 102 ª base dende les bases militares ruses en [[Batumi]] y [[Ajalkalaki]], [[Xeorxa]]. Rusia ye unu de los aliaos d'[[Armenia]] más cercanos y l'únicu país que tien una base militar aparcada nel país. Dende [[1992]], Armenia atopar nuna alianza militar con Rusia y otros 5 países ex-soviéticos llamada CSTO. Rusia tamién suministra armes a relativamente a los más baxos precios del mercáu internu rusu, como parte d'un alcuerdu de seguridá coleutiva dende xineru de [[2004]].&lt;ref&gt;{{cita web | url= http://newsfromrussia.com/main/2003/11/12/51161.html| títulu= Russian supply| fechaaccesu= 12 de marzu de 2006| urlarchivu= https://www.webcitation.org/65arVJNH6?url=http://www.newsfromrussia.com/| fechaarchivu= 20 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Formación militar ===
La [[instrucción militar]] d'[[Oficial (fuercies armaes)|oficiales]] ye otru ámbitu de la cooperación militar rusu-armenia. Nos primeros años de soberanía cuando [[Armenia]] escarecía d'un establecimientu d'enseñanza militar propiu, los oficiales del so exércitu fueron entrenaos en Rusia. Inclusive agora, cuando [[Armenia]] tien un colexu militar nel so propiu territoriu, el cuerpu d'oficiales armenios honra la tradición y capacitóse a los centros d'enseñanza militar de Rusia. Anguaño 600 soldaos armenios ta formándose en Rusia. N'Armenia, de 1997, la capacitación tuvo al cargu de la Brigada d'Instrucción Militar ''&quot;Nel nome del mariscal [[Iván Bagramián|Bagramyan]]&quot;''.&lt;ref&gt;[http://www.mil.am/eng/?page=11 Ministry Of Defence of The Republic Of Armenia | Official Web Site&lt;!-- Títulu xeneráu por un bot --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== La futura cooperación ===
Na primer xunta en [[2005]], el primer ministru [[Mijaíl Fradkov]] informó que fábriques ruses participaríen nel programa armeniu pa la modernización militar y que [[Rusia]] taba dispuesta a suministrar les pieces necesaries de repuestu y equipu. [[Yereván]] y [[Moscú]] tienen nuevos planes pa desenvolver venceyos más estrechos.

== OTAN ==
Armenia participa n'Asociación pa la Paz de la OTAN (PeP) y el programa ta na [[OTAN]] organización denominada [[Conseyu de l'Asociación Euroatlántica]] (EAPC). [[Armenia]] atopar en procesu de implementación de los Planes d'Aición Individual de l'Asociación (IPAPs), que ye un programa pa los países que tienen la voluntá política y la capacidá d'afondar les sos rellaciones cola OTAN. L'exerciciu Cooperativu p'Ameyorar l'Esfuerciu'' (el primer en que Rusia tuvo representada) executar en territoriu armeniu en [[2003]].

== Grecia ==
[[Grecia]] ye l'aliáu más cercanu d'[[Armenia]] na OTAN, y los dos trabayen conxuntamente en múltiples asuntos, poro, una serie d'oficiales armenios son entrenaos en Grecia cada añu, y l'ayuda militar, material y asistenciase emprestó a Armenia. En [[2003]], los dos países roblaron un alcuerdu de cooperación militar, en virtú de que Grecia s'amontará'l númberu de militares armenios entrenaos n'academies d'Atenes. 

En febreru de [[2003]], [[Armenia]] unvió 34 miembros de paz a [[Kosovu]], onde pasaron a formar parte del contingente griegu. Los funcionarios de [[Yereván]] dixeron los planes militares armenios d'aumentar considerablemente'l tamañu del so destacamentu de caltenimientu de la paz y cuntar cola asistencia griega.

== Estaos Bálticos ==
[[Lituania]] foi l'intercambiu d'esperiencies y la prestación de consultes al Ministeriu de Defensa armeniu nel ámbitu de control democráticu de les fuercies armaes, militares y de defensa dende [[2002]]. Empecipia en [[2004]], los oficiales armenios fueron convidaos a estudiar na Academia de Guerra de Lituania y la Escuela de Defensa del Bálticu en [[Tartu]], [[Estonia]]. Lituania cubre tolos gastos d'estudiu. A principios de 2007, dos oficiales d'Armenia, per primer vegada, tomaron parte en conducir internacionalmente un exerciciu Bálticu, Amber Hope, que se celebró en Lituania.&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1=[http://groong.usc.edu/news/msg211150.html Lithuanian Defense Minister Going To Armenia] |2=http://groong.usc.edu/news/msg211150.html |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Estaos Xuníos ==
[[Archivu:Armenianarmya.jpg|left|thumb|270px|[[BTR-80]] Blindaos de tresporte de personal mientres el desfile'l 15º aniversariu de la independencia d'Armenia.]]

Los [[Estaos Xuníos]] nun dexaron d'aumentar la so influencia militar na rexón. A principios de 2003, el [[El Pentágonu|Pentágonu]] anunció dellos de los principales programes militares n'[[El Cáucasu]]. L'ayuda militar de [[Washington D. C.|Washington]] a [[Armenia]] en [[2005]] xubió a 5 millones de dólares, y n'abril de 2004, les dos partes roblaron un alcuerdu militar pa la cooperación téunica, que dellos analistes creen qu'implica l'usu d'aeródromos armenios pola Fuercia Aérea de los EE.XX. na [[Guerra contra'l terrorismu]]. A finales de [[2004]], [[Armenia]] esplegó una unidá de 46 soldaos, qu'incluyía una loxística, otra médica y de soldaos de sofitu a Iraq en sofitu de la coalición encabezada per Estaos Xuníos. Y en [[2005]], los Estaos Xuníos asignaron 7 millones de dólares pa modernizar les comunicaciones militares de les Fuercies Armaes d'Armenia.

== Operaciones de paz ==
Anguaño [[Armenia]] participa n'operaciones de caltenimientu de la paz en [[Kosovu]]. Tamién hai argumentos nel senu del Gobiernu pa unviar soldaos a El Líbanu pal caltenimientu de la paz yá que hai gran númberu d'armenios que viven ellí.

=== Kosovo ===
Armenia ingresó nel caltenimientu de la paz en Kosovo en [[2004]]. Los cascos azules&quot; armenios sirven nel batallón griegu. Hai 34 soldaos armenios qu'actúen en Kosovo. El correspondiente memorando foi robláu'l [[3 de setiembre]] de [[2003]] en Yereván y ratificáu pol Parllamentu d'Armenia'l [[13 d'avientu]] de [[2003]]. El 6º vez de caltenimientu de la paz para Kosovo partió'l [[14 de payares]] de [[2006]].&lt;ref&gt;{{cita web| url= http://www.serbianna.com/news/2006/02761.shtml| títulu= Armenia to deploy more soldiers to Kosovo| fechaaccesu= 12 de marzu de 2006| urlarchivu= https://web.archive.org/web/20120222035324/http://www.serbianna.com/news/2006/02761.shtml| fechaarchivu= 2012-02-22}}&lt;/ref&gt;

=== Iraq ===
Tres el fin de la [[Invasión d'Iraq en 2003|invasión d'Iraq]], Armenia esplegó una unidá de 46 miembros de paz so mandu . Los miembros pal mantenimeinto de la paz teníen la so base en [[Kut]], a 62 quilómetros de [[Bagdad]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.monstersandcritics.com/intelandterror/article_1089436.php/Armenies_third_contingent_of_peacekeepers_now_in_Iraq|títulu=Armenia's third contingent of peacekeepers now in Iraq|fechaaccesu=12 de marzu de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060828130655/http://news.monstersandcritics.com/intelandterror/article_1089436.php/Armenies_third_contingent_of_peacekeepers_now_in_Iraq|fechaarchivu=28 d'agostu de 2006}}&lt;/ref&gt; El 23 de xunetu de 2006 la cuarta vez de caltenimientu de la paz Armenia partió pa Iraq. L'últimu cambéu de personal incluyó 3 comandantes, 2 oficiales médicos, 10 inxenieros de combate y 31 conductores. En marzu de 2007, produxérase un mancáu armeniu y nun hubo víctimes. El gobiernu armeniu amplió la presencia de pequeñes tropes n'Iraq per un añu, de finales de 2005 a 2006.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Armenian defense minister to visit Iraq as Armenia to extend small troop presence |url=http://library.aua.am/library/news/archive/2006_11-14.htm |editorial=The Associated Press |fecha=13 de payares de 2006 |fechaaccesu=20 de febreru de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070927211223/http://library.aua.am/library/news/archive/2006_11-14.htm |fechaarchivu=27 de setiembre de 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927211223/http://library.aua.am/library/news/archive/2006_11-14.htm |archivedate=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=ARMENIAN PEACEKEEPERS TO STAY AN EXTRA YEAR IN IRAQ |url=http://www.azg.am/?lang=EN&amp;num=2005120601 |editorial=AZG Armenian Daily |fecha=6 d'avientu de 2005 |fechaaccesu=20 de febreru de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070318193724/http://www.azg.am/?lang=EN&amp;num=2005120601 |fechaarchivu=18 de marzu de 2007 }}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
*[[Historia militar d'Armenia]] 
*[[Exércitu Armeniu]]
*[[Fuercia Aérea Armenia]] 
*[[Defensa Aérea Armenia]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Military of Armenia}}
*Vladimir Petrov, [http://mdb.cast.ru/mdb/4-2002/dp/hscwa/?form=print How South Caucasus was armed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024014020/http://mdb.cast.ru/mdb/4-2002/dp/hscwa/?form=print |date=2007-10-24 }}, centru d'analís y estratexes (Moscú, Rusia)
*[http://www.mil.am/ Ministeriu de Defenza d'Armenia]
*[http://www.photius.com/countries/armenia/national_security/index.html &quot;Seguridá naciuonal d'Armenia&quot;]
*[https://web.archive.org/web/20061030025145/http://www.armeniadiaspora.com/gallery/independence15/index.html Galería de semeyes de militares d'Armenia]
*[http://armenianow.com/?action=viewArticle&amp;AID=1167&amp;CID=1348&amp;IID=&amp;lng=eng &quot;Fit for a Fight?: Armenia and Azerbaijan flex military muscles, vow to not be overcome&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080104230126/http://armenianow.com/?action=viewArticle&amp;AID=1167&amp;CID=1348&amp;IID=&amp;lng=eng |date=2008-01-04 }}
*[https://web.archive.org/web/20070927184650/http://www.armeniandiaspora.com/archive/41902.html Armenia, Greece Discuss Closer Military Ties]

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fuercies Armaes d'Armenia|Fuercies Armaes d'Armenia]]</text>
      <sha1>bytufsb7x5m8u8dgd44vmu87vsamubv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fraude eleutoral</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152756</id>
    <revision>
      <id>4493185</id>
      <parentid>4486699</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T00:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 26 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87522" sha1="j4t7h82c1bv7b2424q9z2pnzf8w5q8f" xml:space="preserve">{{Referencies adicionales|t=20180612201609}}
[[Ficheru:El hombre del día. Don Trinitario Ruiz y Capdepón, de Mecachis, Blanco y Negro, 26-03-1898.jpg|miniaturadeimagen|Caricatura de [[Trinitario Ruiz Capdepón]] ''texendo'' votos]]
El '''fraude eleutoral''' ye la intervención ilícita d'un procesu eleutoral col propósitu de torgar, anular o modificar los resultaos reales yá seya aumentando la cantidá de votos del candidatu favorecíu, menguando les de los candidatos rivales, o dambes. Lo que constitúi fraude eleutoral varia de país en país.

Munchos tipos de fraude eleutoral prohibir nes llexislaciones eleutorales, pero otros tán n'infracción con lleis xenerales, como les que prohiben l'asaltu, el hostigamiento y el bilordiu. Anque téunicamente el términu cubre solo aquellos actos que son illegales, dacuando tamién s'usa pa describir actos que son llegales, pero que son consideraos moralmente inaceptables, fora del espíritu d'una eleición o que violen los principios de la democracia.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Myagkov|nome=Mikhail G.|títulu=The Forensics of Election Fraud: Russia and Ukraine|añu=2009|editorial=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-76470-4|apellíos2=Ordeshook|nome2=Peter C.|apellíos3=Shakin|nome3=Dimitri}}&lt;/ref&gt; Les eleiciones ''show'', de solo un candidatu, dacuando son clasificaes como fraude eleutoral, anque pueden tar en cumplimientu de la llei y son presentaes más bien como referéndums.

N'eleiciones nacionales un fraude eleutoral esitosu puede tener l'efeutu d'un golpe d'estáu o'l d'una democracia corrupta. Nuna eleición reñida, una pequeña cantidá de fraude puede ser abondu pa camudar la resultancia, ya inclusive si la resultancia nun ye afeutáu, la revelación de qu'hubo fraude puede tener un efeutu dañible si nun ye castigáu, porque puede amenorgar l'enfotu de los votantes na democracia.

== Téuniques ==
Esisten diverses téuniques practicaes pa executalo, de siguío méntense dalgunes:
* [[Suplantación del eleutor]], consiste en qu'otra persona vota en llugar del eleutor, por casu, persones que finaron.
* [[Coacción]] o presión al eleutor pa torgar que llibremente escueya'l candidatu o una opción propuesta. Una forma ye l'[[acarretu de votantes]], o treslláu de persones, per parte de dirixentes políticos, al colexu eleutoral con cuenta de depositen el votu al so partíu.
* [[Compra de votos]].
* Sustracción d'ánfores con cédules o paquetes d'actes eleutorales primero que fueren debidamente computaos.
* Adulteración de les actes d'eleición modificando les cantidaes de les sos resultaos auténtiques.
* Sustitución de paquetes eleutorales, actes, etc.
* «[[Embaranzu d'urnes]]», esto ye, introducción de faxos de boletas primeramente votaes na urnes pa encher la votación d'una candidatura, partíu o opción eleutoral.
* Cayida de los sistemes de cómputu en rede pa confundir a la opinión pública y manipoliar los resultaos electrónicamente.
* Usu de recursos ilícitos p'aumentar el gastu de campaña y llograr ventaya illegal na publicidá.
* Complicidá con funcionarios de los procesos eleutorales pa despintar les evidencies del fraude eleutoral.
* Intervención del Gobiernu, pa favorecer a un candidatu, partíu o propuesta eleutoral, por aciu propaganda maliciosa o execución d'obres concretes ufiertaes pol candidatu o partíu al que quier favorecese de manera fraudulenta.
* Control de los medios de comunicación pa confundir y engañar a los eleutores faciéndolos creer que la resultancia fraudulento ye llexítimu.
* Concentración de medios informativos ya información sesgada y favorable a los grupos de poder colos que trabayen dichos medios.&lt;ref&gt;El grupu Comerciu controla'l 80% d'información escrita en Perú&lt;/ref&gt;
* Usu de la [[Policía|fuercia pública]] contra los inconformes.
* Manipulación de los sistemes de cómputu.
* [[Sobornu]] de les persones que cunten los votos.
* [[Voto cadena]]. Dexa la compra de votos, el primeru qu'entra a votar, pon otru sobre (non l'autorizáu, sinón unu cualesquier) probablemente esi votu va quedar impugnáu, pero lleva consigo'l sobre válidu. Depués introduz nél una boleta del so partíu y cerrar bien, depués puede entamar una cadena de votos asegurándose que son al so favor, anque haya cuartu escuru. A cada persona, ufiérta-y dalguna pagu, si trai'l sobre vacíu en cuenta de llevase'l sobre llenu. D'usu frecuente en zones de baxos recursos onde [[punteros]] políticos entamen la cadena.
* Falsificación de firmes a favor de inasistentes y selláu etiquetáu de los sos DNI, lo que va facilitar trámites xudiciales y financieros y va afectar el rubro de votos viciaos y en blancu.

== Tipos de fraudes ==
* Fraude electrónicu: corrupción nos sistemes informáticos que cunten los votos.
* Fraude mediáticu: non nes urnes, sinón mientres la campaña...
** desequilibriu de les campañes de los candidatos nos medios
** favoreciendo a un candidatu, xeneralmente del partíu gobernante 
** desacreditando a un candidatu, xeneralmente de la oposición.
* Fraude nes urnes: el más común nel mundu, dase cuando de dalguna manera un candidatu facer de votos falsos, pero responder# por por una boleta, puede atopase nos famosos caxellos zapatos, el carrusel llocu, etc., tamién se la llapada &quot;embarazar una urna&quot; si ésta yá tien votos indebíos al momentu d'empezar los votantes a depositar el so votu.

== Mecanismos pa evitalo ==
La práutica del fraude eleutoral causa reacciones enérxiques, dende manifestaciones que denuncien el so simple barruntu, como nos comicios del estáu de [[Florida]] na primer eleición de [[George W. Bush]] contra [[Al Gore]], procesos penales ya investigaciones como en [[Perú]], dempués de que'l presidente [[Alberto Fujimori]] abandonó'l país, arrenuncios o destituciones de los xefes d'estáu, como l'arrenunciu del presidente d'EE.XX. [[Richard Nixon]] de resultes de la investigación del [[Casu Watergate]], o actos de resistencia civil.

Pa evitar el fraude eleutoral, les sociedaes que la sufrieron de manera sistemática, ellaboren complicaes lleis destinaes a torgar. Nesti orde d'idees creáronse:
* Urnes tresparentes pa ver que nun contengan votos previos
* Padrones y llistaos d'eleutores, esto dio problemes en países como Méxicu, qu'aprovechen el llistáu (con datos personales del ciudadanu) pa fines de convencimiento eleutoral
* Credenciales eleutorales con hologrames y fotografía del votante rexistráu 
* Mancha con tinta indeleble n'unu de los deos del eleutor que yá votó (por que nun vuelva faer lo), este foi unu de los meyores métodos yá que torga n'efeutu que l'eleutor vote más d'una vegada, anque se dio dellos casos de tinta defectuosa 
* Selección aleatoria, d'ente los ciudadanos, de los funcionarios del caxellu, esta midida sicasí tien los sos defectos, al nun ser obligatoria, los ciudadanos non siempres acepten selo, polo que se tien que volver sortear hasta qu'haya unu dispuestu a selo, eso lleva a la posibilidá de que los funcionarios de caxellu puedan ser los mesmos de siempre, una y bones ellos fueron los únicos dispuestos a ser funcionarios
* Prohibición a los partíos de que realicen actos de proselitismu'l día de les eleiciones{{ensin referencies}}
* Control y auditoría del costu de les campañes polítiques, esto nun se pudo estender a les precampañas
* Financiamiento públicu pa partíos (pa evitar &quot;compromisos&quot; del candidatu escontra patrocinadores privaos), sicasí esta midida lleva a la creación non d'unu, sinón de numberosos partíos d'estáu, amás de corrupción d'organizaciones que se rexistren solo p'apoderase de les sumes que da'l gobiernu, y entá sicasí l'acción de capital de patrocinadores privaos nun foi prohibida 
* Revisión y meyora de les formes pa cuntar les papeletes.
* Una forma efectiva d'evitar el carrusel, que consiste en qu'un eleutor, primeramente instruyíu, nun deposita una de les boletas eleutorales, d'una de les eleiciones, y llevar a un llugar preestablecido, nel que se crucia por unu de los candidatos y otru eleutor llevar a la caxellu y depositar, llevando la so propia boleta al mesmu llugar, pa siguir el procesu, hasta que'l postreru nun lu torna, polo qu'una de les eleiciones puede resultar con menos votos que les otres, nel casu de qu'haya más d'un puestu d'eleición popular en xuegu. Asina, l'usu de mampares tresllúcíes, non opaques, podría ser un poderosu inhibidor d'esti procedimientu de fraude, pos l'eleutor nel momentu d'emitir el so votu, sería reparáu, na so figura, si introduz una boleta nes sos ropes, que ye, en Méxicu, un delitu penáu con cárcel.
*El [[Sistema de Boleta Única Electrónica]] previén casos de fraude como'l votu cadena o voto formiga. Tamién evita'l robu de boletas, les boletas apócrifes y amenorga la cantidá de votos impugnaos.{{ensin referencies}}

Otros mecanismos de defensa contra'l fraude eleutoral consisten na creación d'órganos y tribunales eleutorales integraos con funcionarios ensin escoyer pol poder executivu y hanse tipificado un bon númberu de delitos pa castigar a los instigadores, collaboradores, beneficiarios y executores de caúna de les práutiques del fraude eleutoral, sicasí entá falta enforma por faer una y bones nenguna llexislación contempla'l fraude mediáticu, anque en dellos países prohíbese bien convenientemente que los partíos se promuevan na televisión per mediu d'anuncios, tener que faer n'espacios específicamente diseñaos pa eso.

Sicasí munches d'estes midíes resulten insuficientes, la cultura del fraude eleutoral en países como [[Méxicu]] o [[Perú]], ye enorme, pero ye en países llamaos desenvueltos onde esti fenómenu acentúase más ([[Estaos Xuníos]], [[Italia]], ente otros).

== Casos conocíos ==
{{non neutral|eleiciones venezolanes|motivu=agregáu d'eleiciones onde nun ta comprobáu'l fraude por un claru sesgu opositor al país en cuestión}}
{|{{tablaguapa}}
! colspan=4 | Eleición
! rowspan=2 | Analís
|-
! Tipu d'eleición
! Función
! País / Región
! Fecha |-valign=top

|align=right|
|align=left| Nacionales
|align=left| {{bandera2|España}}
| align=left| Dende [[1876]] hasta [[1901]]
|align=left| El turnismo políticu foi un continuu fraude eleutoral, que básase l'el caciquismu y que'l so fin yera caltener la estabilidá dientro del réxime.
|-valign=top
|align=right|[[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1937]]
|align=left| Nacionales
|align=left| {{bandera2|Arxentina}}
| align=left| 5 de setiembre de 1937
|align=left| La eleición de Marcelino M Ortin y Ramón Castillo foi cuestionada generalizadamente polos historiadores na so llexitimidá, debíu al fraude eleutoral masivu realizáu nes eleiciones y denunciada por tol arcu opositor, dichu métodu pa manipoliar les eleiciones foi llamáu fraude patrióticu.
|-
|[[Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 1952|Eleiciones pa l'Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 1952]]
|Asamblea Constituyente |{{bandera2|Venezuela}}

|30 de payares de 1952
|La Xunta de Gobiernu llamó a eleiciones pa conformar una Asamblea Nacional Constituyente que tenía de sancionar una nueva Constitución y dar fin al gobiernu transitoriu. Promulgó un nuevu reglamentu y entamó un nuevu Conseyu Supremu Eleutoral (CSE) onde estableció'l votu obligatoriu pa los ciudadanos mayores de 21 años. Nos comicios participaron pola oposición, los partíos [[Unión Republicana Democrática|Unión Republicana Democrática (URD)]] y [[Copei|Comité d'Organización Política Eleutoral Independiente (COPEI)]], ente que pol oficialismo participó'l [[Frente Eleutoral Independiente|Frente Eleutoral Independiente (FEI)]], promovíu por [[Marcos Pérez Jiménez]].

La xornada eleutoral llevar a cabu'l [[30 de payares]] de [[1952]], dando como ganador a la URD, ente qu'en segundu llugar quedaba'l partíu FEI y en tercer llugar COPEI. Al sabese la derrota del FEI, Pérez Jiménez desconoció los resultaos y el CSE detuvo los escrutinios, retirándose dellos miembros en forma de protesta, ente que'l gobiernu siguió pola so cuenta'l procesu.

El [[2 d'avientu]] Marcos Pérez Jiménez proclamó ante'l país la victoria del so partíu. La Constituyente conformada, en [[1953]] promulgó una nueva Constitución onde s'establecía los votu direutu pa escoyer al Presidente de la República y demás altos funcionarios del Poder Públicu.

Anque dicha Constitución establecía los votu direutu, Pérez Jiménez fizo que la Constituyente escoyer Presidente Constitucional y asina mesmu fixo qu'escoyera a los demás altos cargos públicos.
|-valign=top
|align=right|[[Eleiciones de convencionales constituyentes d'Arxentina de 1957]]
|align=left|[[Asamblea constituyente|Asamblea Constituyente]]
|align=left| {{bandera2|Arxentina}}
| align=left| 28 de xunetu de 1957
|align=left| En plena dictadura militar la Constitución ye derogada vía proclama militar el 27 d'abril de 1956, llamar a eleiciones condicionaes con proscripción de distintos partíos políticos, Oficialmente'l padrón componer de 9.728.839 ciudadanos. Yá n'oportunidá de la so confección, delles publicaciones opositores al gobiernu denunciaron una esclusión masiva de votantes nos padrones. Naquella oportunidá les cifres d'esclusiones arbitraries fluctuaban ente los 250.000 y los 700.000. En tanto Frondizi confiesa que “a lo menos 480.000 escluyíos yeren peronistes”. Mayoría y otres publicaciones faen xubir el total de los escluyíos a 700.000. El diputáu Cooke señaló que “les cifres oficiales fueron tan fluctuantes y contradictories, que la esistencia d'un fraude novedosu´ ye innegable. El mesmu día de la eleición, pela nueche, el Ministru del Interior adelantraba que los votantes xubíen al 75%. Los resultaos publicaes nos díes subsiguientes marcaben un elevadísimo porcentaxe d'astenciones nel interior, principalmente en: Corrientes, Santa Cruz, Chaco, Formosa, Ríu Negru, La Pampa, etc. Estos porcentaxes d'astención llegaben estil el 70%. Sópitamente los porcentaxes inviértense y l'escrutiniu definitivu indica que nun hai provincia que baxaba del 70% de concurrencia.&lt;ref&gt;Correspondencia Perón-Cooke. Tomu I. Carta de John William Cooke a Juan Perón. 28 d'agostu de 1957. Granica Editor. Bs. As. 1973.&lt;/ref&gt;
|-
|[[Plebiscitu de Venezuela de 1957]]
|[[Plebiscitu]] 
|{{bandera2|Venezuela}}
|[[15 d'avientu]] de [[1957]] 
|En payares de 1957 el xeneral [[Marcos Pérez Jiménez]] comunicó-y al [[Congresu de la República de Venezuela|Congresu de la República]] la so intención de nun convocar eleiciones xenerales y nel so llugar celebrar un referéndum pa definir si siguía al frente del gobierno cinco años más. El so periodu constitucional remataba, según la mesma constitución ellaborada pol so gobiernu, a finales de 1957. Nun queriendo tener los mesmos problemes qu'asocedieron nes eleiciones de 1952, Pérez Jiménez convoca a un plebiscitu'l 15 d'avientu de 1957 pa decidir sobre si la población aprobaba o refugaba la reelección del so gobiernu pal periodu 1958–1963.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://encontrarte.aporrea.org/media/32/Servando32.pdf |títulu=Plebiscitu del 15 d'avientu de 1957 |fechaaccesu=6 de marzu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307114431/http://encontrarte.aporrea.org/media/32/Servando32.pdf |fechaarchivu=7 de marzu de 2016 }}&lt;/ref&gt;

El plebiscitu considerábase contrariu a la [[Constitución de Venezuela de 1953|constitución de 1953]], yá que nun contemplaba esi procedimientu, sinón el d'eleiciones cola participación de los diversos actores políticos. La oposición al so gobiernu llama a la población a nun participar alegando que'l plebiscitu escarecía de calter llegal y que tou taba iguáu primeramente. Según los datos oficiales del órganu eleutoral, la población aprobó por mayoría la so continuidá nel gobiernu. Nengún partíu o organización opositora reconoció los resultaos. El plebiscitu aumentó'l descontentu de dellos sectores del exércitu contra'l so gobiernu y sería unu de detonantes de los acontecimientos de xineru de 1958 que bastiaron la [[Golpe d'Estáu en Venezuela de 1958|cayida del so gobiernu]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://encontrarte.aporrea.org/media/32/Servando32.pdf |títulu=Plebiscitu del 15 d'avientu de 1957 |fechaaccesu=6 de marzu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307114431/http://encontrarte.aporrea.org/media/32/Servando32.pdf |fechaarchivu=7 de marzu de 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right|Eleiciones comunales d'Alemaña de 1989
|align=left| Municipales
|align=left| [[República Democrática d'Alemaña|República Democrática Alemana (RDA)]] {{bandera2|Alemaña}}
| align=left| 7 de mayu de 1989
|align=left|Mientres la instauración del [[comunismu]] n'[[Alemaña]], unu de los principales derechos que reclamaben los opositores yeren eleiciones llibres. Na [[República Democrática Alemana|República Democrática Alemana (RDA)]] nun esistíen eleiciones llibres nin competencia ente partíos políticos, pos constitucionalmente el lideralgu políticu tener el [[Partíu Socialista Unificáu d'Alemaña]]. Los candidatos al gobiernu y al parllamentu yeren asitiaos nuna llista, que yera sometida a votaciones pa la so aceptación o refugu. Según los datos oficiales, cuasi'l total de los votantes siempres aprobaben la llista. A pesar de que la llista yera refrendada, dientro de la población surden les duldes una y otra vez sobre la veracidá de los resultaos.

Nes eleiciones comunales del [[7 de mayu]] de [[1989]], los opositores preparar pa tomar control sobre'l recuentu de votos y comprobar si hai fraude. Cuando los defensores de derechos civiles faen el recuentu de votos y comparen los resultaos colos resultaos oficiales, los opositores demuestren que les autoridaes municipales manipoliaron el recuentu, incurriendo asina en fraude eleutoral.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://revolution89.de/es/espertar/primeros-pasos-escontra-la-revolucion/fraudes-eleutorales-ensin-fin/|títulu=Fraudes eleutorales ensin fin|fechaaccesu=10 de xunu de 2018|fecha=3 d'agostu de 2016|sitiuweb=revolution89.de|idioma=es}}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right|Eleiciones parllamentaries de Tailandia de 2001
|align=left| Parllamentu nacional
|align=left| {{bandera2|Tailandia}}
| align=left| 6 de xineru de 2001
|align=left| Compra masiva de votos. En dos distritos ordena la repetición de la eleición.
|-valign=top
|align=right|
|align=left| Municipales, Intendente |align=left|
{{bandera2|Alemaña}}
| align=left| 3 de marzu de 2002
|align=left| Manipulación masiva de la eleición na ciudá de [[Dachau (Baviera)]]. La eleición ye repitida, dos políticos de la [[Unión Social Cristiana de Baviera]] (CSU) son condergaos a multes.
|-valign=top
|align=right|
|align=left| Presidente, gobernadores, Parllamentu nacional
|align=left| {{bandera2|Nixeria}}
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;left&quot; | abril de 2003
|align=left| Rexistru múltiple d'eleutores, boletas falses, urnes enllenaes de mano.
|-valign=top
|align=right| [[Ballotage]]
|align=left| Presidente |align=left|
{{bandera2|Ucraína}}
| align=left| 21 de payares de 2004
|align=left|
* Eleición múltiple en distintes urnes per parte de delles persones
* Boletas enllenaes de mano
* Participación cimera a 100 per cientu en dellos distritos
* Prohibición de reportaxes críticos en prensa, radio y televisión
* Camudo de padrones por padrones falsos
* Obligación a estudiantes de votar na so universidá y d'amosar la so boleta a los sos profesores
* Quema d'urnes
* Voto por persones finaes
|-valign=top
|align=right| 
|align=left| Presidente |align=left|
{{bandera2|Méxicu}}
| align=left| 6 de xunetu de 1988
|align=left| El candidatu d'esquierda [[Cuauhtémoc Cárdenas]] taba percima del candidatu del partíu oficialista [[Carlos Salinas de Gortari]] al empezar el conteo, pero nun momentu asocedió una &quot;cayida de sistema&quot; y cuando volvió a la normalidá camudar de posición ente los dos candidatos, polo cual el candidatu oficialista ganó con una gran ventaya pero al traviés de los años revelóse qu'hubo fraude eleutoral, que foi almitíu pol exsecretario de Gobernación [[Manuel Bartlett]].
|-valign=top
|align=right|
|align=left| Municipales
|align=left| {{bandera2|Países Baxos}}
|align=left| 11 d'abril de 2006
|align=left| Nuna urna de la llocalidá de [[Landerd|Landerd-Zeeland]] un candidatu foi fiscal eleutoral, algamando nel so distritu 181 votos, ente que nes otres trés urnes solamente algamó 11. La resultancia nun se correspondía coles encuestes de boca d'urna.

Les investigaciones dieron como resultáu que'l candidatu manipolió los ordenadores al traviés d'un mecanismu pa los fiscales eleutorales, que ye aplicáu en casos d'errores, y que dexa al fiscal borrar votos non válidos. Pero por una falla del sistema'l candidatu pudo loguearse al ordenador y reemplazar los votos marcaos como non válidos por un votu propiu&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060813174629/http://www.brabantsdagblad.nl/brabant/article247185.ece Artículu en Brabandts Dagblad, 11.04.2006)] (holandés)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dft.nl/nieuws/9320100/Nedap-stemmachine_Landerd_juist_bediend.html?rss L'ordenador de Nedap nun foi manipulada (De Financiele Telegraaf, 02.08.2006)] (holandés)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hsg-wahlsysteme.de/Wahlnachrichten/2006_Menschenwerk%20und%20kein%20Maschinenwerk.pdf Esplicación de la empresa que construyó l'ordenador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117205913/http://www.hsg-wahlsysteme.de/Wahlnachrichten/2006_Menschenwerk%20und%20kein%20Maschinenwerk.pdf |date=2019-01-17 }} (n'alemán)&lt;/ref&gt;
|-
|[[Eleiciones a l'Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 2017|Eleiciones a l'Asamblea Nacional Constituyente de 2017]]
|[[Asamblea constituyente|Asamblea Nacional Constituyente]]
|{{bandera2|Venezuela}}
|30 de xunetu de 2017
|Díes previos a la realización de les eleiciones pa la polémica Asamblea Nacional Constituyente convocada por Nicolás Maduro, este fixera un llamáu a tolos trabayadores de les instituciones públicos indicándo-yos que teníen de votar toos ensin nenguna escusa.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Maduro pide vixilar que tolos funcionarios voten &quot;ensin escuses&quot; na Constituyente|url=http://www.larazon.net/2017/07/maduro-pide-vixilar-todos-los-trabajadores-del estáu-voten-ensin-escuses-la-constituyente/|fecha=7 de xunetu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=La Razón|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt; La oposición y la ONG [[APROVA]], denunciaron que los emplegaos públicos recibieron llamaes telefóniques primiéndolos a votar y a llevar 15 o más persones a participar nos comicios.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Funcionarios públicos son obligaos a llevar 15 persones el 30 de xunetu a votar pola constituyente - El Carabobeño|url=https://www.el-carabobeno.com/funcionarios-publicos-obligaos-llevar-15-votantes-30-xunetu-votar-la-constituyente/|fecha=20 de xunetu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=El Carabobeño|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt; [[Luisa Ortega Díaz]], fiscal xeneral de la República, tamién denunció que dientro del sistema xudicial los xueces nel interior del país, fueren obligaos pol [[Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia (TSJ)]] a participar nos comicios.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=WEB|nome=EL NACIONAL|títulu=Denuncien que TSJ obliga a xueces a votar na ANC|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/denuncien-que-tsj-obliga-xueces-votar-anc_195953|fecha=29 de xunetu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}&lt;/ref&gt; D'igual forma la fiscal manifestó recibir denuncies de ciudadanos civiles que fueren amenaciaos de ser escluyíos de los beneficios del Estáu si nun allegaben a les votaciones.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=web|nome=el nacional|títulu=MP recibió cuasi 100 denuncies d'amenaces pa participar na ANC|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/recibio-cuasi-100-denuncies-amenacies-pa-participar-anc_195110|fecha=25 de xunetu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

Depués de que'l [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral (CNE)]] diera los resultaos oficiales, [http://www.smartmatic.com/es/nós/equipo/detalle/antonio-mugica/ Antonio Mugica], direutor de la empresa [[Smartmatic]] (provisor de les máquines de votación a Venezuela), mientres una conferencia de prensa en [[Londres]], declaró que les cifres refundiaes pol sistema de les máquines nun concordar coles anunciaes pol CNE y que nel procesu participaren menos votantes de los qu'anunciaba l'ente comicial, indicando que'l CNE manipoliara los datos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Web|nome=El Nacional|títulu=Smarmatic: Nun podemos garantizar resultaos de la constituyente|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/smartmatic-denuncia-manipulacion-eleccion-constituyente_196658|fecha=2 d'agostu de 2017|fechaaccesu=2 d'agostu de 2017|periódicu=El Nacional|idioma=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Redaición|títulu=Smartmatic, la empresa a cargu del sistema de votación en Venezuela, denuncia &quot;manipulación&quot; na eleición de l'Asamblea Nacional Constituyente|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-40804551|fecha=2 d'agostu de 2017|fechaaccesu=2 d'agostu de 2017|periódicu=BBC Mundu|idioma=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Na páxina de la empresa Smartmatic, puede lleese una nota de prensa con fecha del 2 d'agostu del 2017, onde s'esplica que'l sistema automatizado de les máquines de votación detectaron que los datos sobre participación nos comicios fueron alteriaos. &quot;''El sistema automatizado utilizáu en Venezuela ta diseñáu por que, en casu de manipulación, la so detección seya inmediata y bien bono d'identificar. Dicha detección llógrase gracies a los mecanismos d'auditoríes intrínsecos al sistema, que son imposibles de refugar.'' &quot; reza parte del comunicáu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.smartmatic.com/es/noticias/articulo/declaracion-de-smartmatic-sobre-la-recién-eleccion-de-l'asamblea constituyente-en-venezuela/|títulu=Articulo|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|sitiuweb=www.smartmatic.com|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

El Sindicatu Nacional de Trabayadores de la Prensa, señaló que 20 xerentes de la empresa Smartmatic fuérense de Venezuela'l 2 d'agostu por razones de seguridá. La salida de los xerentes asocedió primero que'l direutor de la Empresa denunciara la manipulación de datos sobre los comicios.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=WEB|nome=EL NACIONAL|títulu=Espulsaron del país a 20 xerentes téunicos de Smartmatic|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/xerentes-smartmatic-fueron-del-pais_196678|fecha=2 d'agostu de 2017|fechaaccesu=2 d'agostu de 2017|periódicu=El Nacional|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

Otru fechu bastante atípicu ye'l denunciáu pola Alianza Sindical Independiente (ASI), quien afirmó que'l Gobiernu primió a los emplegaos públicos que nun allegaron a la xornada eleutoral, a roblar una esposición de motivos onde indicaren que nun participaren nes eleiciones poles protestes opositores y que solicitaren al CNE amestar el so votu a la Constituyente, magar que yá s'anunciaren los resultaos oficiales.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=anadiaz@el-nacional.com|nome=ANA DÍAZ {{!}}|títulu=Obliguen a emplegaos que nun votaron a sumar el so sufraxu ante'l CNE|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/obliguen-emplegaos-que-votaron-sumar-sufraxu-ante-cne_196389|fecha=1 d'agostu de 2017|fechaaccesu=9 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}&lt;/ref&gt;
|}

== Acusaciones de fraude ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; | Eleición
! rowspan=2 | Analís
|-
! Tipu d'eleición
! Cargu o asuntu en cuestión
! País / Región
! Fecha |-valign=topvalign=top

|align=right| [[Eleiciones xenerales de Perú de 1931|Eleiciones xenerales de 1931]]
|align=left| [[Presidente de Perú|Presidente]] 
|align=left| {{bandera2|Perú}} 
|align=left| 11 d'ochobre de 1931 
|align=left| El [[Partíu Aprista]], que postuló a [[Víctor Raúl Haya de la Torre]], quien resultó de segundes, nun reconoció la victoria del xeneral [[Luis Miguel Sánchez Cerro]], alegando fraude pola anulación de los votos en Cajamarca. El partíu, amás, declaró qu'Haya de la Torre yera'l Presidente moral de Perú”.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.eluniverso.com/2011/11/10/1/1361/estaos-xuníos-afirma-eleiciones-nicaragua-nun fueron-tresparentes.html |títulu=L'asesinatu del presidente Luis M. Sánchez Cerro (1933) |obra=Blogue de la [[Pontificia Universidá Católica de Perú]] |fecha=9 mar. 2009 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016 }}&lt;/ref&gt;

Sicasí'l presuntu fraude qu'alegó'l derrotáu, nun pudo dase yá que la Xunta Transitoria taba apoderada pol comandante [[Gustavo Jiménez]], enemigu de Sánchez Cerro.&lt;ref&gt;[http://es.calameo.com/books/00102649986cece993fed LLIBRU HISTORIA 4TO III BIMESTRE] ''Calamēo'', consultáu'l 25 d'ochobre de 2016.&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 1937|Eleiciones presidenciales de 1937]]
|align=left| [[Presidente d'Arxentina|Presidente]]
|align=left| {{bandera2|Arxentina}}
|align=left| 5 de setiembre de 1937
|align=left| Fueron realizaes col llamáu [[fraude patrióticu]], trunfando [[Roberto M. Ortiz]].
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones xenerales d'Uruguái de 1971|Eleiciones xenerales de 1971]]
|align=left| [[Presidente d'Uruguái|Presidente]]
|align=left| {{bandera2|Uruguái}}
|align=left| 28 de payares de 1971
|align=left| {{AP|Teoría del fraude eleutoral n'Uruguái en 1971}}
Llevaes a cabu metanes un difícil momentu políticu y social nel Uruguái d'esos años que desaguaría dos años más tarde nuna [[Dictadura cívicu-militar n'Uruguái (1973-1985)|dictadura]], [[Eleiciones xenerales d'Uruguái de 1971|estes eleiciones]] fueron impugnaes pol [[Partíu Nacional (Uruguái)|Partíu Nacional]], que'l so candidatu a la [[Presidente d'Uruguái|presidencia]] [[Wilson Ferreira Aldunate]], según la [[Corte Eleutoral]], fuera ganáu per un marxe de 0,76% del eleutoráu, ye dicir por 12.802 votos.&lt;ref name=corte1971&gt;[https://web.archive.org/web/20081211073852/http://www.corteelectoral.gub.uy/gxpfiles/eleiciones/Eleccion_nacional_1971.htm Eleiciones Nacionales de 1971. Corte Eleutoral d'Uruguái.]&lt;/ref&gt; La impugnación deber a distintes denuncies d'irregularidaes, ente les que se cuntaron la perda de la microfilmación del padrón d'habilitaos, circuitos con un elevadísimo porcentaxe de participación, circuitos con más votos que votantes, constatación d'urnes abiertes primeramente al escrutiniu, ente otros.&lt;ref name=fienda&gt;{{cita web |apellíu=Blixen |nome=Samuel |títulu=Puercu pasáu. El papel de la dictadura brasilana n'Uruguái |añu=2009 |editorial=Fienda |url=http://www.mdn.gub.uy/public/admdoc/34c86c2be68c942707595ab93f7a9966/notreg210809.pdf |fechaaccesu=27 d'agostu de 2009 |páxina=4 |fecha=21 d'agostu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121212024138/http://www.mdn.gub.uy/public/admdoc/34c86c2be68c942707595ab93f7a9966/notreg210809.pdf |fechaarchivu=12 d'avientu de 2012 }}&lt;/ref&gt; Munchos d'estos fechos llevaron a que s'estendiera [[Teoría del fraude eleutoral n'Uruguái en 1971|una teoría]] qu'afirma que'l procedimientu pol cual [[Juan María Bordaberry]] (quien dos años más tarde daría un [[Golpe d'Estáu del 27 de xunu de 1973|golpe d'estáu]]) alzar cola presidencia, foi fraudulento. Coles mesmes, en documentos desclasificaos d'[[Estaos Xuníos]], onde se cita una conversación n'avientu de 1971 ente [[Richard Nixon]] y el primer ministru británicu [[Edward Heath]], afírmase que les eleiciones taríen &quot;amañaes&quot; y que [[Brasil]] participaría del fraude.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.elpais.com.uy/09/08/19/pnacio_436669.asp |títulu=Sanguinetti: n'eleiciones de 1971 &quot;nun hubo fraude&quot;. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110204221914/http://www.elpais.com.uy/09/08/19/pnacio_436669.asp |fechaarchivu=2011-02-04 }}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones xenerales de Perú de 2000|Eleiciones xenerales de 2000]]
|align=left| [[Presidencia de Perú|Presidente]]
|align=left| {{bandera2|Perú}}
|align=left| 9 d'abril de 2000
|align=left| Nes eleiciones presidenciales de 2000 en Perú, el [[presidente de Perú|presidente]] [[Alberto Fujimori]] postulaba pa un tercer mandatu, magar qu'en la Constitución peruana solo dexaba a lo más una reelección. L'argumentu de Fujimori yera que como él fuera escoyíu en [[1990]] cola [[Constitución pa la República de Perú de 1979|Constitución de 1979]], en realidá taba por dir a una primer reelección desque taba vixente la [[Constitución Política de Perú de 1993|Constitución de 1993]]. Mientres la primer vuelta eleutoral, grupos internacionales de tresparencia eleutoral, alegaron detectar gran cantidá d'irregularidaes mientres el procesu, Fujimori saldría a dicir a los medios de que yera obviu que s'atoparen cierta irregularidaes, yá que si dexábase-yos ingresar a la nación aquellos grupos fiscalizadores yera xustu pa tal fin, y que nun habría fraude yá que d'habelo nun-y otorgaría permisu d'ingresu al país a aquellos grupos de fiscalización.
Depués de rematada la primer vuelta eleutoral, diose'l ''Flax Eleutoral'' (el cual consiste en dar un resultáu estadística per parte d'empreses encuestadoras a les 4:00 p.m los medios de comunicación depués de zarrada la votación, onde señalada los resultaos averaes similar a un [[conteo rápido]]) y les encuestadoras daben un averáu de 45 % al candidatu [[Alejandro Toledo Manrique]] y un 40 % a Alberto Fujimori, polo que virtualmente dambos apostaríense una segunda vuelta al nun haber nengunu superáu'l 50 % riquíu, sicasí los ''flaxes eleutorales'' que s'acostumen dar cada 30 minutos con muestres más grandes y asina presentar una meyor precisión, entós daquella les encuestadoras nun volveríen dar los sos datos hasta dempués de cinco hores, onde toles encuestadoras daben un averáu de 48 % pa Fujimori y un 40 % pa Toledo; cifres oficiales más tarde daes pola [[ONPE|Oficina Naciones de Procesos Eleutorales]] daríen como resultancia final un total de 49.9 % pal primeru y un 40.2 % pal segundu.

Toledo encabezaría una serie de protestes contra la credibilidá del sistema eleutoral y pidiría a los eleutores a viciar el so votu. La resultancia de la votación en segunda vuelta sería de 51 % pa Fujimori, 30 % votos nulos y 18 % pa Toledo.
Mientres munchos años falar de fraude y que naquella dómina les encuestadores fueren sobornaes depués del ''primer flax eleutoral'' dau pa camudar los sos datos en favor de Fujimori. Hasta l'actualidá aquelles empreses encuestadoras argumentaron que foi un error de cálculu lo que los indució a equivocar nel so primer aproximamientu eleutoral de les eleiciones presidenciales del añu 2000, y tampoco hubo nenguna denuncia pel mediu nin investigación del casu.&lt;ref&gt;[UNA HESTORIA DEL FRAUDE 2000 http://www.desdeeltercerpiso.com/2007/09/una hestoria-del fraude-2000/]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[Fujimori ye xestor de fraude del 2000 http://www.larepublica.pe/17-05-2002/fujimori-es-gestor-de-fraude-del-2000]&lt;/ref&gt;

|-valign=top
|align=right| [[Referéndum presidencial de Venezuela de 2004|Referéndum presidencial de 2004]]
|align=left| Permanencia de [[Hugo Chávez]] na presidencia |align=left|
{{bandera2|Venezuela|1954}}
|align=left| 15 d'agostu de 2004
|align=left| La oposición, presidida naquel momentu por Enrique Mendoza, declaró qu'hubo fraude. Nos díes siguientes al referéndum fueron presentaes en distintos medios de comunicación varies supuestes pruebes d'esi fraude de les que se destacar los topes del &quot;Sí&quot; presentaos nel [[Estáu Bolívar]] ente otros. Nenguna de les pruebes procedió. Antes del revocatorio el CNE migró a miles d'eleutores a otros centros de votación y asitio finaos a otros miles d'eleutores d'oposición que roblaron a favor de dichu revocatorio. La ministra de la defensa de Colombia Carolina Barcu denunció que'l gobiernu d'Hugo Chávez dio-y cédula venezolana a 500 mil colombianos por que votaren a favor del gobiernu; inclusive, el narcotraficante Rodrigo Granda votó en dichu referéndum el cual al salir del centru de votación foi prindáu pola DEA y lleváu deteníu. La oposición venezolana recoyó los miles de pruebes d'esi fraude nun Tomu que tituló: &quot;Fraude a la democracia&quot; el cual foi lleváu a la OEA y apurríu al so secretariu xeneral el colombianu Cesar Gaviria el cual engaveto.

L'ex-presidente d'Estaos Xuníos, [[Jimmy Carter]], y la so organización ensin fines d'arriquecimientu [[Carter Center]], xunto con representantes de la [[Organización d'Estaos Americanos]] (OEA) asistieron a les votaciones y certificaron que la votación fuera «xusta y llibre». Carter convidó a tolos venezolanos «aceptar los resultaos y trabayar xuntos pol futuru». Inclusive l'alministración Bush, absolutamente contraria a Chávez, reconoció qu'esti ganara correutamente. Sicasí los líderes de la oposición alegaron fraude y afirmaron que Chávez -yos robó la so victoria.&lt;ref name=&quot;National_Catholic&quot;&gt;Jones, Bart: [http://natcath.org/NCR_Online/archives2/2004c/090304/090304a.php «Venezuela: Divisions harden after Chávez victory»] (endurécense les divisiones dempués de la victoria de Chávez), artículu n'inglés nel diariu ''National Catholic Reporter'' (Kansas, Estaos Xuníos) del 3 de setiembre de 2004.&lt;/ref&gt;

Un estudiu estadísticu sobre les eleiciones, escritu por María M. Febres Cordero y Bernardo Márquez, publicar en [[2006]] nuna revista internacional d'estadística.&lt;ref name=corderomarquez&gt;Maria M. Febres Cordero y Bernardo Márquez (2006), «A Statistical Approach to Assess Referendu Results: the Venezuelan Recall Referendu 2004», ''International Statistical Review'', 74 (3); [http://projecteuclid.org/DPubS?verb=Display&amp;version=1.0&amp;service=UI&amp;handle=euclid.isr/1165245390&amp;page=record abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107112751/https://projecteuclid.org/DPubS?verb=Display&amp;version=1.0&amp;service=UI&amp;handle=euclid.isr/1165245390&amp;page=record |date=2017-11-07 }}&lt;/ref&gt;
La conclusión de los autores foi que'l 56.4 % votara «sí» (a favor de la destitución de Chávez), ente que la resultancia oficial yera de 41.0 %.

La revista internacional d'estadística ''Statistical Science'', asitiada ente les 10 meyores del mundu,&lt;ref&gt;[http://sciencewatch.com/dr/sci/10/apr25-10_1/ Calificación de la revista &quot;Statistical Science&quot;] nel sitiu web ''Science Watch''.&lt;/ref&gt; dedicó la metá del so númberu de [[payares]] de [[2011]] (7 de 14 artículos) ―con un artículu introductoriu escritu por [[Alicia L. Carriquiry]]― pa demostrar que nun hubiera fraude nel referéndum.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://projecteuclid.org/DPubS?service=UI&amp;version=1.0&amp;verb=Display&amp;page=toc&amp;handle=euclid.ss/1330437927 |títulu=Statistical Science Volume 26 Number 4 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180813111334/https://projecteuclid.org/DPubS?service=UI&amp;version=1.0&amp;verb=Display&amp;page=toc&amp;handle=euclid.ss/1330437927 |fechaarchivu=2018-08-13 }}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones federales de Méxicu de 2006|Eleiciones federales de 2006]]
|align=left| [[Presidente de Méxicu|Presidente]]
|align=left| {{bandera2|Méxicu}}
|align=left| 2 de xunetu de 2006
|align=left| A pesar de que la máxima instancia eleutoral de Méxicu, el Tribunal Federal Eleutoral, validó la eleición a favor de [[Felipe Calderón Hinojosa]], un segmentu significativu de ciudadanos mexicanos consideraron qu'hubo fraude eleutoral nel so favor. Acordies con una encuesta de [https://web.archive.org/web/20080121173850/http://www.consulta.com.mx/mail/BS221_020707.html Consulta Mitofsky del 2 de xunetu de 2007], ''dos de cada trés ciudadanos considera que nel añu 2006 hubo munches práutiques fraudulentas''.[[Andrés Manuel López Obrador]] esta perceición llega al 78% y na Ciudá de Méxicu al 56%. El 15 de payares de 2007 estrenar nos cines mexicanos un documental nomáu &quot;[http://www.jornada.unam.mx/2007/11/17/index.php?section=espectaculos&amp;article=a10n1esp Fraude: Méxicu 2006]&quot;, qu'espón una serie d'argumentos avera del presuntu fraude cometíu. Pa 2011 nuna encuesta publicada por María de las Heras nel periódicu El País, el 49% de los mexicanos consideraba qu'esistiera fraude vs 43% que consideraba que nun lo hubo&lt;ref&gt;[https://www.elpais.com/graficos/internacional/Encuesta/Felipe/Calderon/Elba/Esther/Gordillo/elpgraint/20110704elpepuint_2/Gues/ Encuesta sobre Felipe Calderón y Elba Esther Gordillo]&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right| [[Referéndum constitucional de Bolivia de 2009|Referéndum constitucional de 2009]]
|align=left| Aprobación d'una nueva Constitución
|align=left| {{bandera2|Bolivia}}
|align=left| 25 de xineru de 2009
|align=left| El Gobiernu d'[[Evo Morales]] llogró que los bolivianos aprueben na urnes una nueva Constitución, según los resultaos, amás de camudar el nome del país a de ''República de Bolivia'' a ''República Plurinacional de Bolivia''.

Más d'un añu antes de la consulta la oposición venía denunciando que'l Padrón Eleutoral yera irregular y taba mal ellaboráu, anque nun se fixo nada al respeutu. El presidente del Comité Cívicu pro Santa Cruz, Branco Marinkovic, unu de los más acérrimos opositores a Morales, denunció que la ciudadanía allegaba a les urnes &quot;ensin la garantía d'un procesu eleutoral tresparente y metanes un panorama de fraude eleutoral&quot;, amestando que &quot;non otra cosa implica'l doble carnetización y el doble rexistro ciudadanu qu'encaró'l Gobiernu del presidente Evo Morales&quot;. Sicasí afaló l'allegar a sufragar y espresó el so enfotu na victoria del &quot;Non&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.diariodeibiza.es/internacional/2009/01/26/líder-oposicion-denuncia-fraude-referendu-bolivianu/302204.html |títulu=El líder de la oposición denuncia fraude nel referéndum bolivianu |obra=[[Diariu d'Eivissa]] |fecha=26 ene. 2009 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016 }}&lt;/ref&gt;

Tres la votación, Marinkovic denunció qu'hubo fraude, acusando al Gobiernu de preparar cola ayuda y el financiamiento del so par venezolanu al momentu de la carnetización (provisión de documentos), acutando que se vieron funcionarios militares venezolanos xunto a la policía boliviana llevándose carnés para, según dixo, preparar el fraude. L'opositor tamién se quexó de qu'en [[Santa Cruz de la Sierra|Santa Cruz]] la tinta utilizada pa marcar un deu de los votantes nun yera indeleble.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.lanacion.com.ar/1093514-aprobo-bolivia-la-constitucion-socialista |títulu=Aprobó Bolivia la Constitución socialista |obra=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]] |fecha=26 ene. 2009 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119223318/http://www.lanacion.com.ar/1093514-aprobo-bolivia-la-constitucion-socialista |archivedate=2018-01-19 }}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right| [[Eleición presidencial d'Haití de 2010-2011|Eleiciones xenerales de 2010-2011]]
|align=left| [[Presidente d'Haití|Presidente]]
|align=left| {{bandera2|Haití}}
|align=left| 28 de payares de 2010
|align=left| Los resultaos de la primer vuelta eleutoral indicaben que [[Mirlande Manigat]], de l'[[Agrupación de Demócrates Nacionales Progresistes]] (RDNP) y [[Jude Célestin]], d'[[Unidá (Haití)|Unidá]] pasaben a la segunda vuelta y, magar que'l Conseyu Eleutoral Provisional sancionó les eleiciones, les protestes, a les que llamaron los candidatos tres los resultaos, rexistráronse'l mesmu día de la votación y siguieron a otru día, qu'incluyeron disparos que dexaron 2 persones muertes en [[Aquin]], productu d'enfrentamientos ente bandes rivales, amás de delles persones mancaes nel restu del territoriu nacional. Trelce de los 18 candidatos llamaron a anular les eleiciones alegando fraude y hubo denuncies de que munchos votantes fueron refugaos en centros de votación en tol país.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.aljazeera.com/news/americas/2010/11/201011295115818229.html |títulu=Haiti vote chaos continues |obra=[[Al Jazeera]] |fecha=29 nov. 2010 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; A pesar d'esto, los observadores eleutorales internacionales declararon que'l procesu yera válidu y dixo que los resultaos nun tienen de ser invalidaos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.democracynow.org/2010/11/30/headlines/election_monitors_ok_haiti_election |títulu=Election Monitors OK Haiti Election |obra=[[Democracy Now!]] |fecha=30 nov. 2010 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Esta opinión nun foi compartida pola [[OEA]] y la [[CARICOM]] que, dempués d'un informe preliminar, dixo qu'había munchos problemes en redol a la eleición.{{ensin referencies}} Tres nueves protestes de dellos candidatos, la [[ONX]] llamó al aselu y encamentó a los candidatos a llamar a los sos partidarios a nun socatrar problemes. Tamién dixo qu'un deterioru de la seguridá podría socavar la contención de la epidemia del [[cólera]]. Reporteros de [[CBC News]] tamién alegaron qu'hubo un &quot;fraude masivu&quot;, anque nun esclariaron lo que significaba.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.cbc.ca/news/world/haiti-election-a-massive-fraud-1.941996 |títulu=Photo Galleries
Haiti election a 'massive fraud' |obra=[[CBC News]] |fecha=28 nov. 2010 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Les protestes siguieron en [[Puertu Príncipe]] y [[Gonaives]], con barricaes nes cais.{{ensin referencies}} La capital haitiana tuvo 4 díes consecutivos de protestes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=31&amp;Itemid=74&amp;jumival=5953#newsletter1 |títulu=Protests over Haiti poll turn violent |obra=[[The Real News]] |fecha=3 dic. 2010 |fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170703103351/http://therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=31&amp;Itemid=74&amp;jumival=5953#newsletter1 |archivedate=2017-07-03 }}&lt;/ref&gt;

A la fin, Jude Célestin pasó del segundu al tercer llugar, reemplazándolo [[Michel Martelly]], de [[Respuesta Llabradora]] (RP). Cuando se celebró la segunda vuelta'l [[20 de marzu]] de [[2011]], Martelly imponer a Manigat por amplia diferencia.
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones xenerales de Nicaragua de 2011|Eleiciones xenerales de 2011]]
|align=left| [[Presidente de Nicaragua|Presidente]]
|align=left| {{bandera2|Nicaragua}}
|align=left| 6 de payares de 2011
|align=left| El presidente [[Daniel Ortega]] presentar a estes eleiciones magar que la Constitución prohibía la reelección socesiva. Ante esto, el presidente del Tribunal Eleutoral, Roberto Rivas, afirmó antes de la eleición que la so candidatura “taba escrita en piedra”.

La oposición, que la so principal agrupación política foi l'alianza [[Partíu Lliberal Independiente (Nicaragua)|Partíu Lliberal Independiente]] (PLI), que vixiló'l procesu, cuestionó duramente al mesmu, acusando al [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] (FSLN), el partíu gobernante, d'amenaces a los interventores, duplicación de papeletes, problemes informáticos, documentación falsa y “actes preñaes”. Tamién se reportó qu'hubo persones que sufragaron más d'una vegada.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2011/11/16/actualidad/1321475631_093422.html |títulu=Denuncies de fraude avafen el trunfu d'Ortega en Nicaragua |obra=[[El País]] |fecha=16 nov. 2011 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;

El grupu cívicu Ética y Tresparencia (EyT) de Nicaragua descalificó'l procesu eleutoral por considerar que nun foi &quot;xusto, honestu nin creíble&quot; y que tien &quot;nicios de fraude&quot;. Amás de reparar &quot;una violación ya incumplimientu sistemáticu y voluntariu de parte del Estáu nicaragüense&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.eluniversal.com/internacional/111106/observadores-en-nicaragua-ven-nicios-de-fraude-en-eleiciones |títulu=Observadores en Nicaragua ven &quot;nicios de fraude&quot; n'eleiciones |obra=[[El Universal (Venezuela)|El Universal]] |fecha=6 nov. 2011 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;

[[Estaos Xuníos]] consideró que les eleiciones &quot;nun fueron tresparentes&quot; y que &quot;cadecieron d'irregularidaes&quot;, la [[Xunión Europea]] denunció la &quot;falta de tresparencia&quot; de les autoridaes eleutorales y la [[Organización d'Estaos Americanos]] (OEA) reparó irregularidaes mientres los díes previos y mientres el sufraxu.

Enfrentamientos post-eleutorales ente partidarios y opositores del presidente, derivaos xustamente d'esta situación,, dexaron un saldu de 4 muertos y dellos mancaos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.eluniverso.com/2011/11/10/1/1361/estaos-xuníos-afirma-eleiciones-nicaragua-nun fueron-tresparentes.html |títulu=Estaos Xuníos afirma qu'eleiciones en Nicaragua 'nun fueron tresparentes' |obra=[[L'Universu (Guayaquil)|L'Universu]] |fecha=10 nov. 2011 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016 }}&lt;/ref&gt;

Amás de la presidencia, Ortega tamién llogró'l control d'un 60% del Congresu, cerrando la posibilidá a cualquier recursu de revisión de los resultaos per parte de la oposición.
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones federales de Méxicu de 2012|Eleiciones federales de 2012]]
|align=left| [[Presidente de Méxicu|Presidente]]
|align=left| {{bandera2|Méxicu}}
|align=left| 1 de xunetu de 2012
|align=left|Yá mientres la campaña eleutoral el candidatu del [[Movimientu Progresista]], [[Andrés Manuel López Obrador]], declarara que se preparar un fraude pa torgar el trunfu. “Quieren de nuevu asustar cola guerra puerca [en 2006 una campaña calificar de &quot;peligru pa Méxicu&quot;], pero yá nun-yos va funcionar. Al pueblu poder engañar una vegada, pero nun lu van a engañar siempres. Porque miren, yá los conozo bien, cuando vean que tampoco-yos funcionar la guerra puerca, ¿a qué se van a dir? Al fraude&quot;, dixo'l 5 de xunu nun mitin en [[Michoacán]].

L'[[Institutu Federal Eleutoral (Méxicu)|Institutu Federal Eleutoral]] (IFE) contestó negando cualesquier maquinación y la posibilidá d'un fraude. Renuente a desmontase de la so teoría, López Obrador pidió a l'autoridá eleutoral que torgue que los votantes ingresen a les cabines de votación con teléfonu móvil. El candidatu creía que los votantes “mercaos” seríen obligaos a tomar una semeya a la so papeleta pa demostrar qu'emitieron el votu tal que-yos foi indicáu. El candidatu acusó amás qu'al cargu de esa movilización de votantes acarretaos” van tar los gobernadores del [[Partíu Revolucionariu Institucional]] (PRI), que gobernaben en dos terceres partes de los Estaos del país. El PRI refugó la imputación y alvirtió que lo que pretende López Obrador ye construyir l'escenariu d'un conflictu poseleutoral.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/06/21/actualidad/1340307972_254587.html |títulu=La pantasma del fraude resucita en Méxicu |obra=[[El País]] |fecha=21 jun. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;

Dempués de los resultaos preliminares del Institutu Federal Eleutoral qu'indicaben qu'Enrique Peña Nieto yera virtual presidente electu, delles protestes estudiantiles dirixíos pol movimientu xuvenil [[Yo soi 132]], movimientos ciudadanos independientes y siguidores del candidatu López Obrador españaron en tol país denunciando a la imposición forzada d'un Presidente y fraude eleutoral. Ente otros llugares, los manifestantes colaron al IFE y a los de la cadena Televisa, acusándolos de tar parcializados con Peña Nieto.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.jornada.unam.mx/2012/07/03/politica/014n1pol |títulu=Cola #YoSoy132 en refugo a imposición del candidatu priísta |obra=[[La Jornada]] |fecha=7 jul. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://cnnespanol.cnn.com/2012/07/22/multitudinaries-manifestaciones-en-mexico-piden-invalidar-la resultancia-de-la-eleccion-presidencial/ |títulu=Multitudinaries protestes en Méxicu piden invalidar resultancia d'eleición presidencial |obra=[[CNN n'Español]] |fecha=22 jul. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016 }}&lt;/ref&gt;

Autoridaes del [[Partíu Revolucionariu Democráticu]] (PRD), qu'integró'l [[Movimientu Progresista]], que postuló a López Obrador, fueron usaes na compra de votu per parte de la coalición [[Compromisu per Méxicu]], de Peña Nieto, antes y mientres el procesu eleutoral del [[1 de xunetu]]. El IFE anunció qu'investigaría esta denuncia.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.vanguardia.com.mx/ifedicequeinvestigaralastarjetasdesoriana-1323624.html |títulu=IFE diz que va investigar les tarxetes de Soriana |obra=[[Vanguardia]] |fecha=3 jul. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;

Finalmente, el [[31 d'agostu]] el Tribunal Eleutoral del Poder Xudicial de la Federación (TEPJF), máxima autoridá de Méxicu na materia, determinó que la eleición presidencial del 1 de xunetu foi válida y declaró a Enrique Peña Nieto presidente electu. El TEPJF declaró infundada la impugnación porque consideró que que l'agrupación política de López Obrador nun apurrió pruebes abondes de los agravios que señalaba, como falta de equidad na guerra y compra de votos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://expansion.mx/nacional/2012/08/31/el tribunal eleutoral-sesiona-pa-calificar-la validez-de-la-eleccion |títulu=El Tribunal valida la eleición y declara a Peña Nieto presidente electu |obra=[[Revista Espansión]] |fecha=31 ago. 2012 |fechaaccesu=3 de payares de 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones presidenciales de Venezuela de 2013|Eleiciones presidenciales de 2013]]
|align=left| [[Presidencia de Venezuela|Presidente]]
|align=left| {{bandera2|Venezuela}}
|align=left| 14 d'abril de 2013
|align=left| {{AP|Crisis política en Venezuela de 2013}}
Na nueche del [[14 d'abril]] de [[2013]], el candidatu de la opositora [[Mesa de la Unidá Democrática]] (MUD), [[Henrique Capriles]] desconoció'l boletín oficial emitíu pol [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral]] (CNE), qu'aventayaba al [[presidente de Venezuela|presidente encargáu]] [[Nicolás Maduro]], y llamó a un reconteo total de los votos, yá que según el so comandu de campaña detectárense siquier 3500 supuestes irregularidaes mientres&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/politica/el-miercoles-voi-al-cne-dixo-capriles-radonski.aspx |títulu=&quot;El miércoles voi al CNE&quot;, dixo Capriles Radonski |fechaaccesu=17 de xunu de 2013 |fecha=2013 |editorial=Últimes Noticies |ubicación=Caraques |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131004234201/http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/politica/el-miercoles-voi-al-cne-dixo-capriles-radonski.aspx |fechaarchivu=4 d'ochobre de 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.europapress.es/latam/venezuela/noticia-venezuela-equipo-campana-electoral-capriles-solicita-formalmente-cne-recuente-100-votos-20130418030037.html |títulu=Capriles solicita formalmente al CNE que recuente'l 100&amp;nbsp;% de los votos |fechaaccesu=17 de xunu de 2013 |fecha=2013 |editorial=EUROPA PRESS }}&lt;/ref&gt; pidimientu que tamién realizó'l rector del [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|CNE]] Vicente Díaz (quien sicasí esclario que nun tenía duldes sobre la resultancia),&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/162873/vicente-diaz-esplica-porque-non-asistira-al actu-de-proclamacion-de-maduro/ |títulu=Díaz: “Nun tengo duldes de la resultancia, pero ye importante da-y tranquilidá a quien resabien” |fechaaccesu=26 de febreru de 2016 |sitiuweb=Noticies24 }}&lt;/ref&gt; y la cual foi sofitada polos gobiernos d'[[España]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.el-nacional.com/mundo/Espana-reconteo-dialogo-polarizacion-Venezuela_0_172782760.html |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=23 de xineru de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151119044346/http://www.el-nacional.com/mundo/Espana-reconteo-dialogo-polarizacion-Venezuela_0_172782760.html |fechaarchivu=19 de payares de 2015 }}&lt;/ref&gt; [[Francia]],&lt;ref&gt;http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/elecciones-venezuela-2013-francia-y-espana-esperen-reconteo-de-votos_12742814-4&lt;/ref&gt; [[Estaos Xuníos]],&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130418121537/http://www.elnuevoherald.com/2013/04/15/1454591/eeuu-prudente-y-necesariu-reconteo.html&lt;/ref&gt; [[Paraguái]],&lt;ref&gt;http://www.abc.com.py/nacionales/gobiernu-considera-prudente-recuentu-de-votos-561047.html&lt;/ref&gt; y el secretariu xeneral de la [[Organización d'Estaos Americanos|OEA]], [[José Miguel Insulza]].&lt;ref&gt;http://noticias.terra.com.ar/internacionales/jose-miguel-insulza-respuendo por-realizar-recuentu-de-votos-en-venezuela,1543880ab590y310VgnCLD2000000ec6eb0aRCRD.html&lt;/ref&gt; Maduro, aceptó la realización de l'auditoría propuesta pola oposición,&lt;ref&gt;http://www.antena3.com/noticias/mundo/rector-cne-solicita-auditoria-100-papeletes-que-maduro-acepta_2013041500020.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.diariorepublica.com/politica/maduro-acepto-auditoria-del-100-de-les urnes&lt;/ref&gt; pero'l CNE declaro qu'en Venezuela'l procesu yera automatizado y que l'auditoría propuesta non podía realizase nos términos propuestos,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.urbeguayana.com/actualidad/3092-cne-refuga-realizar-la-auditoria-en-los-terminos-de-capriles |títulu=CNE refuga realizar l'auditoría nos términos de Capriles |fechaaccesu=26 de febreru de 2016 |apellíu=Administrator |idioma=castellanu|sitiuweb=urbeguayana.com}}&lt;/ref&gt; pos según esti organismu nun taba prevista nel ordenamientu xurídicu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/eleiciones-2013/130427/lucena-ye-imposible-realizar-la-auditoria-en-los-terminos-plantegaos |títulu=Lucena: Ye imposible realizar l'auditoría nos términos plantegaos - Eleiciones 2013 - L'UNIVERSAL |fechaaccesu=26 de febreru de 2016 |sitiuweb=www.eluniversal.com}}&lt;/ref&gt;

Capriles presentó la so solicitú formalmente'l 17 d'abril, con toles denuncies correspondientes y el pidimientu pa la verificación total de les actes; el CNE axuntar por hores esi mesmu día, hasta aceptar la verificación &quot;en segunda fase&quot;, del 46% de les caxes de votación non auditadas al azar nun primer momentu,&lt;ref&gt;http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/130418/cne-se-hara-auditoria-de-verificacion-al-46-de-caxes-non-auditadas&lt;/ref&gt; esta auditoría sicasí nun foi respondida por por Capriles, argumentando que la mesma «tendría que ser llevada a cabu xunto a una revisión de los cuadiernos de votación»,&lt;ref&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web |url=http://sociales.eluniversal.com/nacional-y-politica/eleiciones-2013/130516/capriles-rectores-del-cne-pagar-y |títulu=Capriles: Rectores del CNE pagar y diéronse el vueltu |fechaaccesu=17 de xunu de 2013 |fecha=2013 |editorial=El Universal |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210613152114/http://sociales.eluniversal.com/nacional-y-politica/eleiciones-2013/130516/capriles-rectores-del-cne-pagar-y |fechaarchivu=2021-06-13 }} |2=http://sociales.eluniversal.com/nacional-y-politica/eleiciones-2013/130516/capriles-rectores-del-cne-pagar-y diéronse-el-vueltu |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; polo cual el procesu foi impugnáu ante'l [[Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia]] (TSJ).&lt;ref name=&quot;eluniversaldecision&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/130807/tsj-refugo-les impugnaciones-contra-comicios-del-14a |títulu=Eleiciones 2013 TSJ refugó les impugnaciones contra comicios del 14A |fechaaccesu=7 d'agostu de 2013 |autor=El Universal |fecha=07 |añu=2013 |mes=agostio}}&lt;/ref&gt;

El [[11 de xunu]] el CNE anunció la finalización de l'auditoría al 100% de los votos emitíos, una de les 18 auditoríes que se realizaron mientres tol procesu, los resultaos confirmaron la victoria de Maduro,&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.elmundo.com.ve/noticias/actualidad/noticias/ap--auditoria-del-cne-confirma-victoria-de-maduro.aspx |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160105110616/http://www.elmundo.com.ve/noticias/actualidad/noticias/ap--auditoria-del-cne-confirma-victoria-de-maduro.aspx |fechaarchivu=2016-01-05 }}&lt;/ref&gt; yá que se presentó un 0,02 per cientu d'error,&lt;ref&gt;https://www.europapress.es/latam/venezuela/noticia-venezuela-cne-informa-auditoria-toos votos-ufierta-error-002-eleiciones-20130611221158.html&lt;/ref&gt; que'l CNE xustificó coles aclaraciones asitiaes nes actes.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.cne.gov.ve/web/sala_prensa/noticia_detallada.php?id=3210 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180723122512/http://www.cne.gov.ve/web/sala_prensa/noticia_detallada.php?id=3210 |fechaarchivu=2018-07-23 }}&lt;/ref&gt;

El [[Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia]] (TSJ) en sentencia anunciada'l [[7 d'agostu]]&lt;ref name=eluniversaldecision/&gt; pola maxistrada y presidenta del poder xudicial Gladys Gutiérrez,&lt;ref name=eluniversaldecision/&gt; anunció que por unanimidá declararon inadmitibles toles impugnaciones (siquier 10) a los resultaos del [[14 d'abril]] de 2013.&lt;ref name=eluniversaldecision/&gt; Argumentu ente otros aspeutos falta de pruebes, y la presentación d'argumentos xenéricos ya imprecisos.&lt;ref name=&quot;elnacional&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.el-nacional.com/politica/Presidenta-TSJ-dara-rueda-prensa_0_241175963.html |títulu=TSJ declaró inadmitible tolos recursos contra resultaos del 14-A |fechaaccesu=7 d'agostu de 2013 |autor=El Nacional |fecha=07 |añu=2013 |mes=agostio |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130807205141/http://www.el-nacional.com/politica/Presidenta-TSJ-dara-rueda-prensa_0_241175963.html |fechaarchivu=7 d'agostu de 2013 }}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones xenerales d'España|Eleiciones xenerales de 2016]]
|align=left| [[Congresu de los diputaos]]
|align=left| {{bandera2|España}}
|align=left| 26 de xunu de 2016
|align=left| Entá n'investigación tres l'error de les encuestes pre-eleutorales nun 29%. La asignación a deu per parte del gobiernu en funciones, de la empresa [[Indra_Sistema|Indra]]&lt;ref&gt;[http://politica.elpais.com/politica/2015/04/29/actualidad/1430310345_047314.html Un altu cargu de Madrid pidió a INDRA 120.000 euros en b, según la fiscalía]&lt;/ref&gt; implicada na trama Punica y la publicación de los audios del Ministru d'Interior, conspirando pa la implicación de los partíos Catalanistes en trames de corrupción y fraude públicu, fixeron sonar la voz d'alarma sobre los resultaos eleutorales. Inclusive un grupu de ciudadanos quixeron denunciar la situación en distintes plataformes como Avaaz&lt;ref&gt;[https://secure.avaaz.org/es/petition/AUTORIDAES_ESPANOLAS_Y_EUROPEES_Auditoria_Eleiciones_Xenerales_26J/?aVHOXab AUTORIDAES ESPAÑOLES Y EUROPEES: Auditoría Eleiciones Xenerales 26-J]&lt;/ref&gt; o Change.ORG&lt;ref&gt;[https://www.change.org/p/xunta-eleutoral-central-auditoría-de-les eleiciones xenerales-del-26j Auditoría de les Eleiciones Xenerales del 26J ¿Pucherazo?]&lt;/ref&gt; onde axenciaron yá cuasi les 200.000 firmes.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.elmundo.es/f5/2016/07/01/57768219y5fdea30548b45y9.html |títulu=¿Por qué s'espublizó'l bulo sobre un fraude eleutoral el pasáu 26 J? |obra=[[El Mundo (España)|El Mundo]] |fecha=1 jul. 2016 |fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right|[[Eleiciones presidenciales d'Ecuador de 2017|Eleiciones presidenciales]] y [[Eleiciones llexislatives d'Ecuador de 2017|llexislatives]]
|align=left|[[Presidente d'Ecuador|Presidente]] y [[Asamblea Nacional d'Ecuador|Asamblea Nacional]]
|align=left|{{bandera2|Ecuador}}
|align=left|19 de febreru y 2 d'abril de 2017
|align=left|El [[Movimiento Unidad Popular]] y el [[Alcuerdu Nacional pol Cambéu]] denuncia la esistencia de fraude na eleiciones de asambleístas pola Circunscripción 2 de [[Provincia de Pichincha|Pichincha]] colo cual quítose'l curul a la candidata [[Natasha Rojas]], que según les encuestes asegurara'l so ingresu a l'Asamblea pero nes eleiciones recibió un votu menor al envaloráu.&lt;ref&gt;{{Obra citada |títulu=PDV - NATASHA COLORAES|apellíos=Ecuadorenvivo |url=https://www.youtube.com/watch?v=Nx2CuiLjjAg&amp;feature=youtu.be |fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |fecha=20 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=#Ecuador Natasha Rojas Dimos pruebes contundentes del fraude |url=http://www.ubicatv.com/ecuador-natasha-coloraes-dimos--pruebes-contundentes-del fraude/ |fecha=21 de marzu de 2017 |fechaaccesu=6 d'abril de 2017|periódicu=UbicaTV |idioma=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Moncayo esclaria la so posición frente a la segunda vuelta y denuncia inconsistencies |url=http://www.ecuavisa.com/articulo/noticias/politica/244891-moncayo-esclaria-la so-posicion-frente-segunda-vuelta-denuncia |fecha=24 de febreru de 2017 |fechaaccesu=6 d'abril de 2017 |periódicu=Ecuavisa }}&lt;/ref&gt;

El candidatu presidencial pola alianza opositora [[Movimientu CREO|CREO]]-[[Movimientu SUMA|SUMA]], [[Guillermo Lasso]], refugó los resultaos oficiales de la [[segunda vuelta]] de les eleiciones presidenciales, emitíos na nueche de la eleición pol [[Conseyu Nacional Eleutoral (Ecuador)|Conseyu Nacional Eleutoral]] (CNE) y que daben la victoria al candidatu oficialista [[Lenín Moreno]], d'[[Alianza País]], de la que llamó a los sos simpatizantes a &quot;defender el votu&quot; nes cais, lo qu'en n'efeutu, asocedió, cuando centenares de manifestantes tremáronse frente sede'l CNE, lo cual derivó en disturbios, qu'afortunadamente se pudieron controlar. Simpatizantes de Lenín Moreno tamién allegaron al mesmu llugar, pero, a diferencia de los anteriores, fueron hasta ellí pa esperar los resultaos definitives.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2017/04/03/actualidad/1491191344_355084.html |títulu=Protestes frente a la sede de l'autoridá eleutoral d'Ecuador |obra=[[El País]] |fecha=Publicáu y consultáu el 3 d'abril de 2017 |fechaaccesu=}}&lt;/ref&gt;

La denuncia de Lasso yera porque, primeramente, 3 encuestadoras a boca d'urna daben la victoria a CREO-SUMA, y solo una a Lenín Moreno, de la gobernante Alianza País.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://hoy.com.do/trés-encuestadoras-dan-el trunfu-al-millonariu-opositor-guillermo-lasso/ |títulu=Trés encuestadoras dan el trunfu al millonariu opositor Guillermo Lasso |obra=[[Güei (República Dominicana)|Güei]] |fecha=2 abr. 2017 |fechaaccesu=3 d'abril de 2017 }}&lt;/ref&gt; Amás, a Lasso paeció-y &quot;sosopechoso&quot; que'l CNE diera unos de los boletinos de resultaos una hora antes de anunciar.&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.elnuevodia.com/noticias/internacionales/nota/lassoymorenofestejanenbasearesultadosdesondeoscontradictorios-2306857/ |títulu=Lasso y Moreno festexen con base en resultaos de sondeos contradictorios |obra=[[El Nuevu Día (Puertu Ricu)|El Nuevu Día]] |fecha=Publicáu y consultáu el 2 d'abril de 2017 |fechaaccesu=}}&lt;/ref&gt;

Dixo qu'él y el so partíu va esixir al CNE l'apertura de les urnes. 'Vamos pidir el conteo votu a votu, acta per acta porque'l pueblu ecuatorianu nun va aceptar que-y lo afrelle, que-y lo esforcie' , dixo.

Aseguró que nos próximos díes van presentar de manera sofitada la protesta sobre incongruencies nos votos, sobre lo que primeramente s'espresó César Monge, presidente nacional del movimientu políticu que llevó a Lasso a la candidatura.

Lasso comentó'l mesmu 2 d'abril na nueche faló col [[secretariu xeneral de la OEA |secretariu xeneral de la OEA]], [[Luis Almagro]], según tamién col observador de la [[OEA]] y ex-presidente de [[República Dominicana]], [[Leonel Fernández]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://www.eluniverso.com/noticias/2017/04/02/nota/6122144/guillermo-lasso-impugnara-resultaos-eleiciones |títulu=Guillermo Lasso va impugnar resultaos d'eleiciones |obra=[[L'Universu (Guayaquil)|L'Universu]] |fecha=Publicáu y consultáu el 2 d'abril de 2017 |fechaaccesu= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=http://elcomercio.pe/mundo/latinoamerica/ecuador-lasso-pide-nun reconocer-victoria-moreno-noticia-1981089 |títulu=Ecuador: Lasso pide nun reconocer la victoria de Moreno |obra=[[El Comercio (Perú)|El Comercio]] |fecha=Publicáu y consultáu el 3 d'abril de 2017 |fechaaccesu=}}&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right| [[Eleiciones primaries d'Arxentina de 2017]]
|align=left| Eleiciones Primaries pa llexislatives
|align=left| {{bandera2|Arxentina}}
|align=left| 13 d'agostu de 2017
|align=left|
Mientres el recuentu na provincia de Buenos Aires, distintos votantes d'Unidá Ciudadana comprobaron que los sos sufraxos nun quedaron rexistraos nel conteo provisional que-y dio a Esteban Bullrich una ventaya de 7 mil voto.&lt;ref&gt;http://www.eldestapeweb.com/el fraude-los pasu-al desnudu-les meses-onde-cristina-saco-0-votos-n32210&lt;/ref&gt;paralelamente en delles meses denuncióse que los votos rexistraos nun coincidíen coles telegrames. Paralelamente se dio un escándalu na carga de los votos escrutados fuéronse llevando alantre primero nes seiciones más apegaes al oficialismo, dexando los opositores pa los últimos minutos. Inclusive se suspendieron los trabayos cuando entá quedaben unos 400 mil voto por escrutar&lt;ref&gt;http://realpolitik.com.ar/nota/28927/escandalo_con_les pruebes_en_video_denuncien_el fraude_de_camudemos&lt;/ref&gt;dos díes depués una ONG denunció al presidente de la Nación, Mauricio Macri, al xefe de Gabinete, Marcos Peña y el ministru del Interior, Rogelio Frigerio, por fraude nel escrutiniu provisional de los PASU. En tantu abrióse una investigación xudicial, el fiscal federal Franco Picardi, determinó &quot;Los fechos denunciaos, en casu de comprobase la so materialidá, alzaríense como faltes o delitos de netu calter eleutoral, d'alcuerdu a lo establecío na llei 19.108 y nel Códigu Nacional Eleutoral&quot;. El lletráu espunxo la presunta manipulación de datos eleutorales nes provincies de Buenos Aires y Santa Fe y alvirtió que los responsables, ente los que mentó al xefe d'Estáu, podríen incurrir nel delitu d'incumplimientu de los deberes de funcionariu públicu y eventual fraude. Finalmente la causa quedó al cargu de la xueza Sevini de Cubria.&lt;ref&gt;http://www.perfil.com/eleiciones2017/servini-de-cubria-investigara-a-macri-por presuntu fraude-en-l'escrutiniu.phtml&lt;/ref&gt;En Tandil,en siquier dos meses la Nº5 y la Nº32 Unidá Ciudadana na carga de datos del escrutiniu nacional nun teníen nengún votu en nenguna de les categoríes, sicasí na planilla que lleven los fiscales en dambes meses la fuercia política tien votos en toles categoríes.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Redaición|títulu=En Tandil tamién hai barruntos de fraude en delles meses|url=https://www.lavozdetandil.com.ar/2017/08/17/en-tandil-tambien-hai-barruntos-de-fraude-en-delles|obra=La Voz de Tandil|fecha=17 d'agostu de 2017|fechaaccesu=16 de marzu de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210620215144/https://www.lavozdetandil.com.ar/2017/08/17/en-tandil-tambien-hai-barruntos-de-fraude-en-delles|fechaarchivu=2021-06-20}}&lt;/ref&gt; Trabayadores contrataos per Corréu Arxentín pa cargar los datos de les telegrames denunciaron “irregularidaes” nel sistema de recuentu de votos.&lt;ref&gt;http://www.diagonales.com/contenido/cuando-taben-llegando-les telegrames-de-la matanza-y-quilmes-ah-comenz-a-andar-mal-el sistema/254&lt;/ref&gt;
Un mes antes apurrióse-y los trabayos de fiscalización una ONG integrada por una serie d'organizaciones venceyaes con [[Camudemos]] quien fiscalizaran les eleccioneen reemplazu de la Cámara Nacional Eleutoral quien tradicionalmente llevaba a cabu los trabayos de fiscalización de toles eleiciones dende 1983.&lt;ref name=&quot;Los votos de toos en manes macristas&quot;&gt;{{cita publicación |nome1=Sebastian|títulu=Los votos de toos en manes macristas|url=https://www.pagina12.com.ar/48390-con-los-votos-de-todos-en-manos-macristas|axencia=Páxina12|fecha=6 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt; L'alcuerdu foi vistu como una partidización y tercerización amarutada del procesu eleutoral, obligación qu'hasta l'agora venía cumpliendo'l Poder Xudicial y qu'agora va correr por cuenta d'un integrante del Poder Executivu.&lt;ref&gt;http://www.diarioregistrado.com/politica/una-ong-ultra-macrista-sera-la-que-capacite-a-las-autoridades-de-mesa-para-las-legislativas_a595ccf37d669y67b19cfc214&lt;/ref&gt; toles asociaciones que componen la rede tienen venceyos direutos col Gobiernu nacional o funcionarios de Camudemos. Inclusive, dellos direutivos de les ONG son candidatos del oficialismo.&lt;ref&gt;http://www.ambito.com/888994-ongs-venceyaes-al gobiernu-capacitaren-a-les autoridaes-de-mesa&lt;/ref&gt;
|-valign=top
|align=right|[[Eleiciones xenerales d'Honduras de 2017|Eleiciones Xenerales Honduras]] 
|align=left|[[Presidente d'Hondures|Presidente]], [[Congresu Nacional d'Hondures|Congresu Nacional]] y [[Alcalde]]s
|align=left| {{HND}}
|align=left|26 de payares de 2017
|align=left|{{AP|Crisis poseleutoral n'Hondures de 2017-2018}}
El procesu eleutoral cuntó con fechos atípicos como'l zarru d'urnes una hora antes de lo habitual y un retrasu de 6 hores na divulgación de les primeres resultaos per parte del ente eleutoral.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.aljazeera.com/news/2017/11/nasralla-hernandez-honduras-election-171127091015101.html|títulu=Hondurans anxiously await election results |author=Heather Gies |fecha=28 de payares de 2017 |publicación=Al Jazeera|fechaaccesu=1 d'avientu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.aljazeera.com/news/2017/11/nasralla-hernandez-honduras-election-171127091015101.html|títulu=Hondurans anxiously await election results |author=Heather Gies |fecha=28 de payares de 2017 |publicación=Al Jazeera|fechaaccesu=1 d'avientu de 2017}}&lt;/ref&gt; Col 57% de les actes eleutorales contaes, Salvador Nasralla de l'Alianza d'Oposición aventayaba con 45% al so adversariu, el oficialista Juan Orlando Hernández , que tenía 40%.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.univision.com/noticias/america-latina/l'opositor izquierdista-salvador-nasralla-encabeza-el recuentu-de-votos-de-les-presidenciales-en-hondura|títulu=L'opositor izquierdista Salvador Nasralla encabeza'l recuentu de votos de les presidenciales n'Hondures|fechaaccesu=6 de xunu de 2018|apellíu=Noticies|nome=Univision|sitiuweb=Univision|idioma=en}}&lt;/ref&gt; Depués del primer informe, el conteo de votos detener mientres 36 hores y nel intre de los díes la diferencia ente dambos candidatos encurtiar hasta que, col 83% de les actes procesaes, Hernández superó a Nasralla el 29 de payares. Hores más tarde, el sistema del ente eleutoral sufrió una falla. Terminar de cuntar les 18,000 actes, siguíu d'un reconteo de 4,700 d'estes; y finalmente declaróse a Hernández como'l ganador oficial, quien tomó posesión el 27 de xineru de 2018. La resultancia nun foi reconocíu polos principales partíos d'oposición y l'informe de la Misión d'Observación de la OEA conclúi que poles numberoses falles ya irregularidaes tratar d'un procesu «de baxa calidá». Tanto esta Misión como un analís independiente de la revista ''The Economist'' conclúin que'l dramáticu cambéu d'enclín plantega series duldes sobre la veracidá de los resultaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.oas.org/fpdb/press/Nooruddin-Analysis-for-OAS-Honduras-2017.pdf|títulu=Analís pa la Organización de los Estaos Americanos |idioma=en |autor=Irfan Nooruddin|fecha=17 d'avientu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.economist.com/news/americas/21732118-our-analysis-disputed-vote-count-what-data-say-about-integrity-hondurass|títulu=Reasons to Disbelieve: What the data say about the integrity of Honduras's election |fecha=9 d'avientu de 2017 |publicación=The Economist|fechaaccesu=21 d'avientu de 2017 |idioma=en}}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[Eleiciones presidenciales de Venezuela de 2018]]
|[[Presidente de Venezuela|Presidente]], [[Conseyos Llexislativos Estadales de Venezuela|Conseyos Llexislativos Estadales]]
|{{bandera2|Venezuela}}
|20 de mayu de 2018
|Los comicios presidenciales fueron convocaos antes del tiempu previstu na [[Constitución de Venezuela de 1999|Constitución]] y pola [[Asamblea Nacional Constituyente de Venezuela de 2017|Asamblea Nacional Constituyente de Maduro]], que darréu ordenó al [[Conseyu Nacional Eleutoral (Venezuela)|Conseyu Nacional Eleutoral (CNE)]] realizar la convocatoria formal.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=La Constituyente de Venezuela convoca eleiciones presidenciales|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20180123/44239201654/venezuela-eleiciones-presidenciales.html|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=La Vanguardia}}&lt;/ref&gt; Primeramente'l [[Tribunal Supremu de Xusticia de Venezuela|Tribunal Supremu de Xusticia (TSJ)]] había ilegalizado a la principal coalición opositora, [[Mesa de la Unidá Democrática|Mesa de la Unidá Democrática (MUD)]], alegando que dientro de dicha coalición habíen partíos validaos y otros pendientes por validar.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=TSJ ilegaliza la tarxeta de la MUD|url=http://elestimulo.com/blogue/tsj-ilegaliza-la|fecha=25 de xineru de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=L'Estímulu|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615090755/https://elestimulo.com/blogue/tsj-ilegaliza-la|archivedate=2021-06-15}}&lt;/ref&gt; Los partíos opositores que si podíen participar abstener al considerar que'l procesu yera illegal.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Press|nome=Europa|títulu=La oposición venezolana nun va participar nes eleiciones presidenciales d'abril|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-oposicion-venezolana-nun participara-eleiciones-presidenciales-abril-20180221194120.html|fecha=21 de febreru de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=europapress.es|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt; Nos comicios participaron como candidatos [[Nicolás Maduro]] pol [[Partíu Socialista Xuníu de Venezuela|Partíu Socialista Xuníu de Venezuela (PSUV)]] y [[Movimientu Somos Venezuela]], [[Henri Falcón]] pol partíu [[Avanzada Progresista]], [[Javier Bertucci]] pol Movimientu Esperanza pol Cambéu y Reinaldo Quijada pol partíu Unidá Política Popular 89; toos ellos suscribieron xunto col CNE un Alcuerdu de Garantíes Eleutorales como ampliación a la normativa eleutoral yá vixente.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=20Minuto|títulu=Candidatos roblen alcuerdu de garantíes eleutorales en Venezuela|url=https://www.20minutos.com.mx/noticia/339251/0/candidatos-roblen-alcuerdu-de-garantias-eleutorales-en-venezuela/|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=20minutos.com.mx - Últimes Noticies|idioma=es}}&lt;/ref&gt; Maduro empecipió la so campaña eleutoral antes del tiempu reglamentariu, ensin dixebrase del so cargu como presidente, prometiendo bonos pagos con dineru público al eleutoráu si votaben por él y faciendo usu de bienes públicos pa promocionase, actos prohibíos pola Constitución, la [[Llei Orgánica de Procesos Eleutorales]] y la Llei Contra la Corrupción.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=snederr@el-nacional.com|nome=SOFÍA NEDERR {{!}}|títulu=Ufierta eleutoral de Maduro sofitar nel clientelismu|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/ufierta-eleutoral-maduro-sofita-clientelismo_221838|fecha=5 de febreru de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Nacional|nome=El títulu=Sumar: El CNE ye cómpliz de compra de votos por Maduro|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/sumate-cne-complice-compra-votos-por-maduro_235687|fecha=18 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}&lt;/ref&gt; Díes previos al 20 de mayu, el xefe de campaña del candidatu Henri Falcón introduxera una demanda ante'l TSJ solicitando, ente otres coses, la eliminación de los &quot;Puntos Coloraos&quot; que'l chavismu usa como métodu de control en procesos eleutorales.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Comandu de Falcón introdució recursu ante TSJ pa esaniciar “puntos coloraos”|url=http://elestimulo.com/blogue/comandu-de-falcon-introduci%C3%B3-recursu-ante-tsj-pa-esaniciar-puntos-coloraos/|fecha=16 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=L'Estímulu|idioma=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328013323/http://elestimulo.com/blogue/comandu-de-falcon-introduci%C3%B3-recursu-ante-tsj-pa-esaniciar-puntos-coloraos/|archivedate=2022-03-28}}&lt;/ref&gt; El 17 de mayu'l TSJ refugó'l pidimientu de Falcón alegando que se trataba de fechos futuros ya inciertos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://historico.tsj.gob.ve/decisiones/selec/mayu/211437-52-17518-2018-2018-000039.HTML|títulu=Sentencia Númberu 52 del 17 de mayu de 2018 - TSJ}}&lt;/ref&gt;
El día de les eleiciones carauterizar por una marcada [[astención]] y cientos de denuncies sobre proselitismu políticu del chavismu, instalación de Puntos Coloraos cerca y dientro de centros eleutorales, compra de votos per parte del oficialismo, votu asistíu y coacción a testigos de meses de candidatos opositores, toos estos fechos cola avenida del CNE.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.ntn24america.com/america-latina/venezuela/ausentismo-eleutoral-marca-la xornada-en-venezuela-calificada-de-ilegitima|títulu=Ausentismo eleutoral marca la xornada en Venezuela calificada de &quot;illexítima&quot; {{!}} NTN24 {{!}} www.ntn24.com|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|sitiuweb=www.ntn24america.com|idioma=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Irregularidad y poca participación marquen primeres 6 hores de xornada eleutoral #20May - Efeutu Cocuyo|url=http://efectococuyo.com/politica/irregularidaes-y-poca-participacion-marquen-primeres-6-hores-de xornada eleutoral-20may/|fecha=20 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=Efeutu Cocuyo|idioma=es-VE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Web|nome=El Nacional|títulu=Guanipa denunció tresporte de caxes CLAP por efectivos de la FANB|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/guanipa-denuncio-tresporte-caxes-clap-por efectivos-fanb_236096|fecha=20 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=El Nacional|idioma=es}}&lt;/ref&gt; Al rematar la xornada pasáu les 06:00 pm y antes d'anunciase los resultaos oficiales, el candidatu Falcón dio una rueda de prensa dende la sede'l so partíu criticando dúramente el procesu eleutoral y manifestando que pola cantidá d'irregularidaes asocedíos nel mesmu, desconocería los resultaos y que dichu procesu tenía de repitise.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Moleiro|nome=Alonso|títulu=Henri Falcón refuga la resultancia que proclama a Maduro y llapada a entamar nueves eleiciones|url=https://elpais.com/internacional/2018/05/20/america/1526840397_319633.html|fecha=21 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=El País|issn=1134-6582|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

El CNE declaró que la participación del procesu foi del 46.07% proclamando a Nicolás Maduro como ganador col 67.84%, oldeando llargamente coles múltiples encuestes a la opinión pública que daben a Maduro como perdedor.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Solo'l 29% de los venezolanos entama votar nes eleiciones presidenciales|url=http://www.elnuevoherald.com/noticias/mundo/america-latina/venezuela-ye/article198960229.html|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=elnuevoherald|idioma=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://talcualdigital.com/index.php/2018/05/15/la guerra-de-encuestes-y-los porcentaxes baillarinos-iii/|títulu=La guerra d'encuestes y los porcentaxes baillarinos (III)|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|sitiuweb=talcualdigital.com|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt; A otru día, Luis Emilio Rondón, rector principal del CNE, declaró qu'en vista de les múltiples irregularidaes asocedíes mientres la xornada eleutoral, nun reconocía los resultaos como llexítimos. Coles mesmes, la oposición desconoz la llexitimidá de Maduro como presidente.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Rector Luis Emilio Rondón desconoz resultaos d'eleiciones presidenciales - Efeutu Cocuyo|url=http://efectococuyo.com/cocuyo-eleutoral/rector-lluis-emilio-rondon-desconoz-resultaos-d'eleiciones presidenciales/|fecha=20 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=Efeutu Cocuyo|idioma=es-VE}}&lt;/ref&gt;

Díes posteriores, la [[Organización de los Estaos Americanos|Organización d'Estaos Americanos (OEA)]], la [[Xunión Europea|Unión Europea (XE)]], el [[Grupu de Lima]], el [[G-7|G7]] y otres naciones de dellos continentes manifestaron desconocer los resultaos de les eleiciones.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://elmundo.sv/paises-y-oposicion-desconocen-reeleccion-de-nicolas-maduro/|títulu=Países y oposición desconocen reelección de Nicolás Maduro {{!}} Diariu El Mundo|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|apellíu=elmundo.sv|sitiuweb=elmundo.sv|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=OEA aprueba resolución que desconoz reelección de Nicolás Maduro en Venezuela|url=https://www.eluniverso.com/noticias/2018/06/05/nota/6795521/oea-aprueba-resolucion-que-desconoz-reeleccion-nicolas-maurezo|fecha=5 de xunu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=L'Universu|idioma=es-LA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Países de la G7 y la Xunión Europea desconocen reelección de Maduro|url=https://www.sandyaveledo.com/2018/05/23/g7-union-europea-reeleccion-maduro/|fecha=23 de mayu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódicu=Sandy Aveledo{{!}} Portal de noticies venezolanu|idioma=es-ES|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612135952/https://www.sandyaveledo.com/2018/05/23/g7-union-europea-reeleccion-maduro/|archivedate=2018-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=El Grupu de Lima desconoz la reelección de Maduro y amenorga les rellaciones diplomátiques|url=https://www.efe.com/efe/america/portada/el grupo-de-lima-desconoz-la-reeleccion-maduro-y-amenorga-les rellaciones-diplomaticas/20000064-3622618|fechaaccesu=8 de xunu de 2018|periódico=www.efe.com|idioma=es}}&lt;/ref&gt;
|}

== Midíes pa evitar el fraude ==
N'avientu de 2000, col fin d'evitar les irregularidaes detectaes nes [[eleiciones presidenciales d'Estaos Xuníos de 2000]], los presidentes de [[Caltech]] y [[MIT]], [[David Baltimore]] y [[Charles Vest]], respeutivamente, establecieron el Voting Technology Project (VTP), que les sos actividaes inclúin el desenvolvimientu de technologías pa votaciones, ameyorar la xestión de les eleiciones y fomentar la investigación científica na materia.&lt;ref&gt;(n'inglés) [http://www.vote.caltech.edu/about «About the Voting Technology Project.»] [[Caltech]]. Consultáu'l 17 de xunetu de 2014.&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* * [[Observación eleutoral]]
* [[Derechu eleutoral|Derechu Eleutoral]]
* [[Caciquismu]]
* [[Caciquismu (España)]]
* [[Dictadura constitucional]]
* [[Fraude constitucional]]
* [[Dictablanda]]
* [[Dictadura]]
* [[Desobediencia civil]]
* [[Corrupción política]]
* [[Pucherazo]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
* [http://www.fisica.unam.mx/octavio/ Llei de Benford y detección de fraudes eleutorales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710062527/http://www.fisica.unam.mx/octavio/ |date=2018-07-10 }}
* [http://justiciayleyescolombia.wordpress.com/2014/09/18/los once-delitos-eleutorales-que-contempla-la llei colombiana/ Los once delitos eleutorales que contempla la Llei colombiana]

{{Tradubot|Fraude electoral}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fraudes eleutorales]]
[[Categoría:Derechu eleutoral]]</text>
      <sha1>j4t7h82c1bv7b2424q9z2pnzf8w5q8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>McCune-Reischauer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153101</id>
    <revision>
      <id>4493293</id>
      <parentid>4405347</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12019" sha1="lrxbify9htxsfaupizsu7kr37rap1yl" xml:space="preserve">{{ficha xenérica}}
La '''romanización McCune-Reischauer''' {{coreanu|hangul=매큔•라이샤워 표기법|rr=Maekyun Raisyaweo Pyogibeop|mr=Maek'yun Raisyawǒ P'yogibǒp}} ye unu de los dos sistemes más utilizaos de [[Romanización (treslliteración)|romanización]] del [[Idioma coreanu|coreanu]], xunto a la [[romanización revisada del coreanu]], que reemplazó a la McCune-Reischauer como sistema de romanización oficial de [[Corea del Sur]] nel añu 2000. En [[Corea del Norte]] utilízase una variante de McCune-Reischauer como sistema de romanización oficial. Esti sistema foi creáu en 1937 polos americanos [[George McCune]] y [[Edwin Reischauer]]. 

La romanización McCune-Reischauer resulta abondo complicada d'utilizar por cuenta de la bayura de [[curtia (signu diacríticu)|curtia]]s y otros signos diacríticos. El principal inconveniente d'estos calteres ye la so dificultá a la d'utilizalos nel ámbitu de la informática. Esta ye una de les razones pola que les autoridaes surcoreanas desenvolvieron la [[romanización revisada del coreanu|romanización revisada]] que namái utiliza calteres alfabéticos. Sicasí, la romanización McCune-Reischauer ye muncho más natural pa los hispanofalantes, por cuenta de que reflexa d'una forma muncho más similar la pronunciación del [[hangul]].

== Aspeutos xenerales ==
El [[idioma coreanu|coreanu]] nun tien distinción [[fonoloxía|fonolóxica]] ente consonantes sonores y sordes, pero sí esiste distinción [[fonética]]. Les consonantes coreanu|''p' ''|hangul=ㅍ|link=non}}, {{coreanu|''k' ''|hangul=ㅋ|link=non}}, {{coreanu|''t' ''|hangul=ㅌ|link=non}} y {{coreanu|''ch' ''|hangul=ㅊ|link=nun s'estremen con un [[apóstrofu]] de les ensin aspirar {{coreanu|''b''|hangul=ㅂ|link=non}}, {{coreanu|''g''|hangul=ㄱ|link=non}}, {{coreanu|''d''|hangul=ㄷ|link=non}} y {{coreanu|''j''|hangul=ㅈ|link=non}}, en contraposición cola romanización revisada, na cual nun se fai esti tipu de distinción, lo que resulta abondo intuitivu pa los occidentales. L'apóstrofu tamién s'utiliza pa estremar la trescripción de {{coreanu|''n''|hangul=ㄴ|link=non}} y {{coreanu|''g''|hangul=ㄱ|link=non}} y {{coreanu|''ng''|hangul=ᄋ|link=non}}, como en {{coreanu|''chan'gŭm''|hangul=잔금|rr=jangeum|link=non|red=si}} frente a {{coreanu|''changŭm''|hangul=장음|rr=jang-eum|link=non|red=si}}.

El sistema McCune-Reischauer ye criticáu por cuenta de que los usuarios casuales d'esti sistema de romanización suelen omitir l'[[Curtiu (signu diacríticu)|acentu curtiu]] sobre la ''o'' na trescripción de {{coreanu|어|rr=eo|link=non|red=si}} y sobre la ''o'' pa la trescripción de {{coreanu|으|rr=eu|link=non|red=si}}, por cuenta de qu'escribir ''o'' y ''o'' ensin los curtios ye muncho más senciellu qu'añader (sobremanera por cuenta de que los teclaos d'ordenador comunes escarecen de dichu acentu). Esto puede producir tracamundios, una y bones una ''o'' puede provenir tantu de la romanización de {{coreanu|오|rr=o|link=non|red=si}} como de {{coreanu|어|rr=eo|link=non|red=si}}, al igual que ''o'' puede corresponder a {{coreanu|우|rr=o|link=non|red=si}} o a {{coreanu|으|rr=eu|link=non|red=si}}. Los usuarios casuales o inespertos tamién suelen omitir los apóstrofos qu'estremen les consonantes aspiraes de les correspondientes consonantes non aspiraes, que tamién puede llevar a tracamundiu.

Los defensores del sistema McCune-Reischauer, sicasí, alieguen qu'un usuariu casual que nun ta familiarizáu col coreanu puede averase más fácilmente a la pronunciación correuta de los nomes o pallabres coreanes inclusive si omitiéronse los acentos curtios y los apóstrofos.

Estes frecuentes omisiones de dichos calteres fueron la principal razón del gobiernu surcoreanu p'adoptar el sistema de [[romanización revisada del coreanu|romanización revisada]] nel añu 2000. Los detractores d'esti sistema alieguen que nun puede representar fielmente los soníos 어 y 으 d'una forma reconocible, y que representa incorreutamente les consonantes ensin aspirar como si realmente fueren pronunciaes.

Otra desventaxa d'esti sistema ye que por cuenta de la frecuente apaición de signos diacríticos (acentos curtios y apóstrofos), resulta complicáu d'utilizar nel ámbitu informáticu y puede dar llugar a incompatibilidaes o errores a la d'amosar los testos. Otramiente, resulta imposible d'utilizar a la de rexistrar dominios d'Internet, onde han d'utilizase namái calteres ASCII planos.

A pesar de l'adopción oficial del nuevu sistema de [[romanización revisada del coreanu|romanización revisada]], munchos miembros de la comunidá d'estudiantes coreana (tanto fuera como dientro de [[Corea del Sur]]) según les convenciones xeográficu y cartográficu internacionales, xeneralmente siguen usando'l sistema McCune-Reischauer o la [[romanización Yale]]. Inclusive dientro de Corea del Sur, l'usu del nuevu sistema nun ta xeneralizáu, igual qu'asocedió cola variante surcoreana del sistema McCune-Reischauer que foi establecida como sistema oficial ente 1984/1988 y 2000.

== Guía de romanización ==
Esta ye una guía simplificada del sistema McCune-oReischauer. Ye bien útil pa la trescripción de nomes, pero nun sirve pa trescribir munches pallabres coreanes por cuenta de que dellos de los calteres [[Hangul]] utilizaos na escritura coreanu varien la so pronunciación dependiendo de la so posición na pallabra. Sicasí, a oyíos d'un falante coreanu, cada calter hangul tien namái una pronunciación, yá que pa un falante esperimentáu, la pronunciación de dichos calteres se ''escueye'' automáticamente dependiendo de los soníos ente los que s'atopa.

=== Vocales ===
{|{{tablaguapa}}
!Hangul
!McCune-Reischauer
!Romanización revisada
|-
|ㅏ
|a |a
|-

|ㅑ
|yá |yá
|-

|ㅓ
|ŏ
|eo
|-
|ㅕ
|yŏ
|yeo
|-
|ㅗ
|o |o
|-

|ㅛ
|yo |yo
|-

|ㅜ
|o |o
|-

|ㅠ
|yu
|yu
|-
|ㅡ
|ŭ
|eu
|-
|ㅣ
|i
|i
|-
|ㅘ
|wa
|wa
|-
|ㅝ
|wŏ
|wo
|-
|ㅐ
|ae
|ae
|-
|ㅔ
|y (trescríbese como '''ë''' si va dempués de ㅏ o ㅗ)
|y
|-
|ㅚ
|oe
|oe
|-
|ㅟ
|wi
|wi
|-
|ㅢ
|ŭi
|eui
|-
|ㅙ
|wae
|wae
|-
|ㅞ
|we
|we
|-
|ㅒ
|yae
|yae
|-
|ㅖ
|ye
|ye
|}

=== Consonantes ===

{|class=wikitable width=700 style=&quot;text-align:center;&quot;
!colspan=2|''[[Hangul|Jamo]]''
|ㄱ||ㄲ||ㄴ||ㄷ||ㄸ||ㄹ||ㅁ||ㅂ||ㅃ||ㅅ||ㅆ||ㅇ||ㅈ||ㅉ||ㅊ||ㅋ||ㅌ||ㅍ||ㅎ
|-
!rowspan=2|Romanización!!Como consonante inicial
|k||kk||n||t||tt||r||m||p||pp||s||ss||-||ch||tch||ch'||k'||t'||p'||h
|-
!Como consonante final
|k||k||n||t||-||l||m||p||-||t||t||ng||t||-||t||k||t||p||-
|}
:* Los grupos consonánticos (ㄳ, ㄵ, ㄶ, ㄺ, ㄻ, ㄼ, ㄽ, ㄾ, ㄿ, ㅀ, ㅄ) namái s'asitien a la fin d'una sílaba, entós la trescripción faise d'alcuerdu a la pronunciación.

{| {{tablaguapa}}
|-
! rowspan=2 colspan=&quot;2&quot;| 
! colspan=&quot;14&quot; align=&quot;center&quot;| Consonante inicial de la segunda sílaba
|-
! ㅇ&lt;br /&gt;(†) !! ㄱ&lt;br /&gt;K !! ㄴ&lt;br /&gt;N !! ㄷ&lt;br /&gt;T !! ㄹ&lt;br /&gt;(R) !! ㅁ&lt;br /&gt;M !! ㅂ&lt;br /&gt;P !! ㅅ&lt;br /&gt;S !! ㅈ&lt;br /&gt;CH !! ㅊ&lt;br /&gt;CH' !! ㅋ&lt;br /&gt;K' !! ㅌ&lt;br /&gt;T' !! ㅍ&lt;br /&gt;P' !! ㅎ&lt;br /&gt;H
|-
! rowspan=&quot;6&quot; | Consonante&lt;br /&gt;final de la&lt;br /&gt;primer&lt;br /&gt;sílaba
! ㅇ&lt;br /&gt;NG
| NG || NGG || NGN || NGD || NGN || NGM || NGB || NGS || NGJ || NGCH' || NGK' || NGT' || NGP' || NGH
|-
! ㄱ&lt;br /&gt;K
| G || KK || NGN || KT || NGN || NGM || KP || KS || KCH || KCH' || KK' || KT' || KP' || KH
|-
! ㄴ&lt;br /&gt;N
| N || N'G || NN || ND || LL || NM || NB || NS || NJ || NCH' || NK' || NT' || NP' || NH
|-
! ㄹ&lt;br /&gt;L
| R || LG || LL || LT || LL || LM || LB || LS || LCH || LCH' || LK' || LT' || LP' || RH
|-
! ㅁ&lt;br /&gt;M
| M || MG || MN || MD || MN || MM || MB || MS || MJ || MCH' || MK' || MT' || MP' || MH
|-
! ㅂ&lt;br /&gt;P
| B || PK || MN || PT || MN || MM || PP || PS || PCH || PCH' || PK' || PT' || PP' || PH
|}

† La consonante ㅇ como inicial nuna sílaba indica ausencia de sonido antes d'una vocal..

Básicamente, cuando hai que decidir si usar ''g'' o ''k'' (correspondientes dambes al calter ㄱ), ''b'' o ''p'' (calter ㅂ), ''d'' o ''t'' (calter ㄷ) y ''j'' o ''ch'' (calter ㅈ), úsase ''g'', ''b'', ''d'' o ''j'', respeutivamente, cuando ye consonante sonora, y ''k'', ''p'', ''t'' o ''ch'', respeutivamente, cuando non. A la de trescribir estos calteres, la pronunciación tien más preferencia que la tabla cimera.

=== Exemplos ===
Exemplos simples:

* 부산 ''pusan''
* 못하다 ''mothada''
* 먹다 ''mŏkta''
* 먹었다 ''mŏgŏtta''

Exemplos de trescripción con adautación:

* 연락 ''yŏllak''
* 한국말 ''han'gungmal''
* 먹는군요 ''mŏngnŭn'gunyo''
* 역량 ''yŏngnyang''
* 십리 ''simni''
* 같이 ''kach'i''
* 않다 ''ant'a''

Exemplos onde la pronunciación prevalez sobre les regles:

''N'ocasiones, dos o más pallabres tienen la mesma escritura en [[Hangul]] pero tienen significaos distintos según la so pronunciación. Por ello, afaise la romanización de forma que sía posible apreciar esa diferencia.''

* 外科 (외과) ''oe'''k'''wa'' (pronunciación: 외꽈 ''oe'''kk'''wa''), ciruxía (frente a: 外踝 (외과) ''oegwa'', &quot;güesu esterior del todíu&quot;)
* 안다 ''an'''t'''a'' (pronunciación: 안따 ''an'''tt'''a'') y la so conxugación: 안고 ''an'''k'''o'' (pronunciación: 안꼬 ''an'''kk'''o'') (como norma, tolos verbos acabaos en -ㄴ다 (pronunciación: -ㄴ따 ''n'''tt'''a'') y -ㅁ다 (pronunciación: -ㅁ따 ''m'''tt'''a'') trescríbense como ''nta'' y ''mta'' sacante nes terminaciones del xerundiu -ㄴ다/-는다, que se trescriben como ''nda'' o ''nŭnda'ii')
* 올해 서른여덟입니다. ''Orhae sŏrŭn'''n'''yŏdŏoiilbimniida.''
* 좋은 ''wch'''oŭoeie'''n'', buenoi

== Variante norcoreana ==
Na variante [[Corea del Norte|norcoreana]] de la McCune-Reischauer, les consonantes aspiraes nun se representen por un [[apóstrofu]] sinón añadiendo una &quot;h&quot;. Por casu, 평안 trescríbese como ''Phyongan'', ente que col sistema orixinal tendría de trescribise como ''P'yŏngan''.

== Variante surcoreana ==
Na variante [[Corea del Sur|surcoreana]], que foi establecíu como sistema de romanización oficial de 1984 a 2000, 시 trescríbese como ''shi'' ente que pol sistema orixinal sería ''si''. Coles mesmes, otros soníos como 샤, 셔 y dalgunos más, onde la pronunciación del calter '''ㅅ''' ye más cercana a ''sh'' qu'a ''s'', se romanizan como ''sh'' en llugar de como ''s''. El sistema orixinal emplega ''sh'' namái na combinación 쉬, como ''shwi''.

ㅝ trescríbese como ''wo'' en llugar de como ''wŏ''. Por cuenta de que el diptongu ''w'' (ㅗ o ㅜ como semivocales) siguíu de ''o'' (ㅗ) nun esiste na fonética coreana, el gobiernu surcoreanu omitió'l símbolu diacríticu en ''wŏ''.

Utilícense guiones pa estremar ente ᆫᄀ (calter '''n''' y calter '''g''' respeutivamente) y ᄋ (calter pronunciáu como '''ng''' si va a la fin de la sílaba) en llugar d'apóstrofos como nel sistema orixinal. Los apóstrofos nesta variante namái s'utilicen pa marcar soníos aspiraos.

L'aspiración marcada por un calter ㅎ (h aspirada) inicial indicar con un apóstrofu. ej: 직할시 ({{lang|ko|直轄市}}) escríbese ''chik'alshi'', ente qu'utilizando el sistema orixinal sería ''chikhalsi''.

== Ver tamién ==
* [[Romanización revisada del coreanu]]
* [[Hangul]] (Sistema d'escritura coreanu)
* [[Corea del Sur]]
* [[Corea del Norte]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://web.archive.org/web/20060102083614/http://mccune-reischauer.org/ Guía práutica de romanización McCune-Reischauer]: Regles, guíes y fonte.
* [http://www.eki.ee/wgrs/rom2_ko.pdf Tabla comparativa de distintos sistemes de romanización (archivu PDF)]
* Archivos PDF:
** [http://www.nla.gov.au/librariesaustralia/cjk/download/ras_1939.pdf publicación de 1939]
** [https://web.archive.org/web/20070221105127/http://www.nla.gov.au/librariesaustralia/cjk/download/ras_1961.pdf publicación de 1961]


{{Tradubot|McCune-Reischauer}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Escritura coreanu]]
[[Categoría:Romanización]]</text>
      <sha1>lrxbify9htxsfaupizsu7kr37rap1yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fraport</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153197</id>
    <revision>
      <id>4493254</id>
      <parentid>4268784</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7120" sha1="8f4fip2nksv1ffwt7xy3w78843ooo7a" xml:space="preserve">{{organización}}
{{Tradubot|Fraport}}
[[Ficheru:Fraport_Konzernzentrale_bei_Nacht_2013.jpg|thumb|Oficines centrales de Fraport nel [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|aeropuertu de Frankfurt]]]]
'''Fraport AG''' ye una compañía de tresporte alemana qu'opera nel [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|aeropuertu de Frankfurt]] y tien intereses n'otros aeropuertos del mundu.&lt;ref name=&quot;ArticlesI&quot;&gt;&quot;[http://www.fraport.com/cms/investor_relations/dokbin/450/450011.satzung_17_05_2011_englisch.pdf Articles of Association of Fraport AG Frankfurt Airport Services Worldwide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001053612/http://www.fraport.com/cms/investor_relations/dokbin/450/450011.satzung_17_05_2011_englisch.pdf |date=2011-10-01 }}.&quot;&lt;/ref&gt; Cotiza nel índiz [[Xetra]] y na [[Bolsa de Frankfurt|bolsa de valores de Frankfurt.]] El xefe actual de la compañía ye Stefan Schulte. La compañía tien 20&amp;nbsp;000 emplegaos aproximao, 17&amp;nbsp;500 d'ellos en Frankfurt.

Nel añu 2014 Fraport Group xeneró unes ventes de 2400 millones d'euros y unos beneficios d'unos 252 millones d'euros. Más de 108,5 millones de pasaxeros usaron los sos aeropuertos en tol mundu.&lt;ref name=&quot;prnewswire_1&quot;&gt;[http://www.prnewswire.com/news-releases/anu-fiscal-de-fraport-2014-crecedera-de-pasaxeros-y-rendimientu-financieru-que-cumplen-con-lo-esperao-497033551.html Añu fiscal de Fraport 2014: Crecedera de pasaxeros y rendimientu financieru que cumplen colo esperao, na web PRnewswire.com, consultada'l 18/08/2015]&lt;/ref&gt;

== Historia ==
La historia de Fraport ta estrechamente amestada a la historia del [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|aeropuertu de Frankfurt]]. Tres la II Guerra Mundial, los americanos controlen l'aeropuertu. Nun va ser hasta 1949 cuando los americanos abran l'aeropuertu al tráficu civil. En 1954 el ''Frankfurter Flughafen AG'' (FAG) reorganizar y al añu siguiente [[Alemaña Occidental]] recupera la soberanía del aire. La nueva empresa corresponder con un 45 % pal Estáu de Hesse, un 29 % pal Conceyu de Frankfurt y un 26 % pal Bund, l'estáu federal.

En 2001 la empresa aeroportuaria FAG foi parcialmente privatizada y dexóse la entrada de capital social priváu. La empresa adopta'l nuevu nome, Fraport y moderniza la so estructura.

N'agostu de 2014, Fraport adquier UMA Holdings que tien espacios comerciales nos aeropuertos de [[Aeropuertu Internacional de Baltimore-Washington|Baltimore]], [[Aeropuertu Internacional Logan|Boston]], [[Aeropuertu Internacional de Cleveland-Hopkins|Cleveland]] y [[Aeropuertu Internacional de Pittsburgh|Pittsburgh]], por un monto desconocíu.&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2014/08/04/us-fraport-retail -idUSKBN0G40J320140804 Fraport compra axusto minorista], Reuters, 4 d'agostu de 2014&lt;/ref&gt;

== Cronoloxía recién ==
* [[2014]]: Fraport ganó la llicitación internacional del [[Aeropuertu de Liubliana]] (LJU) na capital d'[[Eslovenia]], nel sureste de la [[Xunión Europea]].&lt;ref name=&quot;prnewswire_1&quot;/&gt;
* [[2015]]: N'agostu'l Gobiernu griegu concede al consorciu lideráu pola compañía alemana Fraport, cola participación de Slentel, una unidá del grupu enerxéticu griegu Copelouzos, la xestión de 14 aeropuertos pa los próximos 40 años por un total de 1.230 millones d'euros y un arriendu añal adicional de cerca de 23 millones d'euros.&lt;ref&gt;[https://www.abc.es/internacional/20150818/abci-grecia-aeropuerto-alemania-201508181256.html El Gobiernu griegu concede 14 aeropuertos rexonales a la empresa alemana Fraport, en diariu ABC, 18/08/2015]&lt;/ref&gt;

== Accionistes ==
Con más del 51 % de les sos aiciones en poder de la ciudá de [[Frankfurt am Main]] o l'[[Hesse (estáu)|Estáu de Hesse]], Fraport sigue siendo una empresa que cotiza en bolsa so control públicu. En concretu, la estructura accionaria ye la siguiente (a 30 de xunu de 2011):
* 31,49 % Estáu federáu de Hesse
* 20,11 % la ciudá de Frankfurt del Main al traviés Stadtwerke Frankfurt am Main Holding GmbH (servicios téunicos municipales)
* 9.92 % [[Lufthansa | Deutsche Lufthansa AG]]
* 4,90 % mercáu llibre *
33,58 % emplegaos y otres instituciones

== Operaciones ==
Amás de la xestión del aeropuertu de Frankfurt, Fraport opera nos siguientes aeropuertos:&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu = Subsidiaries and Investments|url = http://www.fraport.com/cms/fraport_worldwide/rubrik/2/2771.subsidiaries_investments.htm|editorial = Fraport|fechaaccesu = 31 de mayu de 2010|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090805121451/http://www.fraport.com/cms/fraport_worldwide/rubrik/2/2771.subsidiaries_investments.htm|fechaarchivu = 5 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! width=&quot;250&quot; |Compañía
! width=&quot;300&quot; |Aeropuertu(s) operó
! width=&quot;100&quot; |País
! width=&quot;80&quot; |% Propiedá
|-
| DIAL Delhi International Airport Private Limited
| [[Aeropuertu Internacional Indira Gandhi|Indira Gandhi Aeropuertu Internacional]] 
| India
| 10 %
|-
| Flughafen Hannover-Langenhagen GmbH 
| [[Aeropuertu de Hannover|Hanover-Langenhagen Aeropuertu]] 
| Alemaña 
| 30 %
|-
| Fraport IC Ictas Antalya Aeropuertu Alministración ya Inversión Terminales Inc. 
| [[Aeropuertu d'Antalya|Antalya Aeropuertu]] 
| Turquía 
| 51 %
|-
| Fraport Alministración d'Aeropuertu d'Estrella de ximielgu ANUNCIU
| [[Aeropuertu de Burgas|Burgas Aeropuertu]], [[Aeropuertu de Varna|Varna Aeropuertu]] 
| Bulgaria 
| 60 %
|-
| [[Lima Airport Partners|Socios d'Aeropuertu de la Lima S.R.L.]] 
| [[Aeropuertu Internacional Jorge Chávez|Jorge Chávez Aeropuertu Internacional]] 
| Perú 
| 70 %
|-
| [[Aeropuertu de Liubliana|Ljubljana Aeropuertu]] 
| [[Aeropuertu de Liubliana|Ljubljana Aeropuertu]] 
| Eslovenia 
| 100 %
|-
| Puerta Capital del norte LLC 
| [[Aeropuertu Internacional Púlkovo|Pulkovo Aeropuertu]] 
| Rusia 
| 35.5 %
|-
| AirMall 
| Venta al detalle en [[Aeropuertu Internacional de Baltimore-Washington|Baltimore-Washington Aeropuertu Internacional]], [[Aeropuertu Internacional Logan|Boston Logan Aeropuertu Internacional]], [[Aeropuertu Internacional d'Indianapolis|Indianapolis Aeropuertu Internacional]], [[Aeropuertu Internacional de Pittsburgh|Pittsburgh Aeropuertu Internacional]]
| Estaos Xuníos
| 100 %
|-
| Xi'Un Xianyang Aeropuertu Internacional Co., Ltd. 
| [[Aeropuertu Internacional de Xi'an-Xianyang|Xi'Un Xianyang Aeropuertu Internacional]] 
| China 
| 24.5 %
|}

=== Sede ===
La sede de la compañía allugar na ciudá alemana de [[Frankfurt del Main|Frankfurt]], rexistrada como [[Sede social|sede oficial]] .&lt;ref name=&quot;ArticlesI&quot;/&gt; Les sos instalaciones nel distritu de [[Frankfurt-Flughafen|Flughafen]]&lt;ref&gt;&quot;[http://www.fraport.com/cms/default/dokbin/424/424499.how_to_find_us.pdf How to find us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725042130/http://www.fraport.com/cms/default/dokbin/424/424499.how_to_find_us.pdf |date=2011-07-25 }}.&quot;&lt;/ref&gt; son propiedá del [[Aeropuertu de Frankfurt del Main|Aeropuertu de Frankfurt]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Páxina web|http://www.fraport.com}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Operadores d'aeropuertos]]
[[Categoría:Empreses de tresporte d'Alemaña]]</text>
      <sha1>8f4fip2nksv1ffwt7xy3w78843ooo7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fernando Haddad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154798</id>
    <revision>
      <id>4493146</id>
      <parentid>4405650</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T16:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6830" sha1="85l0dhpqs7fl40dsq9zqyfjkvq84yhy" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Fernando Haddad''' {{nym}} ye un [[académicu]] y [[políticu]] [[brasilanu]] del [[Partíu de los Trabayadores (Brasil)|Partíu de los Trabayadores]], ministru d'Educación ente 2005 y 2012, mientres les presidencies de [[Luiz Inácio Lula da Silva]] y [[Dilma Rousseff]].&lt;ref&gt;{{cita web |fecha=1 de xunetu de 2010|títulu=In Lula's footsteps: Brazil's presidential campaign |obra= [[The Economist]] (396:8689) |páxines=50|url=http://www.economist.com/node/16486525 |idioma=inglés|fechaaccesu=7 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt; Darréu exerció d'alcalde de São Paulo ente 2013 y 2017.

== Biografía ==

=== Orixe y primeros años ===
Nació'l 25 de xineru de 1963 en [[São Paulo]],&lt;ref&gt;{{cita publicación |publicación=L'Economista|fecha=4 de setiembre de 2018|url=http://www.eleconomista.es/economia/noticias/9364513/09/18/El-moderáu-que-promete-traer-de-vuelta-el-Brasil-de-Lula.html|apellíu={{Versalita|Suárez Sipmann}}|nome=Marcos|títulu=Fernando Haddad, el moderáu que promete traer de vuelta el Brasil de Lula}}&lt;/ref&gt; fíu d'inmigrantes [[El Líbanu|libaneses]] de confesión [[Ilesia ortodoxa de Antioquía|cristiana ortodoxa]].&lt;ref name=armendariz /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |url=https://www.elmundo.es/internacional/2018/09/02/5b8ab50ae5fdeae41d8b45y4.html|publicación=[[El Mundo (España)|El Mundo]]|fecha=2 de setiembre de 2018|títulu=Fernando Haddad, l'home llamáu a sustituyir a Lula da Silva|nome=Juan|apellíu={{Versalita|Royo Gual}}}}&lt;/ref&gt; Afiliar al [[Partíu de los Trabayadores (Brasil)|Partíu de los Trabayadores]] (PT) en 1983.&lt;ref name=armendariz&gt;{{cita publicación|url=https://www.lanacion.com.ar/2170935-quien-ye-fernando-haddad-nuevu-intelectual-encabezara|publicación=[[La Nación (Arxentina)|La Nación]]|fecha=11 de setiembre de 2018|nome=Alberto|apellíu={{Versalita|Armendáriz}}|títulu=Quién ye Fernando Haddad, el mozu intelectual que va reemplazar a Lula como candidatu a presidente de Brasil}}&lt;/ref&gt;

Haddad tien una [[maestría]] en [[Economía]] y un [[doctoráu]] en [[filosofía]] de la [[Universidá de São Paulo]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://buscatextual.cnpq.br/buscatextual/visualizacv.jsp?id=K4782263J1 |títulu=Currículu de Fernando Haddad non Sistema de Currículos Lattes |editor= buscatextual.cnpq.br|idioma = portugués |fechaaccesu=7 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt; Dedicó gran parte de la so carrera al [[serviciu públicu]]: foi consultor de la Fundación Institutu d'Investigaciones Económiques, un institutu con sede na Facultá d'Economía, Negocios y Contabilidá de la Universidá de São Paulo,&lt;ref name=Jobs&gt;{{cita web |url=http://www.educacaopublica.rj.gov.br/jornal/materies/0264.html |títulu=Fernando Haddad é o novo ministru da Educação |editor=educacaopublica.rj.gov.br |idioma=portugués |fechaaccesu=7 de xunetu de 2010 }}&lt;/ref&gt; xefe de personal de la Secretaría de Desarrollu Económicu y de Facienda del conceyu de São Paulo,&lt;ref name=Jobs/&gt; y un asesor especial del Ministeriu de Planificación, Presupuestu y Xestión.&lt;ref name=Jobs/&gt; Tamién ye profesor nel departamentu de política de la Universidá de São Paulo.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.miniweb.com.br/atualidade/entrevistas/Prof_Fernando_Hadad/prof_haddad.html |títulu=Parola com o Ministru da Educação |editor=miniweb.com.br |idioma=portugués |fechaaccesu=7 de xunetu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110206072828/http://miniweb.com.br/atualidade/entrevistas/Prof_Fernando_Hadad/prof_haddad.html |fechaarchivu=2011-02-06 }}&lt;/ref&gt;

=== Ministru d'Educación ===
[[Ficheru:Haddad on the Esplanada dos Ministérios.jpg|thumb|left|Fotografiáu en 2006 como ministru d'Educación xunto a Sesinho, personaxe símbolu del proyeutu «Sesi Indústria do Conhecimento».]]
Haddad tomó posesión como ministru d'Educación de Brasil el 29 de xunetu de 2005, cuando'l so predecesor, [[Tarsu Genro]], dexó'l cargu pa convertise nel presidente del [[Partíu de los Trabayadores (Brasil)|Partíu de los Trabayadores]].&lt;ref name=Jobs/&gt;

=== Alcalde de São Paulo ===
Arrenunció al so cargu de ministru en 2012 pa postulase como [[alcalde de São Paulo]]. Resultó escoyíu na [[Segunda vuelta eleutoral|segunda vuelta]] de les [[Eleiciones municipales de Brasil de 2012|eleiciones de 2012]], con más de 55,94 % de los votos válidos, ganando al candidatu ''tucano'' del [[Partíu de la Socialdemocracia Brasilana]] (PSDB), [[José Serra]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.abc.es/20121028/internacional/abci-fernando-haddad-candidatu-lula-201210282140.html|títulu=Fernando Haddad, el candidatu de Lula, gana l'alcaldía de São Paulo|editor=abc.es|autor=Verónica Goyzueta|fecha=28 d'ochobre de 2012|fechaaccesu=28 d'ochobre de 2012}}&lt;/ref&gt;

Perdió l'alcaldía nes eleiciones municipales de 2016, siendo derrotáu en primer vuelta por [[João Doria Júnior]], que consiguió más del 53% de los votos en [[primer vuelta]] (nun faciendo necesaria la celebración d'una segunda vuelta).

=== Candidatu a la presidencia de la República ===
[[Ficheru:Eleições presidenciais brasileiras de 2018 - Chapa &quot;O Povo Feliz de Novo&quot;, com Lula, Haddad e Manuela.jpg|thumb|left|[[Manuela d'Ávila]] y Haddad nel llanzamientu de la candidatura ''O Povo Feliz de Novo''.]]
En 2018 Haddad foi escoyíu como candidatu a la vicepresidencia de la república dientro de la candidatura de Lula de cara a les [[Eleiciones presidenciales de Brasil de 2018|presidenciales d'ochobre]]. Tres la inhabilitación de Lula pa participar nes eleiciones por una condena nun procesu por corrupción, el 11 de setiembre de 2018 esti postreru anunció'l so arrenunciu, pasando'l relevu como candidatu del PT a la presidencia de la República a Haddad,&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Lula arrenunciu a la so candidatura y pása-y el relevu a Fernando Haddad|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20180911/451770920465/lula-arrenuncia-andidatura-fernando-haddad.html|fechaaccesu=2018-09-11|periódicu=La Vanguardia}}&lt;/ref&gt; completando la candidatura [[Manuela d'Ávila]], del [[Partíu Comunista de Brasil]] (PCdoB), como candidata a vicepresidenta.

{{VT|Eleiciones presidenciales de Brasil de 2018}}

== Ver tamién ==
* [[Protestes en Brasil de 2013]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Fernando Haddad}}
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=El PT va dir a balotaje nes municipales de San Pablo |2=http://www.clarin.com/mundo/PT-balotaje-municipales-San-Pablo_0_788321265.html |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

{{NF|1963||Haddad, Fernando}}

{{Tradubot|Fernando Haddad}}
[[Categoría:Economistes de Brasil]]
[[Categoría:Alcaldes y alcaldeses de Brasil]]
[[Categoría:Políticos y polítiques del PT (Brasil)]]
[[Categoría:Politólogos de Brasil]]
[[Categoría:Persones de São Paulo]]</text>
      <sha1>85l0dhpqs7fl40dsq9zqyfjkvq84yhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frances Arnold</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154832</id>
    <revision>
      <id>4493172</id>
      <parentid>4478229</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10489" sha1="7c5uqgvdrlhf2eqrscr1t9ix17yt1ng" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Frances Hamilton Arnold''' {{nym}} ye una científica y química d'Estaos Xuníos. Foi gallardoniada col [[Premiu Nobel de Química]] en 2018 xunto a [[George P. Smith]] y [[Gregory Winter]].&lt;ref name=&quot;nobel&quot;&gt;{{Cita web |url=https://old.nobelprize.org/che-press.pdf?_ga=2.87232604.535716584.1538560295-715396971.1538560295 |títulu=The Nobel Prize in Chemistry 2018 |idioma=inglés |editorial=Academia de ciencies de Suecia |fecha=2 d'ochobre de 2018 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181003141939/https://old.nobelprize.org/che-press.pdf?_ga=2.87232604.535716584.1538560295-715396971.1538560295 |fechaarchivu=2018-10-03 }}&lt;/ref&gt; Ye pionera na investigación de métodos d'[[evolución empobinada]] pa crear sistemes biolóxicos preseos, incluyendo enzimes, rutes metabóliques, circuitos de regulación xenética y organismos.

== Educación ==
Ye caderalga &quot;Linus Pauling&quot; d'[[inxeniería química]], [[bioinxeniería]] y [[bioquímica]] nel [[Institutu de Teunoloxía de California]], onde estudia la evolución y les sos aplicaciones en ciencia, medicina, química y enerxía. Llicenciar n'inxeniería mecánica y aeroespacial pola [[Universidá de Princeton]] en 1979 y doctoróse n'inxeniería química pola [[Universidá de California en Berkeley]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.nae.edu/115564.aspx |títulu=Frances H. Arnold |idioma=inglés |editorial=''NAE Website'' |fecha=2 d'ochobre de 2018 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; Ellí desenvolvió'l so trabayu postdoctoral en química biofísica antes de xunise al ''Caltech'' en 1986.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.chemistryviews.org/details/ezine/1376211/Interview_with_Frances_H__Arnold__Design_by_Evolution.html |títulu=Interview with Frances H. Arnold — Design by Evolution |idioma=inglés |editorial=''Chemistry Views'' |fecha=5 d'avientu de 2011 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Investigación ==
Arnold ye pionera nel usu de la evolución empobinada pa diseñar enzimes que realicen funciones nueves o que funcionen de manera más efeutiva que les enzimes naturales. Usando los principios de la evolución por seleición natural, puede empobinase a les proteínes y enzimes a llevar a cabo tarea biolóxiques.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Cirino |nome=Patrick C. |apellíos2=Arnold |nome2=Frances H. |enllaceautor= |añu=2003 |títulu=Exploring the Diversity of Heme Enzymes through Directed Evolution |volume= |númberu= |páxines=215–243 |allugamientu= |editorial=Wiley-VCH Verlag GmbH &amp; Co. |issn= |doi=10.1002/3527600647.ch10 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; P'afaeles, usa un procesu qu'introduz mutaciones nes secuencies de les proteínes y prueba los efeutos que causa. Si nun casu una mutación deriva en meyora, el procesu vuelve aplicase hasta ameyorar la resultancia. Esti procesu puede ser aplicáu pa diseñar proteínes que puedan cumplir con una variedá de xeres, como usar enzimes pa producir biocombustibles y compuestos farmacéuticos que causen menos dañu al mediu ambiente.&lt;ref name=&quot;nobel&quot;/&gt;

Foi la primer científica n'aplicar la evolución empobinada a la optimización de les enzimes, nel so trabayu seminal de 1993, usó'l métodu pa diseñar una versión de [[Subtilisina]], presente nel disolvente [[N,N-dimetilformamida|DMF]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Chen |nome=K. |apellíos2=Arnold |nome2=Frances H. |enllaceautor= |añu=1993 |títulu=Tuning the activity of an enzyme for unusual environments: sequential random mutagenesis of subtilisin Y for catalysis in dimethylformamide |volume=90 |númberu=12 |páxines=5618–5622 |allugamientu= |editorial=Proceedings of the National Academy of Sciences |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.90.12.5618 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; Llevó a cabu'l trabayu utilizando cuatro rondes secuenciales de mutagénesis del xen de la enzima. Dempués de cada ronda, esaminó les enzimes pola so capacidá pa hidrolizar la proteína de la lleche caseína en presencia de DMF faciendo crecer les bacteries. Les bacteries con meyor respuesta (halos visibles más grandes), fueron aisllaes, la so [[Ácidu desoxirribonucleico|ADN]] foi usáu pa someteles a nueves rondes. Con esti métodu, creáronse enzimes con 256 vegaes más actividá que la orixinal.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://old.nobelprize.org/che-popular.pdf |títulu=A (r)evolution in chemistry |idioma=inglés |editorial=The Nobel Prize in Chemistry 2018 |fecha=2 d'ochobre de 2018 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181003182037/https://old.nobelprize.org/che-popular.pdf |fechaarchivu=2018-10-03 }}&lt;/ref&gt;

Otres aplicaciones del trabayu de Arnold fueron la producción de biocombustibles, cuantimás el [[isobutanol]], que puede producise con bacteries [[Escherichia coli|E. coli]], pero rique'l [[cofactor]] [[Nicotinamida adenina dinucleótido fosfatu|NADPH]]. Les E. coli producen la [[nicotinamida adenina dinucleótido]], o NADH, por ello, Arnold diseñó enzimes qu'usen NADH pa dexar la producción del isobutanol.&lt;ref name=&quot;nobel&quot;/&gt;

Otra de les investigaciones consiste na recombinación de proteínes, usada pa formar nueves proteínes con funciones úniques.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://cheme.che.caltech.edu/groups/fha/Projects2.htm |títulu=Structure-guided protein recombination |idioma=inglés |editorial=''California Institute of Technology'' |fecha= |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt; Pa ello desenvolvió'l métodu computacional ''SCHEMA'', usáu pa crear simulaciones y predicir como combinar proteínes y dempués aplicar la evolución empobinada, pa mutales pa llograr optimizar les sos funciones.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíu=Meyer |nome=Michelle M. |apellíos2=Hochrein |nome2=Llisa |apellíos3=Arnold |nome3=Frances H. |enllaceautor= |añu=2006 |títulu=Structure-guided SCHEMA recombination of distantly related β-lactamases |volume=19 |númberu=12 |páxines=563–570 |allugamientu= |editorial=Protein Engineering, Design and Selection |issn=1741-0134 |doi=10.1093/protein/gzl045 |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt;

== Premiu ==
* Miembro internacional de la [[Royal Academy of Engineering]] (2018)&lt;ref name=&quot;NF2018&quot;&gt;{{cita web|títulu=50 engineering leaders become Fellows of the Royal Academy of Engineering|url=https://www.raeng.org.uk/newfellows2018|fechaaccesu=21 September 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180921190904/https://www.raeng.org.uk/newfellows2018|fechaarchivu=2018-09-21}}&lt;/ref&gt;
* Premiu 2017 de la [[Society of Women Engineers]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.caltech.edu/news/pioneer-directed-evolution-wins-lifetime-achievement-award-79416|títulu=Pioneer of &quot;Directed Evolution&quot; Wins Lifetime Achievement Award {{!}} Caltech|work=The California Institute of Technology|fechaaccesu=2017-08-31|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Doctora Honoris Causa en ciencies pol [[Dartmouth College]] (2017)&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://news.dartmouth.edu/news/2017/06/frances-arnold-doctor-science |títulu=
 Frances Arnold (Doctor of Science) | fechaaccesu=June 11, 2017 |date=June 11, 2017|work=Dartmouth College}}&lt;/ref&gt;
* [[Premiu de Teunoloxía del Mileniu]] (2016)&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-36344155 |títulu= Evolutionary engineer Francis Arnold wins €1m tech prize |fechaaccesu=May 25, 2016 |date=May 25, 2016}}&lt;/ref&gt;
* Doctora Honoris Causa en ciencies pola [[Escuela Politéunica Federal de Zúrich]] (2015)&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.ethz.ch/de/news-und-veranstaltungen/eth-news/news/2015/11/mm-eth-tag-2015.html |títulu=Doing the right things |fechaaccesu=November 23, 2015 |date=November 21, 2015 |work=ETH Zurich |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190327111951/https://www.ethz.ch/de/news-und-veranstaltungen/eth-news/news/2015/11/mm-eth-tag-2015.html |fechaarchivu=2019-03-27 }}&lt;/ref&gt;
* Incluyida nel [[National Inventors Hall of Fame]] (2014)&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://invent.org/inductee-detail/?IID=490 |títulu=Spotlight &amp;#124; National Inventors Hall of Fame |publisher=Invent.org |date=2013-11-21 |fechaaccesu=2016-05-28 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160814020935/http://invent.org/inductee-detail/?IID=490 |fechaarchivu=2016-08-14 }}&lt;/ref&gt;
* Emanuel Merck Lecture de la [[Universidá Téunica de Darmstadt]], [[Alemaña]] (2013)
* [[Medaya Nacional de Teunoloxía ya Innovación]]&lt;ref name=&quot;whitehouse1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/12/21/president-obama-honors-nation-s-top-scientists-and-innovators |títulu=PRESS RELEASE: President Obama Honors Nation's Top Scientists and Innovators |publisher=whitehouse.gov |date=2012-12-21 |fechaaccesu=2016-05-25 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170119152534/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/12/21/president-obama-honors-nation-s-top-scientists-and-innovators |fechaarchivu=2017-01-19 }}&lt;/ref&gt; (2013)
* Premiu ENI (2013)
* [[Premiu Charles Stark Draper]] (2011)&lt;ref&gt;{{Cita web |url=https://www.nae.edu/default.aspx?id=55291&amp;listsortby=CmsPerson.GenericText10&amp;listsortdir=ascending |títulu=Recipients of the Charles Stark Draper Prize for Engineering |idioma=inglés |editorial=''National Academy of Engineering'' |fecha= |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2018}}&lt;/ref&gt;
* Premiu d'inxeniería enzimática de les Conferencies Internacionales d'Inxeniería y [[Genencor]] (2007)&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.engconf.org/past-conferences/2007-conference-calendar/9763-2/|títulu=Frances H. Arnold, Enzyme Engineering Award for 2007|website=www.engconf.org|language=en-US|fechaaccesu=2018-06-21|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190327111952/http://www.engconf.org/past-conferences/2007-conference-calendar/9763-2/|fechaarchivu=2019-03-27}}&lt;/ref&gt;
* [[Premiu Nobel de Química]] (2018)

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{Commonscat|Frances Arnold}}
*[http://www.che.caltech.edu/faculty/arnold_f/index.html Páxina] del Departamentu de Química del ''Caltech''
*[http://fhalab.caltech.edu Grupu d'investigación] de la Dra. Arnold
* [https://www.youtube.com/watch?v=_JZzSDANMOA Videu de Arnold falando del so trabayu] nel ''National Science &amp; Technology Medals Foundation''
{{Traducíu ref|en|Frances Arnold|oldid=862306910}}

{{NF|1956||Arnold, Frances}}

{{Tradubot|Frances Arnold}}

[[Categoría:Premiu Nobel de Química]]
[[Categoría:Científicos y científiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Químicos y químiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Persones de Pittsburgh]]</text>
      <sha1>7c5uqgvdrlhf2eqrscr1t9ix17yt1ng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frente Nacional Européu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154903</id>
    <revision>
      <id>4493187</id>
      <parentid>4213291</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5054" sha1="7wexyvsi741x8jtyzerwwr38jsj16mr" xml:space="preserve">{{Ficha de partíu políticu |nome =
Frente Nacional Européu |color
= red |ideoloxía =
[[Ultranacionalismu]] (oficial)&lt;br /&gt;[[Anticomunismu]]&lt;br /&gt;[[Antiglobalización]]&lt;br /&gt;[[Antisionismu]]&lt;br /&gt;[[Tercer posición]]
|fundación = {{fecha|23|10|2004}}
|disolución = [[2009]]
|colores = [[Esmeralda (color)|Esmeralda]], [[colloráu (color)|coloráu]] y [[negru (color)|negru]]
|líder = {{bandera|ITA}} [[Roberto Fiore]]
|imaxe = Logo of the European National Front.svg
|posición = [[Estrema derecha]]
|socesor = [[Alianza pola Paz y la Llibertá]]
}}

'''Frente Nacional Européu''' (FNE) foi una alianza de diversos partíos políticos d'ultraderecha orixinarios de dellos estaos miembros de la [[Xunión Europea]].

L'alianza promueve la collaboración mutua cola meta de sentar les bases pa formar una coalición de cara a les Eleiciones Europees.

El so secretariu xeneral foi [[Roberto Fiore]], políticu [[Italia|italianu]].

== Historia ==
La primer conferencia del Frente Nacional Européu celebró'l [[23 d'ochobre|23]] y el [[24 d'ochobre]] de [[2004]] en [[Polonia]], na que'l Partíu Nacionaldemocrático d'Alemaña decidió nun participar.

Celebráronse diverses xuntes billaterales ente partíos neofascistes, nacionalistes y organizaciones d'asemeyada ideoloxía pa fundar el Frente Nacional Européu. El presidente del NPD, l'alemán [[Udo Voigt]], robló un alcuerdu de cooperación col presidente de la [[Falanxe]], [[José Fernando Cantalapiedra]], el [[20 de payares]] del 2004 nel marcu d'un viaxe realizáu a [[España]] con motivu del 29º aniversariu de la muerte del dictador [[Francisco Franco]].

Unu de los oxetivos polos que foi creada esta plataforma foi la d'aliase con otros partíos políticos fascistes y nacionalistes d'Europa. La primer vegada que'l FNE apaeció nuna manifestación foi'l [[18 de febreru]] del [[2005]], na manifestación pidía'l non al actual proyeutu de [[Constitución europea]], na marcha tamién allegaron representantes del alemán ''NPD'', del rumanu ''Nueva Derecha'', del italianu ''Fuercia Nuevo'' y del ''Movimientu del Alba''

== Declaración de principios ==

Nuna Declaración de Principios el FNE declarar en contra de la &quot;Europa de los fanáticos de la globalización, de los buscadores del beneficiu y del separatismu de destrucción&quot;. &quot;Pa la proteición de la soberanía, la dignidá y la independencia d'Europa y cada una de les sos naciones separaes&quot;. Espresamente declárense contra una presunta &quot;[[globalización]] cultural, la [[inmigración]] masiva illegal y los socios d'[[Israel]] y [[Turquía]] na [[Xunión Europea]]&quot; pa ser capaz de garantizar &quot;la proteición de la nuesa cultura, les nueses tradiciones y los nuesos raigaños cristianos&quot;. &quot;Pa la proteición de la vida y la familia tradicional&quot; ellos declárense en contra del [[albuertu inducíu|albuertu]], el [[matrimoniu homosexual]] y contra les adopciones de neños por pareyes homosexuales. 

Ellos piden &quot;la construcción d'un sistema económicu que ta basáu na xusticia social&quot; y en &quot;un socialismu nacional&quot;. L'oxetivu ye &quot;la construcción d'un nuevu sistema del mundu contra l'imperialismu americanu&quot;. La declaración terminar cola llamada: ¡&quot; Xúne-y a les organizaciones nacionales d'Europa y llucha por una Europa independiente, solemne, cristiana, nacional y revolucionaria! &quot; 

== Partíos miembros ==

{| {{tablaguapa}}
|-
! País!! Partíu!! Líder
|-
| {{bandera2|Alemaña}} || [[Partíu Nacionaldemócrata d'Alemaña]] || Udo Voigt
|-
| {{bandera2|España}} || [[FE-La Falanxe]] || Manuel Andrino Llobu
|-
| {{bandera2|FRA}} || [[Renovación Francesa]] || Desconocíu
|-
| {{bandera2|GRE}} || [[Amanecer Doráu]] || Nikolaos Michaloliakos
|-
| {{bandera2|ITA}} || [[Forza Nuova]] || Roberto Fiore
|-
| {{bandera2|Polonia}} || [[Restauración Nacional Polaca]] || Adam Gmurczyk
|-
| {{bandera2|Rumanía}} || [[Nueva Derecha (Rumanía)|Nueva Derecha]] || Tudor Ionescu
|-
|}

=== Grupos afiliaos ===

{| {{tablaguapa}}
|-
! País!! Partíu!! Líder
|-
| {{bandera2|Bulgaria}} || [[Alianza Nacional Búlgara]] || Desconocíu
|-
| {{bandera2|Portugal}} || [[Partíu Nacional Renovador]] || José Pinto Coelho
|-
|}

=== Antiguos miembros ===

{| {{tablaguapa}}
|-
! País!! Partíu!! Motivu de salida
|-
| {{bandera2|Grecia}} || [[Alianza Patriótica]] || Disolución del partíu
|-
| {{bandera2|Países Baxos}} || [[Alianza Nacional (Países Baxos)|Alianza Nacional]] || Disolución del partíu
|-
| {{bandera2|Ucraína}} || [[Svoboda]] || Pasar a l'[[Alianza Europea de Movimientos Nacionales]] como observador
|-
|}

== Ver tamién ==
* [[Partíu políticu européu]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==

* Web de FE/La Falanxe {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://www.lafalange.es/ |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}


{{Tradubot|Frente Nacional Europeo}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Partíos internacionales]]
[[Categoría:Partíos políticos d'Europa]]
[[Categoría:Partíos d'estrema derecha]]</text>
      <sha1>7wexyvsi741x8jtyzerwwr38jsj16mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francisco Macías Nguema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155517</id>
    <revision>
      <id>4493176</id>
      <parentid>4478291</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 27 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229520" sha1="6hwgm9vq9gq2hikxgyg67thtbwnx0gj" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Francisco Macías Nguema''', que'l so nome real yera '''Mez-m Ngueme''' {{nym}} foi unu de los primeros políticos de [[Guinea Ecuatorial]], primer [[presidente]] democráticu post-colonial del país, de [[1968]] a [[1979]]. Poco dempués d'asumir la presidencia, estableció una ferrial [[dictadura]] que se caracterizó pola intensa represión y terror infundido a la población. Escareció d'una ideoloxía política definida, anque militó nun nacionalismu radical y allabó públicamente la figura d'[[Adolf Hitler]].&lt;ref name=hitler&gt;{{cita publicación |títulu=El dictador tresformó al so país nun &quot;campu de concentración&quot;|url=https://elpais.com/diario/1979/08/11/internacional/303170401_850215.html|fechaaccesu=13 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=11 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=crono&gt;{{cita web |apellíos1=Lacosta|nome1=Xavier|títulu=Cronología de Guinea Ecuatorial: 1950 / 1979 De la independencia al xuiciu contra Macías|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/Lacosta2.htm|fechaaccesu=7 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=tensión&gt;{{cita web |apellíos1=Lacosta|nome1=Xavier|títulu=España - Guinea, 1969: la estratexa de la tensión|url=http://www.angelfire.com/sk/guineaecuatorial/lacosta1.htm|fechaaccesu=4 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=MACÍAS QUERÍA TAR ESCOLTÁU POLA GUARDIA CIVIL|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19690330;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=30;month=03;year=1969;page=0008;id=0000409036;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1969/196903/19690330/NE19690330-0008.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=3 d'abril de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=30 de marzu de 1969}}&lt;/ref&gt; Durante la so dictadura averar al [[bloque soviéticu]] y declaróse formalmente [[marxista]],&lt;ref name=hitler /&gt; autodefiniéndose un «marxista hitlerianu».&lt;ref name=caden&gt;{{cita llibru |apellíos1=Caden|nome1=Cynthia|títulu=GUINEA ECUATORIAL EL AUSCHWITZ D'ÁFRICA|url=http://www.alerta360.org/seiciones/terror/guinea_ecuatorial.pdf|fechaaccesu=6 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;

Al instaurar la so dictadura, impunxo un partíu únicu obligatoriu al que denominó [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores Partíu Únicu Nacional de Trabayadores]] (PUNT).

En 1979 foi derrocáu por aciu un [[Golpe d'Estáu en Guinea Ecuatorial de 1979|golpe d'estáu]] lideráu por [[Teodoro Obiang]], siendo xulgáu y executáu pocu dempués.

== Biografía ==

=== Primeros años ===
Nació'l [[1 de xineru]] de [[1924]]&lt;ref name=&quot;2a65d841&quot;&gt;[http://www.bioko.net/guineaespanola/1968/19681011_01.pdf Revista ''La Guinea Ecuatorial''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522164916/http://www.bioko.net/guineaespanola/1968/19681011_01.pdf |date=2021-05-22 }}, númberu 1.630, ochobre-payares de 1968, páxina 24, Depósitu Llegal: F.P.-10-1959 (PDF).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=datbio&gt;{{cita web |autor1=[[ABC (periódicu)|Diariu ABC]]|títulu=Edición del 4 d'ochobre de 1968|fechaaccesu=1 de febreru de 2017|páxina=45|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1968/10/04/045.html}}&lt;/ref&gt; nel senu d'una familia llabradora probe. Pertenecía al grupu étnicu [[fang]], y aportaría a un líder [[Tribalismu|tribal]] importante.&lt;ref name=sexu&gt;{{cita publicación |apellíos1=BODJEDI|nome1=ENÈNGE|títulu=El sexu y la violencia: el casu de Masié Nguema Biyogo|fecha=2010|fechaaccesu=27 de febreru de 2017|url=http://www.raco.cat/index.php/Orafrica/article/view/225168/306400}}&lt;/ref&gt; Nacíu como '''Mez-m Ngueme''' (otres fontes citen que'l so nome de nacencia foi '''Masié Me Nguema'''),&lt;ref name=sexu /&gt;&lt;ref name=azotáu /&gt;&lt;ref name=mvv&gt;{{cita llibru |apellíos1=Nze Nfumu|nome1=Agustín|enllaceautor=Agustín Nze Nfumu|títulu=Macias, Verdugo O Victima|fecha=2006|isbn=1411683242, 9781411683242|url=http://es.calameo.com/read/0000169470754d8b13051|fechaaccesu=25 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt; Macías Nguema yera fíu d'un famosu médicu bruxu,&lt;ref name=analís&gt;{{cita publicación|autor1=Álvaro Rodríguez Núñez.|títulu=L'ANTIGUA GUINEA ESPAÑOLA: ANALÍS Y PERSPECTIVES.|páxines=22 y 23|url=http://www.cmeyanchama.com/Documents/Guinee/trabajoceseden_Seminariu.pdf|fechaaccesu=27 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt; caníbal&lt;ref name=sexu /&gt; y posesor del evú, una ''sustancia del mal'' bien tarrecida ente los fang.&lt;ref name=sexu /&gt;&lt;ref name=azotáu /&gt; Los padres de Francisco Macías teníen otros trés fíos&lt;ref name=mvv /&gt; y yeren figures importantes del clan fang ''Esangui'' (conocíos tamién como &quot;gorilas&quot;) y yeren naturales del distritu d'[[Oyem]], en [[Gabón]].&lt;ref name=sexu /&gt; Productu de les fechorías del padre de Macías, este y el restu del clan Esangui fueron espulsaos polos demás fang gaboneses (quien fueren víctimes del clan Esangui, a quien calificaben de criminales) a la [[Guinea Española]], col oxetivu (según los mesmos fang que-yos espulsaben) de que fueren rehabilitaos polos colonu españoles.&lt;ref name=sexu /&gt; 

El clan Esangui establecer nel [[Distritu de Mongomo]], en que les sos selves la influencia colonial española yera mínima entós daquella,&lt;ref name=sexu /&gt; y onde Macías nació nel pobláu de [[Nsegayong]]. El so padre estableció un templu de ''Bweti a Njobe'', en que la so iniciación según la tradición oral fang unu de los hermanos de Macías foi [[Sacrificiu humanu|sacrificáu]] pol so padre, siendo [[Inmolación|inmoláu]].&lt;ref name=azotáu /&gt;&lt;ref name=ndowe&gt;{{cita llibru |títulu=Retazo de la hestoria del pueblu ndowe|fecha=2012|páxina=48|url=http://es.calameo.com/read/00066122577b7b943y134|fechaaccesu=27 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; Esto debió a que'l ''Bweti a Njobe'' practicáu polos fang esixía güesos humanos pa llograr el poder político.&lt;ref name=azotáu /&gt; L'asesinatu del so hermanu dexó un trauma psicolóxicu permanente en Macías.&lt;ref name=azotáu /&gt;&lt;ref name=ndowe /&gt;&lt;ref name=fortean&gt;{{cita publicación |títulu=Strange Statesmen|publicación=Fortean Times|fecha=1 d'agostu de 2017|url=https://www.pressreader.com/uk/fortean-times/20170801/281586650628830|fechaaccesu=5 de payares de 2017}}&lt;/ref&gt; De toes formes, Macías (al ser l'hermanu menor) foi fechu sufrir constantemente polos sos hermanos.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=af&gt;{{cita web |apellíos1=af Klinteberg|nome1=Robert|títulu=Equatorial Guinea-Macías Country|url=http://www.opensourceguinea.org/2016/08/klinteberg-robert-f-equatorial-guinea.html|idioma=inglés|fecha=1978|fechaaccesu=30 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt; Yera, según los sos familiares, un neñu difícil, cobarde y retraído a quien-y disgustaba rellacionar se cola xente, pero que tenía ambiciones de grandor.&lt;ref name=mvv /&gt; Durante la so infancia y mocedá tuvo delles vegaes en cantu de la muerte por causa de la [[tuberculosis]], pero foi tratáu afechiscamente y llogró siempres salvase.&lt;ref name=mvv /&gt; Sicasí, toes estes esperiencies fixéron-y carecer de [[tanatofobia]].&lt;ref name=mvv /&gt;

La [[Guardia Colonial de los territorios españoles del Golfu de Guinea|Guardia Colonial]] española, sicasí, nun tardó n'enfusase na selva y empezar a apelar a métodos violentos pa consiguir la sumisión y civilización de los indíxenes, munchos de los cualos fueron esclavizaos y mandaos a trabayar en finques de cacáu y café.&lt;ref name=sexu /&gt; Estos métodos incluyíen torturar, tullir y asesinar a los aldeanos fang.&lt;ref name=sexu /&gt;&lt;ref name=blogue /&gt; Un líder destacáu d'estos episodios foi [[Julián Ayala]].&lt;ref name=sexu /&gt; A los nueve años, Macías vio al so padre siendo cutíu mortalmente por un alministrador colonial local, cuando trataba d'usar el so títulu de xefe tribal p'axustar meyores salarios pa la so xente. Macías quedó güérfanu una selmana dempués, cuando la so madre suicidóse, dexándolo a él y a 10 hermanos a la so suerte.&lt;ref name=fortean /&gt; Depués d'esto Macías foi rescatáu al pie d'otros mozos fang (nuevamente coles mires de civilizar) y criáu por unos españoles pudientes.&lt;ref name=blogue /&gt;

Educar nuna escuela católica&lt;ref name=tiranu&gt;{{cita publicación |títulu=Francisco Macías, un tiranu frutu del colonialismu español|url=https://elpais.com/diario/1979/08/05/internacional/302652002_850215.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=5 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; (perteneciente a les misiones),&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Francisco Macias Nguema, unique miracle of Equatorial Guinea.|url=http://historyofafricaotherwise.blogspot.cl/2011/11/francisco-macias-nguema-unique-miracle.html|idioma=inglés|fecha=11 de payares de 2011|fechaaccesu=10 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170731034748/http://historyofafricaotherwise.blogspot.cl/2011/11/francisco-macias-nguema-unique-miracle.html|fechaarchivu=2017-07-31}}&lt;/ref&gt; pero polo xeneral la so formación académica foi escasa,&lt;ref name=murcia /&gt; cuntando solo con educación primaria.&lt;ref name=paraísu&gt;{{cita llibru |títulu=Les Puertes del Paraiso|autor=Francisco Pascual de la Parte|editorial=Lulu.com|isbn=1409222365, 9781409222361|páxina=418|url=https://books.google.cl/books?id=pTxaAgAAQBAJ&amp;pg=PA418&amp;lpg=PA418&amp;dq=union+bubi+constitucion&amp;source=bl&amp;ots=XMXYsh4v2S&amp;sig=ixNae82EY4Geq20I78Xix35Y2fc&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj-gIH-k-3SAhUDhpAKHceXBk0Q6AEIMTAE#v=onepage&amp;q=union%20bubi%20constitucion&amp;f=false|fechaaccesu=23 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; Macías consideraba, según les sos propies pallabres, que los estudios nun-y llevaríen a nenguna parte.&lt;ref name=mvv /&gt; Durante la so etapa escolar camudó'l so nome de nacencia pol de '''Francisco Macías'''&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref name=bio&gt;{{cita web |títulu=Biografia de Francisco Macías Nguema|url=http://www.cmeyanchama.com/Documents/Guinee/Francisco_Macias_Nguema.pdf|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; depués de ser bautizáu polos misioneros católicos españoles,&lt;ref name=sexu /&gt;&lt;ref name=blogue /&gt; y aprendió el [[idioma español]] (la so llingua materna yera l'[[idioma fang|fang]]).&lt;ref name=dab&gt;{{cita llibru |títulu=Dictionary of African Biography|fecha=2012|editorial=OUP USA|isbn=0195382072, 9780195382075|páxina=458|url=https://books.google.cl/books?id=39JMAgAAQBAJ&amp;pg=RA3-PA458&amp;lpg=RA3-PA458&amp;dq=francisco+macias+nguema+desafiáu&amp;source=bl&amp;ots=1zek8quASu&amp;sig=C1wAuleOC9XonTI4JlIhzxNNEKE&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiMk6K5g7vTAhVKC5AKHcI1Bks4ChDoAQhBMAY#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20desafiáu&amp;f=false|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Durante la so adolescencia trabayó como criáu pa unos colonos españoles tamién pudientes, siendo calificáu como servicial y obediente, lo cual valió-y les burlles y el maltratu per parte d'otros fang non cristianizados.&lt;ref name=sexu /&gt;&lt;ref name=blogue /&gt; Naquella dómina Macías amosaba un [[complexu d'inferioridá]] (sobremanera intelectual) al respeutive de los españoles, y créese que por esta razón ''españolizó'' el so nome.&lt;ref name=sexu /&gt; Tamién trabayó como [[vendedor ambulante]].&lt;ref name=mvv /&gt;

=== Funcionariu de l'alministración colonial ===
En 1938 entró a trabayar a l'alministración colonial&lt;ref name=bio /&gt; (a pesar de suspender tres veces l'exame de serviciu civil,&lt;ref name=Pariah&gt;{{cita web |fecha=6 de payares de 2005|títulu=The Pariah President: Teodoro Obiang is a brutal dictator responsible for thousands of deaths. So why is he treated like an elder statesman on the world stage?|url=http://www.dangardner.ca/Featnov605.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080612161320/http://www.dangardner.ca/Featnov605.html|fechaarchivu=12 de xunu de 2008|editorial=The Ottawa Citizen|apellíu=Gardner|nome=Dan}}&lt;/ref&gt; pudiendo aprobalo a la cuarta gracies al favoritismu de les autoridaes coloniales).&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref name=vavel&gt;{{cita web|títulu=Guinea Ecuatorial: l'olvidu español n'África|url=https://www.vavel.com/es/politica/303413-guinea-ecuatorial-l'olvidu-espanol-en-africa.html|fecha=16 de payares de 2013|fechaaccesu=4 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=africa2&gt;{{cita llibru |apellíos1=Mereth|nome1=Martin|títulu=África|fecha=2011|editorial=Intermón Oxfam Editorial|isbn=8484525953, 9788484525950|url=https://books.google.cl/books?id=a_JpQURiWyYC&amp;pg=PT149&amp;lpg=PT149&amp;dq=CLA+ESANGUI&amp;source=bl&amp;ots=7_0-_Om0gy&amp;sig=_jOnrx848Ik5i9A5QtWSGlOGKu4&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiL79_gwInTAhWJgJAKHSPWD_8Q6AEILDAE#v=onepage&amp;q=CLA%20ESANGUI&amp;f=false|fechaaccesu=4 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Llogró'l diploma d'auxiliar alministrativu,&lt;ref name=cap5&gt;{{cita web |autor1=ASODEGUE|títulu=Historia de Guinea - Macías|url=http://www.asodegue.org/hdojmc05.htm|fechaaccesu=8 d'avientu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220528195948/http://www.asodegue.org/hdojmc05.htm|fechaarchivu=2022-05-28}}&lt;/ref&gt; estatus col que cuntaben aquellos funcionarios non diplomaos de la Escuela Cimera Indíxena, onde Macías nun llograra entrar.&lt;ref name=buale&gt;{{cita llibru |apellíos1=Buale Borikó|nome1=Emiliano|títulu=El llaberintu guineanu|fecha=1989|editorial=Editorial IEPALA|url=https://books.google.cl/books?id=ds1l3XGv1F0C&amp;pg=PA98&amp;lpg=PA98&amp;dq=escuela+cimera+indigena+de+santa+isabel&amp;source=bl&amp;ots=6w6NKg_H4L&amp;sig=-S70yC2if9kCb_xvMO99D8ZXukw&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiL7J_S2qbSAhWIGZAKHeCMCwUQ6AEIHjAB#v=onepage&amp;q=escuela%20superior%20indigena%20de%20santa%20isabel&amp;f=false|fechaaccesu=23 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;

En 1944 entró a trabayar nel Serviciu Forestal de [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]], y un añu dempués foi destináu al Departamentu d'Obres Públiques de [[Mbini|Rio Benito]].&lt;ref name=bio /&gt; Volvió darréu a Bata y trabayó como [[catequista]] pal cleru católicu local.&lt;ref name=buale /&gt; Nesi momentu conoció a la que sería la so primer esposa.&lt;ref name=buale /&gt; Ganó l'apreciu del cleru y gracies a esto pudo entrar a trabayar nel Serviciu d'Obres Públiques de Bata.&lt;ref name=buale /&gt; 

Tamién se fixo propietariu d'una finca pal cultivu de café,&lt;ref name=cap5 /&gt; y en 1947 dexó l'alministración colonial pa dedicase a esos llabores.&lt;ref name=bio /&gt; En 1950 llogró'l estatus de [[Guinea Española#Población|desafiáu]].&lt;ref name=cap5 /&gt;&lt;ref name=dab /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Meredith|nome1=Martin|títulu=The State of Africa: A History of the Continent Since Independence|fecha=2011|editorial=Simon and Schuster|isbn=0857203894, 9780857203892|url=https://books.google.cl/books?id=jNZ6srograIC&amp;pg=PT270&amp;lpg=PT270&amp;dq=francisco+macias+nguema+desafiáu&amp;source=bl&amp;ots=ZFWP4t2Nst&amp;sig=9GFdh5Aryuzuq8jm719zaq81cRo&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjmzP6eg7vTAhXBWpAKHcnnC8IQ6AEIWzAI#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20desafiáu&amp;f=false|fechaaccesu=24 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; En 1951 ingresó nuevamente a l'alministración colonial, cuando foi nomáu delegáu alministrativu del gobiernu nel [[distritu de Mongomo]].&lt;ref name=bio /&gt; Trabayó amás a partir d'esi mesmu añu como traductor pal alministrador colonial de [[Mongomo]].&lt;ref name=cap5/&gt; Nesti puestu foi acusáu polos nativos de tar al serviciu de los blancos, lo cual fíxo-y ganar se enemistaes.&lt;ref name=mvv /&gt; Sicasí, apuntóse a que l'actitú de llealtá de Macías durante la so adolescencia y mocedá escontra los colonos tratar d'una maniobra fríamente calculada pa llograr los sos oxetivos personales:&lt;ref name=mvv /&gt;
{{cita|Mientres el tiempu en que tuvi trabayando colos españoles, nun llegaron a pegame nunca, nun recibí nin un solu insultu nin castigu. Yo nunca ofendí al blancu mientres lu tuvi d'amu. Cuando un blancu mandábame a llimpiar el so [[retrete]], yo facer ensin protestar y dempués llavábame les manes... Yo supi engañar al blancu, supi ser inferior.|Declaraciones de Macías.&lt;ref name=mvv /&gt;}}

En [[1960]], concedíu l'estatutu de provincia a los Territorios Españoles del Golfu de Guinea, foi nomáu alcalde de [[Mongomo]] poles autoridaes coloniales españoles, desempeñando'l cargu hasta 1964.&lt;ref name=sultanatu&gt;[http://eprints.ucm.es/10952/1/TFM_Paula_Garcia_jun_2010.pdf Guinea Ecuatorial: de colonia a sultanatu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203654/http://eprints.ucm.es/10952/1/TFM_Paula_Garcia_jun_2010.pdf |fecha=2016-03-03 }}, Paula García Ascanio, 2010&lt;/ref&gt; Yera consideráu un funcionariu comenenciosu.&lt;ref name=occidente /&gt; Foi unu de los fundadores de la [[Idea Popular de Guinea Ecuatorial]] (IPGE), partíu qu'abandonó en 1963 por diferencies ideolóxiques.&lt;ref name=bio /&gt; Foi un funcionariu lleal a l'alministración colonial, y enxamás entró en contautu colos nacionalistes guineanos exiliaos.&lt;ref name=gustav&gt;{{cita publicación |apellíos1=Nerín|nome1=Gustav|enllaceautor=Gustau Nerín|autor2=[[Universidá Federal d'Integración Llatinoamericana]]|títulu=FRANCISCO MACÍAS: NUEVU ESTÁU, NUEVU RITUAL|fecha=2016|url=http://e-spacio.uned.es/fez/eserv/bibliuned:Endoxa-2016-37-5035/Francisco_Macias_nuevu_estáu.pdf|fechaaccesu=22 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt; Al respeutive d'esto, Macías defenderíase diciendo que prefería lluchar pola independencia dende l'interior del sistema, amosando una falsa actitú de sumisión pa engañar al ''enemigu''.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías consideraba la llucha direuta como infructuosa y peligrosa.&lt;ref name=mvv /&gt;

Aprobáu l'Estatutu d'Autonomía pa Guinea Ecuatorial en [[1963]], desígnase-y vicepresidente del gobiernu autónomu de [[Guinea Ecuatorial]] (presidíu por [[Bonifacio Ondó Edu]]) en [[1964]],&lt;ref name=tiranu /&gt; cargu qu'ocuparía hasta la so llegada a la presidencia en 1968. Paralelu al so cargu de vicepresidente tamién se desempeñó como Conseyeru (ministru) d'Obres Públiques&lt;ref name=murcia /&gt; y diputáu de l'[[Asamblea Xeneral de Guinea Ecuatorial|Asamblea Llexislativa]].&lt;ref name=bio /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Constitúyese, per vegada primera, l'Asamblea Xeneral de Guinea Ecuatorial|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1964/05/14/048.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=14 de mayu de 1964}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=CONSTITUYÓSE LA PRIMER ASAMBLEA XENERAL DE GUINEA|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1971/06/01/pagina-6/32677023/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=14 de mayu de 1964}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=LOS CONSEYEROS DE GOBIERNU DE LA GUINEA ECUATORIAL|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1968/10/10/pagina-10/32678319/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=22 de mayu de 1964}}&lt;/ref&gt; Mientres esta dómina Macías militó nel [[Movimientu de Xunión Nacional de Guinea Ecuatorial]] (MUNGE), anque en ciertu momentu empezó a alloñase del [[neocolonialismu]] representáu por esti partíu y a avanzar hasta posiciones [[nacionalista|nacionalistes]],&lt;ref name=murcia /&gt; estableciendo rellaciones con líderes nacionalistes como [[Atanasio Ndongo]].&lt;ref name=murcia /&gt; A pesar d'esto, nunca arrenunció a los sos importantes cargos nel gobiernu autónomu.

Durante la so etapa como funcionariu colonial foi condecoráu cola Orde d'África&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Condecoraciones daes con ocasión del 1 d'ochobre|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1965/10/01/026.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=1 d'ochobre de 1965}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=arrollador&gt;{{cita publicación |títulu=EL TRUNFU DE FRANCISCO MACÍAS SOBRE BONIFACIO ONDO FOI, AL PAECER, ARROLLADOR|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1968/10/02/pagina-7/34342620/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=2 d'ochobre de 1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Francisco Maclas, virtual presidente de la República de Guinea|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19681002;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=02;month=10;year=1968;page=0001;id=0000408287;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196810/19681002/NE19681002-0001.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=14 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=2 d'ochobre de 1968}}&lt;/ref&gt; y la [[Orde del Méritu Civil (España)|Medaya al Méritu Civil]].&lt;ref name=mengue&gt;{{cita publicación |apellíos1=Mengue|nome1=Clarence|autor2=[[Universidá d'Alcalá]]|títulu=EL CONTESTU COLONIAL Y POSCOLONIAL NA NARRATIVA HISPANU-GUINEANA|fecha=2014|url=http://dspace.uah.es/dspace/bitstream/handle/10017/22582/Tesis%20de%20Clarence%20Mengue.pdf?sequence=1|fechaaccesu=23 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=El collar del méritu civil al presidente electu de Guinea|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1968/10/01/012.html|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=1 d'ochobre de 1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Condecoraciones daes pol Xefe d'Estáu con ocasión del 1° d'ochobre|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1968/10/01/039.html|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=1 d'ochobre de 1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=CONCESIÓN DE CONDECORACIONES CON MOTIVU DEL DÍA DEL CAUDIELLU»|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1976/12/28/pagina-7/34342544/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=1 d'ochobre de 1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Nació un nuevu país hispanu|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19681013;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=13;month=10;year=1968;page=0004;id=0000408344;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196810/19681013/NE19681013-0004.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=18 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=13 d'ochobre de 1968}}&lt;/ref&gt;

El so ascensu como funcionariu colonial destacáu producióse yá que los españoles consideráben-y lleal y manipulable, por cuenta de la so escasa educación y axilidá mental.&lt;ref name= fang&gt;{{cita llibru |apellíos1=Bartrop|nome1=Paul|títulu=A Biographical Encyclopedia of Contemporary Genocide: Portraits of Evil and Good|fecha=2012|editorial=ABC-CLIO|isbn=031338679X, 9780313386794|páxina=195|url=https://books.google.cl/books?id=55NPpA6EvyMC&amp;pg=PA195&amp;lpg=PA195&amp;dq=francisco+macias+nguema+tribal&amp;source=bl&amp;ots=lb4rGwE-sj&amp;sig=VS2IsWNzF8h3j_P7j8dzccb7zMA&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwja7NiimJPTAhWJPpAKHTtoCLgQ6AEIWjAL#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20tribal&amp;f=false|fechaaccesu=7 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=burning&gt;{{cita web |títulu=FRANCISCO MACIAS NGUEMA. The mad man from Equatorial Guinea.|url=http://theburningsplint.blogspot.cl/2010/01/francisco-macias-nguema-mad-man-from.html|fecha=19 de xineru de 2010|fechaaccesu=7 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170408082136/http://theburningsplint.blogspot.cl/2010/01/francisco-macias-nguema-mad-man-from.html|fechaarchivu=2017-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=feared&gt;{{cita web |apellíos1=Tromsen|nome1=David|títulu=10 Normal Things That Were Feared And Despised By Tyrannical Rulers|url=http://listverse.com/2015/09/05/10-normal-things-that-were-feared-and-despised-by-tyrannical-rulers/|idioma=inglés|fecha=5 de setiembre de 2015|fechaaccesu=15 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;

Macías volvió tar en contautu colos sos raigaños tribales nesti periodu, siendo nuevamente miembru destacáu del clan Esangui.&lt;ref name=bruxu&gt;{{cita publicación |títulu=Teodoro Obiang, el bruxu de Mongomo|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1988/04/03/pagina-8/33735523/pdf.html?search=del%204%20a el%207%20de%20agostu%20mac%C3%ADas|fechaaccesu=22 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=21 de payares de 1993}}&lt;/ref&gt; Foi destináu pol Conseyu de Vieyos fang pa dirixir los primeros pasos de la etnia na independencia.&lt;ref name=bruxu /&gt;

=== Representante nacionalista y candidatu presidencial ===
Participó na [[Conferencia Constitucional de Guinea Ecuatorial de 1967|Conferencia Constitucional de Madrid de 1967-1968]], preparatoria de la [[Constitución de Guinea Ecuatorial de 1968|Constitución de 1968]], onde se caracterizó poles sos intervenciones marcadamente nacionalistes y [[anticolonialista|anticolonialistes]],&lt;ref name=murcia /&gt; presentándose como daquién que nun tarrecía enfrentase al gobiernu español.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=INFORME SOBRE LA CRISIS EN GUINEA ECUATORIAL|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1968/10/10/pagina-5/33582486/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=9 d'abril de 1969}}&lt;/ref&gt; Mientres la Conferencia tamién fixo ver la so almiración por [[Adolf Hitler]] declarando que “África ye llibre gracies a Hitler”.&lt;ref name=crono /&gt; En celebrándose dos sesiones de dicha Conferencia Constitucional en [[Madrid]], quedó claro que s'otorgaría la independencia a Guinea Ecuatorial, ensin prorrogase l'Estatutu d'Autonomía. Macías (quién participó na conferencia como militante del [[Movimientu Nacional de Lliberación de Guinea Ecuatorial]], MONALIGE, partíu d'Atanasio Ndongo)&lt;ref name=murcia /&gt; tuvo en contra de la Constitución de 1968, denunciándola ante [[Naciones Xuníes]] como una maniobra per parte d'España pa caltener la so influencia sobre la ex colonia.&lt;ref name=sultanatu /&gt; Fixo campaña a favor de la opción ''Non'' pal [[Referéndum sobre la Constitución de Guinea Ecuatorial en 1968]].&lt;ref name=sultanatu /&gt;&lt;ref name=cola&gt;{{cita web |autor1=[[Joaquín Mbomío Bacheng]]|títulu=La llarga Marcha de Macías|url=http://guinea-ecuatorial.net/ms/main.asp?cd=nin2398|fecha=13 d'ochobre de 2003|fechaaccesu=2 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Antes, inclusive abogara pola non realización d'esti referéndum.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=España pide a los políticos guineanos que superen les sos reñedielles|url=http://hemeroteca.sevilla.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1968/07/19/027.html|fechaaccesu=14 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=19 de xunetu de 1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Desalcuerdu ente políticos guineanos nel comité de descolonización|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1968/07/18/035.html|fechaaccesu=16 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=18 de xunetu de 1968}}&lt;/ref&gt; Productu de la so oposición a la Constitución (finalmente aprobada), entró en conflictos colos líderes del MONALIGE y finalmente dexó'l partíu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=España pide a los políticos guineanos que superen les sos reñedielles (continuación)|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1968/07/19/028.html|fechaaccesu=17 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=19 de xunetu de 1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Nun hai unidá ente los políticos...|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19680719;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=19;month=07;year=1968;page=0001;id=0000408003;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196807/19680719/NE19680719-0001.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=18 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=19 de xunetu de 1968|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221227074100/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19680719;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=19;month=07;year=1968;page=0001;id=0000408003;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196807/19680719/NE19680719-0001.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaarchivu=2022-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221227074100/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19680719;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=19;month=07;year=1968;page=0001;id=0000408003;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1968/196807/19680719/NE19680719-0001.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|archivedate=2022-12-27}}&lt;/ref&gt;

Pal procesu d'[[independencia de Guinea Ecuatorial]], foi escoyíu por un grupu de cuadros guineanos constituyíos nel &quot;Secretariáu Conxuntu&quot; (grupu establecíu mientres la Conferencia Constitucional so la coordinación d'[[Antonio García-Trevijano]]), pa encabezar un proyeutu nacionalista, siendo propuestu por esti grupu candidatu a la presidencia de la futura república, ensin adscripción a nengún partíu. Esta coalición eleutoral ([[Idea Popular de Guinea Ecuatorial]]) presentar a les [[Eleiciones xenerales de Guinea Ecuatorial de 1968|eleiciones]] y fixo qu'algamara la Presidencia de la nueva República de [[Guinea Ecuatorial]] n'ochobre de [[1968]], tres una segunda vuelta na que compitió col otru candidatu importante, [[Bonifacio Ondó Edu]], quien fuera presidente del anterior gobiernu autónomu. P'aquel entós, Macías yá nun profesaba la relixón católica, y yera bien críticu de la Ilesia.&lt;ref name=piñar&gt;{{cita web|autor1=[[Blas Piñar]]|títulu=“Escritu pa la Hestoria”: La independencia de Guinea (Capítulu 12)|url=http://www.alertadigital.com/2012/04/20/escritu-pa-la hestoria-la independencia-de-guinea-capitulo-12/|fecha=20 d'abril de 2012|fechaaccesu=5 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;

=== Presidencia ===
Dempués d'asumir la presidencia del nuevu Estáu, caltuvo una política moderao y bonu rellaciones con España.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíos1=Martínez Carreres|nome1=José|títulu=Balance de la descolonización africana. Problemes y desafío ante'l sieglu XXI|fecha=2000|páxina=166|url=http://revistas.um.es/analeshc/article/viewFile/57301/55191|fechaaccesu=14 d'agostu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180820061411/http://revistas.um.es/analeshc/article/viewFile/57301/55191|fechaarchivu=2018-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180820061411/http://revistas.um.es/analeshc/article/viewFile/57301/55191|archivedate=2018-08-20}}&lt;/ref&gt; Sicasí, sometióse-y a una desestabilización per parte del almirante [[Luis Carrero Blanco]], vicepresidente del [[Gobiernu español]]. Ente otres maniobres desestabilizadoras, baleráronse les arques de los dos únicos bancos qu'había en Guinea: El Bancu Esterior d'España y el Bancu de Creitu, polo que'l nuevu gobiernu nun podía pagar a los funcionarios.&lt;ref name=crono /&gt; El nuevu Estáu nun disponía de moneda propia nin de bancu nacional, y siguía en circulación la [[peseta]] española. Amás, el nuevu Estáu diba utilizar los presupuestos aprobaos pol Estáu Español (la [[metrópolis]]) pa les dos provincies africanes, biañales, según los alcuerdos de transición roblaos. 

Pero [[España]] negar a cumplir esos alcuerdos, acusando Macías a España de crear un bloquéu económicu&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt; y declarando que nun acataría la &quot;impuesta per España&quot; [[Constitución de Guinea Ecuatorial de 1968|Constitución de 1968]].&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;eburi&quot; /&gt; Macías tamién sintió rensía cuando'l gobiernu español nun unvió l'ayuda armamentística y l'avión presidencial qu'él solicitara.&lt;ref name=&quot;africa&quot;&gt;{{cita llibru |títulu=Historia xeneral d'España y América. 19,2. La dómina de Franco, Volume 2;Volume 19|fecha=1987|isbn=8432123595, 9788432123597|páxina=332|autor=[[Luis Suárez Fernández]]|fechaaccesu=31 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; A principios de 1969, Macías realizó una xira por tol país onde amenació a los españoles y animó a los sos siguidores a lluchar contra ellos.&lt;ref name=&quot;eburi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gustav&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sirvíu&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Febreru de 1969: dos provincies españoles sol terror|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/11481/febreru-de-1969-el terror-esta-sirvíu|fecha=5 de xunetu de 2007|fechaaccesu=29 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Toa esta situación traducir nuna [[Crisis diplomática ente España y Guinea Ecuatorial de 1969|crisis diplomática ente España y Guinea Ecuatorial]], que terminó na evacuación de cuasi tola población española (alredor de 7500 persones) per parte del gobiernu español&lt;ref name=&quot;occidente&quot;&gt;{{cita web |apellíos1=Falcón|nome1=Juan Antonio|títulu=GUINEA ECUATORIAL: EL PAÍS ONDE OCCIDENTE PERDIÓ LA DIGNIDÁ|url=http://www.otromundoesposible.net/guinea-ecuatorial-el-pais-onde-occidente-perdio-la dignidá/|fecha=27 de xunu de 2007|fechaaccesu=20 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=El Xefe d'Estáu español refugó una absurda acusación de Macías contra la Guardia Civil|url=http://linz.march.es/Documentu.asp?Reg=r-11063|idioma=9 d'abril de 1969|fechaaccesu=20 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt; y la retirada de les tropes de la [[Guardia Civil]] destinaes nel país.&lt;ref name=&quot;ndongo&quot;&gt;{{cita web|autor1=[[Donato Ndongo-Bidyogo]]|títulu=&quot;El derrocamientu de Macías. La cayida del tigre&quot;|url=http://www.asodegue.org/xunetu3009.htm|fecha=30 de xunetu de 2009|fechaaccesu=24 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; Tamién s'ordenar la entrega de toles armes que tuvieren los colonos,&lt;ref name=&quot;tensión&quot; /&gt; armamentu que darréu Macías apurriría a les sos Mocedaes.&lt;ref name=&quot;sexu&quot; /&gt;
Los colonos españoles tamién tuvieron d'abandonar tolos bienes que teníen nel país.&lt;ref name=&quot;africa2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Situación xurídica de les propiedaes españoles en Guinea|url=https://elpais.com/diario/1979/08/24/internacional/304293613_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=24 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Marzu de 1969. La suerte de les families españoles abandonaes en Guinea|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/13999/marzu-de-1969-la suerte-de-les families-espanolas-abandonaes-en-guinea|fecha=16 de xunu de 2008|fechaaccesu=29 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; 

Antes de la evacuación masiva de los colonos, establecióse un duru [[toque de queda]],&lt;ref name=&quot;pistola&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Españoles en Guinea Ecuatorial: descolonización a punta de pistola|url=https://www.elmundo.es/la-aventura-de-la-historia/2016/01/12/5693dd5cca4741d7618b4627.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El Mundo (España)|El Mundo]]|fecha=12 de xineru de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Febreru de 1969 - el caos y la indefension de 300.000 españoles|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/12029/febreru-de-1969-el caos-y-la-indefension-de-300000-espanoles|fecha=25 de setiembre de 2007|fechaaccesu=9 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Febreru de 1969. Notes pa la llei de la memoria histórica|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/12503/febreru-de-1969-notes-pa-la llei-de-la memoria-historica|fecha=14 de payares de 2007|fechaaccesu=9 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt; por aciu el cual les Mocedaes en Marcha con Macías (organización xuvenil del réxime) salíen a amedranar a los colonos españoles residentes en [[Malabu|Santa Isabel]] y [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]].&lt;ref name=&quot;pistola&quot; /&gt; La Guardia Nacional guineana asitió barreres y controles nos caminos.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=318|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&amp;dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; Nesos díes, tanto guineanos como españoles tarrecíen pola so seguridá; nun s'allegaba al trabayu nin a otres ocupaciones diaries. Les cais empezaron a tar demasiáu puerques, y decayeron los servicios.&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt; Mientres esti periodu, dellos países africanos espresaron al gobiernu español la so esmolición pola situación.&lt;ref name=&quot;africa&quot; /&gt;

En faciendo frente a un supuestu [[Intentu de golpe d'estáu en Guinea Ecuatorial de 1969|intentu de golpe d'Estáu]] el [[5 de marzu]] de [[1969]], encabezáu por [[Atanasio Ndongo]], Macías (quién responsabilizó a España de la intentona golpista y calificó a esta como &quot;imperialista y colonialista&quot;)&lt;ref name=murcia&gt;{{cita llibru |autor1=Mansueto Nsí Owono - Okomo|títulu=EL PROCESU POLÍTICU DE GUINEA ECUATORIAL|fecha=2014|editorial=edit.um|isbn=978-84-695-9920-4|fechaaccesu=1 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=civil /&gt; declaró'l [[estáu d'emerxencia]], arrestó a aproximao 200 persones&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Landsford|nome1=Tom|títulu=Political Handbook of the World 2012|fecha=2012|editorial=SAGE|isbn=1608719952, 9781608719952|páxina=437|url=https://books.google.cl/books?id=d33MfEFXvW8C&amp;pg=PA437&amp;lpg=PA437&amp;dq=FRANCISCO+MACIAS+NGUEMA+FRENCH+INTERESTS&amp;source=bl&amp;ots=CvYkowzyrk&amp;sig=vfEVtwSn01N7OpDgl2b8MRcChQc&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwig6OH08bDTAhUHHZAKHaPHA3c4ChDoAQgwMAY#v=onepage&amp;q=FRANCISCO%20MACIAS%20NGUEMA%20FRENCH%20INTERESTS&amp;f=false|fechaaccesu=21 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; ya instauró una dictadura ferrial,&lt;ref name=civil /&gt;&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.abcdesevilla.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1969/03/09/031.html Macías instaura una verdadera dictadura en Guinea Ecuatorial], diariu ''ABC'', 09/03/1969, páxina 31 y [http://hemeroteca.abcdesevilla.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1969/03/09/031.html páxina 32].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1969/03/09/023.html Macías asume'l poder absoluto en Guinea Ecuatorial], diariu ''ABC'', 09/03/1969, páxina 23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Una supuesta intriga, en 1969, sirvió al dictador pa empecipiar l'estermín de la oposición|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=8 d'agostu de 1979|url=https://elpais.com/diario/1979/08/08/internacional/302911203_850215.html}}&lt;/ref&gt; na qu'él mesmu s'autoproclamó Presidente Vitaliciu en [[1972]],&lt;ref name=piñar /&gt;&lt;ref name=hrw&gt;[https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/bhr0709spwebwcover_0.pdf Bien engrasado. Petroleu y derechos humanos en Guinea Ecuatorial.] [[Human Rights Watch]], 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=d1972&gt;{{cita web |apellíos1=Macías Nguema|nome1=Francisco|autor2=[[Wikisource]]|títulu=Ley Constitucional Númberu 1 -1972 (Guinea Ecuatorial)|url=https://es.wikisource.org/wiki/Llei_Constitucional_N%C3%BAmero_1_-1972_(Guinea_Ecuatorial)|idioma=castellanu|fecha=14 de xunetu de 1972|fechaaccesu=26 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; proclamando una [[Constitución de Guinea Ecuatorial de 1973|nueva Constitución]] al añu siguiente. Sol so [[dictadura|gobierno dictatorial]] nunca se celebraron [[eleiciones]] llibres. N'ochobre de 1973, a pesar d'ostentar la presidencia de forma vitalicia, convocó a [[Eleiciones presidenciales de Guinea Ecuatorial de 1973|eleiciones presidenciales]] onde foi l'únicu candidatu, siendo oficialmente escoyíu con un 99% de los votos.&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref name=gustav /&gt; Aquellos que votaron en contra de la so candidatura fueron na so mayoría encarcelaos.&lt;ref name=murcia /&gt; Nunes [[Eleiciones parllamentaries de Guinea Ecuatorial de 1973|eleiciones parllamentaries]] celebraes pocu dempués, el PUNT llogró la totalidá de votos y escaños na [[Asamblea Nacional (Guinea Ecuatorial)|Asamblea Nacional Popular]].&lt;ref name=mvv /&gt; Esi mesmu añu una misión de la [[ONX]] foi espulsada del país.&lt;ref name=ikuska /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Jessup|nome1=John|títulu=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945-1996|fecha=1998|editorial=Greenwood Publishing Group|isbn=0313281122, 9780313281129|páxina=441|url=https://books.google.cl/books?id=hP7jJAkTd9MC&amp;pg=PA441&amp;lpg=PA441&amp;dq=nsegayong+guinea&amp;source=bl&amp;ots=PGyqdWc9-T&amp;sig=Hn5vaIUGUQigOd28hhBt6DTXUXM&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjjqcWw5JXTAhVLG5AKHWftBlAQ6AEIRDAH#v=onepage&amp;q=nsegayong%20guinea&amp;f=false|fechaaccesu=8 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; La presencia de les [[Fuercies Armaes de Guinea Ecuatorial|Fuercies Armaes]] na vida pública aumentó dramáticamente.&lt;ref name=estética&gt;{{cita llibru |apellíos1=Otabela|nome1=Joseph-Désiré|títulu=Ente Estética Y Compromisu. la Obra de Donato Ndongo-bidyogo|fecha=2009|isbn=8436258258, 9788436258257|url=https://books.google.cl/books?id=W8wxxvF30GQC&amp;dq=mocedaes+en+marcha+con+macias&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=23 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Prohibió en 1970 tolos partíos políticos y nel so llugar estableció como [[partíu únicu]] el [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores]] (PUNT).&lt;ref name=cuba /&gt; La so decisión de fundar un partíu únicu deber a la influencia tanto [[franquista]] como de los rexímenes [[comunista|comunistes]] orientales.&lt;ref name=gustav /&gt; Al añu siguiente Macías asumió personalmente tolos poderes del estáu&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=civil /&gt;&lt;ref name=piñar /&gt; y dictó un decretu-llei que sancionaba cualquier ofiensa a la so persona cola pena de muerte y establecía fuertes sanciones pa quien fueren condergaos por delitos de rebelión o por intentar derrocar al Gobiernu.&lt;ref name=caden /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Macías Nguema|nome1=Francisco|autor2=[[Wikisource]]|títulu=Ley Númberu 1 -1971 (Guinea Ecuatorial)|url=https://es.wikisource.org/wiki/Llei_N%C3%BAmero_1_-1971_(Guinea_Ecuatorial)|idioma=castellanu|fecha=18 d'ochobre de 1971|fechaaccesu=26 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; La redaición d'esti decretu atribúyese-y al asesor de Macías, [[Antonio García-Trevijano]].&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=guiesp&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=L'horror guineano, l'horror español|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/18450/l'horror guineano-l'horror-espanol|fecha=7 de xunu de 2010|fechaaccesu=8 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu fueron derogaos dellos artículos de la Constitución de 1968,&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Macías Nguema|nome1=Francisco|autor2=[[Wikisource]]|títulu=Decreto Númberu 115 -1971 (Guinea Ecuatorial)|url=https://es.wikisource.org/wiki/Decreto_N%C3%BAmero_115_-1971_(Guinea_Ecuatorial)|idioma=castellanu|fechaaccesu=26 d'abril de 2017|fecha=7 de mayu de 1971}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=usade&gt;{{cita web |autor1=[[Departamentu d'Estáu d'Estaos Xuníos]]|títulu=Equatorial Guinea (11/03)|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/equatorialguinea/35731.htm|fechaaccesu=27 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; y en marzu foi albortáu otru supuestu intentu de [[golpe d'estáu]],&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Santa Isabel: DESARTICULACIÓN D'otru INTRIGA CONTRA EL GOBIERNU GUINEANU|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1971/06/01/pagina-49/34305509/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=13 de mayu de 1971}}&lt;/ref&gt; el cual desencadenó na destitución de dos ministros y la [[desapaición forzada]] de delles persones.&lt;ref name=guiesp /&gt; A midida que la so dictadura diba cobrándose más víctimes y cerrándose al esterior, asumió, amás de la presidencia vitalicia, los cargos de ministru de Defensa, [[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y Cooperación Internacional de Guinea Ecuatorial|Asuntos Esteriores]], Xusticia y Finances.&lt;ref name=debanderas&gt;{{cita web |títulu=La “Incontinencia Oratoria” na so máxima espresión: Delles frases de los tristemente célebres dictadores africanos|url=https://blogdebanderas.com/2012/09/18/la-incontinencia-oratoria-en-la so-maxima-expresion-delles frases-de-los-tristemente-celebres-dictadores-africanos/|fecha=18 de setiembre de 2012|fechaaccesu=21 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt; Tamién se fixo nomar Mayor Xeneral del exércitu a pesar de nun ser nunca militar nin tener formación d'oficial.&lt;ref name=d1972 /&gt;&lt;ref name=debanderas /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=319|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&amp;dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; 

Tamién-y cupió'l dudosu honor de ser declaráu ''&quot;Líder d'Aceru&quot;'',&lt;ref name=debanderas /&gt; &quot;Maestru d'Educación, Ciencia, Cultura y Artes Tradicionales&quot;,&lt;ref name=d1972 /&gt;&lt;ref name=debanderas /&gt; &quot;Únicu Milagru de Guinea Ecuatorial&quot;,&lt;ref name=debanderas /&gt; &quot;Gran Líder Popular Revolucionariu de Guinea Ecuatorial&quot;,&lt;ref name=uned /&gt; &quot;Fundador Máximu del Estáu Guineanu&quot;,&lt;ref name=uned /&gt; &quot;Xefe Supremu de la Revolución Guineana&quot;,&lt;ref name=debanderas /&gt; &quot;Primer Trabayador del Pueblu Trabayador de Guinea Ecuatorial&quot;,&lt;ref name=debanderas /&gt; &quot;Padre de tolos neños revolucionarios&quot;,&lt;ref name=gustav /&gt; “Honorable y Gran Collaciu”&lt;ref&gt;{{cita publicación|autor1=Embaxada de Guinea Ecuatorial nel Reinu Xuníu|títulu=Historia|url=http://embassyofequatorialguinea.co.uk/es/history/|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170307203748/http://embassyofequatorialguinea.co.uk/es/history/|fechaarchivu=2017-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170307203748/http://embassyofequatorialguinea.co.uk/es/history/|archivedate=2017-03-07}}&lt;/ref&gt; y más títulos nacíos de los sos delirios de grandor. En total, Macías axudicóse más de 50 títulos.&lt;ref name=debanderas /&gt; Tamién aseguró tener poderes sobrenaturales,&lt;ref name=iberia&gt;{{cita web|autor1=[[Donato Ndongo-Bidyogo]]|títulu=&quot;El derrocamientu de Macías. La cayida del tigre&quot;|url=http://www.asodegue.org/xunetu3009.htm|fecha=30 de xunetu de 2009|fechaaccesu=24 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; sometiéndose frecuentemente a sesiones de bruxería.&lt;ref name=puma&gt;{{cita publicación |títulu=La fuxida del puma sanguinario|url=https://elpais.com/diario/1979/08/14/internacional/303429603_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=14 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; Los sos supuestos poderes yeren otra forma d'apavorar a la población.&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=burning /&gt;&lt;ref name=massatrocity /&gt; 

Durante la so presidencia, Guinea Ecuatorial va recibir el desafortunáu apellativu de ''[[Campu de concentración d'Auschwitz|Auschwitz]] africanu'',&lt;ref name=&quot;caden&quot; /&gt; y va destacar poles numberoses execuciones polítiques y asesinatos masivos. L'ex-presidente del gobiernu autónomu, [[Bonifacio Ondó Edu]], tres meses dempués de la independencia, foi bilordiáu, deteníu y asesináu na [[Prisión Sablera Negra]], mientres Macías topar en [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]], la capital de la zona continental de Guinea Ecuatorial. La represión contra los partidarios de Bonifacio Ondó empezó n'avientu de 1968.&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=MaIabo: Cuasi tolos guineos pasaron poles celdes de Macías|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/14/pagina-15/33437516/pdf.html?search=Guinea%20Ecuatorial|fechaaccesu=13 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=19 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;navidá&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Navidad de 1968: la esplosiva soledá de Macías|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/10958/navidá-de-1968-la soledá-de-macias|fecha=13 d'abril de 2007|fechaaccesu=29 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Otros funcionarios, ente los que s'atopaba'l vicepresidente del gobiernu de coalición, [[Edmundo Bossio]], se ''suicidaron'' mientres se topaben deteníos.&lt;ref name=&quot;suicidios&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Macías xustificaba los asesinatos por apaliamientos como &quot;suicidios&quot;|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=9 d'agostu de 1979|url= https://elpais.com/diario/1979/08/09/internacional/302997603_850215.html}}&lt;/ref&gt; La [[Comisión Internacional de Xuristes]] denunció severamente al Gobiernu de Macías por liquidar « dafechu ensin piedá a los sos oponentes políticos».&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Denuncia al presidente guineanu por &quot;liquidar&quot; ensin piedá a los sos opositores|url=https://elpais.com/diario/1978/12/20/internacional/282956413_850215.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=20 d'avientu de 1978}}&lt;/ref&gt; El réxime de Macías tamién foi condergáu pol [[Conseyu Mundial d'Ilesies]],&lt;ref name=&quot;page31&quot;&gt;{{cita llibru |títulu=The Trial of Macias in Equatorial Guinea|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html|editorial=[[Comisión Internacional de Xuristes]]|páxina=31|autor=Alejandro Artucio}}&lt;/ref&gt; por [[Naciones Xuníes]],&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt; la [[Organización de la Unidá Africana]],&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=El nuevu réxime guineanu nun controla tol país|url=https://elpais.com/diario/1979/08/08/internacional/302911202_850215.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=8 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La OUA conderga la tiranía de Macías Nguema|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1979/07/20/009.html|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=20 de xunetu de 1979}}&lt;/ref&gt; [[Amnistía Internacional]]&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;amnistía&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Guinea yá nun ye de Macías|url=http://archivo.elperiodico.com/ed/19790805/pag_001.html?search_Testu=francisco%20macias%20nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico de Catalunya]]|fecha=5 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=The Living Church, Volume 178|fecha=1979|editorial=Morehouse-Gorham Company|url=https://books.google.cl/books?id=413kAAAAMAAJ&amp;pg=RA3-PA26&amp;lpg=RA3-PA26&amp;dq=FRANCISCO+MACIAS+GERMAN+WOMAN&amp;source=bl&amp;ots=vywLl6Ueks&amp;sig=YKyDQds5H2SQCvVCabNJqGgO62s&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwje65GMhKDTAhVCIJAKHVD1AzQQ6AEIaTAO#v=onepage&amp;q=FRANCISCO%20MACIAS%20GERMAN%20WOMAN&amp;f=false|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; (la cual pidió a la [[Organización de la Unidá Africana|OUA]] que primiera a Macías)&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Amnistía Internacional pide a la OUA que prima a Macías|url=https://elpais.com/diario/1978/10/11/internacional/276908411_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=11 d'ochobre de 1978}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Once años de dictadura arruinaron a Guinea Ecuatorial|url=https://elpais.com/diario/1979/08/05/internacional/302652003_850215.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=5 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; y la [[Comisión Europea]].&lt;ref name=&quot;Pariah&quot; /&gt; Amnistía Internacional declaró que'l réxime de Macías atopar ente los &quot;más brutales ya impredicibles del mundu&quot;.&lt;ref name=&quot;prince&quot;&gt;{{cita llibru |autor1=Robert H. Jackson, Carl Gustav Rosberg|títulu=Personal Rule in Black Africa: Prince, Autocrat, Prophet, Tyrant|fecha=1982|editorial=ilustrada|isbn=0520041852, 9780520041851|páxina=248|url=https://books.google.cl/books?id=GNSDSgQijaQC&amp;dq=most+brutal+and+unpredictable+in+the+world+macias+nguema&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; El gobiernu de Macías siempres refugó toes estes denuncies internacionales.&lt;ref&gt;{{cita publicación |autor1=[[Conseyu Económicu y Social de les Naciones Xuníes]]|títulu=ESTUDIO SOBRE LA SITUACIÓN DE LOS DERECHOS HUMANOS EN GUINEA ECUATORIAL|fecha=12 de febreru de 1980|páxina=4|url=http://www.cmeyanchama.com/Documents/Guinee/G8010640.pdf|fechaaccesu=14 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Mientres esta dómina, fueron asesinaos gran parte de los políticos que llucharen pola independencia del país.&lt;ref name=cuba /&gt; N'esaniciando a la oposición política, el so réxime empezó a escorrer a la [[Ilesia católica]], percibida como otra oposición,&lt;ref name=hrw /&gt;&lt;ref name=espeyu&gt;{{cita web |apellíos1=Orts|nome1=Vicente|títulu=Francisco Macias Nguema, l'espeyu de Teodoro Obiang|url=http://suite101.net/article/francisco-macias-nguema-l'espeyu-de-teodoro-obiang-a41379#.V92SjjXhBdj|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161014002116/http://suite101.net/article/francisco-macias-nguema-l'espeyu-de-teodoro-obiang-a41379#.V92SjjXhBdj|fechaarchivu=14 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; aboliendo la [[llibertá de cultu]].&lt;ref name=civil&gt;{{cita publicación |apellíos1=Mba Ncony|nome1=Diosdado|títulu=La Sociedá Civil en Guinea Ecuatorial. Un enfoque analíticu|fecha=2009-2010|url=http://www.icnl.org/research/library/files/Equatorial%20Guinea/ESTUDIO%20DE%20LA%20SOCIEDÁ%20CIVIL%20-%20joint.pdf|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt; Suprimió amás la [[llibertá d'espresión]] (tomando'l control de la prensa y la radio),&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=Hotel Magno Suites|títulu=Historia de Malabo|url=http://www.magnosuites.com/vive-malabo/hestoria-de-malabo/|fechaaccesu=1 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=History World|títulu=HISTORY OF EQUATORIAL GUINEA|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad38|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; el [[derechu d'asociacion]], la [[llibertá de movimientu]] (siendo necesaria una autorización gubernamental pa transitar pel país,&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=pueblos&gt;{{cita publicación |apellíos1=Morales Solís|nome1=Miguel Ángel|títulu=Guinea Ecuatorial, de colonia a Estáu con derechu|publicación=Revista Pueblos|fecha=2 de marzu de 2009|url=http://www.revistapueblos.org/old/spip.php?article1529|fechaaccesu=30 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt; amás del fechu de que los caminos taben llenos de puestos de control)&lt;ref name=af /&gt; y la [[llibertá de prensa]].&lt;ref name=civil /&gt; La represión de Macías afectó inclusive a los sos partidarios: 10 de los 12 ministros del so primer gabinete, según dos tercios de los diputaos de l'[[Asamblea Nacional (Guinea Ecuatorial)|Asamblea Nacional]] escoyida en 1968, siquier dos docenes d'oficiales del exércitu y axentes de policía y dellos funcionarios públicos, fueron asesinaos.&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=massatrocity /&gt;&lt;ref name=suicidios /&gt;&lt;ref name=ikuska&gt;{{cita web |títulu=Biografía de Francisco Macías Nguema|url=http://www.ikuska.com/Africa/Historia/biografias/m/macias_francisco.htm|fechaaccesu=25 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |añu=2008|títulu=The World Today Series: Africa 2012|editorial=Stryker-Post Publications|isbn=978-1-61048-881-5|allugamientu=Lanham, Maryland|apellíu=Dickovick|nome=J. Tyler}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=The Curious Bonds of Oil Diplomacy|url=http://www.thirdworldtraveler.com/Weapons/Oil_Diplomacy_MAK.html|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Na [[nuechebona]] de 1975 Macías ordenó la execución d'alredor de 150 opositores al so réxime. Los soldaos (vistíos con traxes de [[Pá Noel]]) fusilar nel estadiu de fútbol de Malabo, ente que nos amplificadores reproducía la cantar &quot;Those Were the Days&quot; de [[Mary Hopkin]].&lt;ref name=caden /&gt;&lt;ref name=Pariah /&gt;&lt;ref name=&quot;Cronjé1976&quot;&gt;{{cita llibru |añu=1976|títulu=Equatorial Guinea, the forgotten dictatorship: forced labour and political murder in central Africa|url=https://books.google.co.uk/books?redir_esc=y&amp;id=8GN0AAAAMAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=christmas|editorial=Anti-Slavery Society|isbn=978-0-900918-05-6|autor=Suzanne Cronjé}}&lt;/ref&gt; Supuestamente esta era un de los cantares favoritos de Macías.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Smoltczyk|nome1=Alexander|títulu=Torture and Poverty in Equatorial Guinea|url=http://www.spiegel.de/international/spiegel/rich-in-oil-poor-in-human-rights-torture-and-poverty-in-equatorial-guinea-a-434691.html|fechaaccesu=14 d'abril de 2017|axencia=[[Der Spiegel]]|fecha=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Vidal|nome1=Bill|títulu=The Aztec|fecha=2010|editorial=Random House|isbn=1409064948, 9781409064947|páxina=233|url=https://books.google.cl/books?id=jrV33AGk_rkC&amp;pg=PA233&amp;lpg=PA233&amp;dq=francisco+macias+nguema+pop+tunes&amp;source=bl&amp;ots=yoaJHo1t_X&amp;sig=vlVrWux1fW0sksdJqEmWYwCnzn0&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjdwqigiqDTAhWFEpAKHScTCWoQ6AEISTAJ#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20pop%20tunes&amp;f=false|fechaaccesu=14 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Koch|nome1=Christian|títulu=Osama Van Halen and the 50 Cent dictator|url=https://www.theguardian.com/music/2010/jan/16/osama-ipod-guardian-guide|fechaaccesu=15 d'abril de 2017|axencia=[[The Guardian]]|fecha=16 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=polpot&gt;{{cita web |apellíos1=Wallace|nome1=Hunter|títulu=Black History Month 2014: Papa Macías, The Pol Pot of Africa|url=http://www.occidentaldissent.com/2014/02/06/black-history-month-2014-the-pol-pot-of-africa/|idioma=inglés|fecha=6 de febreru de 2014|fechaaccesu=15 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= ro&gt;{{cita publicación |títulu=Blestemul numit Francisco Macias Nguema|url=http://anonimus.ro/2017/02/blestemul-numit-francisco-macias-nguema/|fechaaccesu=5 de payares de 2017|axencia=[[Anonymous]]|fecha=10 de febreru de 2017|idioma=rumanu}}&lt;/ref&gt;

Macías reprimió con gran durez a la población, que foi considerada sospechosa de militar na so contra. Nos sos discursos, Macías amenaciaba frecuentemente a los sos adversarios,&lt;ref name=gustav /&gt; ya inclusive dacuando llegaba a faltar a los sos propios ministros.&lt;ref name=gustav /&gt; Les [[paramilitar]]es &quot;Mocedaes en Marcha con Macías&quot; (enantes conocíes como &quot;Milicia Popular Revolucionaria&quot;, y basaes nes [[Sturmabteilung]] nazis)&lt;ref name=sexu /&gt; exercieron un papel importante nel aparatu represor durante'l réxime de Macías,&lt;ref name=sultanatu /&gt;&lt;ref&gt;http://www.didacticamultimediacr.com/EST_SOC_CR/atles/span_htm/eqguinea.htm&lt;/ref&gt; destacar polos sos brutales aiciones de [[coaición]]. 

Macías reprimió especialmente a aquellos que pertenecíen a la etnia bubi en [[Bioko]], acomuñaos con riqueza relativa y educación.&lt;ref&gt;{{cita publicación|fecha=11 de mayu de 2007|títulu=Coup plotter cares life in Africa's most notorious jail|url=http://news.independent.co.uk/world/africa/article2530772.ece|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071229043459/http://news.independent.co.uk/world/africa/article2530772.ece|fechaarchivu=2007-12-29|editorial=The Independent|apellíu=Sengupta|nome=Kim|fechaaccesu=2018-10-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071229043459/http://news.independent.co.uk/world/africa/article2530772.ece|archivedate=2007-12-29}}&lt;br&gt;{{cita publicación|fecha=18 de mayu de 2007|títulu=True hell on earth: Simon Mann cares imprisonment in the cruellest jail on the planet|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-455635/True-hell-earth-Simon-Mann-cares-imprisonment-cruellest-jail-planet.html|fechaaccesu=17 d'abril de 2016|editorial=The Daily Mail|apellíu=Wansell|nome=Geoffrey}}&lt;/ref&gt; La etnia [[fang]] nun tardó n'invadir la [[Isla de Bioko]],&lt;ref name=&quot;pag319&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=319|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&amp;dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=25 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Aixelà|nome1=Yolanda|títulu=La reflexón postcolonial en contestos urbanos d'alta diversidá cultural: La so aplicación al casu africanu de Malabo (Guinea Ecuatorial)|páxina=8|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;deshonor&quot;&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=12 d'ochobre de 1968 - El deshonor en Guinea|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/9942/12-de-ochobre-de-1968-el deshonor-en-guinea|fecha=10 de payares de 2006|fechaaccesu=29 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; y reprimióse duramente'l movimientu [[Separatismu|separatista]] bubi.&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Minahan|nome1=James|títulu=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|fecha=2009|editorial=ABC-CLIO|isbn=0313344973, 9780313344978|páxina=826|url=https://books.google.cl/books?id=jfrWCQAAQBAJ&amp;pg=PA826&amp;lpg=PA826&amp;dq=francisco+macias+nguema+separatist&amp;source=bl&amp;ots=j_o-gIkqoF&amp;sig=ljYRbGkXCkTVMgs-owfo8KavQR0&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj888KS0r7TAhXLGZAKHcXHB90Q6AEIaDAN#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20separatist&amp;f=false|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; La isla foi fuertemente militarizada y el gobiernu fomentó los vexames físicos a los sos habitantes.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Xustu Bolekia Boleká]]|títulu=Estáu y poder en Guinea Ecuatorial|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/poder.htm|fechaaccesu=16 d'ochobre de 2017}}&lt;/ref&gt; Macías tamién sentía un odiu importante contra los [[Isla d'Annobón|annoboneses]] (debíu al ciñu qu'estos sentíen per España), y en 1973 prohibió que s'unviara ayuda pa encalorar una epidemia de [[cólera]] na [[Isla d'Annobón|Isla de Pagalú]],&lt;ref name=&quot;cap7&quot; /&gt; productu de la cual finaron un centenar de persones.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; L'añu anterior decretárase l'aislamientu de la isla y la reclusión de la so población por non votar mayoritariamente a Macías nes eleiciones de 1968.&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;paraísu&quot; /&gt; La etnia [[Ndowé]] foi igualmente reprimida.&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=FRANCISCO MACÍAS NGUEMA Y LOS NDOWE|url=http://www.raimonland.net/foru/index.php?showtopic=3056|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Evita Ika|nome1=Rafael|títulu=Rafael Evita Ika: DENUNCIA “EL DIABÓLICU PLAN DE LLIMPIEZA ÉTNICA CONTRA LOS NDÔWÉ EN GUINEA ECUATORIAL”|url=http://tiraniaecuatoguineana.blogspot.cl/2012_03_01_archive.html|fecha=1 de marzu de 2012|fechaaccesu=7 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; Impúnxose l'usu cotidianu del [[Idioma fang]] (magar nun ser la llingua oficial),&lt;ref name=&quot;elefante&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos1=Muakuku Rondo Igambo|nome1=Fernanado|títulu=Conflictos étnicos y gobernabilidad / Ethnic conflicts and governance: Guinea Ecuatorial|fecha=2006|editorial=Editorial Cumio|isbn=8496357384, 9788496357389|páxina=80|url=https://books.google.cl/books?id=XJAvDgAAQBAJ&amp;dq=union+bubi+constitucion&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=23 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; y se illegalizaron tolos idiomes pertenecientes a minoríes étniques,&lt;ref name=&quot;elefante&quot; /&gt; amás de ser seriamente penalizáu l'[[idioma español]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |autor1=Gloria Nistal Rosique|títulu=EL CASU DEL ESPAÑOL EN GUINEA ECUATORIAL|páxina=74|url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_08.pdf|fechaaccesu=24 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Díaz Navarro|nome1=Inmaculada|títulu=Lliteratures hispanoafricanas: realidaes y contestos|fecha=2015|editorial=Verbum Editorial,|páxina=371|url=https://books.google.cl/books?id=haYJCgAAQBAJ&amp;pg=PA371&amp;lpg=PA371&amp;dq=francisco+macias+nguema+prensa+espa%C3%B1fola&amp;source=bl&amp;ots=6bunPGUwHy&amp;sig=OLz-rfQ6Uj23tDhMdNWZAAMmJ_c&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiVuMX_7ujTAhWHCpAKHWX-AUI4FBDoAQgfMAA#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20prensa%20espa%C3%B1fola&amp;f=false|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíos1=Piedrafita|nome1=Belén|títulu=Agustín Nze: «En Guinea Ecuatorial l'español ye innegociable»|url=http://www.fundeu.es/noticia/agustin-nze-en-guinea-ecuatorial-el-espanol-ye-innegociable-2613/|fechaaccesu=16 de mayu de 2017|axencia=La Voz Llibre|fecha=22 d'avientu de 2009}}&lt;/ref&gt; La Constitución de 1973 establecía un [[estáu unitariu]], colo cual toles etnies minoritaries quedaron marxinaes.&lt;ref name=&quot;reflex&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos1=Casadey Jarai|nome1=Cristian|títulu=Guinea Ecuatorial: Cavilgues|páxina=32|url=https://books.google.cl/books?id=-dHRVIjfqHkC&amp;pg=PA32&amp;lpg=PA32&amp;dq=1973+guinea+ecuatorial+estáu+unitariu&amp;source=bl&amp;ots=WqE3OSbCAJ&amp;sig=zAYfAnQiCBqrOpyPDpLh0og_0Dk&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiqm4PEq-vTAhXFi5AKHZyaD98Q6AEIMjAC#v=onepage&amp;q=1973%20guinea%20ecuatorial%20estáu%20unitariu&amp;f=false|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; La represión de les etnies minoritaries y el consiguiente predominiu de la etnia [[fang]] fixeron de la dictadura de Macías un réxime marcadamente [[Tribalismu|tribalista]].&lt;ref name=&quot;murcia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sirvíu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;uncle&quot;&gt;{{cita web |títulu=If you think this one's bad you should have seen his uncle|url=http://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3610187/If-you-think-this-ones-bad-you-should-have-seen-his-uncle.html|idioma=inglés|fechaaccesu=27 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Ente'l tribalismu y la democracia|url=https://elpais.com/diario/1988/03/13/internacional/574210803_850215.html|fechaaccesu=21 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=13 de marzu de 1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Pol Decretu Númberu 115 –1971 de Mayu de 1971 oficializábase la instauración de la primer dictadura«nguemista» na República de Guinea Ecuatorial.|publicación=Sàngo à Mboka|fecha=1 d'ochobre de 2011|númberu=31|páxina=2|url=https://es.scribd.com/document/91737027/Sango-a-Mboka-Compilacion-de-los-numeros-31-al-40|fechaaccesu=2 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Les continues y graves violaciones de los [[derechos humanos]] cometíes pol réxime de Macías provocaron l'[[exiliu]] escontra los países vecinos ([[Nixeria]], [[Camerún]] y [[Gabón]]) y [[Europa]] ([[España]] y [[Francia]]) de más d'un terciu de la población total del país (alredor de 150.000 persones).&lt;ref name=sabemos&gt;{{cita web|títulu=Obiang: el Presidente Fundador sacrificar de nuevu|url=http://sabemos.es/2015/11/13/obiang-el presidente fundador-sacrificar de-nuevu_9048/|fecha=13 de payares de 2015|fechaaccesu=17 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;time20aug1979&quot;&gt;{{cita publicación |títulu=Despot's Fall |fecha=20 d'agostu de 1979 |axencia=[[Revista TIME]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,947351,00.html?promoid=googlep |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101210034719/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,947351,00.html?promoid=googlep |fechaarchivu=2010-12-10 |fechaaccesu=2021-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210034719/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,947351,00.html?promoid=googlep |archivedate=2010-12-10 }}&lt;/ref&gt; Pa 1973, yá partiera al exiliu un 25% de la población del país.&lt;ref name=occidente /&gt;&lt;ref name=carloso&gt;{{cita publicación |apellíos1=Oyono|nome1=Carlos|autor2=[[Universidá de Granada]]|títulu=La conflictologia politica y la xusticia social en Guinea Ecuatorial|fecha=2015|páxina=14|url=https://hera.ugr.es/tesisugr/24749011.pdf|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; El país sufrió productu d'esto una [[fuga de celebros]] de la que nun se recuperó, yá que los intelectuales y profesionales calificaos fueron el principal blancu. L'investigador de derechos humanos Robert af Klinteberg, nun estudiu de 1978 qu'esaminó la represión del réxime en detalle, calificó esta situación como una política de &quot;regresión cultural apostada&quot;. L'investigador cifró nel so estudiu'l númberu d'exiliaos en siquier 101.000 persones, un 47% d'una población calculada en pocu más de 215.000 persones pol [[Bancu Mundial]].&lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/87904103/Equatorial-Guinea-macias-Country-klinteberg Robert af Klinteberg, &quot;Equatorial Guinea--Macias Country: The Forgotten Refugees,&quot; Geneva, International University Exchange Fund, 1978.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://data.worldbank.org/country/equatorial-guinea World Bank, &quot;Equatorial Guinea,&quot; World Development Indicators; see download file.]&lt;/ref&gt; Un informe de la [[Revista TIME]] en 1979 suxirió que'l porcentaxe de población que buscaba exiliase pudo algamar el 70%, basándose na estimación de población total realizada pol Bancu Mundial esi añu.&lt;ref name=time20aug1979 /&gt; Macías bautizó a los guineanos qu'abandonaron el país como &quot;los que se fuguen ensin motivu&quot;.&lt;ref name = opulencia&gt;{{cita web |apellíos1=Ávila Lloréu|nome1=Juan Tomás|títulu=RUINOSA OPULENCIA (I) HESTORIA RECIÉN DE GUINEA ECUATORIAL|url=https://www.altairmagazine.com/voces/guinea-ecuatorial|fechaaccesu=12 de marzu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170304115613/https://www.altairmagazine.com/voces/guinea-ecuatorial|fechaarchivu=2017-03-04}}&lt;/ref&gt; Nel exiliu, constituyéronse dellos grupos d'oposición, como l'[[Alianza Nacional pa la Restauración Democrática]] (ANRD). Macías siempres despreció a la oposición exiliada y calificar de &quot;lladrones&quot;.&lt;ref name=mvv /&gt; Estos grupos d'oposición de xemes en cuando intentaron derrocar a Macías, pero fracasaron por cuenta de traiciones de los mesmos arreyaos o de los gobiernos de los países en que s'exiliaben.&lt;ref name=mvv /&gt; Ente la oposición nel exiliu nun había coordinación, sinón que cada unu actuaba pola so cuenta.&lt;ref name=mvv /&gt;

El númberu de muertos so la dictadura de Macías depende de les fontes que se consulten, pero establecióse ente 20.000 y 50.000 (siendo esta postrera la cifra más consensuada),&lt;ref name=occidente /&gt; o, dichu otra manera, ente un 6% y un 15% d'una población aproximada d'unes 350.000 persones, siendo esta cifra proporcionalmente mayor a la cantidá de víctimes de los [[nazis]] n'Europa.&lt;ref name=Pariah /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=CONOZA A TEODORO OBIANG, DICTADOR DE GUINEA ECUATORIAL|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2012/08/conoza-teodoro-obiang-dictador-de.html|fecha=24 d'agostu de 2012|fechaaccesu=29 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Francisco Macias Nguema - Global Security|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/africa/gq-presdent-macias.htm|idioma=inglés|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Delles fontes cifren el númberu de muertos inclusive en 80.000 persones.&lt;ref name=analís /&gt;&lt;ref name=ro /&gt;&lt;ref name=coomil&gt;{{cita publicación |apellíos1=Latorre Remón|nome1=José Antonio|autor2=[[Universidá Nacional d'Educación a Distancia]]|títulu=LA COOPERACIÓN MILITAR ESPAÑOLA EN GUINEA ECUATORIAL: PRIMER MISIÓN NEL ESTERIOR NA RECIÉN HESTORIA DE LES FAS ESPAÑOLES|fecha=Xunu de 2013|url=http://e-spacio.uned.es/fez/eserv/bibliuned:master-IUGM-PSD-Jalatorre/Latorre_Remon_Jose_Antonio_TFM.pdf|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=massatrocity /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=Africa: An Encyclopedia of Culture and Society [3 volumes]: An Encyclopedia of Culture and Society|fecha=2015|editorial=ABC-CLIO|isbn=1598846663, 9781598846669|páxines=405|url=https://books.google.cl/books?id=YjoVCwAAQBAJ&amp;pg=PA405&amp;lpg=PA405&amp;dq=francisco+macias+nguema+china+soviet+union&amp;source=bl&amp;ots=fKowX4Appf&amp;sig=RMkkfQtfgaK_C-xUuASIqDutGds&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjug6TtkazTAhVCHpAKHXaeB1YQ6AEIRjAF#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20china%20soviet%20union&amp;f=false|fechaaccesu=17 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Equatorial Guinea -- History|url=http://www.psp-ltd.com/ekvator_stat_eng.htm#anchor1|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Al rematar la so dictadura, un 60% de los guineanos pasara pola cárcel o tenía un pariente muertu pol réxime.&lt;ref name=matances&gt;{{cita publicación |títulu=Macías caltién que desconocía les matances en Guinea Ecuatorial|url=https://elpais.com/diario/1979/09/27/internacional/307231207_850215.html|fechaaccesu=7 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=27 de setiembre de 1979}}&lt;/ref&gt; Per otru llau, el númberu de sumíos cifróse nunos 10.000,&lt;ref name=sabemos /&gt; ente qu'alredor de 40.000 persones fueron condergaes a trabayos forzaos.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Guinea Ecuatorial|url=http://static.digischool.nl/sp/Landeninfo/GuinEcEs.htm|fechaaccesu=21 de setiembre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161021063913/http://static.digischool.nl/sp/Landeninfo/GuinEcEs.htm|fechaarchivu=2016-10-21}}&lt;/ref&gt; El trabayu forzáu decidir por decretu presidencial y aumentó el númberu d'exiliaos.&lt;ref name=occidente /&gt; Les víctimes de Macías incluyíen a ciudadanos de toles edaes, hasta neños y ñácaros,&lt;ref name=matances /&gt;&lt;ref name=particular&gt;{{cita publicación |títulu=Un campu d'estermín particular|url=https://elpais.com/diario/1979/08/18/internacional/303775209_850215.html|fechaaccesu=8 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=18 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ñácaru&gt;{{cita publicación |títulu=Edición del Domingo 5 d'Agostu de 1979|url=http://archivo.elperiodico.com/ed/19790805/pag_005.html?search_Testu=francisco%20macias%20nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico de Catalunya]]|fecha=5 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; yá que la persecución del réxime abasnaba families enteres.&lt;ref name=Pariah /&gt;&lt;ref name=familia&gt;{{cita publicación |títulu=Guinea: Tirón del cobertor|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1976/10/30/020.html|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=30 d'ochobre de 1976}}&lt;/ref&gt; Nes cárceles, los presos yeren brutalmente [[tortura]]dos.&lt;ref name=particular /&gt; Durante'l réxime aportaron a asesinaes diariamente ente 50 y 60 persones.&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref name=lunesministros&gt;{{cita publicación |títulu=Golpe d'Estáu en Guinea|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=2&amp;path=5079536&amp;presentacion=pagina&amp;idBusqueda=219040&amp;idImagen=50424515|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[La Hoja del Lunes]]|fecha=7 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; Con frecuencia entamaben execuciones y [[xuiciu sumarísimu|xuicios sumarísimos]] públicos.&lt;ref name=gustav /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=THE WORLD'S MOST RESPECTABLE CRIMINAL|url=http://dangardner.ca/the-worlds-most-respectable-criminal/|idioma=inglés|fecha=2005|fechaaccesu=15 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170416044726/http://dangardner.ca/the-worlds-most-respectable-criminal/|fechaarchivu=2017-04-16}}&lt;/ref&gt; Esisten casos de presos políticos que cavaron la so propia tumba y metiéronse nella.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=af /&gt; Pa 1976, yá cuasi nun quedaben nel país opositores a Macías, pero la represión siguió.&lt;ref name=gustav /&gt; Unu podía ser víctima del terror dictatorial non solo por motivos políticos, sinón tamién por celu, vengación personal, envidia o diversión.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Nerín i Abá|nome1=Gustav|enllaceautor=Gustau Nerín|autor2=Centru d'Estudios Africanos|títulu=L'antigua África Española: evolución de Guinea Ecuatorial.|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/hisguinea.htm|fechaaccesu=6 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Unu de los castigos más leves pa un disidente yera ser confináu a la so aldega.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Ávila|nome1=Juan Tomás|títulu=Masié volvió, vive Obiang|url=http://guinguinbali.com/index.php?lang=es&amp;mod=news&amp;task=view_news&amp;cat=11&amp;id=4314|fecha=15 d'abril de 2'15|fechaaccesu=6 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; Siendo'l xuez principal del país, Macías condergó personalmente a muerte a munches persones.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Xenocidios N'Hestoria|url=http://www.elenciclopedista.com.ar/xenocidios-en-historia/|fechaaccesu=20 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; Con frecuencia, formábense &quot;Tribunales Revolucionarios&quot; formaos por xente del PUNT y les Mocedaes.&lt;ref name=cola /&gt;

En 1976, unos 25.000 trabayadores del cacáu [[nixeria]]fuéronnos sacupaos del país pol gobiernu de Nixeria productu de les amenaces y los ataques físicos a estos trabayadores per parte de les fuercies del gobiernu de Macías,&lt;ref name=occidente /&gt; que yá empecipiaren en 1970 incluyendo l'asesinatu de cuasi un centenar de nixerianos por reivindicaciones llaborales.&lt;ref name=braceros&gt;{{cita publicación |apellíos1=Liniger-Goumaz|nome1=Max|enllaceautor=Max Liniger-Goumaz|títulu=La cuestión bracera. Cientu cincuenta años de busca de mano d'obra en Guinea Ecuatorial|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Macías ordenó que les sos Mocedaes atacaren la embaxada nixeriana con sede en Malabo.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=La Web de les Biografíes|títulu=Macías Nguema, Francisco (1924-1979).|url=http://www.mcnbiografias.com/app-bio/do/show?key=macias-nguema-francisco|fechaaccesu=4 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Murray Steele, 'Equatorial Guinea', in Encyclopedia of African History, ed. Kevin Shillington, vol. 1, 3 vols (New York: Fitzroy Dearborn, 2005), 833–37.|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/murray-steele-equatorial-guinea-in.html|fechaaccesu=23 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Les rellaciones ente dambos países fueren siempres tirantes: yá en 1969 prohibiérase l'usu del [[Aeropuertu de Santa Isabel]] a los aviones de la [[Cruz Bermeya]] nel contestu de la [[Guerra de Biafra]].&lt;ref name=navidá /&gt;&lt;ref name=eburi /&gt; Los 25.000 trabayadores yeren la principal base de les esportaciones del país y los únicos competentes p'alministrar los plantíos de cacáu.&lt;ref name=occidente /&gt; Les finques de cacáu fueron espropiaes y pasaron a l'alministración estatal. Sicasí, esti negociu terminó afaráu por cuenta de la poca mano d'obra disponible, los pocos recursos económicos y les poques conocencies.&lt;ref name=occidente /&gt; 

Estableciéronse los [[trabayos forzaos]] pa reemplazar a la mano d'obra nixeriana,&lt;ref name=&quot;sultanatu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;occidente&quot; /&gt; obligando'l gobiernu a tolos guineanos mayores de 15 años a trabayar nos plantíos de cacáu estatales, en condiciones d'esclavitú y práuticamente ensin salariu.&lt;ref name=&quot;cuba&quot; /&gt; Unes 26.000 persones fueron afeutaes por estes polítiques,&lt;ref name=&quot;caden&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Marcovitz|nome1=Hal|títulu=Dictatorships|fecha=2011|editorial=ABDO Publishing Company|isbn=1617840777, 9781617840777|páxina=115|url=https://books.google.cl/books?id=at92AgAAQBAJ&amp;dq=macias+nguema+subversive&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=26 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; conocíes como ''trabayos revolucionarios''.&lt;ref name=&quot;caden&quot; /&gt; Sicasí, los nuevos trabayadores al nun tener nengún tipu d'esperiencia llograron una producción mediocre, menguando dramáticamente.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;caden&quot; /&gt; Miles de persones residentes na [[Rexón Continental (Guinea Ecuatorial)|Rexón Continental]] fueron deteníes y treslladaes por fuercia a la [[Isla de Bioko]], onde s'atopaben les finques de cacáu,&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;caden&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;junius&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos1=Rodríguez|nome1=Junius|títulu=Slavery in the Modern World: A History of Political, Social, and Economic Oppression [2 volumes]: A History of Political, Social, and Economic Oppression|fecha=2011|editorial=ABC-CLIO|isbn=1851097880, 9781851097883|url=https://books.google.cl/books?id=N70GiNB8aQ4C&amp;pg=PA263&amp;lpg=PA263&amp;dq=francisco+macias+nguema+he+estopped+paying+the+military&amp;source=bl&amp;ots=O3ryxcEAa4&amp;sig=cOyXAOuAeoXFyfyQA5MqCVGaaGg&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwixq-zIhpvTAhVDkpAKHYBDCcIQ6AEIQTAE#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20he%20estopped%20paying%20the%20military&amp;f=false|fechaaccesu=11 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; ensin tener nenguna posibilidá de volver.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; Macías inclusive obligó a ciertos funcionarios gubernamentales a trabayar el cacáu.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; Los castigos por mal trabayu y galbana incluyíen palices, violaciones, racionalización del alimentu y execuciones.&lt;ref name=&quot;junius&quot; /&gt; Cuasi la única remuneración que los trabayadores recibíen yera una ración mensual d'arroz, aceite de palma y pexe afumao, que nun algamar pa suplir les faltes alimentarias.&lt;ref name=carena&gt;{{cita llibru |autor1=Fernando Muakuku Rondo Igambo|títulu=Pobreza, desenvolvimientu y globalizacion nel sur del sur|fecha=2003|editorial=Carena Editores|isbn=8496357996, 9788496357990|url=https://books.google.cl/books?id=ToIwDgAAQBAJ&amp;pg=PT22&amp;lpg=PT22&amp;dq=francisco+macias+capitalista&amp;source=bl&amp;ots=w7wuQn9tYd&amp;sig=6HV0BYomvAgXYy34x2twbSAZ3Ok&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjtpOvp4ZvXAhUKgJAKHaDCDQEQ6AEIWDAL#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20capitalista&amp;f=false|fechaaccesu=1 de payares de 2017}}&lt;/ref&gt;

Tamién se daben los trabayos forzaos en finques de cultivu d'alimentos, y los afeutaos nun podíen aportar a los productos que surdíen del so propiu esfuerciu, una y bones toos ellos yeren prindaos poles autoridaes llocales y treslladaos a los almacenes del Presidente (que recibíen el nome de &quot;Factoríes Estatales&quot;).&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; Al cayer en desgracia la industria del cacáu, el gobiernu viose obligáu a recurrir a los llabradores particulares, pero estos escasamente recibíen la so paga pol cacáu apurríu al gobiernu.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; Munchos funcionarios gubernamentales corruptos vendíen el cacáu pola so cuenta pa beneficiu personal, de llombu de Macías.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; El [[Bancu Africanu de Desarrollu]] (BAFD) propunxo a Macías la renovación de delles hectárees pa una meyor producción, pero aquellos alcuerdos nun se pondríen en práutica hasta dempués del derrocamientu del dictador.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; Si un &quot;trabayador revolucionariu&quot; nun allegaba a trabayar un día a la so respeutiva finca coleutiva (en casu de que tuviera llibre, yá que los presos tamién trabayaben nes finques),&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; yera darréu deteníu.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt; Munchos d'ellos teníen de caminar quilómetros dende les sos cases pa llegar.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt;

Esi mesmu añu (1976), producióse un [[Intentu de golpe d'estáu en Guinea Ecuatorial de 1976|intentu de golpe d'estáu]] que desamarró una gran represión.

El sector [[madereru]] tamién acabó afaráu, menguando dramáticamente el so nivel de producción.&lt;ref name=mvv /&gt; La docilidad de Macías provocó que les empreses estranxeres encargaes de la esplotación maderera nun pudieren realizar los sos llabores afechiscamente.&lt;ref name=mvv /&gt;

La industria [[Minería|minera]] cayó en desgracia pola mesma inercia del réxime, que negábase a que s'esplotaren los recursos mineros, una y bones aquello según Macías daría llugar a que los imperialistes robárense les riqueces del país.&lt;ref name=mvv /&gt; De toes formes, en 1976 creóse una empresa estatal minera,&lt;ref name=mvv /&gt; la cual nun rindió frutos en gran parte por cuenta de la corrupción del so direutor, Cándido Montoya, quién engañó a Macías pal so arriquecimientu personal.&lt;ref name=mvv /&gt;

Tol aparatu represivu del estáu ecuatoguineanu (exércitu, guardia presidencial y milicies populares) taben controlaos de manera absoluta pola familia y los parientes de Francisco Macías y por otros miembros de la so cla, el llamáu ''cla Esangui'',&lt;ref name=vavel /&gt;&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíos1=Aixelà|nome1=Yolanda|títulu=La reflexón postcolonial en contestos urbanos d'alta diversidá cultural|páxines=8-9|url=https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/2310/1/CIEA7_17_AIXEL%C3%80_La%20reflexi%C3%B3n%20postcolonial%20en%20contestos%20urbanos.pdf|fechaaccesu=14 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; de [[Mongomo]]. Lo mesmo asocedía cola alministración pública.&lt;ref name=occidente /&gt; Durante'l réxime de Macías, predominó'l [[nepotismu]]&lt;ref name = opulencia /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=Percorríu morfogenético de la obra novelística de José Fernando Siale Djangany|fecha=2015|editorial=Verbum Editorial|páxines=62|url=https://books.google.cl/books?id=rWYDCwAAQBAJ&amp;dq=francisco+macias+nguema&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=31 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; y el [[clientelismu]].&lt;ref name=jtal&gt;{{cita publicación |apellíos1=Ávila Lloréu|nome1=Juan Tomás|autor2=[[Universidá d'Ottawa]]|títulu=Revisiones lliteraries na era poscolonial y dixital|fecha=2015|url=https://www.ruor.uottawa.ca/bitstream/10393/32950/1/Ismail_Heba_2015_thesis.pdf|fechaaccesu=7 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Los sobrinos y hermanos de Macías cuntaben con considerable poder económicu, social y políticu.&lt;ref name=mvv /&gt; Arriendes d'ello, la etnia [[fang]] adquirió gran poder. De toes formes, los fang nun taben llibres de cayer so la represión del réxime.&lt;ref name=crono /&gt; Los funcionarios y militares que formaben l'alministración pública yeren polo xeneral xente poco instruyida.&lt;ref name= cm2&gt;{{cita publicación |apellíos1=Mengue|nome1=Clarence|títulu=Lectura del espaciu en Los poderes de la torbonada de Donato Ndongo Bidyogo.|fecha=2004|fechaaccesu=2 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; Xubir nel aparatu alministrativu yera peligrosu en cuenta de positivu, yá que al atropar demasiáu poder, un funcionariu podía cayer en desgracia.&lt;ref name=mvv /&gt; Esto asocedió, por casu, col Vicepresidente [[Miguel Eyegue]] y el so hermanu [[Ángel Masié Ntutumu|Ángel Masié]], ministru del Interior.

Los ministerios pasaron a tener un rol puramente testimonial, a tal puntu que nun disponíen de presupuestu y les sos sedes fueron cerraes.&lt;ref name=africa2 /&gt; Macías faltaba siempres a los sos ministros, y estos nun podíen quexase.&lt;ref name=mvv /&gt; Sicasí, esquitábense tratando d'igual forma a los sos subordinaos.&lt;ref name=mvv /&gt; Los más allegaos al dictador nun s'atrevíen a reprocha-y la so llocura, y aquellos que lo faíen pagaben cola muerte.&lt;ref name=mvv /&gt; En contraste, hubo personalidaes que manipoliaron y alimentaron la mente alteriada de Macías pal so beneficiu personal.&lt;ref name=mvv /&gt; Munchos funcionarios cometieron crímenes en nome de Macías que'l dictador nunca autorizara.&lt;ref name=mvv /&gt; Ello ye que nel interior de les cárceles l'autoridá de Macías nun exercía muncha influencia,&lt;ref name=mvv /&gt; yá qu'estos yeren en dellos casos espacios aparentes pa simples axustes de cuentes ente xente vidueño de poder.&lt;ref name=mvv /&gt;

Ente les munches aiciones paranoiques del presidente Macías hai que señalar la prohibición d'usar la pallabra ''intelectual'' en 1973&lt;ref name=espeyu /&gt; o la destrucción de les embarcaciones en 1978 (prohibió la [[Pesca comercial|pesca]],&lt;ref&gt;{{cita web |añu=2007|títulu=Equatorial Guinea Background Info|url=http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/africa/equatorial-guinea/essential?a=culture|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070309031011/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/africa/equatorial-guinea/essential?a=culture|fechaarchivu=9 de marzu de 2007|editorial=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; causando la devastación de la industria pesquero) pa evitar la fuxida de la población al traviés del mar.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=Pariah/&gt; L'únicu camín pa salir del país pola [[Rexón Continental de Guinea Ecuatorial|Rexón Continental]] foi mináu,&lt;ref name=&quot;Roberts, Adam page 20&quot; /&gt; y tamién s'instalaron fosos con llances en puntos cercanos a les [[Frontera ente Gabón y Guinea Ecuatorial|fronteres con Gabón]] y [[Frontera ente Camerún y Guinea Ecuatorial|Camerún]], colos cualos la xente morría enartada.&lt;ref name=matances /&gt;

&quot;Africanizó&quot; el so nome como '''Masie Nguema Biyogo Ñegue Ndong''' en [[1976]], dempués d'esixir lo mesmo al restu de la población.&lt;ref name=espeyu /&gt; Tamién rebautizó la isla de [[Fernando Po]] como isla Francisco Macías.&lt;ref name=bioko&gt;{{cita publicación |títulu=Fernando Po camuda de nome|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=10&amp;path=5079542&amp;presentacion=pagina&amp;idBusqueda=228349&amp;idImagen=50424611|fechaaccesu=10 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico Mediterráneo]]|fecha=14 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; Amás rebautizó col so propiu nome les pontes, cais, escueles, puertos, hospitales y demás obres públiques importantes.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=bioko /&gt; El so propósitu yera tar omnipresente na vida guineana, y pensaba que'l so nome tenía de ser consideráu santu.&lt;ref name=mvv /&gt; Les condiciones aportaron a tan nefastes (llegar a prohibir melecines y alimentos traíos d'Europa) qu'hasta la so propia esposa fuxó del país. Desenvolvió un estremáu [[cultu de la personalidá]]. 

La so política d'[[antiintelectualismu]] viose reflexáu na educación: ente 1969 y 1976, unos 75 profesores o funcionarios d'educación fueron executaos, ente ellos trés de los sos ministros. Tamién centenares de maestros fueron despidíos, lo qu'obligó'l zarru de cientos d'escueles.&lt;ref name=espeyu /&gt; El sistema educativu del país tresformar nun aparatu d'adoutrinamientu ideolóxicu pa la población infantil. El sistema educativu del país denominóse oficialmente ”Educación política, popular y revolucionaria”.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|apellíos1=Sabater|nome1=Jordi|títulu=PAYASOS Y BISARMES (1)|url=http://www.guinea-ecuatorial.net/pop_print_mail.asp?cd=re&amp;item=nin5733|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; El maestru que nun enseñara a los neños “la llinia política y conseñes
revolucionaries” sería darréu espulsáu y xulgáu.&lt;ref name=sultanatu /&gt; Aquellos estudiantes que non memorizaran toos y cada unu de los títulos axudicaos a Macías, nun podíen pasar el cursu.&lt;ref name=debanderas /&gt;&lt;ref name=aguirre&gt;{{cita llibru |apellíos1=Aguirre|nome1=Pedro|títulu=Historia mundial de la megalomanía: Almaresíes, desvaríos y fantasíes del cultu a la personalidá na política|fecha=2014|editorial=Penguin Random House Grupu Editorial Méxicu|isbn=6073123558, 9786073123556|url=https://books.google.cl/books?id=USzQAwAAQBAJ&amp;dq=FRANCISCO+MACIAS+NGUEMA+xefes+de+pobláu&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Dacuando, el ministru d'educación o'l mesmu Macías asistíen a les escueles p'adoutrinar a los estudiantes.&lt;ref name=gustav /&gt; Productu de too esto, naquellos años formar en Guinea Ecuatorial toa una xeneración d'[[illetráu|illetraos]].&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=GENOCIDE / MASS KILLINGS AFTER 1950|páxina=17|url=http://adst.org/wp-content/uploads/2012/09/Genocide-and-Mass-Killing-Reader.pdf|fechaaccesu=11 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180219131135/http://adst.org/wp-content/uploads/2012/09/Genocide-and-Mass-Killing-Reader.pdf|fechaarchivu=2018-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180219131135/http://adst.org/wp-content/uploads/2012/09/Genocide-and-Mass-Killing-Reader.pdf|archivedate=2018-02-19}}&lt;/ref&gt; N'abril de 1972 dellos profesores y alumnos del [[Colexu Nacional Enrique Nvó Okenve]] fueron asesinaos depués de que nel centru estudiantil apaeciera una semeya de Macías colos güeyos arrincaos y una lluria al pescuezu.&lt;ref name=crono /&gt; La Cárcel de Bata yera popularmente conocida como &quot;La Universidá&quot; por cuenta de la gran cantidá de profesores ellí recluyíos,&lt;ref name=derek&gt;{{cita llibru |apellíos1=Jones|nome1=Derek|títulu=Censorship: A World Encyclopedia|fecha=2001|editorial=Routledge|isbn=1136798641, 9781136798641|url=https://books.google.cl/books?id=gDqsCQAAQBAJ&amp;pg=PA744&amp;lpg=PA744&amp;dq=francisco+macias+nguema+catholic&amp;source=bl&amp;ots=_5KS2mMo2P&amp;sig=Vcm0o5QfMkvVtoKNg1WVZz18fDk&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwib4afyrpbTAhXBlZAKHYYbClkQ6AEIYTAN#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20catholic&amp;f=false|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; como foi'l casu de [[Rafael Upiñalo]] (unu de los más importantes líderes intelectuales opositores). Los llibros de testu que databen de la dómina colonial fueron quemaos públicamente,&lt;ref name=derek /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=De Baets|nome1=Antoon|títulu=Responsible History|fecha=2008|editorial=Berghahn Books|isbn=1845458788, 9781845458782|páxina=62|url=https://books.google.cl/books?id=pnbUWEYuMSsC&amp;pg=PA62&amp;lpg=PA62&amp;dq=francisco+mac%C3%ADas+nguema+burnt&amp;source=bl&amp;ots=uWFyPWAg2-&amp;sig=PsA4_JZugQ7M9iNvZRapptEZgT4&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjZiY2rnpvTAhWFHpAKHbmrD9EQ6AEIczAO#v=onepage&amp;q=francisco%20mac%C3%ADas%20nguema%20burnt&amp;f=false|fechaaccesu=11 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; y la historia del país foi reescrita (munches vegaes falseada) según la visión del réxime.&lt;ref name= morgan&gt;{{cita web |apellíos1=N'gom|nome1=M'Baré|autor2=[[Universidá Estatal Morgan]]|títulu=THE MISSING LINK: AFRICAN HISPANISM AT THE DAWN OF THE MILLENIUM|url=http://www.libraries.rutgers.edu/rul/projects/arachne/vol1_1ngom.html|idioma=inglés|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=statement&gt;{{cita publicación|apellíos1=Ngom|nome1=Mbare|títulu=African Hispanic literature: Identity and National Discourse|fecha=2001|páxines=20 a 22|url=http://www.afrst.illinois.edu/news/archive/seminar/documents/sem-ngom-2001.pdf|fechaaccesu=20 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151228190609/http://www.afrst.illinois.edu/news/archive/seminar/documents/sem-ngom-2001.pdf|fechaarchivu=2015-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151228190609/http://www.afrst.illinois.edu/news/archive/seminar/documents/sem-ngom-2001.pdf|archivedate=2015-12-28}}&lt;/ref&gt; Los [[becariu|becarios]] que fueren a España a estudiar fueron quitaos de la nacionalidá ecuatoguineana y munchos d'ellos fueron asesinaos al tornar al país.&lt;ref name=crono /&gt; Munchos tamién permanecieron n'España pero ante l'abandonu d'esti país, tuvieron de vivir en males condiciones, ensin contautu coles sos families y con estatus d'[[Apátrida|apátridos]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Andres-Suárez|nome1=Irene|títulu=Migración y lliteratura nel mundu hispánicu|fecha=2004|editorial=Verbum Editorial|isbn=847962597X, 9788479625979|páxina=119|url=https://books.google.cl/books?id=KgEJDgAAQBAJ&amp;pg=PA119&amp;lpg=PA119&amp;dq=guinea+ecuatorial+estudios+en+l'estranxeru+macias&amp;source=bl&amp;ots=jeNu8aMSVE&amp;sig=o-eD_BepOLP9QO01jt6CFupXbx4&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwixtPaL6ujTAhWGFpAKHQ8RCRQ4ChDoAQhQMAg#v=onepage&amp;q=guinea%20ecuatorial%20estudios%20en%20el%20estranxeru%20macias&amp;f=false|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=migra&gt;{{cita publicación|apellíos1=Aixelá|nome1=Yolanda|títulu=ENTE LES DICTADURES Y EL PETROLEU: LES MIGRACIONES TRANSNACIONALES DE GUINEA ECUATORIAL|fecha=2011|páxina=85|url=http://www.revistaandaluzadeantropologia.org/uploads/raya/n3/yolanda.pdf|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Macías nun cesa de faltar a España y al Gobiernu|url=http://3.bp.blogspot.com/-xgC1xBrfVrA/O9PayLmlmpI/AAAAAAAAdeA/fyOYr75oOEk/s1600/Leandro+Mbomio+-+Front+anti+Macias+1979.jpg|fechaaccesu=22 de mayu de 2017|axencia=[[La Verdá (España)|La Verdá]]|fecha=16 de marzu de 1979}}&lt;/ref&gt; La razón que Macías pudo tener pa escorrer a los intelectuales foi'l complexu d'inferioridá qu'estos-y producíen, dada la escasa formación académica del dictador.&lt;ref name=burning /&gt;&lt;ref name=jtal /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Loony Dictators #3 Francisco Macías Nguema: President of the Dachau of Africa|url=https://steemit.com/politics/@unrealisback/loony-dictators-3-francisco-macias-nguema-president-of-the-dachau-of-africa|fechaaccesu=5 de payares de 2017}}&lt;/ref&gt; Tamién pudo debese a que Macías rellacionó a los intelectuales col fallíu golpe d'estáu de 1969.&lt;ref name=mvv /&gt; 

La educación, la ciencia y la teunoloxía yeren consideraes símbolos d'imperialismu.&lt;ref name=derek /&gt; Primero que'l réxime controlara totalmente el sistema educativu, los fíos de disidentes políticos yeren quitaos del so [[derechu a la educación]].&lt;ref name=guiesp /&gt; En contraste, un grupu privilexáu de persones incondicionalmente lleales al réxime tuvo la oportunidá d'estudiar n'otros países socialistes.&lt;ref name=gustav /&gt;&lt;ref name=cola /&gt;&lt;ref name=migra /&gt;&lt;ref name=FAM&gt;{{cita publicación |autor1=Frente Anti-Macías|títulu=Guinea Ecuatorial. Una dictadura despintada|url=https://es.scribd.com/doc/121627432/Frente-Anti-Macias-and-Lliga-dels-Drets-dels-Pobles-Sabadell-Guinea-Ecuatorial-Una Dictadura Despintada-Informe-F-A-M-Barcelona-Lliga-dels-Dret|fechaaccesu=4 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt; Les escueles del país yeren gratuites.&lt;ref name=autodeterminacion&gt;{{cita web|autor1=Diariu Rombe|títulu=FRANCISCO MACIAS NGUEMA SOFITÓ EL DERECHU A L'AUTODETERMINACIÓN D'OTROS PUEBLOS|url=http://diariorombe.es/francisco-macias-nguema-sofitu-derechu-la-autodeterminacion-otros pueblos/|fecha=16 d'abril de 2016|fechaaccesu=16 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; Antes del entamu de les clases, acaldía los alumnos teníen de recitar allabancies a Macías.&lt;ref name=mvv /&gt; Lo mesmo asocedía antes del entamu de los partíos de fútbol.&lt;ref name=mvv /&gt;

Tola [[Cultura de Guinea Ecuatorial|cultura del país]], incluyendo por casu la [[música popular]] (&quot;Cantares revolucionarios&quot;, llenes d'allabancies al dictador),&lt;ref name=mvv /&gt; debía glorificar al réxime.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=gustav /&gt; Macías supervisaba minuciosamente lo que s'emitía nes radios.&lt;ref name=mvv /&gt; La [[Lliteratura de Guinea Ecuatorial n'español|producción lliteraria]] foi prohibida, polo que munchos autores tuvieron de desenvolver la so carrera nel exiliu.&lt;ref name=morgan /&gt;&lt;ref name=statement /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Tillis|nome1=Antonio|títulu=Critical Perspectives on Afro-Latin American Literature|fecha=2012|editorial=Routledge|isbn=1136662553, 9781136662553|páxina=142|url=https://books.google.cl/books?id=14qoAgAAQBAJ&amp;dq=FRANCISCO+MACIAS+NGUEMA+FRENCH+INTERESTS&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Esti grupu d'autores, conocíu como la &quot;Xeneración Perdida&quot;,&lt;ref name=estética /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Hispania|fecha=3 de setiembre de 1993|volume=76|númberu=3|páxina=414|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; foi lideráu, ente otros, por [[Donato Ndongo-Bidyogo]].&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Lliteratura y Opresión: cultura y resistencia en Guinea Ecuatorial|url=https://spanport.wisc.edu/events/2017/lecture-donato-ndongo-bidyogo|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;

Los [[Estadística|estadísticos]] tamién fueron bien reprimíos,&lt;ref name=africa2 /&gt; y de resultes, xeneráronse escasos datos económicos sobre Guinea Ecuatorial mientres la década de los setenta.&lt;ref name=hrw /&gt; Cuando'l direutor del Institutu d'Estadística publicó datos demográficos consideraos demasido baxos por Macías, foi tullíu por que &quot;aprendiera a cuntar&quot;.&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=allgov&gt;{{cita web |títulu=Dictator of the Month: Teodoro Obiang Nguema of Equatorial Guinea|url=http://www.allgov.com/news/us-and-the-world/dictator-of-the-month-teodoro-obiang-nguema-of-equatorial-guinea?news=843015|idioma=inglés|fecha=25 de xunetu de 2011|fechaaccesu=20 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Per otru llau, hubo un puntu en que tou aquel qu'usara gafes (símbolu d'intelectualismu) yera asesináu.&lt;ref name=uncle /&gt;&lt;ref name=what&gt;{{cita web |autor1=WhatCulture|títulu=Francisco Macias Nguema - Equatorial Guinea|url=http://whatculture.com/history/10-most-brutal-african-dictators?page=10|fechaaccesu=6 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Polo xeneral, cualquier guineanu profesional, cualificáu o educáu representaba un peligru.&lt;ref name=caden /&gt; Escontra'l final del mandatu de Macías, solamente dos médicos y menos d'una docena de graduaos d'escueles téuniques atopar nel país.&lt;ref name=feared /&gt;&lt;ref name=massatrocity&gt;{{cita web |autor1=World Peace Foundation|títulu=Equatorial Guinea - Mass Atrocity Endings|url=https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/equatorial-guinea/|fecha=7 d'agostu de 2015|fechaaccesu=7 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180910163306/https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/equatorial-guinea/|fechaarchivu=2018-09-10}}&lt;/ref&gt;
{{cita| “Los denominaos intelectuales representen los mayores problemes con que s'atopa l'África de güei. Tán polucionando el nuesu clima cola so cultura estranxera”|Macías sobre los intelectuales.&lt;ref name=debanderas /&gt;&lt;ref name=jtal /&gt;}}

Macías tamién consideraba a los [[madereru|madereros]] (que nes eleiciones de 1968 sofitaren a Bonifacio Ondó) como'l so enemigos, y taba convencíu de que deseyaben derrocalo.&lt;ref name=tirón&gt;{{cita publicación |títulu=Guinea: Tirón del cobertor|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1976/10/30/025.html|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=30 d'ochobre de 1976}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Demagogia presidencial|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1969/04/09/049.html|fechaaccesu=13 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=9 d'abril de 1969}}&lt;/ref&gt; Macías calificar públicamente como asesinos y lladrones.&lt;ref name=crono /&gt;

Col inmensu deterioru del país, medios de comunicación masivos como la televisión y los periódicos (por falta de papel o según otres fontes por prohibición de Macías)&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=burning /&gt; dexaron de funcionar.&lt;ref name=gustav /&gt; Inclusive les radios tuvieron fuera de serviciu mientres llargu tiempu, puediendo depués ser reparaes por téunicos estranxeros.&lt;ref name=mvv /&gt; Los pocos medios de comunicación esistentes (na so mayoría radios) yeren controlaos pol gobiernu, a tal puntu que cualquier noticia tenía de ser revisada y aprobada pol mesmu Macías antes de ser publicada.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Televisión Española]]|títulu=Archivo Tarreza - Aventures televisives en Guinea|url=https://www.rtve.es/alacarta/videos/archivos-tarreza/archivos-tarreza-aventures-televisives-guinea/1670206/|fecha=18 de xineru de 2013|fechaaccesu=26 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; Macías cerró tolos medios opositores.&lt;ref name=derek /&gt; Antes de la desapaición de los periódicos, esistía un periódicu únicu llamáu “Unidá de Guinea Ecuatorial”.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíos1=González Echegaray|nome1=Carlos|títulu=HISTORIA DE LA PRENSA EN GUINEA ECUATORIAL NEL SIEGLU XX CIEN AÑOS DE PUBLICACIONES PERIODICAS|páxina=14|url=https://static.cambridge.org/resource/id/urn:cambridge.org:id:binary:20161006142641579-0756:S026667311500001X:S026667311500001Xsup001.pdf|fechaaccesu=20 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170420144754/https://static.cambridge.org/resource/id/urn:cambridge.org:id:binary:20161006142641579-0756:S026667311500001X:S026667311500001Xsup001.pdf|fechaarchivu=2017-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420144754/https://static.cambridge.org/resource/id/urn:cambridge.org:id:binary:20161006142641579-0756:S026667311500001X:S026667311500001Xsup001.pdf|archivedate=2017-04-20}}&lt;/ref&gt; El suministru de lletricidá yera cortáu cada vez que Macías abandonaba la capital,&lt;ref name=uncle /&gt;&lt;ref name=marcianos&gt;{{cita publicación|títulu=Cuatro de los dictadores más llocos na hestoria|url=http://marcianosmx.com/cuatro-de-el dictadores-mas-llocos-en-la hestoria/|fechaaccesu=2 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; y el dictador prohibió l'usu de llubrificantes na planta d'enerxía de Malabo, asegurando que podía caltener la xeneración de lletricidá colos sos poderes máxicos.&lt;ref name=Pariah /&gt;&lt;ref name=respectable&gt;{{cita web |títulu=THE WORLD'S MOST RESPECTABLE CRIMINAL|url=http://dangardner.ca/the-worlds-most-respectable-criminal/|fecha=2005|fechaaccesu=16 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170416044726/http://dangardner.ca/the-worlds-most-respectable-criminal/|fechaarchivu=2017-04-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Kimball|nome1=Charles|títulu=A History of Africa - Chapter 9: THE INDEPENDENCE ERA, PART I|url=http://xenohistorian.faithweb.com/africa/af09a.html|idioma=inglés|fechaaccesu=16 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Jacobson|nome1=Michael|títulu=The Informer: So you think this is crazy?|url=http://www.goldcoastbulletin.com.au/news/opinion/the-informer-so-you-think-this-is-crazy/news-story/y3y053f6c995007ce9824fbbbfb73876|fechaaccesu=18 d'abril de 2017|axencia=Gold Coast Bulletin|fecha=22 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cracked&gt;{{cita web |apellíos1=Lou|nome1=Ethan|títulu=7 Modern Dictators Way Crazier Than You Thought Possible|url=http://www.cracked.com/article_18850_7-modern-dictators-way-crazier-than-you-thought-possible.html|idioma=inglés|fecha=3 d'avientu de 2010|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Finalmente la lletricidá sumiría por completu en Malabo a partir de 1978.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=Pariah /&gt; Mentanto, el dictador disponía de potentes [[Grupu electróxenu|grupos electróxenos]] por que siempres hubiera lluz nes embaxaes y en tolos sos palacios.&lt;ref name=mvv /&gt;

Durante'l réxime de Macías Nguema, el país nun tenía nin un plan de desenvolvimientu nin un sistema de contabilidá pa gastu públicu. Dempués de matar al gobernador del Bancu Central en 1976,&lt;ref name=vavel /&gt; Macías llevóse tou lo que quedaba na ayalga nacional a la so casa nun pueblu rural,&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=marcianos /&gt;&lt;ref name=&quot;afroarticles.com&quot;&gt;{{cita web |títulu=Macias Nguema: Ruthless and bloody dictator|url=http://www.afroarticles.com/article-dashboard/Article/Macias-Nguema--Ruthless-and-bloody-dictator/117291|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141104035212/http://www.afroarticles.com/article-dashboard/Article/Macias-Nguema--Ruthless-and-bloody-dictator/117291|fechaarchivu=4 de payares de 2014|editorial=Afroarticles.com}}&lt;/ref&gt; escondiendo'l dineru en maletes so la so cama y nun cuartu de bañu.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=uncle /&gt;&lt;ref name=what /&gt;&lt;ref name=marcianos /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Hitler is not the only one: Tyrant dictators around the world|url=http://economictimes.indiatimes.com/slideshows/people/hitler-is-not-the-only-one-tyrant-leaders-around-the-world/francisco-macas-nguema/slideshow/55999095.cms|fechaaccesu=29 de marzu de 2017|axencia=[[The Economic Times]]|fecha=15 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt; Gran parte d'esta ayalga nacional (trés mil millones d'[[ekwele]]s) sería quemáu por Macías como vengación tres el golpe d'estáu de 1979,&lt;ref name=puma /&gt; cuando entá nun fuera prindáu. Tamién treslladó a los so casa toles reserves de melecines del país.&lt;ref name=africa2 /&gt; Tou esto asocedió na aldega natal de Macías, Nsegayong.&lt;ref name=africa2 /&gt;

Durante'l réxime de Macías, nun se dictaron lleis financieres o económiques y a partir de 1973, nun s'ellaboró nengún tipu de presupuestu (según Macías, por escarecer el país d'imprenta).&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Güei puede dictase sentencia contra Macías|url=https://elpais.com/diario/1979/09/26/internacional/307144817_850215.html|fechaaccesu=8 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=26 de setiembre de 1979}}&lt;/ref&gt; Camudó en [[1975]] la [[peseta guineana]] pol [[ekwele]], moneda que rápido perdió tol so valor.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=murcia /&gt; Los bancos (dirixíos personalmente por Macías)&lt;ref name=crono /&gt; escarecíen de [[divisa|divises]],&lt;ref name=paradoriu&gt;{{cita publicación |títulu=Macías, en paradoriu|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=2&amp;path=1000257439&amp;presentacion=pagina&amp;idBusqueda=228426&amp;idImagen=1001980763|fechaaccesu=9 de marzu de 2017|axencia=[[Hoja del Lunes]]|fecha=13 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; una y bones los productos d'esportación menguaron enforma.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías decidía por sigo mesmu tola política económica del país (operaciones, inversiones estranxeres, etc).&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=civil /&gt; Al país llegaron ufiertes per parte de compañíes estranxeres d'estraición de [[petroleu]] (per parte de compañíes como [[Gulf Oil Corporation|Gulf]] o [[Mobil]])&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=FOREIGN INVESTMENT CLIMATE AND STATISTICS FOR EQUATORIAL GUINEA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974YAOUND01328_b.html|fecha=30 d'abril de 1974|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=AMERICAN PETROLEUM INTERESTS IN EQUATORIAL GUINEA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974YAOUND03442_b.html|fecha=21 d'ochobre de 1974|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; y desenvolvimientu del [[turismu]] y les industries maderera y minera.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías siempres les refugó yá que según el proveníen d'imperialistes que queríen apoderase de la riqueza del país.&lt;ref name=mvv /&gt;

La crisis económica (desencadenada ente otres coses pola nacionalización de la economía y les escentricidaes y mala xestión de Macías)&lt;ref name=caden /&gt; menguó'l valor de les esportaciones, desencadenó la [[inflación]] más alta nel continente africanu&lt;ref name=af /&gt; y produció una importante [[escasez]] d'alimentos y otros productos básicos. Predominaba la [[malnutrición]] y el defectu alimentaria.&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref name=debanderas /&gt; Cuando Macías empezó a ser cuestionáu por esto, declaró: 
{{cita| “Que nos dexen de falar de pan, lleche, azucre, tomate, que nun son alimentos típicamente africanos”&lt;ref name=debanderas /&gt;}}

La comida europea-occidental (pan, tomate, azucre, lleche...)&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Scafidi|nome1=Oscar|títulu=Equatorial Guinea|fecha=2015|editorial=Bradt Travel Guides|isbn=1841629251, 9781841629254|url=https://books.google.cl/books?id=1engCgAAQBAJ&amp;pg=PA23&amp;lpg=PA23&amp;dq=FRANCISCO+MACIAS+GERMAN+WOMAN&amp;source=bl&amp;ots=zcFn6RMmMq&amp;sig=RUWox8JmSD8r2wPRlAqD8fZ8CSk&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwje65GMhKDTAhVCIJAKHVD1AzQQ6AEIXDAM#v=onepage&amp;q=FRANCISCO%20MACIAS%20GERMAN%20WOMAN&amp;f=false|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; acabaría per ser prohibida.&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref name=estética /&gt; Los pocos alimentos disponibles teníen precios peraltos,&lt;ref name=africa2 /&gt; yá que Macías consiguir a preciu bien baratu de los sos socios estranxeros o del trabayu del so pueblu nes finques, depués almacenar y darréu revender intencionalmente con precios descomanadamente altos (80 o 100 vegaes más que l'orixinal)&lt;ref name=mvv /&gt; que la gran mayoría de la población nun podía cubrir.&lt;ref name=mvv /&gt; Esto facer, según les sos propies pallabres, pa castigar a aquellos que nun queríen trabayar.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías decidía cuando yeren puestos a la venta cada unu de los alimentos, y los más indispensables tardaben en selo.&lt;ref name=mvv /&gt; Cuando yá se topaben a la venta, munches vegaes la so fecha de caducidá yá había llegáu.&lt;ref name=mvv /&gt; La población, al nun poder costear una cantidá razonable, namái mercaba una cantidá ínfima.&lt;ref name=mvv /&gt; De resultes, aumentó'l robu, el contrabandu y la llucha pola sobrevivencia.&lt;ref name=mvv /&gt;

Per otra parte, la crisis causó que solamente'l presidente Macías, l'exércitu y la policía pudieren cobrar un sueldu regularmente.&lt;ref name=vavel /&gt;&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=tirón /&gt; La xente podía tar meses ensin cobrar.&lt;ref name=mvv /&gt; L'actividá empresarial dexó práuticamente d'esistir (los homes de negocios fueron igualmente reprimíos),&lt;ref name=junius /&gt; y les poques empreses esistentes yeren controlaes pol Estáu.&lt;ref name=caden /&gt; En 1973 suprimiéronse les actividaes comerciales privaes nel país.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=gogo&gt;{{cita publicación |títulu=Millones y corrupción a &quot;go-go&quot;|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1976/10/30/021.html|fechaaccesu=14 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=30 d'ochobre de 1976}}&lt;/ref&gt; Les tiendes, los puestos de mercáu y la oficina de correos cerraron.&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=Morals and Markets: The Dangerous Balance|fecha=2013|editorial=Springer|isbn=1137331526, 9781137331526|url=https://books.google.cl/books?id=efzKeHYlzD0C&amp;pg=PT75&amp;lpg=PT75&amp;dq=francisco+macias+nguema+nightmares&amp;source=bl&amp;ots=3P-ZFX0Wyh&amp;sig=ax8SSS60NwEycPWPuojbcEOycrs&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwis4unQxKzTAhWEC5AKHddwA-kQ6AEIWDAL#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20nightmares&amp;f=false|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; En 1976 solo quedaba una industria nel país.&lt;ref name=crono /&gt; El comerciu y la industria fueron sustituyíos pol [[trueque]].&lt;ref name=africa2 /&gt; Macías declaró que mientres el tuviera nel poder, el [[capitalismu]] enxamás taría presente.&lt;ref name=autodeterminacion /&gt;

Los trabayadores nun disponíen de [[derechos llaborales]].&lt;ref name=caden /&gt; El trabayu yera consideráu como'l primer deber y obligación de too ciudadanu (homes y muyeres),&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; y tou tipu de reivindicación llaboral yera considerada daqué “contrarrevolucionario, subversivu y propiu de los enemigos de la patria”, castigándose con cárcel.&lt;ref name=caden /&gt; De toes formes, mientres la dictadura de Macías el [[desemplegu]] abondaba.&lt;ref name=tirón /&gt;

Amás, el gobiernu estableció una política d'espropiación forzosa de bienes privaos y coleutivos, incluyendo coches particulares, viviendes, dineru y finques.&lt;ref name=caida&gt;{{cita web |apellíos1=Jiménez|nome1=Gemma|títulu=LA CAIDA DEL TERCER HOME|url=http://www.guinea-ecuatorial.net/ms/main.asp?cd=nin5455|fecha=25 d'agostu de 2007|fechaaccesu=20 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt; La Constitución de 1973 establecía la propiedá del Estáu sobre la tierra y tou aquello que s'atopara dientro del territoriu nacional.&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref name=civil /&gt; Macías apoderar de munches finques espropiaes.&lt;ref name=crono /&gt;

Polo xeneral, mientres la dictadura de Macías abandonáronse toles funciones de gobiernu sacante la seguridá interna.&lt;ref name=caden /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=World : Africa : Equatorial Guinea|url=http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/equatorial_guinea.html|fechaaccesu=19 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120314054810/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/equatorial_guinea.html|fechaarchivu=2012-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]]|títulu=Equatorial Guinea (11/04)|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/equatorialguinea/40580.htm|idioma=inglés|fechaaccesu=20 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;

=== Conflictu con Gabón ===
{{AP|Mbañe}}
En 1972, les tropes de [[Gabón]] se infiltraron en territoriu ecuatoguineanu, provocando un conflictu ente dambos países.&lt;ref name=escala&gt;{{cita publicación |títulu=ESCALA EN BARAJAS DE UN MINISTRO GUINEANO, EN VIAJE HACIA NUEVA YORK|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1972/09/14/017.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=14 de setiembre de 1972}}&lt;/ref&gt; Gabón decidiera ampliar les sos agües territoriales a 70 milles col fin de tomar nelles a los castros más cercanos a les sos mariñes.&lt;ref name=pueblos /&gt; En setiembre, soldaos ecuatoguineanos abrieron fueu contra pescadores gaboneses activos na zona apostada, a lo que Gabón respondió unviando dos barcos con 40 soldaos pa ocupar [[Mbañe]], [[Islles de Guinea Ecuatorial|Conga]] y [[Islles de Guinea Ecuatorial|Cocoteros]].&lt;ref name=pueblos /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=“La verdá sobre Mbañé” Max Liniger-Goumaz, Mundu Negru, nᵘ 476, xunetu-agostu 2003|url=http://www.asodeguesegundaetapa.org/la verdá-sobre-mbane-max-liniger-goumaz-mundu-negru-non-476-xunetu-agostu-2003/|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; Les autoridaes gabonesas prohibieron que cualquier embarcación estranxera averar a estes islles.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=GOEG SILENCE ON DISPUTED ISLANDS PUZZLES GABONESE ENVOY|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974YAOUND01806_b.html|idioma=inglés|fecha=7 de xunu de 1974|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Dambos países intentaron en diverses ocasiones llegar a un alcuerdu, pero la continua infraición de lo alcordao per parte de Gabón fixo difícil les bones rellaciones ente dambes partes. El 13 de setiembre de 1972, nuna xunta celebrada na [[República Popular del Congo]] (otres fontes citen que se celebró en [[Kinxasa]], [[Zaire]])&lt;ref name=resueltu&gt;{{cita publicación |títulu=El conflictu ente Gabón y Guinea Ecuatorial, resueltu|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/sevilla/abc.sevilla/1972/09/19/020.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=19 de setiembre de 1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Reconciliáronse Guinea y Gabón|fechaaccesu=11 de marzu de 2017|axencia=[[Voluntá (periódicu)|Voluntá]]|fecha=19 de setiembre de 1972|páxina=1}}&lt;/ref&gt; a la qu'asistieron los presidentes Macías, [[Omar Bongo]] (de Gabón), [[Mobutu Sese Seko]] (de [[Zaire]]) y [[Marien Ngouabi]] (de la [[República Popular del Congo]]), xunto al Secretariu Xeneral de la [[Organización de la Unidá Africana]] [[Nzo Ekangaki]], diose calce formal a un alcuerdu ente los países litigantes, roblándose un documentu.&lt;ref name=resueltu /&gt;&lt;ref name=martínez /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Alcuerdo ente Gabón y Guinea Ecuatorial sobre la neutralización de la zona confiictiva|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1976/12/28/pagina-25/33609497/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=14 de payares de 1972}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=El conflictu ente Gabón y Guinea Ecuatorial, resueltu en principiu|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/26/pagina-3/33612785/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=19 de setiembre de 1972}}&lt;/ref&gt;

Primeramente'l [[Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]] tamién intervieno na resolución del conflictu.&lt;ref name=escala /&gt;

=== Derrocamientu y muerte ===
{{AP|Golpe d'Estáu en Guinea Ecuatorial de 1979}}

Pa 1979, la represión de Macías afectaba inclusive a les sos más allegaos, incluyendo a integrantes del clan Esangui.&lt;ref name=paraísu /&gt;

El [[3 d'agostu]] de [[1979]], el so sobrín [[Teodoro Obiang Nguema]] entamó, cola ayuda d'antiguos compañeros d'armes encarcelaos ([[Eulogio Oyó]] y otros), un [[Golpe d'Estáu en Guinea Ecuatorial de 1979|golpe d'estáu]] que derrocó a Macías. Tres les esfriegues militares que duraron una selmana, el dictador abellugar na selva, y ellí foi deteníu poco tiempu dempués. 

El so sobrín, Teodoro Obiang, qu'acabaría siendo de la mesma el nuevu dictador, sometió-y a un [[xuiciu sumarísimu]] utilizando'l [[Códigu de Xusticia Militar]] español, nel que foi acusáu, ente otres coses, de [[xenocidiu]], deportaciones masives y apropiaciones indebíes. Foi condergáu a [[Pena de muerte|muerte]] el [[29 de setiembre]] de [[1979]] y [[fusilamiento|fusiláu]] darréu.&lt;ref&gt;[https://elpais.com/diario/1979/09/30/internacional/307490404_850215.html Francisco Macías foi executáu ayeri], diariu ''El País'', domingu, 30 de setiembre de 1979.&lt;/ref&gt;

Anguaño, Francisco Macías Nguema ta consideráu como unu de los líderes más [[Cleptocracia|cleptocráticos]], sangrientos y crueles na hestoria del [[África]] post-colonial. Foi comparáu a [[Pol Pot]] pola naturaleza violenta, imprevisible y anti-intelectual de dambos rexímenes.&lt;ref name=&quot;afroarticles.com&quot;/&gt;

== La propaganda de Macías ==
La propaganda de Macías Nguema puede definise y estremar en dos fases: la primera, antes de ser escoyíu presidente. Y la segunda, dempués de ser escoyíu, periodu mientres el cual la so propaganda va basase más n'aiciones qu'en gráficos y octavielles.

=== Macías preelectoral y eleutoral (1968) ===
{{AP|Eleiciones xenerales de Guinea Ecuatorial de 1968}}
La figura de Macías antes de ser escoyíu presidente yera desconocida, hasta que foi destacando adulces y llegó a convertise n'alcalde de [[Mongomo]]. Fechu que-y dio más posibilidaes pa depués presentar la so candidatura, pa la cual yera necesariu cuntar col 2% del censu eleutoral.&lt;ref name=murcia /&gt;
Macías, que más tarde volvió africanizar el so nome, añadió'l nome de Francisco al so n'honor a [[Francisco Franco]]. Una de les persones que más almiraba por aquél entós.
En pasando pol curtiu periodu autonómicu, durante la campaña amosó ser un líder distinguíu que sabía cómo tresmitir y dirixise al pueblu, en comparanza a los sos rivales.&lt;ref name=murcia /&gt; Macías empezaba la so campaña p'algamar la presidencia con estos elementos;
De primeres, el símbolu qu'usó pa la so campaña foi'l del [[gallu]] –el cual col so cantar anuncia la mañana- ''Una nueva Guinea''. Lo que-y valdría los llamatu de '''papa Coq''' (ello ye que'l [[gallu]] darréu convertiríase nun símbolu característicu de la so dictadura).&lt;ref name=murcia /&gt; El lema de la so campaña yera: “''En marcha con Macías; unidá, paz y prosperidá''”&lt;ref name=murcia /&gt;
Apelaba por una conciencia única de los guineanos, Macías pa ello citaba a [[Suiza]] como exemplu a siguir pa Guinea.
Una vegada ganaes les eleiciones, formaría gobiernu con munchos de los miembros de les otres faiciones, la so lema camudó a: “'''Un home, un equipu, un programa'''”&lt;ref name=murcia /&gt;
Nun se sabe si Macías representaba a una ideoloxía política, o si na so cabeza había dalguna que reinaba. Pero taba claru que nun principiu, apostó pola democracia y pol progresu del so país.

Pa la so campaña, amás del sofitu de la [[Idea Popular de Guinea Ecuatorial]] (IPGE), tamién goció del sofitu de disidientes de les candidatures rivales.&lt;ref name=murcia /&gt; No que fai a sofitu económicu, l'asesor de Macías, l'abogáu español [[Antonio García-Trevijano]], gastó cuasi 50 millones de pesetes pa la campaña eleutoral.&lt;ref name=murcia /&gt; Macías abogaba por respetar les diferencies culturales ente les etnies del país (continentales ya insulares) dientro d'una nación xunida, unes bones rellaciones con España, un salariu dignu pa los trabayadores y el fomentu del sindicalismu. En materia económico, Macías prometía creitos pa pequeños llabradores, pescadores, comerciantes ya industriales modestos, y una política de proteición
de precios pa les materies primes del país, garantizando'l so allugamientu seguru nos mercaos internacionales.&lt;ref name=murcia /&gt; 
{{wikisource|Programa eleutoral presentáu por Macías a los comicios presidenciales}}

Macías falaba de nacionalismu, d'unidá y dirixíase al pueblu polo xeneral, a diferencia de los sos contrincantes, que se dirixíen a sectores específicos de la población.&lt;ref name=murcia /&gt; Yera'l candidatu menos pro-español y por consiguiente'l so victoria espertó rocea y esmolición per parte d'España.&lt;ref name=murcia /&gt;

=== Presidente electu y presidente vitaliciu ===
Entá colos problemes que Macías tuviera con [[España]], los fregaos cola [[guardia civil]] y la salida de gran parte de la población española de Guinea, lo que más-y dolió a Macías foi l'intentu de golpe d'estáu qu'entamaron contra él, xunto a quien se supón yera de los miembros que formó gobiernu con él.
Empieza lo que se conoz como'l reinu del terror en Guinea. Macías somete al país a una dura represión que se traduz a una censura total. Llegando hasta'l puntu nel cual, ante cualquier amenaza, fizo que tola correspondencia que circulara per Guinea pasara por él.&lt;ref name=sultanatu /&gt;&lt;ref name=morgan /&gt;&lt;ref name=statement /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=GUINEA ECUATORIAL NEL DESENVOLVIMIENTU DE LA ECONOMÍA-MUNDU CAPITALISTA|url=http://antropologiaucm.blogspot.cl/2009/03/sobre-guinea-ecuatorial.html|fechaaccesu=23 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Provocando que llegara un puntu nel cual les cartes nun llegaben, yá que s'atropar na so mesa.
La [[censura]] siguió col aislamientu del país; cerróse l'espaciu aereu, y l'aereollinia española ([[Iberia (aereollinia)|Iberia]])&lt;ref name=iberia /&gt; amenorgó los sos vuelos progresivamente hasta cuasi la so nulidá, anque nunca dexó de tar n'activu.&lt;ref name=iberia /&gt; Hubo un puntu nel que nengún avión podía aterrizar nel país ensin la previa autorización de Macías.&lt;ref name=paradoriu /&gt; En 1976, pilotos de l'aereollinia fueron vexaos y encarcelaos tres l'apagón accidental de les lluces de la pista d'aterrizaxe cuando diba aterrizar l'avión de Macías.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=paraísu /&gt; L'aereollinia amenació con un paru total, pero foi disuadida pola embaxada española.&lt;ref name=paraísu /&gt; Macías nun baxaba de los aviones hasta que s'esplegara una [[alfombra colorada]] y tou tuviera llistu por que se-y recibiera con tolos honores.&lt;ref name=celestino&gt;{{cita web |apellíos1=Okenve Ndo|nome1=Celestino|títulu=ALBUM DE SEMEYES DE D. FORTUNATO OKENVE MITUY|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/fokenve.htm|fechaaccesu=22 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Dende 1970&lt;ref name=almirar&gt;{{cita web |títulu=Cómo almirar al empar a Marx, Lenin, Mao, Hitler y Franco (4)|url=http://historiasdehispania.blogspot.cl/2008_12_07_archive.html|fecha=13 d'avientu de 2008|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt; prohibió la entrada de cualesquier periodista al país, especialmente español.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=massatrocity /&gt; Esto contribuyó a hermetizar muncho más el país. Munchos turistes fueron espulsaos del país malapenes baxando del avión porque nel vuelu lleeren periódicos ensin aprobar pol gobiernu.&lt;ref name=almirar /&gt; Según Macías, los periodistes estranxeros daben una imaxe equivocada del país.&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Mahiques Nunez|nome1=Alejandra|títulu=REASONS BEHIND THE SILENCE OF THE SPANISH PRESS AROUND MACÍAS NGUEMA'S REGIME (1968-1979)|fecha=xunetu de 2013|url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/24169/ASC-075287668-3443-01.pdf?sequence=2|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Tamién el periodismu independiente taba illegalizáu nel interior del país.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Equatorial Guinea|url=https://v1.sahistory.org.za/pages/africa/african%20independence-history/equatorial-guinea.htm|idioma=inglés|fechaaccesu=10 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170410133243/https://v1.sahistory.org.za/pages/africa/african%20independence-history/equatorial-guinea.htm|fechaarchivu=2017-04-10}}&lt;/ref&gt; Anque Macías caltener al corriente de lo que dicía la prensa española,&lt;ref name=tensión /&gt;&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; y nun duldar en contesta-yos cada vez que s'entamaba un actu del PUNT. Partíu nel cual teníen d'afiliase tolos guineanos. Los discursos de Macías yeren grabaos y distribuyíos en formatu de [[cassete]]s.&lt;ref name=gustav /&gt;

La Mocedá en marcha con Macías, ''y siempres con Macías'', foi un cuerpu [[paramilitar]] formáu por mozu (incluyendo adolescentes),&lt;ref name=pistola /&gt; qu'ante l'estancamientu de la economía, hubo qu'ocupar de dalguna forma a tal sector de la ciudadanía. Les Mocedaes fueron fundaes tres un conseyu ministerial el 22 de febreru de 1969 nel contestu de la [[Crisis diplomática ente España y Guinea Ecuatorial de 1969|crisis diplomática con España]].&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref name=estética /&gt; Un grupu de mozos (de dambos sexos)&lt;ref name=estética /&gt; ensin líderes, oxetivos ya instrucción. Sirvíen pa controlar a la población, por que realizaren los exercicios militares a la hora señalada, por que naide devasara nin cuestionara l'autoridá del líder, y pa llevar a cabu tou tipu d'aiciones vexatories como tortures, acusaciones, execuciones, violaciones, robos, humildaciones y pillajes, actuando con total impunidá.&lt;ref name=caida /&gt; Tamién se tomaben l'atribución de rexistrar les viviendes de la población, colo cual la [[vida privada]] dexó práuticamente d'esistir.&lt;ref name=caida /&gt; Mientres estos rexistros, destruyíase cualquier alcordanza de la colonización española.&lt;ref name=murcia /&gt; Amás, llegaron a establecer un comerciu de [[prostitución]] forzada.&lt;ref name=frank&gt;{{cita llibru |apellíos1=Tenaille|nome1=Frank|títulu=Les 56 Áfricas: guía política|fecha=1981|editorial=Sieglu XXI|isbn=968231058X, 9789682310584|url=https://books.google.cl/books?id=L0Ws9Jv5R5IC&amp;dq=mocedaes+en+marcha+con+macias&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=22 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; Mientres los toques de queda, les Mocedaes salíen en jeeps [[Land Rover]] y atopábense de cutiu n'estáu d'[[ebriedá]].&lt;ref name=eburi /&gt;&lt;ref name=pistola /&gt; Nos sos desfiles, les Mocedaes realizaben una combinación ente'l [[saludu fascista]] y el [[puñu n'alto]].&lt;ref&gt;Archivos históricos espuestos nel documental [[Memoria negra]].&lt;/ref&gt; Taben obligaos a vixilar y denunciar a los sos padres.&lt;ref name=estética /&gt; Tamién s'estableció en 1972 una organización similar llamada &quot;Milicia Popular&quot;, otru cuerpu paramilitar formáu por voluntarios civiles d'etnia fang y asesoráu por rusos y cubanos,&lt;ref name=crono /&gt; que al igual que les Mocedaes goció de gran poder.&lt;ref name=estética /&gt; Macías creó estos cuerpos yá que resabiaba de les Fuercies Armaes, bien amestaes al pasáu colonial que'l dictador tarrecía,&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=estética /&gt; y en munchos casos adquirieron mayor importancia.&lt;ref name=mvv /&gt; Dada la predominancia del tribalismu, solamente los fang formaben parte d'estos órganos represivos.&lt;ref name= fang /&gt;

Unu entraba nel PUNT a la edá de 7 años, y namái salía cuando morría. Eses yeren les normes. Amás d'aprender a recitar les conseñes mientres la celebración de los actos: ''Embaxo l'imperialismu'', ''Embaxo'l colonialismu'', ''Enriba la revolución'', ''Viva'l líder, el nuesu collaciu Francisco Macías Nguema'' ente otres.&lt;ref name=murcia /&gt; Les persones taben obligaes a denunciar a los sos seres queríos y a tolos sos conocíos en casu de ser &quot;contrarrevolucionarios&quot;,&lt;ref name=sultanatu /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Nel décimu aniversariu de la independencia de Guinea Ecuatorial|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1997/07/01/pagina-16/33731871/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=12 d'ochobre de 1978}}&lt;/ref&gt; y los sos siguidores más radicales llegaben a violar a les sos madres cuando estes yeren afayaes realizando aiciones indebíes.&lt;ref name=blogue /&gt; Aquellos que protestaben pola detención de los sos seres queríos yeren igualmente torturaos o asesinaos.&lt;ref name=estética /&gt; Munches muyeres ufiertábense sexualmente a les autoridaes col fin de salvar a los sos familiares.&lt;ref name=estética /&gt; Dalgunes d'elles inclusive yeren obligaes a contraer mantrimonio con miembros del gobiernu.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=ASODEGUE|títulu=Denuncia d'ANRD a les Naciones Xuníes (agostu 1975)|url=http://www.asodegue.org/hdmanrd1.htm|fechaaccesu=3 d'agostu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071022171348/http://www.asodegue.org/hdmanrd1.htm|fechaarchivu=2007-10-22}}&lt;/ref&gt; El sistema de denuncia coleutiva daba llugar a rivalidaes ente funcionarios por meyores puestos o mayor trescendencia social,&lt;ref name=mvv /&gt; y al saldu de rivalidaes personales o querelles familiares.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías estableció una rede de denuncies ente los órganos del Estáu.&lt;ref name=mvv /&gt; El sistema de denuncia coleutivu estremó al pueblu polo xeneral, y Macías defendióse diciendo que los mesmos guineanos tábense estermináu ente ellos, desvenceyándose de too aquello qu'asocedía nes cárceles del país.&lt;ref name=mvv /&gt;

Nun principiu escareció d'una ideoloxía definida, pero darréu declaróse formalmente [[marxista-leninista]], combináu esta ideoloxía cola so almiración por [[Adolf Hitler]],&lt;ref name=hitler /&gt; autodefiniéndose como un &quot;marxista-hitlerianu&quot;.&lt;ref name=caden /&gt; La so ideoloxía taba compuesta por munches idees de líderes como [[Adolf Hitler|Hitler]]&lt;ref name=hitler /&gt; (llegando a declarase [[antisionismu|antisionista]]),&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=WEEKLY REVIEW OF THE PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA NON.33|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974HONGK09110_b.html|fecha=14 d'agostu de 1974|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; [[Mao]],&lt;ref name=blogue&gt;{{cita web |títulu=Francisco Macías, el Hitler africanu|url=http://desdelavegardubsolis.blogspot.cl/2015/06/francisco-macias-el-hitler-africanu.html|fecha=2014|fechaaccesu=26 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt; [[Idi Amin]]&lt;ref name=hitler /&gt; (quién se comprometió a sofitar a Guinea Ecuatorial),&lt;ref name=crono /&gt; [[Jean-Bédel Bokassa]],&lt;ref name=hitler /&gt; [[Francisco Franco|Franco]]&lt;ref name=blogue /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=«Guinea espunxo claramente'l so deséu unánime: aportar a la independencia»|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1971/06/01/pagina-8/34367909/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=16 de mayu de 1967}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La nación española va ser tratada con preferencia en Guinea Ecuatorial|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?fn=commandselect;query=id:0000408314;command=show_pdf;testu=%20-%20Nueva%20Espa%C3%B1a%20(none)%2006/10/1968.%20P%C3%A1gina%206#view=FitH&amp;pagemode=none|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=6 d'ochobre de 1968 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210118015348/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?fn=commandselect;query=id:0000408314;command=show_pdf;testu=%20-%20Nueva%20Espa%C3%B1a%20(none)%2006/10/1968.%20P%C3%A1gina%206#view=FitH&amp;pagemode=none |fechaarchivu=2021-01-18}}&lt;/ref&gt; (del cúal declaróse siguidor y a quién se refería constantemente como “el mio colega” o “el mio homónimu”&lt;ref name=gustav /&gt; anque darréu calificó al so gobiernu como un &quot;réxime criminal&quot; y a él como &quot;criminal asesín y fascista&quot;),&lt;ref name=uned /&gt; [[Fidel Castro]],&lt;ref name=mengue /&gt; [[Kim Il-sung]]&lt;ref name=gustav /&gt; ya inclusive [[Mahatma Gandhi]].&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=blogue /&gt; Macías tamién representaba una corriente [[Tercermundismu|tercermundista]]&lt;ref name=sultanatu /&gt;&lt;ref name=cap9 /&gt; y cultivó una imaxe de líder [[Progresismu|progresista]] na izquierda española opositora a Franco.&lt;ref name=sultanatu /&gt; Esisten desalcuerdos alrodiu de cual foi realmente la posición nel [[espectru políticu]] de Macías. El diplomáticu español [[Fernando Morán López]] considerar un asonsañador del [[franquismu]]&lt;ref name=gustav /&gt; ente que l'analista suizu [[Max Liniger-Goumaz]] definir como “afro-[[fascista]]”.&lt;ref name=gustav /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor1=Landry-Wilfrid Miampika y Patricia Regueru Calderón|títulu=De Guinea Ecuatorial a les lliteratures hispanoafricanas|fecha=2010|editorial=Editorial Verbum|isbn=8479626402, 9788479626402|url=https://books.google.cl/books?id=2l3vAgAAQBAJ&amp;pg=PA29&amp;dq=francisco+macias+nguema+afro+fascismu&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwit6oj6-f7SAhWECpAKHdSJAdsQ6AEIGjAA#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20afro%20fascismu&amp;f=false|fechaaccesu=31 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; Otra manera, el réxime de Macías tamién foi calificáu como un terror colorao” enllantáu por un gobiernu comunista”.&lt;ref name=caden /&gt; Dellos estudios, sicasí, tamién conclúin que Macías nun yera comunista, o que nin siquier tenía una ideoloxía.&lt;ref name=gustav /&gt; El mesmu Macías declaró nuna ocasión: “Nun soi capitalista, nin socialista, nin comunista. Toes son teoríes europees y yo nun soi européu, soi africanu”.&lt;ref name=gustav /&gt; 
{{cita|«Considero a Hitier como'l salvador d'Africa. Cometió errores porque yera humanu, pero'l so propósitu yera acabar col colonialismu nel mundu enteru»|Macías sobre [[Adolf Hitler]]&lt;ref name=hitler /&gt;}}
{{cita|«Franco díxome: 'Yo voi tar detrás de ti'. L'únicu qu'amaba Guinea ye'l Xeneral Franco»|Macías sobre [[Francisco Franco]]&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=eburi&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=Xineru de 1969. La &quot;memoria histórica&quot; güei y cuarenta años d'apostada amnesia pública|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/11204/xineru-de-1969-la memoria-historica-hoy-y-cuarenta-ano-de-deliverada-amnesia-publica|fecha=29 de mayu de 2007|fechaaccesu=2 de xineru de 2017}}&lt;/ref&gt;}}

Exerció un fuerte cultu a la so personalidá. El so cultu a la personalidá foi na so mayoría exercitáu de forma direuta y en presencia, y llegó al puntu d'incluyir una dedicatoria a Macías na guía telefónica.&lt;ref name=uncle /&gt;
El desterciu na educación producir pola so intervención, por cuenta de que suprimió cuasi en totalidá les asignatures básiques. Dir al colexu yera la mayor forma d'adoutrinamientu cola que cuntaba, onde los neños teníen de lleer y recitar la so decisión invariable” testu onde afiguraba'l so odiu escontra España, l'imperialismu, y glorificaba la so persona.&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Negrín Fajardo|nome1=Olegario|títulu=¿QUÉ QUEDA EN GUINEA ECUATORIAL DE LA EDUCACIÓN ESPAÑOLA? DE LA EDUCACIÓN COLONIAL A LA REALIDÁ ACTUAL|fecha=2011|páxina=119|url=https://gredos.usal.es/jspui/bitstream/10366/121062/1/%C2%BFQue_queda_en_Guinea_Ecuatorial_de_la_ed.pdf|fechaaccesu=21 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Tamién s'estudiaba la so biografía,&lt;ref name= cm2 /&gt; y les doctrines revolucionaries yeren enseñaes en [[idioma fang]].&lt;ref name= cm2 /&gt;

Mientres esi periodu de tiempu, Macías declarara a España como'l so peor enemigu. Mientres n'España taba pensándose na persona que diba sustituyir a Franco, que nesi momentu, la corona apaecía, y [[Xuan Carlos I]] apaecía como candidatu por derechu.
Yá daquella, Macías yá se proclamara presidente vitaliciu, y ante les crítiques que-y veníen dende España, criticaba a los españoles y el creitu que-y daben al que diba ser el so futuru rei. Si [[Xuan Carlos I]] por derechu” diba proclamase rei d'España, ¿él por qué nun podía proclamase presidente vitaliciu?&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; 

Macías nun tenía bones pallabres pal que diba ser rei d'España (calificó a Xuan Carlos I como &quot;criminal farfán y fascista, fíu bastardu del criminal fascista y asesín General Franco&quot;),&lt;ref name=uned /&gt; nin pa la prensa española. Faltó a políticos españoles como [[Manuel Fraga]], [[Luis Carrero Blanco]], [[Gregorio López Bravo]], [[Carlos Arias Navarro]] y [[Fernando María Castiella]] (calificándo-yos a toos ellos como &quot;peada criminal asesina&quot;).&lt;ref name=uned /&gt; Macías tamién faltó públicamente a [[Adolfo Suárez]] (a quién calificó de &quot;estúpidu&quot;),&lt;ref name=uned /&gt; ente que (una vegada producida la [[transición española]]) calificó a los partíos políticos españoles como &quot;comenenciosos y fascistes&quot;&lt;ref name=uned /&gt; y al gobiernu de la [[Xunión de Centru Democráticu|UCD]] como &quot;continuador del franquismu&quot;.&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; Dedicó amás dures pallabres a los antiguos &quot;criminales gobernadores xenerales coloniales&quot; como [[Francisco Núñez Rodríguez]].&lt;ref name=uned /&gt; Dexaba que les crítiques afectáren-y de forma personal y tomar bien en serio. Hasta tal puntu que mandaba a la población a manifestase cada vez que lu criticaben a él,&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=mvv /&gt; y a la situación na que tenía al país. Repitía que cómo un país como España, sometíu a Estaos Xuníos, podía critica-y a él y a les sos aiciones, una y bones Guinea yera un país llibre” que nun taba sometíu a la voluntá de nenguna otra potencia (n'especial la Xunión Soviética) alegando qu'España dexó qu'Estaos Xuníos construyera bases militares en delles de les sos ciudaes más importantes.&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; 

Macías caltuvo una postura bien crítica al respeutive d'España, a la qu'acusó d'asesinar a millones de persones.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Macías acusa a España d'asesinar a millones de persones|url=https://elpais.com/diario/1977/03/24/espana/228006007_850215.html|fechaaccesu=29 de mayu de 2016|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=24 de marzu de 1977}}&lt;/ref&gt; Tamién la acusó de realizar actividaes criminales y calificó a los españoles como asesinos.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Macías ataca y falta a España|url=https://elpais.com/diario/1977/09/22/internacional/243727212_850215.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=22 de setiembre de 1977}}&lt;/ref&gt; Inclusive tuvo la intención de publicar un llibru sobre toles muertes socedíes en Guinea Ecuatorial mientres la dómina colonial, recurriendo al falsio de cifres pa esaxerar les mesmes.&lt;ref name=mvv /&gt; España, ante l'actitú de Macías, declaró ente 1971 y 1976 ''materia reservao'' tola información relativa a Guinea Ecuatorial (lo cual implicaba que nun se podía informar del país en nengún mediu de comunicación español).&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Liniger-Goumaz|nome1=Max|enllaceautor=Max Liniger-Goumaz|títulu=Guinea Ecuatorial: Diecisiete años de la segunda dictadura nguemista (1979-1996)|fecha=1996|url=http://aleph.academica.mx/jspui/bitstream/56789/30187/1/31-101-1996-0645.pdf|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161025053523/http://aleph.academica.mx/jspui/bitstream/56789/30187/1/31-101-1996-0645.pdf |fechaarchivu=2016-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Ocho años de rellaciones inestables|url=https://elpais.com/diario/1977/03/23/espana/227919607_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=23 de marzu de 1977}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Guinea: llevántase'l telón|url=https://elpais.com/diario/1976/10/20/opinion/214614006_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=20 d'ochobre de 1976}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Dexa de ser secretu oficial la información rellacionada con Guinea|fechaaccesu=18 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico Mediterráneo]]|fecha=20 d'ochobre de 1976}}&lt;/ref&gt; Cuando la norma foi llevantada, Macías esixó a los diplomáticos españoles que se-y dexara en paz y que nun se publicar &quot;insultos&quot; contra el.&lt;ref name=mvv /&gt; Repórtase que cuando un funcionariu d'esteriores comunico la midida a Macías, este esclamó: &quot;!Eso facer ustedes porque yá nun vive la so excelencia (refiriéndose a [[Francisco Franco]]), porque si viviera nun s'atrevieren a faelo!&quot;. Con esta cita, demuéstrase que nos momentos más tirantes nes rellaciones ente dambos países, Macías siguía respetando al yá fináu dictador español.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Cronoloxía Histórica de Guinea Ecuatorial|url=http://guineaecuatorialhistoria.blogspot.cl/1976/|fechaaccesu=27 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Mientres la dictadura de Macías, la población española residente en Guinea Ecuatorial yera constantemente atacada, y ensin motivu dalgunu espulsábase, multaba, maltrataba o encarcelaba a cualquier español.&lt;ref name=piñar /&gt; Tamién se-yos condergaba a trabayos forzaos, y Macías animaba a les sos Mocedaes a atacar les finques de los colonos.&lt;ref name=sexu /&gt; Llegaron a rexistrase delles humildaciones: brutales palices,&lt;ref name=sexu /&gt;obligación a los colonos de trabayar en ropa interior,&lt;ref name=sexu /&gt; allugamientu de formigues que picaben nos sos cuerpos&lt;ref name=sexu /&gt; y violaciones a muyeres per parte de les Mocedaes en Marcha con Macías.&lt;ref name=sexu /&gt; Los mesmos diplomáticos españoles fueron acosaos por violentes manifestaciones.&lt;ref name=africa /&gt; Mientres la dictadura de Macías, permanecieron en Guinea Ecuatorial unos 300 españoles.&lt;ref name=cap9&gt;{{cita web |autor1=ASODEGUE|títulu=Capítulu 9. MACÍAS VUÉLVESE LLOCU, 1976-1979|url=http://www.asodegue.org/hdojmc09.htm|fechaaccesu=17 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191027102338/http://www.asodegue.org/hdojmc09.htm|fechaarchivu=2019-10-27}}&lt;/ref&gt; El pueblu guineanu, sicasí, deseyaba'l reestablecimientu de les rellaciones.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=cap9 /&gt;

Nun discursu empobináu a les muyeres guineanes, Macías declaró: “tenéis qu'enseñar a los vuesos fíos a odiar a los españoles”.&lt;ref name=piñar /&gt; Macías llevó alantre una política [[Xenofobia|xenófoba]] y [[Racismu|racista]]&lt;ref name=ndongo /&gt; contra la población blanca residente nel país, y encamentaba a los ensames a matar a los blancos y violar a les sos muyeres:&lt;ref name=blogue /&gt;&lt;ref name=sexu /&gt;
{{cita| “¡Matái al blancu, violái a les muyeres, tenéis derechu al botín, pena de muerte pa quien ayude al blancu! ¡Tamos en guerra contra l'imperialismu español!¡Los [[madereru|madereros]] son los nuesos enemigos!”|Pallabres de Macías tresmitíes pela radio estatal, 27 de febreru de 1969.&lt;ref name=sexu /&gt;}}

Depués de que los españoles colárense, el hostigamiento siguió, esta vegada contra los inmigrantes [[portugueses]] residentes nel país.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=gustav /&gt; Esta política treslladar a la mesma población nativa del país una vegada que la población blanca fuera espulsada y esterminada na so totalidá.&lt;ref name=blogue /&gt; 

A pesar de la so rivalidá cola antigua potencia colonizadora, Macías asonsañó les formes de dominación del [[franquismu]] español y xustificó el so non respetu a los derechos reconocíos pola llei argumentando que n'España esto tampoco se faía.&lt;ref name=gustav /&gt; Tamién caltuvo tres la independencia munches de les estructures del réxime colonial franquista. L'asignatura escolar franquista ''Formación del Espíritu Nacional'' nun foi suprimida hasta 1975, cuando foi sustituyida pola ''Formación Política de Guinea Ecuatorial''.&lt;ref name=gustav /&gt; Amás, la seición femenina del [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores]] taba basada na [[Seición Femenina]] de la [[Falanxe Española de les JONS]].&lt;ref name=gustav /&gt; Munchos himnos guineanos yeren imitaciones de cantares franquistes.&lt;ref name=gustav /&gt; Inclusive, antes d'empecipiar la persecución a la Ilesia, Macías caltuvo la tradición [[Nacionalcatolicismu|nacionalcatólica]] del cleru.&lt;ref name=gustav /&gt; Macías amás faíase besar la mano como los antiguos gobernadores coloniales&lt;ref name=gustav /&gt; y munches cuestiones alministratives presentes durante'l so gobiernu yeren les mesmes de los tiempos coloniales.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Severo Moto Nsá]]|títulu=ACABAR (ECHAR) COL XEFE DE LA GUARDIA COLONIAL” QU'ESTERMINA AL NUESU PUEBLU.|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2017/10/acabar-echar-con-el xefe-de-la guardia.html#more|fecha=9 d'ochobre de 2017|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2017}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, Macías foi en 1975 unu de los xefes d'estáu que felicitó a Franco pel día del [[Alzamientu Nacional]].&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Cincuenta xefes d'estáu unviaron cordiales mensaxes na fiesta del 18 de xunetu|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1975/07/20/014.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=20 de xunetu de 1975}}&lt;/ref&gt;

Magar la so política anti-España, Macías nun rompió rellaciones con esti país, calteniéndose les embaxaes de dambes partes en cada país.&lt;ref name=mvv /&gt; En 1969 ellaboróse un conveniu de cooperación cultural ente dambos países.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=PREPARACIÓN D'UN CONVENIU DE COOPERACIÓN CULTURAL ENTE LA REPÚBLICA DE GUINEA ECUATORIAL Y ESPAÑA|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1968/10/02/pagina-7/33588265/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=10 de xunu de 1969}}&lt;/ref&gt; En 1970 una delegación española llegó al país con motivu del segundu aniversariu de la independencia.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=VISITA D'UNA DELEGACIÓN OFICIAL ESPAÑOLA A LA REPUBUCA DE GUINEA ECUATORIAL|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1970/10/11/pagina-44/34316813/pdf.html?search=guinea%201%20de%20xineru%20de%201964|fechaaccesu=25 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=11 d'ochobre de 1970}}&lt;/ref&gt; En mayu de 1971 y marzu de 1975 empezaron nuevos alcuerdos de cooperación téunica ente España y Guinea Ecuatorial.&lt;ref name=martínez&gt;{{cita web|autor1=Martínez Hermano|títulu=Historia de Guinea|url=http://www.martinezhermanos.com/guinea-historia.html|fechaaccesu=8 d'avientu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161212134703/http://www.martinezhermanos.com/guinea-historia.html|fechaarchivu=2016-12-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Remata la primer fase de les conversaciones hispanu-guineanes|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1971/06/01/027.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=1 de xunu de 1971}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Comunicáu conxuntu de les negociaciones hispanu-guineanes|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1971/06/01/pagina-5/33588285/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=1 de xunu de 1971}}&lt;/ref&gt; En 1977 rompiéronse les rellaciones con España definitivamente tres unes declaraciones demasiáu ofensives de Macías sobre'l Gobiernu y el Rei del país,&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=martínez /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=22 de marzu de 1977|url=http://conmemora.com/efemeride/1442|fechaaccesu=16 de xineru de 2017}}&lt;/ref&gt; pero caltuvo l'asistencia aeronáutica y los alcuerdos docentes,&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=paraísu /&gt; esto ye, que dellos profesores españoles llegaren al país.&lt;ref name=murcia /&gt; La filosofía anti-España de Macías foi la principal fonte del sentimientu [[anticolonialismu|anticolonialista]] del so réxime.&lt;ref name=crono /&gt; 

Dientro d'Europa, Macías tamién foi cercanu a [[Francia]] (país que trabayó n'electrificación, obres públiques y aviación).&lt;ref name=&quot;frank&quot; /&gt; Francia tenía la esperanza de faer cayer a Guinea Ecuatorial na so órbita (como lo fixera coles sos antigües colonies),&lt;ref name=&quot;Pariah&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;frank&quot; /&gt; y sería unu de los pocos países europeos occidentales que nun rompió nunca rellaciones con Guinea Ecuatorial.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;paraísu&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=EQUATORIAL GUINEA: ANNUAL REVIEW FOR THE YEAR 1979|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/annual-review-of-equatorial-guinea-for.html|idioma=inglés|fecha=22 de xineru de 1980|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Liniger-Goumaz|nome1=Max|enllaceautor=Max Liniger-Goumaz|títulu=150 años de rivalidaes hispanu-franceses nel Golfu de Guinea|páxina=92|url=http://publicaciones.sodepaz.org/images/uploads/documents/revista020/08_rivalidadeshispano_franceses.pdf|fechaaccesu=14 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; Macías respetaba a Francia y pensaba que tenía de ser el país européu qu'ameyores rellaciones tuviera con Guinea.&lt;ref name=&quot;autodeterminacion&quot; /&gt; Tamién consideraba que Francia, xunto a [[Reinu Xuníu]], llevara alantre un llabor colonizador decente n'África, a diferencia d'España.&lt;ref name=&quot;autodeterminacion&quot; /&gt;

Como nun podía ser menos, punxo so arrestu domiciliariu a tolos relixosos del país en 1973. Amás, multaba a tou aquél que s'atreviera a visitar una ilesia. Amás, la persona tenía de recitar nel momentu del castigu unes pallabres onde quedaba claro que “''Dios nun esiste, y que namái Macías yera'l verdaderu Dios''” .&lt;ref name=sultanatu /&gt; Ello ye qu'en 1978 establecióse «Nun hai otru Dios que Macías Nguema» como [[lema nacional]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Macias Nguema: Ruthless and bloody dictator|url=http://www.afroarticles.com/article-dashboard/article.php?id=117291|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160313200255/http://afroarticles.com/article-dashboard/article.php?id=117291|fechaarchivu=13 de marzu de 2016|editorial=Afroarticles.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Cavanaugh|nome1=Jeffrey|títulu=Doing Business In Africa: Equatorial Guinea|url=http://afkinsider.com/45843/business-africa-equatorial-guinea/|fecha=10 de marzu de 2014|fechaaccesu=8 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190112194949/http://afkinsider.com/45843/business-africa-equatorial-guinea/|fechaarchivu=2019-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= oldale&gt;{{cita llibru |apellíos1=Oldale|nome1=John|títulu=A World of Curiosities: Surprising, Interesting, and Downright Unbelievable Facts from Every Nation on the Planet|fecha=2012|editorial=Penguin|isbn=1101580402, 9781101580400|url=https://books.google.cl/books?id=XYPX1JmlIrsC&amp;pg=PT232&amp;lpg=PT232&amp;dq=A+World+of+Curiosities:+Surprising,+Interesting,+and+Downright+Unbelievable+Facts+from+Every+Nation+on+the+Planet+god+macias+nguema&amp;source=bl&amp;ots=DRlarxTIjd&amp;sig=zh1la7jjdW1RaMpHu9vRt2YePw0&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiw7YPoq5vTAhVBEpAKHfjOCAkQ6AEIIDAA#v=onepage&amp;q=A%20World%20of%20Curiosities%3A%20Surprising%2C%20Interesting%2C%20and%20Downright%20Unbelievable%20Facts%20from%20Every%20Nation%20on%20the%20Planet%20god%20macias%20nguema&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; El Ministru d'Interior de Macías, [[Ángel Masié Ntutumu|Angel Masié]], declaró: «precisabais la partida de bautismu pa entrar
nel cielu. Agora bastar col carné del PUNT porque nun hai más Dios que Macías, presidente del Partíu.»&lt;ref name=murcia /&gt; Depués de que la Ilesia denunciara la brutalidá del so réxime, Macías decretó'l zarru de toles ilesies en 1978&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Macías cierra toles ilesies de Guinea Ecuatorial|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1997/07/01/pagina-3/33731576/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=5 de xunetu de 1978}}&lt;/ref&gt; (les cualos convirtiéronse en grandes almacenes de cacáu, café y productos chinos o en salones de mítines del PUNT)&lt;ref name=gustav /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Severo Moto Nsá]]|títulu=LA GUINEA D'OBIANG NGUEMA: Ó, EL CIELU METÍU NEL INFIERNU.|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2011/12/la-guinea-de-obiang-nguema-o-el cielu.html|fecha=17 d'avientu de 2011|fechaaccesu=22 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; y la espulsión de la mayoría de los relixosos,&lt;ref name=caden /&gt; declarándose'l [[Ateísmu d'Estáu]]&lt;ref name=caden /&gt;&lt;ref name=derek /&gt;&lt;ref name=kevin&gt;{{cita llibru |apellíos1=Shillington|nome1=Kevin|títulu=Encyclopedia of African History 3-Volume Set|fecha=2013|editorial=Routledge|isbn=1135456704, 9781135456702|páxina=486|url=https://books.google.cl/books?id=umyHqvAErOAC&amp;pg=PA486&amp;lpg=PA486&amp;dq=francisco+macias+nguema+catholic+school&amp;source=bl&amp;ots=xIovOSet90&amp;sig=IVNMeBJkj_Pft8y8Degv7eEC9KE&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiNqfmNipjTAhUDkJAKHcwID_IQ6AEIVDAH#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20catholic%20school&amp;f=false|fechaaccesu=10 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; (siendo que'l 95% de la población abrazaba la fe católica).&lt;ref name=caden /&gt;&lt;ref name=af /&gt; Macías prohibió l'usu de la pallabra &quot;Xesucristu&quot; y durante la so dictadura esti tenía de ser referíu como &quot;El Fíu Bastardu D'Una Puta Blanca Barata Con Un Coño Fedióndigu&quot;.&lt;ref name=blogue /&gt;&lt;ref name=sexu /&gt; Les Mocedaes de Macías destruyeron los santos de les ilesies católiques del país y defecaron sobre les
[[biblia|biblies]].&lt;ref name=sexu /&gt;&lt;ref name=ENÈNGE&gt;{{cita publicación |apellíos1=A´BODJEDI|nome1=ENÈNGE|títulu=LOS PASTORES PRESBITERIANOS NDÒW!|fecha=2007|páxina=96|url=http://www.raco.cat/index.php/Orafrica/article/viewFile/136796/186985|fechaaccesu=22 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt; Tamién s'illegalizaron los [[Matrimoniu canonico|matrimonios canónicos]] y los [[funeral]]es, nuna campaña de &quot;autenticidá&quot; africana.&lt;ref name=burning /&gt;&lt;ref name=derek /&gt; Antes de too esto, Macías ordenara colgar la so semeya en toles ilesies y establecer [[Oficiu de fe|profesiones de fe]] como “Dios creó Guinea Ecuatorial gracies a Macías, ensin Macías nun hai Guinea” o “Nunca ensin Macías, tou por Macías, embaxo'l colonialismu y tolos ambiciosos”.&lt;ref name=paraísu /&gt;&lt;ref name=debanderas /&gt; Dende antes de la independencia, Macías yá protagonizara enfrentamientos cola ilesia, habiéndola yá calificáu como &quot;colonialista&quot;.&lt;ref name=lucas&gt;{{cita publicación |apellíos1=Olo Fenandes|nome1=Lucas|títulu=Iglesia y educación en Guinea Ecuatorial: 1875-1994|fecha=2011|fechaaccesu=23 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt; Esto provocó la molestia del [[Obispu]] de [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]] [[Rafael María Nze Abuy]], quién tornó les declaraciones de Macías y calificólu indireutamente de &quot;[[pseudo]]-políticu&quot;.&lt;ref name=lucas /&gt; En 1970 l'obispu foi exiliáu.&lt;ref name=lucas /&gt; Según Macías, la relixón católica yera un preséu políticu pa llograr la alienación del pueblu colonizáu,&lt;ref name=mengue /&gt; mientas que la Ilesia yera pal una secta.&lt;ref name=crono /&gt; Abogó por un [[estáu llaicu]] dende empiezos del so gobiernu, nun dexando qu'esta s'entemetiera nos asuntos del Estáu.&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Macías fala de relixón|publicación=La Guinea Ecuatorial|fecha=Xunu-Agostu de 1969|númberu=1633|páxina=115|url=http://www.bioko.net/guineaespanola/1969/1969060708_01.pdf|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190112044405/http://www.bioko.net/guineaespanola/1969/1969060708_01.pdf|archivedate=2019-01-12}}&lt;/ref&gt; Yera común que Macías entamara execuciones masives mientres celebraciones relixoses como [[Navidá]] o [[Corpus Christi]].&lt;ref name=gustav /&gt; Los relixosos que nun acoyeron les polítiques del dictador fueron torturaos, asesinaos ya inclusive [[Crucifixón|crucificaos]].&lt;ref name=sexu /&gt;&lt;ref name=polpot /&gt;&lt;ref name=ENÈNGE /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Silverstein|nome1=Ken|títulu=Turkmeniscam: How Washington Lobbyists Fought to Flack for a Stalinist Dictatorship|fecha=2008|editorial=Random House Publishing Group|isbn=1588367541, 9781588367549|páxina=97|url=https://books.google.cl/books?id=7TDBp3D0KssC&amp;pg=PA97&amp;lpg=PA97&amp;dq=francisco+macias+airport&amp;source=bl&amp;ots=WmA066XVe9&amp;sig=hz16nxH9AvkwqV1rpNHzLshqg0c&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjRmI-sm-vTAhUKgpAKHWv2CxwQ6AEIWTAI#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20airport&amp;f=false|fechaaccesu=12 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Leguineche|nome1=Leguineche|títulu=EL TIRANU FAVORITU D'OCCIDENTE. Pa llectura del Embaxador escribán y compañía.|url=http://guinea-ecuatorial.net/ms/main.asp?cd=nin3136|fecha=5 de xineru de 2003|fechaaccesu=23 de mayu de 2017}}&lt;/ref&gt;
{{cita| “[La ilesia] participó n'asesinatos, reveló secretos de la Penitencia y reclutó matonos profesionales y mercenarios p'alteriar la paz reinante en Guinea Ecuatorial” (...) “Dirixeron a Dios malicioses oraciones contra la independencia y el so Gran Líder, que'l so trunfu suponía a les clares una estrueldosa derrota pa la Ilesia Católica”.|Macías sobre la ilesia.&lt;ref name=debanderas /&gt;}}

En marzu de 1976, Macías Nguema robló un decretu-llei nel qu'ordenaba que &quot;tolos neños guineanos ente 7 y 14 años, van recibir obligatoriamente “ensayamientu militar” y “cualquier padre de familia o persona que se niegue a apurrir al so fíu va ser encarceláu o fusiláu”.&lt;ref name=caden /&gt; Primeramente en 1971 Macías yá obligara a tola población (homes, muyeres y neños) a realizar instrucción militar diariamente con un fusil de madera.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=gep /&gt; La población tamién taba obligada cada sábadu a trabayos públicos gratuitos, como la llimpieza de la yerba de les cais, al estilu de los demás países comunistes.&lt;ref name=caden /&gt; Esta política yera conocida como ''trabayar pal [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores|PUNT]]''.&lt;ref name=caden /&gt; La población tamién taba obligada a asistir a los actos públicos de Macías,&lt;ref name=gustav /&gt; y en casu de nun faelo los disidentes corríen el riesgu de ser castigaos.&lt;ref name=africa2 /&gt; Munchos espacios de diversión, como la mayoría de los [[Bar|bares]], fueron zarraos.&lt;ref name=cm2 /&gt;
{{Imaxe múltiple|posición_tabla=right |direición=horizontal |testu=El [[gallu]] foi'l símbolu de la dictadura de Macías, ya incluyir en 1973 nos emblemes nacionales ([[Bandera de Guinea Ecuatorial|bandera]] y [[Escudu de Guinea Ecuatorial|escudu]]). El gallu tamién taba presente nel emblema del [[Partíu Únicu Nacional de los Trabayadores|PUNT]].|semeya1=Flag of Equatorial Guinea (1973–1979).svg |anchu1=200 |semeya2=Coat of arms of Equatorial Guinea (1973-1979).svg|anchu2=100}}

Macías estableció al [[gallu]] como símbolu de la so dictadura, ya incluyir en 1973 nos emblemes nacionales ([[Bandera de Guinea Ecuatorial|badera]] y [[Escudu de Guinea Ecuatorial|escudu]]), según nel emblema del PUNT.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Flag and Arms used during the Nguema regime (1973-1979)|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/gq_1973.html#nguema|idioma=inglés|fechaaccesu=24 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Críticu colos sos vecinos, cuantimás con [[Mobutu Sese Seko]] por ser un títere en manes de les potencies occidentales, Macías trabayaba bien estrechamente coles potencies del bloque comunista ([[China]], [[Cuba]], [[Corea del Norte]], [[Vietnam]],&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Clarke|nome1=Duncan|títulu=Africa: Crude Continent: The Struggle for Africa's Oil Prize|fecha=2010|editorial=Profile Books|isbn=184765455X, 9781847654557|url=https://books.google.cl/books?id=qBHzparUGz8C&amp;pg=PA137&amp;lpg=PA137&amp;dq=francisco+macias+nguema+china+soviet+union&amp;source=bl&amp;ots=ul-M7pGVME&amp;sig=_vwFABOQJhtdO9XVQTZsowE6yfo&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjvqvOUkqzTAhVOlpAKHQTPDog4ChDoAQhDMAk#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20china%20soviet%20union&amp;f=false|fechaaccesu=18 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; [[Alemaña Oriental]] y la [[Xunión Soviética]]) que debíu al clima de la [[guerra fría]], fuéron-y un aliviu a la de la cooperación y les ayudes. A pesar d'esto, oficialmente Guinea Ecuatorial yera un país [[Non Alliniaos|Non Alliniáu]] dende 1971, y caltuviéronse rellaciones con países capitalistes.&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; De toes formes poco primero del so derrocamientu, mientres un congresu del PUNT, Macías intentó ensin ésitu convertir formalmente a Guinea Ecuatorial nun [[estáu socialista]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=EL GOLPE D'ESTÁU DE 1979 - OBIANG NGUEMA MBASOGO - Y LA UNION SOVIÉTICA.|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2015/10/el golpe-de-estado-de-1979-obiang.html|fecha=19 d'ochobre de 2015|fechaaccesu=12 de xunu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=LOS OTROS &quot;12 D'OCHOBRE&quot; AFRICANOS|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2012/10/los-otros-12-d'ochobre africanos.html|fecha=12 d'ochobre de 2012|fechaaccesu=11 de xunu de 2017}}&lt;/ref&gt;

La [[República Popular China]] unvió al país a 400 espertos (médicos, inxenieros y constructores), y asistencia económica (préstamu de 50 millones de dólares),&lt;ref name=mvv /&gt; amás de mercancíes,&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=paraísu /&gt; les cualos yeren descargaes de los puertos de forma forzosa pola mesma población.&lt;ref name=mvv /&gt; China tamién construyó la única carretera asfaltada que mandó Macías, una central hidroeléctirca, una estación de radio y dos edificios de telecomunicaciones en Bata y Malabo.&lt;ref name=mvv /&gt; Xestionó amás delles granxes esperimentales.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías lloró públicamente pola muerte de [[Mao Zedong]],&lt;ref name=mvv /&gt; y consideró que los chinos yeren los meyores estranxeros que moraben nel país.&lt;ref name=mvv /&gt; Na [[ONX]] y demás foros internacionales, Guinea Ecuatorial siempres sofitaba a la República Popular China, en desmedro de [[Taiwán]] (qu'ello ye que nun momentu intentara averase a Macías).&lt;ref name=mvv /&gt; Dende la ONX, Guinea Ecuatorial sofitó la [[Resolvimientu 2758 de l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]], qu'almitía a la China maoísta como miembru de la organización.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=af /&gt; Los diplomáticos chinos gociaron d'enforma favoritismu social durante'l réxime de Macías, siendo protexíos pol dictador quién amás-yos otorgaba munchos privilexos y facilidaes.&lt;ref name=mvv /&gt;

La [[Xunión Soviética]] unvió material armamentístico, un avión presidencial,&lt;ref name=celestino /&gt; vehículos y conseyeros militares, recibiendo a cambéu derechos de pesca y derechos d'usu del puertu de [[Luba (Guinea Ecuatorial)|San Carlos de Luba]].&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=paraísu /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La poderosa flota soviética|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=14&amp;path=7155640&amp;presentacion=pagina&amp;idBusqueda=219043&amp;idImagen=70888623|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[La Hoja del Lunes]]|fecha=3 de setiembre de 1979}}&lt;/ref&gt; La URSS tamién mercó tola producción de [[cacáu]] y controló los aeropuertos de Malabo y Bata.&lt;ref name=frank /&gt; El monopoliu pesqueru pa los rusos foi una de les principales razones de la prohibición de la pesca pa la población.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=El &quot;Yu-Yu&quot; del Teniente Coronel Obiang|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1979/08/12/023.html|fechaaccesu=12 d'agostu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=12 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;

Con [[Cuba]] roblóse un [[Alcuerdu de cooperación educativa ente Cuba y Guinea Ecuatorial de 1971|Alcuerdu de cooperación educativa]] a finales de 1971 y asesores militares cubanos llegaron al país y punxéronse al serviciu del dictador como escoltes del so guardia presidencial y entrenadores de les Mocedaes en Marcha,&lt;ref name=amnistía /&gt;&lt;ref name=braceros /&gt;&lt;ref name=ency&gt;{{cita llibru |autor1=Anthony Appiah, Henry Louis Gates|títulu=Encyclopedia of Africa, Volume 2|fecha=2010|editorial=[[Oxford University Press]]|isbn=0195337700, 9780195337709|páxina=419|url=https://books.google.cl/books?id=A0XNvklcqbwC&amp;pg=PA419&amp;lpg=PA419&amp;dq=he+used+his+desafiáu+status&amp;source=bl&amp;ots=Mg8zz7zjYJ&amp;sig=RHmY1ixK4pzH2n2UuwzCMa71s7O&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiUpfHH0rvTAhUIx5AKHaRaDmYQ6AEIJjAB#v=onepage&amp;q=he%20used%20his%20desafiáu%20status&amp;f=false|fechaaccesu=25 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; en cuenta de concesiones madereres.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=paraísu /&gt; 

[[Corea del Norte]] empezó a unviar instructores militares pa les milicies creaes por Macías, pa la Guardia Presidencial del dictador y pa la Guardia Nacional.&lt;ref name=gustav /&gt;&lt;ref name=ency /&gt; Pela so parte, [[Alemaña oriental]] mercó la producción de [[café]].&lt;ref name=frank /&gt; 

N'avientu de 1976 la [[XRSS]] pagó cinco millones a Guinea Ecuatorial pol rescate d'once cadáver tres l'accidente d'un avión soviéticu que s'estrelló nel [[Picu Basilé]].&lt;ref name=accidente&gt;{{cita publicación |títulu=Cinco millones de dólares pol rescate d'once cadáver|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1976/12/28/068.html|fechaaccesu=2 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=28 d'avientu de 1976}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=accidente2&gt;{{cita publicación |títulu=GUINEA ECUATORIAL: Macías obliga a la URSS a pagar «rescate» polos cadabre|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1976/12/28/pagina-23/33633481/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=6 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=28 d'avientu de 1976}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Moderner Caligula|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-41066698.html|fechaaccesu=12 de mayu de 2017|axencia=[[Der Spiegel]]|fecha=27 d'avientu de 1976}}&lt;/ref&gt; El presidente Macías esixó esta suma por cuenta de los daños causaos.&lt;ref name=accidente /&gt;&lt;ref name=accidente2 /&gt;&lt;ref name=foot&gt;{{cita publicación |apellíos1=Foot|nome1=Anne|títulu=A policy of plunder: the development and normalisation of neo-patrimonialism in Equatorial Guinea|fecha=2014|fechaaccesu=11 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Cobrar altes sumes de dineru pol rescate de ciudadanos estranxeros foi una práutica habitual durante'l réxime de Macías.&lt;ref name=burning /&gt;&lt;ref name=polpot /&gt;&lt;ref name=massatrocity /&gt;&lt;ref name=foot /&gt;

N'otru aspeutu, los fíos de dalgunos de los deteníos pola dictadura yeren unviaos a colexos soviéticos.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Ex-ministru de Macías quier ser sepulturero de Benicasim|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=15&amp;path=5081880&amp;presentacion=pagina&amp;idBusqueda=231304&amp;idImagen=50483232|fechaaccesu=10 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico Mediterráneo]]|fecha=27 de febreru de 1983}}&lt;/ref&gt;

En 1977 Macías realizó una xira por [[Asia Oriental]], visitando [[Beixín (China)|Beixín]], [[Pyong Yang]] y [[Ḥanói]].&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=EQUATORIAL GUINEAN PRESIDENT VISITS NORTH KOREA, VIETNAM, AND PRC|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1977YAOUND04188_c.html|fecha=23 de setiembre de 1977|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Nel contestu de la [[Rotura chino-soviética]], el réxime de Macías foi unu de los pocos que simultáneamente cuntó col sofitu tanto de soviéticos como de chinos.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Nerin|nome1=Gustav|enllaceautor=Gustau Nerín|títulu=L'antigua África Española: evolución de Guinea Ecuatorial.|url=http://www.angelfire.com/sk2/guineaecuatorial/gna.htm|fechaaccesu=11 de xunu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Macías tamién sofitó nel contestu de los [[Apartheid|gobiernos segregacionistes blancos]] a la mayoría negra nes actuales [[Sudáfrica]], [[Namibia]] y [[Zimbabue]].&lt;ref name=uned /&gt;&lt;ref name=estética /&gt; Macías Nguema, de pensamientu [[panafricanista]], conoció personalmente a diversos presidentes africanos: [[Omar Bongo]] de [[Gabón]], [[Marien Ngouabi]] de [[Congo Brazzaville]], [[Mobutu Sese Seko]] de [[Zaire]], [[François Tombalbaye]] de [[Chad]], [[Kenneth Kaunda]] de [[Malaui]], [[Ahmadou Ahidjo]] de [[Camerún]], l'emperador [[Haile Selassie]] d'[[Etiopía]] y l'emperador [[Jean-Bédel Bokassa]] de [[República Centroafricana]].&lt;ref name=gustav /&gt; Amás, tuvo estreches rellaciones con otros líderes, como [[Sékou Touré]], [[Mohamed Siad Barre]], [[Muammar al-Gaddafi]] o [[Gamal Abdel Nasser]] (pol que Macías lloró públicamente tres la so muerte).&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=gustav /&gt; Referir a toos ellos como “el mio hermanu”.&lt;ref name=gustav /&gt; Macías tamién sofitó la [[Reunificación de Corea]], el conceutu d'[[Una sola China]], a [[Palestina (rexón)|Palestina]] nel contestu del [[Conflictu árabe-israelín]] y la independencia tanto de les [[Imperiu Colonial Portugues|colonies portugueses d'África]]&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Pulsio de Guinea Ecuatorial|publicación=La Guinea Ecuatorial|fecha=Xineru-Febreru de 1969|númberu=1631|páxina=10|url=http://www.bioko.net/guineaespanola/1969/19690102_01.pdf|fechaaccesu=22 d'ochobre de 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190112095035/http://www.bioko.net/guineaespanola/1969/19690102_01.pdf|archivedate=2019-01-12}}&lt;/ref&gt; (nel contestu de la [[Guerra colonial portuguesa]]) como de la [[República Árabe Saḥariana Democrática]] (ver [[Guerra d'El Sáḥara Occidental]]), que según Macías yera víctima de la mala política colonial d'España.&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; Mesma política de la que yera víctima Guinea, según Macías, porque España dexara al país en ruines mientres y al rematar el periodu colonial:
{{cita| “Si España decláranos enemigos a nós, nós declarámoslos enemigos númberu unu. España nun fixo aeropuertos en Guinea, tamos na miseria, nun fixo nada. Compatriotes, atopemos con un país de perros”.|Macías.&lt;ref name=autodeterminacion /&gt;&lt;ref&gt;Declaraciones de Macías nel documental [[Memoria negra]].&lt;/ref&gt;}}

Productu de la so alliniación coles potencies socialistes, Macías recibió una notable influencia d'éstes (añadió'l componente ''revolucionariu'' al so discursu y creó'l conceutu de &quot;revolución guineana&quot;)&lt;ref name=sultanatu /&gt; y al mesmu [[Estaos Xuníos]] rompió rellaciones con Guinea Ecuatorial en 1976&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Gobiernu d'Estaos Xuníos|títulu=A Guide to the United States' History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: Equatorial Guinea|url=https://history.state.gov/countries/equatorial-guinea|fechaaccesu=12 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cap7&gt;{{cita web |autor1=ASODEGUE|títulu=LA DICTADURA. 1970-1976|url=http://www.asodegue.org/hdojmc07.htm|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191027103318/http://www.asodegue.org/hdojmc07.htm|fechaarchivu=2019-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Brooke|nome1=James|títulu=U.S. Outpost Feels Threat Of Budget Ax|url=http://www.nytimes.com/1987/10/27/world/us-outpost-feels-threat-of-budget-ax.html|fechaaccesu=14 d'abril de 2017|axencia=[[The New York Times]]|fecha=27 d'ochobre de 1987}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= ohio&gt;{{cita publicación |apellíos1=Ockerman|nome1=Herbert|autor2=[[Universidá Estatal d'Ohio]]|títulu=Equatorial Guinea Perspectives on the United States: The Significance of American Missionary Activities and Internal Equatoguinean Politics|url=https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/45281/1/Equatoguinean.pdf|fechaaccesu=19 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; (les rellaciones yá s'enterriaren tres un incidente diplomáticu en 1971, y Macías acusara a EEXX d'entamar un golpe d'estáu contra él),&lt;ref name=ENÈNGE /&gt;&lt;ref name=ohio /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Hoffacker|nome1=Lewis|títulu=A LOOK BACK AT THE ERDOS CASE|fecha=1998|url=http://www.adst.org/OH%20TOCs/Erdos%20Case.pdf|fechaaccesu=21 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; cerró'l comerciu esterior con Occidente y mandó a quemar tolos llibros editaos n'Occidente,&lt;ref name=sultanatu /&gt; según les biblioteques que databen de la dómina colonial, nun asonsañu de la [[Revolución Cultural]] china.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=sultanatu /&gt; L'uniforme de les Milicies y les Mocedaes del PUNT (que orixinalmente consistía solamente en camisa y corbata)&lt;ref name=gustav /&gt; pasó a ser asemeyáu al de los [[Guardias coloraos (China)|Guardias coloraos]] [[maoísmu|maoístes]].&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=gustav /&gt; Llegó hasta'l puntu de torgar el comerciu de bienes como'l pan, pol simple fechu de definilo como “bien procedente de los [[imperialistes]]” y elementu adoctrinador.&lt;ref name=pan /&gt; Tamién illegalizó les melecines provenientes d'Occidente argumentando que nun yeren africanos&lt;ref name=&quot;Roberts, Adam page 20&quot;&gt;Roberts, Adam. The Wonga Coup, p. 20&lt;/ref&gt; y requisó toles máquines d'escribir.&lt;ref name=crono /&gt; Suprimiéronse les vistimientes occidentales, consideraes imperialistes.&lt;ref name=estética /&gt; Editóse como llibru de testu obligatoriu ''Formación Política Anticolonialista'', qu'emponderaba la figura de Macías y falta repitíes vegaes a España como potencia colonizadora. El testu yera obligatoriu en tolos centros.&lt;ref name=crono /&gt; En tolos centros oficiales tamién yeren exhibíos semeyes oficiales de Macías.&lt;ref name=suicidios /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Guinea: Tirón del cobertor (portada)|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/blanco.y.negro/1976/10/30/019.html|fechaaccesu=8 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=30 d'ochobre de 1976}}&lt;/ref&gt;

Anque depués cortara rellaciones con [[China]] poles sos aiciones imperialistes nel [[Guerra civil angoleña|conflictu Angoleñu]] (Macías tamién resabiaba del imperialismu oriental),&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=gustav /&gt; la [[Xunión Soviética]] y [[Cuba]] cortaron darréu con él, porque se dieron cuenta que lo que lu pasaba a Macías yera que'l so ego taba consumiéndo-y, faciéndo-y una persona bien impredicible.&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor1=[[Donato Ndongo-Bidyogo]]|títulu=Historia y traxedia de Guinea Ecuatorial (fragmentos)|fecha=1977|allugamientu=[[Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes]]|fechaaccesu=4 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt; Efeutivamente, la oposición exiliada denunció que la dictadura de Macías yera namái un réxime [[personalismu|personalista]] y que la so adhesión al bloque socialista yera solamente una fachada.&lt;ref name=familia /&gt;&lt;ref name=FAM /&gt; Tanto les potencies socialistes como capitalistes criticaron duramente a Macías pola so falta de definición política, hasta'l puntu qu'Alemaña Oriental retiró la so embaxada y China empezó a esixir la devolución de los sos préstamos.&lt;ref name=mvv /&gt;

Los diplomáticos estranxeros asitiaos nel país fueron frecuentemente asediaos pol gobiernu.&lt;ref name=mvv /&gt; Por casu, nuna ocasión les fuercies del gobiernu invadieron la residencia del embaxador francés por realizase una fiesta d'añu nuevu, y detúvose a tolos guineanos asistentes.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías pretendía que los ciudadanos guineanos alloñárense dafechu del mundu diplomáticu, una y bones esti postreru podía averalos a la subversión.&lt;ref name=mvv /&gt; Esta política incluyía tamién a los diplomáticos chinos y norcoreanos, que teníen bona rellación col gobiernu,&lt;ref name=mvv /&gt; pero especialmente a la diplomacia española, gabonesa, camerunesa y nixeriana.&lt;ref name=mvv /&gt; Pa Macías, estos países yeren enemigos potenciales.&lt;ref name=mvv /&gt;

Cada vez que Macías axuntar con otru Xefe d'Estáu, taba encegoláu con impresionar y convencer.&lt;ref name=mvv /&gt;

Los [[Estaos Xuníos d'América]], magar les sos males rellaciones col país, amosáronse indiferentes al réxime de Macías,&lt;ref name=mvv /&gt; pero tuvieron dispuestu a ayudar a los refuxaos guineanos que llegaben a ellos.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías unvió un mensaxe a [[Gerald Ford]] en llegando esti a la presidencia,&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=REPLY TO CONGRATULATORY MESSAGE FROM PRESIDENT FRANCISCO MACIAS NGUEMA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974STATE207735_b.html|fecha=20 de setiembre de 1974|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; y tamién nuna oportunidá a [[Richard Nixon]] con motivu del [[4 de xunetu]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=FOURTH OF JULY MESSAGE|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1973STATE139670_b.html|fecha=17 de xunetu de 1973|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt; Estaos Xuníos caltúvose sollerte, de toes formes, a los movimientos del [[bloque soviéticu]] en Guinea Ecuatorial, como lo demuestren los cables de la [[CIA]] peneraos por [[WikiLeaks]].&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=SOVIET MISSILE CRUISER VISIT EQUATORIAL GUINEA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1974DOUALA00047_b.html|idioma=inglés|fecha=18 de febreru de 1974|fechaaccesu=10 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Wikileaks]]|títulu=REPORT OF SOVIET SHIPS AND CUBANS IN EQUATORIAL GUINEA|url=https://wikileaks.org/plusd/cables/1976YAOUND00190_b.html|fecha=16 de xineru de 1976|fechaaccesu=11 d'agostu de 2017}}&lt;/ref&gt;

Nun se sabe qué día nació Macías, pero na so proclamación como milagru únicu, decidió qu'esti fora'l día 1 de xineru. Primero que cualesquier otru, y el primeru.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Buale Borikó|nome1=Emiliano|títulu=El llaberintu guineanu|fecha=1989|isbn=8485436733, 9788485436736|páxina=98|url=https://books.google.cl/books?id=ds1l3XGv1F0C&amp;pg=PA98&amp;lpg=PA98&amp;dq=el llaberintu guineanu+1+de+xineru+macias&amp;source=bl&amp;ots=6w7PEbYD8N&amp;sig=ojYwzGNIVcEPS5yWeCtFTmJCuek&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiWuYHz-_DUAhXDcD4KHb34BTgQ6AEIIDAA#v=onepage&amp;q=el%20llaberintu%20guineanu%201%20de%20xineru%20macias&amp;f=false|fechaaccesu=5 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt; Yera fiesta d'obligada celebración, al igual que'l 5 de marzu (aniversariu del fallíu intentu de golpe d'estáu, bautizáu como Día de la Victoria&lt;ref name=gustav /&gt; o, asonsañando a la España franquista, como [[Alzamientu Nacional|Día del Alzamientu Nacional]])&lt;ref name=crono /&gt; y el 28 de setiembre (aniversariu del trunfu de Macías na eleición de 1968).&lt;ref name=gustav /&gt; Nes celebraciones del 5 de marzu, con frecuencia yeren entamaes obres de teatru que representaben el fallíu intentu golpista.&lt;ref name=crono /&gt; En cuanto al cumpleaños de Macías, esisten publicaciones anteriores al entamu de la so dictadura que tamién certifiquen la so fecha de nacencia como'l 1 de xineru de 1924, polo que ye posible qu'esti nun fuera un inventu propagandísticu.

Macías yera presentáu como un líder con siguidores en tol mundu,&lt;ref name=gustav /&gt; y taba convencíu de que los sos discursos causaben repercusión mundial y qu'España tenía mieu del.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=gustav /&gt; Nun discursu, aseguró tar dispuestu a invadir España.&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; Abogaba pola &quot;unidá nacional&quot;&lt;ref name=morgan /&gt; en llucha contra l'imperialismu y los elementos &quot;[[subversivu|subversivos]]&quot;.&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=FRANSISCO MACIAS NGUEMA - Trial International|url=https://trialinternational.org/latest-post/fransisco-macias-nguema/|fecha=4 de xineru de 2017|fechaaccesu=26 d'abril de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170426152345/https://trialinternational.org/latest-post/fransisco-macias-nguema/|fechaarchivu=2017-04-26}}&lt;/ref&gt; Taba convencíu de qu'España caltenía una campaña sistemática de bilordiu contra Guinea Ecuatorial pa desacreditar al país n'Occidente.&lt;ref name=autodeterminacion /&gt; El mas mínimu niciu de disidencia yera consideráu subversión: munches persones fueron encarcelaes, por casu, por criticar la cantidá esaxerada d'arroz chino que llegaba a Guinea Ecuatorial, faltando en teoría les xestiones realizaes pol Presidente pa llegar a aquel alcuerdu d'importación con [[Mao]].&lt;ref name=mvv /&gt;

La africanización de los nomes que se produció en Guinea, confundir col fenómenu de la [[negritú]], qu'anque quiciabes pudiera vese asina, nun foi más qu'un movimientu copiáu de [[Mobutu]], líder del cual discrepaba enantes, pero que vio nél un exemplu a siguir tres la so rotura coles potencies occidentales.

Macías obligó a la población a camudar los sos nomes occidentalizaos polos de los sos ancestros, según modificar p'afaelos como nel casu del so nome. Tamién camudó los topónimos de la xeografía nacional: (primero los castellanos, y depués los africanizaos): {{cita|''Fernando Po – Bioko/ San Carlos – Luba/ San Fernando – Ela Nguema/ Concepción – Riaba/ Santa Isabel – Malabo/ Punta Fernanda -Punta de la unidá africana. Y tocantes a la rexón continental, “Sevilla” pasó a ser Niefang otra vegada, Valladolid, Bimbiles y Guadalupe, Mongomo.''}}
{{AP|Cambeos de topónimos en Guinea Ecuatorial}}

En conclusión podemos reparar que Macías foi un líder bastante inquietu, qu'obligaba a cumplir los sos designios a prestar. Les sos mocedaes, que yeren ensin dulda un cuerpu bien similar a lo que diba ser l'exércitu coloráu” de Mao. Según que pasara a referise a Guinea como una república de trabayadores (obreros), llibres y revolucionarios, fai pensar que fuera bien influyíu pol réxime y la figura de [[Mao]]. Macías referíase constantemente a Guinea Ecuatorial como una república del &quot;poder de los obreros&quot;.&lt;ref name=mvv /&gt;
Aun así, de Macías tamién s'aprovecharon munchos. Sobremanera'l so alredor, la cla que sol so nome llevaba a cabo vengances y purgues pal interés d'estos. Él caltenía al pueblu nun estáu constante de tensión por aciu el baturiciu de los sos discursos y los sos proclames, ente que les sos mocedaes faíen el restu por aselar cualquier intentu de llevantamientu o protesta.

=== Primer gabinete de Macías ===
El primer gabinete de Macías consistía en:&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Diariu ABC|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1968/10/10/043.html|fechaaccesu=30 de payares de 2016|fecha=10 d'ochobre de 1968|páxina=43}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Foi constituyíu'l Gobiernu de .Guinea. Ecuatorial|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2009/11/29/pagina-9/34313152/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=11 d'ochobre de 1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2a65d841&quot; /&gt;
*Presidente: Francisco Macías Nguema
*Vicepresidente: [[Edmundo Bossio|Edmundo Bosio Dioko]]
*Defensa: Francisco Macías Nguema
*Comerciu: Edmundo Bosio Dioko
*[[Ministeriu d'Asuntos Esteriores y Cooperación Internacional de Guinea Ecuatorial|Asuntos Esteriores]]: [[Atanasio Ndongo|Atanasio Ndongo Miyone]]
*Interior: [[Ángel Masié Ntutumu]]
*Facienda: Andrés Ebonde Ebonde
*Obres Públiques: Jesús Alfonso Oyono Alogo
*Industries y Mines: Ricardo Erimola Chema
*Agricultura: Agustín Grange Molay
*Sanidá: [[Pedro Ekong Andeme]]
*Educación Nacional: José Nsue Angüe
*Trabayu: Román Borikó Toichoa
*Xusticia: Jesús Eworo

=== Nomes de Macías ===
* 1924-1972:&lt;ref name=portalestoria&gt;{{cita web |títulu=Guinea Ecuatorial|url=http://www.portalestoria.net/GUINEA%20EQUATORIALE.htm|fechaaccesu=27 de marzu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170628195743/http://www.portalestoria.net/GUINEA%20EQUATORIALE.htm|fechaarchivu=2017-06-28}}&lt;/ref&gt; Mez-m Ngueme/Francisco Macías Nguema
* 1972-1975:&lt;ref name=portalestoria /&gt;&lt;ref name=review&gt;{{cita web |títulu=Equatorial Guinea|url=http://www.africareview.com/Country-Profiles/979196-1503098-10vs3rb/index.html|fecha=8 de setiembre de 2012|fechaaccesu=20 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Francisco Macías Nguema Biyogo
* 1975-1976:&lt;ref name=portalestoria /&gt;&lt;ref name=review /&gt; Macías Nguema Biyogo Ñegue Ndong
* 1976-1979:&lt;ref name=portalestoria /&gt;&lt;ref name=review /&gt; Masie Nguema Biyogo Ñegue Ndong

Mientres los xuicios de 1979, el Tribunal, la prensa estranxera y la opinión pública volvieron referise a él como Francisco Macías.&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=The Trial of Macias in Equatorial Guinea|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html|editorial=[[Comisión Internacional de Xuristes]]|páxina=63|autor=Alejandro Artucio}}&lt;/ref&gt;

== Efeutos del mandatu de Macías ==
Durante'l so mandatu pueden señalase:

* La obligación de llamar al presidente &quot;Milagru Únicu de Guinea Ecuatorial&quot;. 
* El zarru del comerciu esterior con Occidente
* La prohibición de llevar zapatos, llevando naquel tiempu'l &quot;MOTOFUT&quot;.&lt;ref name=blogue /&gt;&lt;ref name=reflex /&gt;&lt;ref name=casadey&gt;{{cita llibru |apellíos1=Casadey Jarai|nome1=Cristian|títulu=Poesíes, cuentos y lleendes|páxines=33-34|url=https://books.google.cl/books?id=stf7j6Xl7_gC&amp;pg=PA33&amp;dq=macias+nguema+futbol&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiopuWb2oHTAhWFDpAKHQfqAUUQ6AEIKDAD#v=onepage&amp;q=macias%20nguema%20futbol&amp;f=false|fechaaccesu=2 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;
* La prohibición del [[pan]] por ser consideráu imperialista.&lt;ref name=pan /&gt;
* Renombrar toles entidaes, instituciones y persones productu de la colonización española. 
* La prohibición de la enseñanza de temes científiques y culturales nes escueles; Colapsu del sistema educativu,&lt;ref name=occidente /&gt; qu'en tiempos de la colonización yera consideráu unu de los meyores d'África.&lt;ref name=copmilitar&gt;{{cita publicación|títulu=La cooperación militar española con Guinea Ecuatorial|fecha=Ochobre de 2006|páxina=14|url=http://www.defensa.gob.es/ceseden/Galerias/destacados/publicaciones/docSegyDef/ficheros/005_COOPERACION_MILITAR_ESPANOLA_CON_GUINEA_ECUATORIAL.pdf|fechaaccesu=15 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt;
* L'esmantelamientu de la vía ferrial.&lt;ref name=casadey /&gt;
* La emisión compulsiva de [[sellos postales]] ente 1971 y 1979, con fines puramente filatélicos.
* Desapaición de cuasi tolos medios de comunicación.&lt;ref name=comunicación&gt;{{cita web|apellíos1=Darias|nome1=Victoriano|títulu=La Guinea Ecuatorial, al traviés de los sos medios de comunicación|url=http://www.revistalatinacs.org/2001/llatina43xunetu/40darias.htm|fecha=2001|fechaaccesu=23 d'ochobre de 2016}}&lt;/ref&gt;
* La prohibición pa los habitantes de pescar na isla. 
* La instalación d'una base secreta de [[submarín|submarinos]] [[URSS|soviéticos]] en [[Luba (Guinea Ecuatorial)|Luba]] (güei esmantelada).&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Les portes de l'Afrique|url=http://www.vospiresamis.net/PAFpgEscal2/PAF%20Guinea%20Equat%201.html|idioma=francés|fechaaccesu=13 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt; 
* Acabar cuasi na so totalidá col cultivu del [[cacáu]], consideráu enantes el meyor del mundu.&lt;ref name=analís /&gt; Coles mesmes, gastadura total d'otres industries como l'agricultura, la producción de café,&lt;ref name=cuba&gt;{{cita web |títulu=Historia de la República de Guinea Ecuatorial|url=http://www.guineaecuatorialcuba.com/index.php/historia/guinea-ecuatorial?showall=1&amp;limitstart=|fechaaccesu=21 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt; la producción d'aceite de palma, la ganadería y la esplotación forestal (industria maderero).&lt;ref name=occidente /&gt;
* Devastación de la economía (pasando'l país de tener una de les [[Renta per cápita|rentes per cápita]] más altes d'África en 1968&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Cola llegada al poder de Macías la economía esbarrumbóse|url=https://elpais.com/diario/1979/08/10/internacional/303084002_850215.html|fechaaccesu=7 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=10 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=317|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&amp;dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; a una [[renta per cápita]] de 70 forgares en 1975)&lt;ref name=occidente /&gt; y l'infraestructura —[[infraestructura urbana|urbana]], llétrica, de suministru d'agua, de comunicación, carreteres, tresportes y salú—, debíu al saquéu, la inorancia y l'abandonu.&lt;ref name=hrw /&gt;&lt;ref name=espeyu /&gt;&lt;ref name=tirón /&gt; Llegada a una [[economía de subsistencia]] productu de la crisis.&lt;ref name=occidente /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |autor1=[[Bancu Mundial]]|títulu=GUINEA ECUATORIAL: INFORME ECONÓMICU INICIAL|fecha=15 de xunu de 1983|páxina=2|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/974891468233716575/pdf/40110SR0SPANIS101Official0Use0Only1.pdf|fechaaccesu=9 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=La vida cotidia en Guinea Ecuatorial dempués de la velea de Macías|url=https://elpais.com/diario/1979/10/07/internacional/308098814_850215.html|fechaaccesu=8 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=7 d'ochobre de 1979}}&lt;/ref&gt; Paralización en tolos sectores, colapsu de tolos servicios públicos.&lt;ref name=mengue /&gt;
* El non accesu de la mayoría de la población al [[agua potable]];&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Plan español pa la reconstrucción de Guinea|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=13&amp;path=5091095&amp;presentacion=pagina&amp;idBusqueda=219120&amp;idImagen=50592196|fechaaccesu=9 de marzu de 2017|axencia=[[El Periódico Mediterráneo]]|fecha=12 d'ochobre de 1979}}&lt;/ref&gt; racionamientu de l'agua.&lt;ref name=velea&gt;{{cita publicación |títulu=Guinea Ecuatorial: La velea africana|url=http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?posicion=17&amp;path=1000321225&amp;presentacion=pagina&amp;idBusqueda=219065&amp;idImagen=1002344006|fechaaccesu=9 de marzu de 2017|axencia=[[La Hoja del Lunes]]|fecha=29 de xineru de 1979}}&lt;/ref&gt;
* La eliminación de tolos maestros, médicos, téunicos, inxenieros y de tolos [[Cuadru profesional|cuadros]] formaos por guineanos.
* La illegalización en 1975 de la educación privada, por ser considerada subversiva,&lt;ref name=FAM /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=The Trial of Macias in Equatorial Guinea|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html|editorial=[[Comisión Internacional de Xuristes]]|páxines=6–8|autor=Alejandro Artucio}}&lt;/ref&gt; provocando'l zarru de toles escueles católiques.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=hrw /&gt; A partir d'entós, nes escueles namái s'enseñó la doctrina política del réxime.&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=burning /&gt;
* La prohibición de prauticar la relixón católica a partir de xunu de 1978,&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=paraísu /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Guinée équatoriale|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/guinee_equatoriale.htm|idioma=francés|fechaaccesu=13 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=puzzle /&gt; aumentando'l númberu d'exiliaos.&lt;ref name=puzzle /&gt;
* El remanecimientu de delles enfermedaes primeramente erradicaes y l'empeoramientu y colapsu del sistema sanitariu (consideráu enantes como unu de los meyores d'África),&lt;ref name=copmilitar /&gt; pola falta de melecines y la ruina de los hospitales.&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref name=occidente /&gt;&lt;ref name=FAM /&gt; Los médicos fueron esaniciaos y los sos llabores exercíos por [[mestrón]]s.&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Dictators: Francisco Macias Nguema unseen|url=http://ww.itimes.com/photo/dictators-francisco-macias-nguema-unseen|idioma=inglés|fecha=13 de mayu de 2016|fechaaccesu=29 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |apellíos1=Waller|nome1=John|títulu=Top 10 Craziest Modern Dictators|url=http://listverse.com/2011/06/20/top-10-craziest-modern-dictators/|idioma=inglés|fecha=20 de xunu de 2011|fechaaccesu=15 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Les [[vacuna|vacunes]] fueron prohibíes, por ser acomuñaes al imperialismu.&lt;ref name=estética /&gt;
* La llegada de la [[mortalidá infantil]] a un 60%.&lt;ref name=piñar /&gt;
* La llegada de la [[esperanza de vida]] a los trenta años d'edá.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Malabo: EI fiscal pide la peña de muerte para. Macías|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/14/pagina-17/33435818/pdf.html?search=Guinea%20Ecuatorial|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=28 de setiembre de 1979}}&lt;/ref&gt;
* La desapaición de la lletricidá en [[Malabu]].&lt;ref name=uncle /&gt;&lt;ref name=velea /&gt;&lt;ref name=oldale /&gt;&lt;ref name=ciudá&gt;{{cita publicación |títulu=Malabo, ciudá pantasma|url=https://elpais.com/diario/1979/08/09/internacional/302997604_850215.html|fechaaccesu=7 de febreru de 2017|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=9 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;
* La quema o destrucción intencionales de dellos poblaos como forma d'estermín.&lt;ref name=crono /&gt;&lt;ref name=paraísu /&gt;&lt;ref name=massatrocity /&gt;&lt;ref name=jtal /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=The Trial of Macias in Equatorial Guinea|url=http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html|editorial=[[Comisión Internacional de Xuristes]]|páxina=54|autor=Alejandro Artucio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Equatorial Guinea - Genocide Watch|url=http://www.genocidewatch.org/equatorialguinea.html|idioma=inglés|fechaaccesu=7 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;
* La destrucción de gran parte de la obra mandada per España a Guinea Ecuatorial.&lt;ref name=piñar /&gt;

Ye importante señalar que les prohibiciones de Macías a la población nun aplicaben pa él. Por casu, la so vistimienta siguía siendo occidental y solía tratase médicamente nel estranxeru, n'hospitales qu'él considerara imperialistes en Guinea Ecuatorial.&lt;ref name=estética /&gt; En 1979, tres el so derrocamientu y l'allanadura del so palaciu, afayóse que consumía pan, alimentu prohibíu a la población.&lt;ref name=pan /&gt; Tamién consumía vinu, xamones, quesos y aceitunes españoles, siendo que tou productu español taba prohibíu a la población.&lt;ref name=aguirre /&gt;

== Vida personal ==
Macías tuvo rellacionáu con cinco muyeres durante la so vida. Casóse llegalmente per primer vegada con una muyer de la provincia de [[Mbini|Río Benito]] llamada Ada,&lt;ref name=af /&gt; cola que vivió en [[Mongomo]], tuvo dellos fíos y de la cual dixebróse n'afayando una [[infidelidá]] con un adolescente español,&lt;ref name=blogue /&gt; dexándola supuestamente na ruina.&lt;ref name=clara&gt;{{cita web|autor1=ASODEGUE|títulu=Morrió en Bata Clara Angué Osá, la primer muyer de Macías|url=http://www.asodegue.org/mayu21071.htm|fecha=21 de mayu de 2007|fechaaccesu=2 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt; Macías taba [[bebíu]] cuando afayó a la so muyer na cama con aquel adolescente, de nome Conrado García Zurita, ente que la pareya atopábase dormida.&lt;ref name=sexu /&gt; A otru día, l'adolescente espertó y al ver a Macías na habitación, salió corriendo.&lt;ref name=sexu /&gt; Esta infidelidá foi calificada por Macías como un &quot;abusu colonialista&quot; y tuvo la intención (yá como vicepresidente del gobiernu autónomu)&lt;ref name=sexu /&gt; d'encarcelar y depués espulsar al adolescente y la so familia.&lt;ref name=sexu /&gt; Finalmente llogró los sos oxetivos.&lt;ref name=mvv /&gt; Toa esta situación fizo que Macías careciera d'un [[complexu d'inferioridá]] sexual,&lt;ref name=sexu /&gt; ya inclusive se sometió a tratamientu psiquiátricu n'[[España]] y [[Estaos Xuníos]].&lt;ref name=sexu /&gt; Los gastos d'esti tratamientu fueron cubiertos, según dizse, por [[Antonio García-Trevijano]].&lt;ref name=sexu /&gt; Tamién empezaron a circular rumores (sobremanera ente la comunidá [[fang]])&lt;ref name=sexu /&gt; de que Macías yera [[homosexual]]. Esto fíxo-y sentise bien ofendíu.&lt;ref name=azotáu&gt;{{cita web |títulu=La traxedia d'un DICTADOR azotáu por tolos llaos|url=http://tiraniaecuatoguineana.blogspot.cl/2012_01_20_archive.html|fecha=20 de xineru de 2012|fechaaccesu=28 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt;

La so segunda esposa foi una muyer llamada Clara Angué Osá, una [[fang]] natural de [[Mikomeseng]], cola que se casó en [[Mongomo]] en [[1964]] y tuvo 3 fíos.&lt;ref name=clara /&gt;

Durante'l so matrimoniu con Clara, Macías tomó por [[concubina]] a una muyer llamada Mónica Bindang Ayong, una [[mulata]] rubia fía d'un colonu español.&lt;ref name=clara /&gt; Macías dexó a Clara en [[Mongomo]] y foise a vivir con Mónica a [[Bata (Guinea Ecuatorial)|Bata]] y [[Santa Isabel (Guinea Ecuatorial)|Santa Isabel]].&lt;ref name=clara /&gt; Darréu casóse con Mónica y tuvieron dos fíos: Francisco ''Paco'' (nacíu en 1970)&lt;ref name=clara /&gt; y Mónica ''Moniquita'' (nacida en 1972),&lt;ref name=clara /&gt; ente que Macías adoptó a dos fíos que Mónica tenía de rellaciones anteriores: Teonesto y Maribel.&lt;ref name=crono /&gt; Mónica Bindang llegaría a ostentar el cargu oficial de primera Dama,&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=LA VILBA DEL PRESIDENTE MACÌAS ABLAYADA POLA DETENCIÒN DEL SO FÍU|url=http://www.guinea-ecuatorial.net/empecipio.asp?cd=nin55|fecha=8 de setiembre de 2000|fechaaccesu=2 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt; y exerció una influencia importante sobre Macías.&lt;ref name=muyeres&gt;{{cita publicación |títulu=Cinco muyeres na vida del dictador|url=https://elpais.com/diario/1979/08/12/internacional/303256805_850215.html|fechaaccesu=31 de mayu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=12 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; Acompañó al so maríu a dellos viaxes oficiales.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=España va ayudar a entamar a la policía guineana|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1979/08/28/021.html|fechaaccesu=1 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu ABC]]|fecha=28 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; En marzu de 1971, Mónica Bindang fizo que'l so maríu encarcelara a un transeúnte que lu saludó de manera informal, por &quot;irrespetuosu&quot; y por &quot;dirixise d'esta manera a la esposa del presidente&quot;.&lt;ref name=crono /&gt; De toes formes, Mónica Bindang recibió maltratu físicu per parte de Macías.&lt;ref name = monicaesp&gt;{{cita publicación |títulu=La esposa del presidente Macías pue tar n'España|url=https://elpais.com/diario/1978/02/01/internacional/255135617_850215.html|fechaaccesu=1 d'avientu de 2016|axencia=[[El País (España)|El País]]|fecha=1 de febreru de 1978}}&lt;/ref&gt;

Entá casáu con Clara, Macías tamién caltuvo una rellación con una moza mulata d'orixe alemán&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=Globalsecurity.org|títulu=Francisco Macias Nguema|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/africa/gq-presdent-macias.htm|fechaaccesu=13 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; llamada Frida Kroner, d'oficiu enfermeru cola que tamién tuvo fíos. Nun ta claru si primeramente anuló'l so matrimoniu con Clara, si llegó a casase con Kroner o si caltener tamién como una segunda concubina. Sicasí, sábese que Macías ordenó l'asesinatu del so home, Felipe Pedro Esono, direutor de Seguridá.&lt;ref name=clara /&gt; Al igual qu'esti, esisten otros casos documentaos d'homes asesinaos por ser ex pareyes o homes de les muyeres que Macías acobiciaba,&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=burning /&gt;&lt;ref name=massatrocity /&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=The Revolution Has Non Tribe: Contemporary Poetry on African History, Culture and Society|fecha=2008|isbn=0955794013, 9780955794018|páxina=112|url=https://books.google.cl/books?id=-CExVlT0bpUC&amp;pg=PA111&amp;lpg=PA111&amp;dq=francisco+macias+nguema+tribal&amp;source=bl&amp;ots=6RL-vVoqEh&amp;sig=8-jRTEAoJyqnN9XbCxm9V1LLqLY&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwja7NiimJPTAhWJPpAKHTtoCLgQ6AEIXzAM#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20tribal&amp;f=false|fechaaccesu=7 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; especialmente de la so tercer esposa Mónica.&lt;ref name=allgov /&gt; Tou esto foi desmentíu por Macías durante'l so xuiciu en 1979.&lt;ref name=&quot;matances&quot;/&gt; 

Otra muyer na vida de Macías foi Rita Flores Mernicon (vilba del políticu [[Abilio Balboa Arkins|Abilio Balboa]], antiguu alcalde de Santa Isabel)&lt;ref name=clara /&gt; cola que tamién tuvo fíos.&lt;ref name=muyeres /&gt; Sicasí, pocu dempués del derrocamientu de Macías esta muyer negó cualquier tipu de rellación sentimental col.&lt;ref name=cataluña&gt;{{cita publicación|títulu=El Periódico de Catalunya - Ed. Xeneral. Edición del Martes 14 d'Agostu de 1979|url=http://archivo.elperiodico.com/ed/19790814/pag_003.html|fechaaccesu=13 de xineru de 2017|axencia=[[El Periódico de Catalunya]]|fecha=14 d'agostu de 1979|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190112150105/http://archivo.elperiodico.com/ed/19790814/pag_003.html|fechaarchivu=2019-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190112150105/http://archivo.elperiodico.com/ed/19790814/pag_003.html|archivedate=2019-01-12}}&lt;/ref&gt; 

Cuasi toles muyeres de Macías acabaron abandonándolo, escapando de la so dictadura.&lt;ref name=cataluña /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=1979: Francisco Macías Nguema, President for Life|url=http://www.executedtoday.com/2008/09/29/1979-francisco-macias-nguema-president-for-life/|idioma=inglés|fecha=29 de setiembre de 2008|fechaaccesu=9 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Cuando Mónica Bindang fuxó del país, Macías declarar traidora a la patria y prohibió qu'a cualquier muyer guineana bautizárase-y col nome de Mónica.&lt;ref name = monicaesp /&gt; Tamién ordenó a Damián Ondó, gobernador del Bancu Central de Guinea, que la escorriera (ensin finalmente atopala),&lt;ref name=clara /&gt; tarreciendo que fora a [[Suiza]] y retirara el dineru que Macías tenía ellí guardáu.&lt;ref name=clara /&gt; Clara Angué Osá tamién abandonó a Macías, tornando a Guinea Ecuatorial pocu dempués del golpe de 1979.&lt;ref name=puma /&gt;&lt;ref name=clara /&gt; Delles fontes citen que Mónica Bindang tornó a Mongomo y reconcilióse con Macías.&lt;ref name=af /&gt;

Dalgunos de los fíos de Macías, poco antes del derrocamientu del so padre en 1979, fueron unviaos a [[Corea del Norte]] y educaos baxu tutelar del líder [[Kim Il-sung]], amigu de Macías.&lt;ref name=vavel /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Woledge|nome1=Stuart|títulu=My exile in North Korea: Daughter of African dictator tells of life growing up in the world's most secretive country and how founding leader Kim Il-sung would nag like a 'typical grandfather'|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2442059/Monique-Macias-Daughter-African-dictator-tells-life-growing-North-Korea.html|fechaaccesu=2 d'avientu de 2016|axencia=[[Daily Mail]]|fecha=Ochobre de 2013|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Mónica Macías, la neña que creció al amparu de dos históricos dictadores|url=http://noticias.lainformacion.com/disturbios-conflictos-y-guerra/conflicto-general/monica-macias-la-nina-que-crecio-al amparu-de-dos-historicos-dictadores_kKifjDNNKEhilFyXCXEpH1/|fechaaccesu=31 de mayu de 2016|axencia=[[Axencia EFE|EFE]]|fecha=25 d'ochobre de 2013}}&lt;/ref&gt; Mónica Bindang tamién s'estableció ellí con ellos.&lt;ref name=puma /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=Mónica Macías: la infancia coreana de la fía d'un dictador africanu|url=http://periodistas-es.com/monica-macias-la infancia coreana-de-la fía-de-un dictador africanu-19844|fechaaccesu=18 de febreru de 2017|fecha=14 d'ochobre de 2013}}&lt;/ref&gt;

Otru de los fíos de Macías, con otra de les sos muyeres, ye [[Filiberto Ntutumu Nguema]], ex Ministru d'Educación, ex Secretariu Xeneral del [[PDGE]]&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[PDGE]]|títulu=Secretarios Xenerales del PDGE|url=http://www.pdge-guineaecuatorial.com/estructura/|fechaaccesu=4 de payares de 2017}}&lt;/ref&gt; y actual rector de la [[Universidá Nacional de Guinea Ecuatorial]] (UNXI).&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=FILIBERTO NTUTUMU NGUEMA, (FÍU DE MACIAS NGUEMA), MARCÁU COLA CRUZ N'ASPA, COMO EL SO PADRE, POR OBIANG NGUEMA|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2017/04/filiberto-ntutumu-nguema-fíu-de-macias.html|fecha=5 d'abril de 2017|fechaaccesu=5 de payares de 2017}}&lt;/ref&gt;

Macías tenía dellos luxosos palacios presidenciales (valoraos en millones de dólares),&lt;ref name=caden /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Biography of Francisco Macías Nguema (1924-1979)|url=https://thebiography.us/en/macias-nguema-francisco|idioma=inglés|fechaaccesu=5 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181018130727/http://thebiography.us/en/macias-nguema-francisco|fechaarchivu=2018-10-18}}&lt;/ref&gt; unu d'ellos allugáu nel so pueblu natal de Nzeng Ayong. Tres el golpe de 1979, foi allanáu y nél afayaron medicines de too tipu&lt;ref name=mengue /&gt; almacenaes nuna habitación y numberosos faxos de billetes, amás de delles semeyes de Macías y dos automóviles [[Mercedes-Benz]] aparcaos nel patiu.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Medicines, billetes nuevos y dos Mercedes, nel &quot;bunker&quot; vacíu de Macías|url=https://elpais.com/diario/1979/08/14/internacional/303429613_850215.html|fechaaccesu=1 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=14 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pan&gt;{{cita publicación |títulu=Macías, encegoláu contra tou lo español|url=https://elpais.com/diario/1979/08/18/internacional/303775208_850215.html|fechaaccesu=1 de xunu de 2016|axencia=[[El País]]|fecha=18 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; Macías yera aficionáu a los coches ya inclusive nuna ocasión mercó dellos d'ellos namái pa contemplalos.&lt;ref name=mvv /&gt; Los palacios de Macías basar nel [[Palaciu de Versalles]].&lt;ref name=mengue /&gt;&lt;ref name=díasdrama&gt;{{cita publicación |títulu=Malabo: los díes dramáticos de la cayida de Macías|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/26/pagina-12/33438691/pdf.html?search=francisco%20macias%20nguema%20condecor%C3%B3%20pintor%20palaciu|fechaaccesu=13 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=26 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; Macías taba encegoláu pola construcción y les obres públiques, según pola pintura y llimpieza d'estes.&lt;ref name=díasdrama /&gt; Correxía los planos de los arquiteutos y pasaba hores vixilando'l trabayu de los albañiles.&lt;ref name=díasdrama /&gt; Tuvo la intención d'asemeyar la so aldega natal de Nsegayong a [[Versalles]] no referío a infraestructures.&lt;ref name=díasdrama /&gt; Construyir en 1972 dos hoteles de luxu en Malabo y Bata, coles mires d'agospiar a misiones diplomátiques.&lt;ref name=crono /&gt; Tamién se construyeron bancos, edificios, centros educativos y el puertu internacional de Bata.&lt;ref name=cola /&gt; Toes aquelles obres públiques costaben millones de pesetes, y nun yeren nunca aprovechaes.&lt;ref name=mvv /&gt; Nun teníen real utilidá pal pueblu guineanu (y amás munches vegaes había falta de personal nelles), pero Macías sentíase arguyosu de toles obres creyendo que-y faía un verdaderu favor al país y que les sos iniciatives representaben l'interés xeneral de la población.&lt;ref name=mvv /&gt; En marzu de 1979, Macías inclusive anunció la creación d'una compañía aérea.&lt;ref name=mvv /&gt;

En 1974,&lt;ref name=muro&gt;{{cita publicación |títulu=Destruyíu'l &quot;muriu de la vergüenza&quot; en Guinea Ecuatorial|url=http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1981/07/28/028.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[ABC (periódicu)|Diariu ABC]]|fecha=28 de xunetu de 1981}}&lt;/ref&gt; Macías mandó a construyir un muriu p'arrodiar la metá de la parte residencial de la ciudá de [[Malabu]]&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Teodoro Nguema afirma qu'España nun va tener preferencia con Guinea|url=https://elpais.com/diario/1979/08/10/internacional/303084003_850215.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=10 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; y apoderase d'esti sector, pa vivir separáu del restu de la población. Pa ello foi necesariu desallugar a tolos habitantes de la zona.&lt;ref name=mvv /&gt; Na llamada popularmente ''ciudá prohibida'' atopábase unu de los palacios de Macías, la catedral y la Plaza de la Independencia,&lt;ref name=muro /&gt; según la [[Prisión Sablera Negra]].&lt;ref name=cm2 /&gt;&lt;ref name=muro /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=&quot;El mio pueblu quier ver al Rei d'España&quot;|url=https://elpais.com/diario/1979/08/17/internacional/303688802_850215.html|fechaaccesu=9 de febreru de 2017|axencia=[[El País]]|fecha=17 d'agostu de 1979}}&lt;/ref&gt; Al muriu amestóse-y alambre d'escayos, que de la mesma diba conectáu a un cable d'alta tensión.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías construyó'l muriu por &quot;motivos de seguridá&quot;, productu del so [[tanatofobia]].&lt;ref name=mvv /&gt; Amás, yera protexíu por tropes armaes y tanques.&lt;ref name=mvv /&gt; Poco dempués de la execución de Macías, la ''ciudá prohibida'' foi abierta al públicu&lt;ref name=muro /&gt; y en 1981 el muriu (conocíu popularmente como ''[[muriu de la Vergüenza]]'') foi baltáu.&lt;ref name=muro /&gt; El muriu costó millones de dólares, al igual qu'otros murios similares que construyó alredor de los sos múltiples palacios.&lt;ref name=mvv /&gt;

Como parte de la so almiración por Hitler, Macías tenía un exemplar de ''[[Mein Kampf]]'' del cual nunca dixebrar.&lt;ref name=blogue /&gt;&lt;ref name=sexu /&gt; Lleó'l llibru cinco veces y llegó al estremu de recitar pasaxes del mesmu aprendíos de memoria.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías tomó munchos elementos del [[réxime nazi]] ya implementar na so dictadura.&lt;ref name=mvv /&gt;

Macías yera consumidor habitual de [[bhang]]&lt;ref name=&quot;afroarticles.com&quot;/&gt; y [[Tabernanthe iboga|iboga]],&lt;ref name=Pariah/&gt; lo cual pudo ser la causa del so desequilibriu mental. Solía consumir estes drogues n'hores de la madrugada, mientres realizaba actividaes de gobiernu.&lt;ref name=fortean /&gt; Según informes fidedignos, Macías practicaba'l [[canibalismu]] y tenía una coleición de cranios humanos,&lt;ref name=caden /&gt;&lt;ref name=africa2 /&gt; los cualos clasificaba por sexu, fecha, suculencia y grau de prestar auditivu del ruíu que fixeren al ser cascaos por Macías col so cayáu.&lt;ref name=blogue /&gt; De xemes en cuando, dalgún presu políticu yera unviáu al palaciu presidencial y el mesmu Macías encargar de matalo y tastialo.&lt;ref name=blogue /&gt;&lt;ref name=amnistía /&gt; El so consumu habitual de drogues causó que se convenciera de ser supuestamente un mestrón toupoderosu.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Los vezos más raros de los dictadores más crueles del mundu|url=http://www.msn.com/es-mx/noticias/imagenes/los-h%C3%A1bitos-m%C3%A1s-raros-de-el dictadores-m%C3%A1s-crueles-del mundu/ss-AAnE8SB#image=11|fechaaccesu=29 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; 

No que fai a la so alimentación, solo aceptaba comer comida importada dende España y cocinada por xente d'enfotu.&lt;ref name=af /&gt; Bebía [[agua mineral]] y enxamás consumía bébores alcohóliques.&lt;ref name=af /&gt;

Tenía los costume de mandar a matar a los sos enemigos a [[Machete|machetazo]] y alimentar colos sos restos a tiburones.&lt;ref name=marcianos /&gt;

A la fin de la so dictadura atropara una fortuna de 406.383.893 [[Ekwele]], equivalentes a 13.540 millones de dólares.&lt;ref name=crono /&gt;

=== Personalidá ===
Macías ye llargamente consideráu como un enfermu mental.&lt;ref name=&quot;gep&quot;&gt;{{cita web |autor1=Guinea Ecuatorial Press - Páxina Web Institucional de Guinea Ecuatorial|títulu=CRONOLOXÍA HISTÓRICA|url=http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=132|fechaaccesu=6 d'avientu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180506103654/http://www.guineaecuatorialpress.com/noticia.php?id=132|fechaarchivu=2018-05-06}}&lt;/ref&gt; Antes de la independencia, mientres la Conferencia Constitucional en 1967, un doctor español diagnosticó confidencialmente que yera [[paranoicu]] y [[esquizoide]].&lt;ref name=cap5 /&gt;&lt;ref name=eburi2&gt;{{cita web|apellíos1=Eburi Palé|nome1=José|títulu=La Guinea de Macías. L'espertar de la bisarma|url=http://librodenotas.com/cartasdesdeelexilioguineano/15049/la-guinea-de-macias-el-espertar-de la bisarma|fecha=8 d'avientu de 2008|fechaaccesu=2 de xineru de 2017}}&lt;/ref&gt; Nuna de les sos estancies n'España tamién se-y diagnosticó como [[Trestornu bipolar|maniacu-depresivu]].&lt;ref name=&quot;pag312&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos1=Núñez Torres|nome1=Sara|títulu=La Tierra de Bisila (Memories de Fernando Póo 1958-1969) (Bioko - Guinea Ecuatorial)|fecha=2012|páxina=312|url=https://books.google.cl/books?id=vooiAwAAQBAJ&amp;dq=Guinea+ecuatorial+la renta+per+c%C3%A1pita+macias&amp;hl=es&amp;source=gbs_navlinks_s|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt; En 1970, Macías tratar col mesmu médicu español que-y diagnosticara en 1967.&lt;ref name=af /&gt;

{{cita|«... de calter sanguineu, procura ostensiblemente faer gala d'una fuerte personalidá, anque con frecuencia cai en llocaes que denotan falta d'equilibriu emocional. La notable [[sordera]] que sufre crea situaciones incómodes y enzanca el tratu con él nes entrevistes personales. Ye resabiáu por naturaleza, roceanu y escarez d'axilidá mental. Acostuma a alzar la voz hasta a los sos propios ministros y diplomáticos, a dalgunos de los cualos llega a maltratar de pallabra. (...) El presidente vive en protagonista les venticuatro hores del día, y la distancia que la dixebra de tolos sos collaboradores ye abismal. Les referencies que se tienen de los Conseyos de Ministros indiquen que namái'l vicepresidente del gobiernu atrever a discrepar en cuestiones téuniques. Como nota interesada cabo destacar les sos alusiones públiques al deséu que-y anima d'asonsañar a Franco, que la so
persona suel respetar en cuasi tolos discursos y col que dixo desea entrevistase, pero a nivel de colegues o “homónimos”.
Fala solo y los sos collaboradores sospriénden-y con frecuencia gesticulando, falando solu o ensayando los sos discursos frente al espeyu.
Ye un home incultu, pero tien un arte primitivo pa la pallabra, la intuición del verbu, alterna'l [[Idioma fang|Fang]] col español, pero coneuta coles mases y consigue nelles efeutos sorprendentes.»|Libro “Guinea Materia Reservao”, de Rafael Fernández.&lt;ref name=murcia /&gt;}}
Rafael Mendizábal, téunicu de Macías mientres el primer añu del so mandatu presidencial, describir como «prudente y violentu», «realista y utópicu simultáneamente» y «enérxicu pero dubiosu».&lt;ref name=murcia /&gt; Macías sufría d'esaltaciones de violencia a les que siguíen depués intervalos d'equilibriu y lucidez, teniendo una personalidá incongruentemente cambiante y tornadiza.&lt;ref name=murcia /&gt; Con enclinos paroxísticas, Macías pasaba por fases de silenciu total o de [[verborrea]].&lt;ref name=murcia /&gt; Una persona medrosa, insegura (según los guardias del so palaciu, nun reconocía les sos debilidaes y culpaba de los sos errores a los demás)&lt;ref name=mengue /&gt; y bien musgu,&lt;ref name=tiranu /&gt;&lt;ref name=murcia /&gt; siempres taba pensando que daquién lo asesinaría&lt;ref name=marcianos /&gt; o-y diba a quitar el poder, y llegó a contabilizar una ventena de supuestes intentonas golpistes.&lt;ref name=murcia /&gt; Según Macías, delles supuestes intentonas golpistes cuayábense inclusive nel interior de les cárceles.&lt;ref name=crono /&gt; Antes de partir a viaxes oficiales, Macías ordenaba la execución de dellos presos políticos pa disuadir a los sos opositores de conspirar contra el.&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=massatrocity /&gt; Tamién taba encegoláu cola so seguridá, y arrodióse d'una guardia pretoriana compuesta de 155 soldaos.&lt;ref name=mengue /&gt; Siempres esmolecíu por un posible derrocamientu, Macías dexó de realizar apaiciones públiques en 1975 y retiróse a vivir primero a [[Mongomo]] y depués al so pueblu natal, Nzangayong.&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=gustav /&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Borregu Nadal|nome1=Víctor|autor2=[[Universidá Complutense de Madrid]]|títulu=“Visión&quot; y conocencia : l'arte Fang de Guinea Ecuatorial|fecha=2001|páxina=46|url=http://eprints.ucm.es/1717/1/AH1008401.pdf|fechaaccesu=27 de marzu de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170328110902/http://eprints.ucm.es/1717/1/AH1008401.pdf |fechaarchivu=2017-03-28}}&lt;/ref&gt; Nesti llugar, pasaba hores sentáu alredor d'una foguera falando con familiares y vieyos del pobláu sobre política d'Estáu.&lt;ref name=africa2 /&gt; Na so aldega natal, Macías dedicar a la pesca, caza y agricultura de subsistencia, teniendo como mano d'obra a presos políticos que se-y unviaben.&lt;ref&gt;{{cita web|autor1=ASODEGUE|títulu=&quot;Guinea Ecuatorial y los sos presuntos criminales de guerra. Ute Ute, Florencio Mayie Elá Mangué&quot; del blogue de Pedro Nolasco, en Periodistes n'Español, España H24, 9 d'agostu de 2011|url=http://www.asodegue.org/agostio10112.htm|fechaaccesu=17 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Negar a treslladase a Malabo, nun siendo que se presentara una situación d'estrema urxencia.&lt;ref name=marcianos /&gt; 

A pesar de ser un nato conductor de mases, nel planu personal yera introvertíu&lt;ref name=tiranu /&gt;&lt;ref name=murcia /&gt; y socialmente inadautáu.&lt;ref name=mengue /&gt; Tamién s'apuntó que yera bastante malhumoráu.&lt;ref name=mengue /&gt; Foi descritu como [[megalómanu]]&lt;ref name=murcia /&gt; (nuna ocasión declaró “Yo soi'l presidente, depués soi más que toos vós xuntos”),&lt;ref name=debanderas /&gt; y coles mesmes paradóxicamente apuntóse a que sufría un marcáu [[complexu d'inferioridá]].&lt;ref name=murcia /&gt; A partir d'esti doble complexu (d'inferioridá al respeutive d'España y de superioridad ante los demás guineanos)&lt;ref name=murcia /&gt; pudo surdir el so pensamientu políticu ultranacionalista.&lt;ref name=murcia /&gt; 

Macías tamién foi descritu como una persona bien roceana.&lt;ref name=&quot;tiranu&quot; /&gt; D'alcuerdu a Adolfo Enrique Millan, antiguu funcionariu colonial y secretariu de Macías mientres los entamos del so gobiernu, el dictador tenía una mentalidá bastante infantil.&lt;ref&gt;Declaraciones de Millan nel documental [[Memoria negra]].&lt;/ref&gt; Otres persones que tuvieron nel so momentu cerca del descríbenlu como vanidosu y aficionáu a los luxos.&lt;ref name=&quot;mengue&quot; /&gt; Tolos muebles del so palaciu yeren importaos,&lt;ref name=&quot;mengue&quot; /&gt; la grifera del so bañu yera d'oru&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt; y había aire acondicionáu.&lt;ref name=&quot;crono&quot; /&gt; Macías esixía que muyeres de poblaos redoma caminaren quilómetros hasta'l so palaciu y espertárenlu con cantares.&lt;ref name=&quot;mvv&quot; /&gt;

Tola personalidá desenfrenada de Macías salió a rellucir dempués de llegar a la presidencia: durante la so etapa como vicepresidente del Gobiernu Autónomu yera conocíu como un home sanu, senciellu, ensin vicios, non muyeriegu y sobremanera racional.&lt;ref name=murcia /&gt;

Macías acostumaba, nel cenit de la so llocura, a entablar monólogos ya inclusive a &quot;cenar&quot; con adversarios yá esaniciaos.&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref name=Pariah /&gt;&lt;ref name=africa2 /&gt;&lt;ref name=burning /&gt;&lt;ref name=cracked /&gt;&lt;ref name= independentdw&gt;{{cita publicación |apellíos1=Wilson|nome1=Jonathan|títulu=African Cup of Nations 2015: Rich history of Africa's stand-in football hosts|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/african-cup-of-nations-2015-rich-history-of-africas-stand-in-football-hosts-9984532.html|fechaaccesu=8 d'abril de 2017|axencia=[[The Independent]]|fecha=16 de xineru de 2015}}&lt;/ref&gt; Llegó hasta'l puntu de tomar decisiones basaes nes velees y visiones nocherniegues que tenía.&lt;ref name=Pariah /&gt;&lt;ref name=respectable /&gt;

Dellos observadores postularon que Macías Nguema pudo ser un [[sicópata]], trestornu potencialmente causáu, en parte pol [[trauma psicolóxicu]] de la so infancia, y que'l so comportamientu podría ser afeutáu por otres posibles enfermedaes mentales y el so consumu periódicu de la planta psicoactiva [[iboga]] (con efeutos similares al [[LSD]])&lt;ref name=af /&gt; y grandes cantidaes de [[cannabis]].&lt;ref name=paraísu /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hofstra.edu/pdf/community/culctr/culctr_guinea040209_ivbcasavis.pdf David Casavis, “Teasing Out Psychopathic Behaviors of African Leaders: Francisco Macías”], en &quot;[http://www.hofstra.edu/community/culctr/culctr_events_equatorial_guinea.html Between Three Continents: Rethinking Equatorial Guinea on the Fortieth Anniversary of its Independence from Spain],&quot; 2009, nel Hofstra University's Cultural Center.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rene Pelissier, &quot;Equatorial Guinea: Autopsy of a Miracle,&quot; Africa Report, Vol. 25, Non. 3, Mayu-Xunu de 1980.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Why UPDF deployed in Equatorial Guinea|url=http://www.monitor.co.ug/News/National/UPDF-deployed-Equatorial-Guinea/688334-3817210-4s19spz/index.html|fechaaccesu=19 d'abril de 2017|axencia=Daily Monitor|fecha=18 de febreru de 2017}}&lt;/ref&gt; Según dalgunos, tamién pudo sufrir d'[[esquizofrenia]].&lt;ref name=ENÈNGE /&gt;&lt;ref name=foot /&gt;&lt;ref name=&quot;pag312&quot; /&gt; Esto postreru notar na so forma de comunicase, yá que munchos de los sos discursos yeren incoerentes.&lt;ref name=mvv /&gt;&lt;ref name=suicidios /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=XUEGOS PUERCOS CONTRA SEVERU MOTO Y EL PARTÍU DEL PROGRESU|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2015/04/xuegos-puercos-contra-severu-moto-y-el.html|fecha=25 d'abril de 2015|fechaaccesu=28 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt; Durante la so etapa escolar, los sos profesores yá notaren el so precariu estáu psíquicu.&lt;ref&gt;{{cita llibru |autor1=Kwame Anthony Appiah, Henry Louis Gates, Jr.|títulu=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience|fecha=2005|editorial=Oxford University Press|isbn=0195170555, 9780195170559|páxina=675|url=https://books.google.cl/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;pg=RA2-PA675&amp;lpg=RA2-PA675&amp;dq=francisco+macias+nguema+catholic&amp;source=bl&amp;ots=gh_VGbuLRt&amp;sig=O2vZ2G5ZUCkW22P06K8mH0IPmlc&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwib4afyrpbTAhXBlZAKHYYbClkQ6AEIXTAM#v=onepage&amp;q=francisco%20macias%20nguema%20catholic&amp;f=false|fechaaccesu=9 d'abril de 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos1=Sentis|nome1=Carlos|títulu=Evocación del periodista Ibongo|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1979/08/07/pagina-6/33442439/pdf.html?search=macias%20guinea%2060%20a%C3%B1vos%20xuiciu|fechaaccesu=7 de mayu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=16 de setiembre de 1979}}&lt;/ref&gt; Lo mesmo asocedió durante la campaña eleutoral de 1968, cuando los sos rivales (dándose cuenta del precariu estáu mental de Macías) llomáron-y de &quot;llocu&quot;, anque naquella oportunidá Macías defendióse autocalificándose como un &quot;llocu de llibertá&quot;.&lt;ref name=sultanatu /&gt;

Dende'l puntu de vista biolóxicu, Macías sufría de [[cefalees]] y constantes [[migraña|migrañes]],&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Severo Moto Nsá]]|títulu=¡¡¡¡TOU LO QU'EMPIEZA MAL…ACABA MAL!!!!|url=http://geconfidencial.blogspot.cl/2017/05/tou-lo-que-empieza-malacaba-mal.html|fecha=11 de mayu de 2017|fechaaccesu=17 d'ochobre de 2017}}&lt;/ref&gt; amás d'[[impotencia sexual]]&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref name=murcia /&gt;&lt;ref name=SX&gt;{{cita publicación |autor1=Y A'Bodjedi|títulu=El sexu y la violencia: el casu de Masié Nguema Biyogo|fecha=2010|fechaaccesu=15 de xineru de 2017}}&lt;/ref&gt; y dolencies gástriques.&lt;ref name=tiranu /&gt; Llegar a dicir que sufría un procesu de deterioru mental causáu pola [[sífilis]].&lt;ref name=pag312 /&gt; Según unu de los médicos cubanos que lu atendía, al momentu del so derrocamientu topar nuna fase terminal d'esta enfermedá.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=Teodoro Obiang, el bruxu de Mongomo|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1988/04/03/pagina-8/33735523/pdf.html?search=del%204%20a el%207%20de%20agostu%20mac%C3%ADas|fechaaccesu=22 de marzu de 2017|axencia=[[La Vanguardia]]|fecha=21 de payares de 1993}}&lt;/ref&gt; 

Macías yera [[hipocondría]]cu y los sos médicos personales faíen-y exámenes de sangre y mexa tolos díes.&lt;ref name=aguirre /&gt; Productu del so [[tanatofobia]], taba encegoláu cola so salú. En más d'una ocasión sancionó a miembros del so gobiernu por intentar habelo &quot;contamináu&quot;, cuando por casu tusíen cerca del.&lt;ref name=mvv /&gt; Munches vegaes Macías autorizaba a los sos funcionarios a tomase llargues vacaciones cuando taben daqué enfermos, y a que tornaren cuando taben dafechu curaos.&lt;ref name=mvv /&gt; Macías abrigar al mas llixeru cambéu de temperatura y años dempués de curase de tuberculosis, siguía tomando [[Antituberculosis|melecines pa combatila]].&lt;ref name=mvv /&gt; Les melecines qu'inxería per vía oral teníen d'abrir delantre del, y les inyeiciones debíen tamién preparar na so presencia.&lt;ref name=mvv /&gt; Llegó hasta'l puntu d'anular dafechu los sos viaxes al estranxeru, porque consideraba que tando fuera del país cualesquier podría matalo.&lt;ref name=mvv /&gt; La so tanatofobia foi l'orixe de munchos de los asesinatos cometíos durante la so dictadura, yá qu'empezó a ver perdayures enemigos que supuestamente lo queríen asesinar.&lt;ref name=mvv /&gt; Inclusive resabiaba de les sos esposes, y escasamente dormía na mesma habitación qu'elles.&lt;ref name=mvv /&gt; Nes sos visites oficiales, había un enorme esplegue de seguridá.&lt;ref name=mvv /&gt;

Viaxó dos veces a España pa tratar un [[tumor cerebral]]&lt;ref name=af /&gt;&lt;ref name=allgov /&gt; y otres enfermedaes que nunca se revelaron.&lt;ref name=africa2 /&gt; 

El so notable [[sordera]] tamién aportó a un problema durante'l so xuiciu en 1979, yá que Macías nun escuchaba dalgunes de les entrugues formulaes pol Tribunal.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=XUICIU Y MUERTE DE MACIAS - Historia de Guinea|url=http://www.asodegue.org/hdojmc15.htm|fechaaccesu=2 d'ochobre de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210927005001/http://www.asodegue.org/hdojmc15.htm|fechaarchivu=2021-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|1=títulu suspende'l xuiciu de Macías|url=http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19790926;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=26;month=09;year=1979;page=0011;id=0000443827;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1979/197909/19790926/NE19790926-0011.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaaccesu=7 de marzu de 2017|axencia=[[Diariu del AltoAragón]]|fecha=26 de setiembre de 1979|títulu=Archived copy|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221227085631/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19790926;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=26;month=09;year=1979;page=0011;id=0000443827;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1979/197909/19790926/NE19790926-0011.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|fechaarchivu=2022-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221227085631/http://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?xslt=exemplar;filename=NE19790926;place=none;publication=Nueva%20Espa%C3%B1a;day=26;month=09;year=1979;page=0011;id=0000443827;collection=prensa;url_high=http://store.diariodelaltoaragon.es/prensa/Nueva%20Espa%C3%B1a/1979/197909/19790926/NE19790926-0011.pdf;lang=es;archivu=;encoding=utf-8|archivedate=2022-12-27}}&lt;/ref&gt; Mientres los sos últimos años, atopábase abondo aveyuscáu.&lt;ref name=crono /&gt;

== Macías na cultura popular ==
*''Macías, ensayu xeneral sobre'l poder y la gloria'' (1985). Obra de teatru chilena escrita por Sergio Marras y protagonizada pol actor [[Tennyson Ferrada]] nel papel de Macías.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Macías, ensayu xeneral sobre'l poder y la gloria (1985)|url=http://www.cinechile.cl/pelicula-2132|fechaaccesu=12 de marzu de 2017}}&lt;/ref&gt;
*El llibru ''[[Los perros de la guerra (novela)|Los perros de la guerra]]'' de [[Frederick Forsyth]] (según el so [[Los perros de la guerra (película)|película homónima]]) ta parcialmente basáu na situación de Guinea Ecuatorial durante'l réxime de Macías.&lt;ref name=independentdw /&gt;
*La novela'' [[Palmeras en la nieve (novela)|Palmeras en la nieve]]'' de [[Luz Gabás]] (según el so [[Palmeras en la nieve|película homónima]]) narra los tiempos coloniales de Guinea Ecuatorial y los primeros meses posteriores a la independencia, durante'l réxime de Macías.
*Dellos episodios de la serie de televisión española ''[[Cuentame como pasu]]'' traten sobre los sucesos socedíos en Guinea Ecuatorial a empiezos del réxime de Macías, ente ellos la [[Independencia de Guinea Ecuatorial|independencia del país]] y la [[Crisis diplomatica ente Espana y Guinea Ecuatorial de 1969|crisis diplomática de 1969]]. Ente estos episodios atópense ''El día de la raza'' y ''Fundíu''.&lt;ref&gt;{{cita web |autor1=[[Televisión Española]]|títulu=B-1 Fundíu|url=http://www.cuentamecomopaso.net/index.php?id=93&amp;option=com_content&amp;task=view|fechaaccesu=5 de xunetu de 2017}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
*[[Historia de Guinea Ecuatorial]]
*[[Independencia de Guinea Ecuatorial]]
*[[Memoria negra]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{wikisource|Francisco Macías Nguema}}
* [http://www.opensourceguinea.org/2013/10/artucio-arturo-trial-of-macias-in.html Artucio Arturo, &quot;''The Trial of Macías Nguema''&quot;]
* [http://www.alerta360.org/seiciones/terror/guinea_ecuatorial4.html Guinea Ecuatorial: El Auschwitz d'África]
* [http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1976/12/28/pagina-44/34308255/pdf.html?search=Francisco%20Mac%C3%ADas%20Nguema Entrevista col presidente electu de Guinea Ecuatorial, don Francisco Macías.] [[La Vanguardia]], 6 d'ochobre de 1968.
* {{Enllaz rotu|1=Grabación sonora de Macías Nguema faciendo un alegatu contra'l colonialismu español (RealPlayer audiu) |2=http://news.bbc.co.uk/olmedia/1420000/audiu/_1422267_eqguinea_macias.ram |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}. {{socesión|predecesor=[[Francisco Núñez Rodríguez]]
(Gobiernu colonial [[España|español]])|títulu=[[Imaxe:Coat of arms of Equatorial Guinea.svg|40px]][[Guinea Ecuatorial|Presidente de Guinea Ecuatorial]]|periodu=[[1968]]-[[1979]]|socesor=[[Teodoro Obiang|Teodoro Obiang Nguema]]}}

{{NF|1924|1979|Macías Nguema, Francisco}}

{{Tradubot|Francisco Macías Nguema}}
[[Categoría:Dictadores]]
[[Categoría:Gobernantes de Guinea Ecuatorial]]
[[Categoría:Antiintelectualismu]]
[[Categoría:Xenocides]]
[[Categoría:Executaos por crímenes contra la humanidá]]
[[Categoría:Ministros y ministres de Guinea Ecuatorial]]
[[Categoría:Persones divinizaes]]</text>
      <sha1>6hwgm9vq9gq2hikxgyg67thtbwnx0gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francisco Morazán</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155692</id>
    <revision>
      <id>4493177</id>
      <parentid>4487166</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 3 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94472" sha1="mjyi4x8m7epzbvq0avhgtdew0xts3gl" xml:space="preserve">{{Tradubot|Francisco Morazán}}
{{persona}}
'''José Francisco Morazán Quezada''' {{nym}}&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan|títulu=Xeneral Francisco Morazán|publicación=Ministerio de Rellaciones Esteriores|allugamientu=El Salvador |fechaaccesu=marzu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20040223153917/http://www.rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan |fechaarchivu=23 de febreru de 2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.angelfire.com/ca5/mas/mor/mor008.html |títulu=Francisco Morazán: Crónica biográfica|añu=2004|publicación=angelfire.com |fechaaccesu=29 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt; foi un [[militar]] y [[políticu]] [[Hondures|honduranu]] que gobernó a la [[República Federal de Centro América]] mientres l'aturbolináu periodu de [[1830]] a [[1839]].

Saltó a la fama depués de la so victoria na [[Batalla de La Trinidá]], el [[11 de payares]] de [[1827]].{{sfn|Pérez Cruz|s.f.|p=}} De magar, y hasta la so derrota en Guatemala en 1840, Morazán apoderó la escena político y militar de [[Centroamérica]].{{sfn|González Davison|2008|p=148-154}}

Nel ámbitu políticu, Francisco Morazán foi reconocíu polos miembros del so partíu como un gran pensador y visionariu. D'alcuerdu a escritores lliberales como [[Federico Hernández de León]]{{sfn|Hernández de León|1930p=}} [[Lorenzo Montúfar]]{{sfn|Montúfar|Salazar|1892|p=}} y [[Ramón Rosa]]{{sfn|Rosa|1974|p=}} Morazán intentó tresformar a Centroamérica nuna nación grande y progresista; ente qu'escritores conservadores como [[Manuel Coronado Aguilar]] acusar d'intentar imponese pola fuercia por motivos personales;{{sfn|Coronado Aguilar|1975|p=}}{{sfn|Coronado Aguilar|1965|p=}} finalmente, escritores socialistes como [[Severo Martínez Peláez]]{{sfn|Martínez Peláez|1990|p=}} suxeren que, los lliberales empobinaos por Morazán yeren los criollos hacendados que fueren esplotaos polos criollos guatemalianos y el [[cleru regular]] mientres la colonia y, con Morazán a la cabeza, pretendíen tomar el poder de la rexón pa sigo.{{sfn|Martínez Peláez|1990|p=}} La xestión de Morazán como mandatariu de la República Federal promulgó les reformes lliberales, que taben dirixíes a quitar el poder a los principales miembros del partíu conservador: los criollos que moraben na [[Ciudá de Guatemala|Nueva Guatemala de la Asunción]] y les [[cleru regular|órdenes regulares]] de la Ilesia Católica. Les reformes incluyeron: la educación, [[llibertá de prensa]] y de relixón ente otres.&lt;ref name=&quot;Casa de Morazán&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.ihah.hn/FLAX/PlanInterpretativoMuseo_CasadeMorazan.swf|títulu=Casa de Morazán|editor=ihah.hn|fecha=2008 |fechaaccesu=1 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110721094947/http://www.ihah.hn/FLAX/PlanInterpretativoMuseo_CasadeMorazan.swf |fechaarchivu=21 de xunetu de 2011}}&lt;/ref&gt;
Amás llindó'l poder del [[cleru secular]] de la Ilesia Católica cola abolición del [[diezmu]] de parte del gobiernu y la separación del Estáu y la Ilesia.&lt;ref name=&quot;Biography of Francisco Morazan&quot;&gt;Christopher MINSTER: [http://latinamericanhistory.about.com/od/historyofcentralamerica/p/09morazan.htm «Biography of Francisco Morazán»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225074726/http://latinamericanhistory.about.com/od/historyofcentralamerica/p/09morazan.htm |date=2016-12-25 }}, 2009. Consultáu'l 1 d'abril de 2010.&lt;/ref&gt;

Con estes reformes Morazán ganóse enemigos poderosos, y el so periodu de gobiernu tuvo marcáu por amargosu lluches internes ente [[lliberalismu|lliberales]] y [[conservadorismu|conservadores]].&lt;ref name=&quot;Biography of Francisco Morazan&quot;/&gt;
Sicasí, al traviés de la so capacidá militar, Morazán caltúvose firme nel poder hasta [[1837]], cuando la República Federal dixebró dafechu. Esto foi esplotáu poles órdenes regulares de la Ilesia y los líderes conservadores guatemalianos, que se xunieron sol lideralgu del xeneral guatemalianu [[Rafael Carrera]], y, col fin de nun dexar que los criollos lliberales arrampuñáren-yos el so privilexos,{{sfn|Martínez Peláez|1990|p=}} terminaron per estremar a Centroamérica en cinco estaos.&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,773591,00.html «The Américas: Morazán's dream»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208173644/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,773591,00.html |date=2008-12-08 }}, artículu na revista ''Time Magazine''; consultáu en marzu de 2010.&lt;/ref&gt;

== Vida privada ==

=== Primeros años y la so educación ===
'''José Francisco Morazán Quezada''' nació'l [[3 d'ochobre]] de [[1792]] en [[Tegucigalpa]], entós parte de la [[Intendencia de Comayagua]], [[Capitanía Xeneral de Guatemala]], mientres los últimos años del dominiu de la colonia española. Los sos padres fueron José Eusebio Morazán Alemán y Guadalupe Quezada Borjas, dambos miembros d'una familia criolla de clase alta dedicada al comerciu y l'agricultura.&lt;ref name=&quot;Teguz de l'Alcordanza&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.latribuna.hn/web2.0/?p=48269|títulu=L'escelsu fíu de la Villa|editor=La Trbuna.hn|fecha=6 d'ochobre de 2009 |fechaaccesu=31 de marzu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100811090838/http://www.latribuna.hn/web2.0/?p=48269 |fechaarchivu=11 d'agostu de 2010}}&lt;/ref&gt;
Los sos güelos fueron: Juan Bautista Morazán, emigrante [[Córcega|corsu]],&lt;ref&gt;[http://impreso.elnuevodiario.com.ni/2007/03/29/especiales/50885 «Prócer yera d'orixe corsu»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225074925/http://impreso.elnuevodiario.com.ni/2007/03/29/especiales/50885 |date=2012-02-25 }}, artículu en ''El Nuevo Diario'' (Nicaragua) del 29 de marzu de 2007; consultáu'l 15 d'abril de 2010.&lt;/ref&gt;
y María Gertrudis Alemán.&lt;ref name=&quot;Teguz de l'Alcordanza&quot;/&gt;
Trece díes dempués de la so nacencia, Morazán foi bautizáu na ilesia de San Miguel Arcánxel, pol padre Juan Francisco Márquez.

{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. José Francisco Morazán Quezada 
|2= 2. [[José Eusebio Morazán Alemán]] (1761-¿?)
|3= 3. [[Guadalupe Quezada Borjas]] 
|4= 4. [[Juan Bautista Morazzani]] (italianu)
|5= 5. María Gertrudis Alemán
|6= 6. Juan Bautista de Quezada
|7= 7. María Borjas Alvarenga
|10= 10. Francisco Antonio Alemán
|11= 11. Águeda Alemán
}}

Francisco Morazán foi na so mayor parte un home autodidacta.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100308220658/http://www.history.com/topics/francisco-morazan
«Francisco Morazán»,] curtia biografía de la ''Encyclopædia britannica'', citáu nel sitiu web ''History Channel''.&lt;/ref&gt;
En 1804, los sos padres aprovecharon l'apertura d'una escuela católica nel pueblu de San Francisco onde unviaron al mozu José Francisco,{{sfn|Jiménez Solís|1999|p=}} anque se desconoz el ralu de tiempu que permaneció en tal llugar.{{sfn|Serrano|2008|p=1}} Según l'historiador ya intelectual lliberal hondureñu [[Ramón Rosa]], Morazán «tuvo la desgracia de nacer [...] nesa dómina murnia d'aislamientu y l'escuridá total en qu'Hondures escarecía d'escueles. [...] Morazán pos, tuvo qu'aprender les sos primeres lletres, llectura, escritura, les regles elementales de l'Aritmética n'escueles privaes de pésima organización y sosteníes con una especie de contribución que aprestaban los padres de familia».{{sfn|Rosa|1974|p=49-55}}
Les enseñances que recibió fueron al traviés de fray Santiago Gabrielino, nomáu instructor relixosu a la de [[Guatemala]] el sacerdote José Antonio Murga.

En 1808, José Francisco treslladar xunto a la so familia a [[Morocelí]].&lt;ref&gt;[http://www.historiadehonduras.hn/HeroesyProceres/morazan.htm «José Francisco Morazán Quesada»], artículu en ''Héroes y Próceres'', 2009; consultáu'l 31 de marzu de 2010&lt;/ref&gt;
Ellí trabayó nos terrenes heredaos por Don Eusebio Morazán. Amás, tuvo la oportunidá de llaboriar como emplegáu de l'alcaldía. En 1813 la familia camudar a Tegucigalpa. Una vegada ellí, el Sr. Eusebio punxo al so fíu so la tutoría de León Vásquez, quien-y enseñó derechu civil, procesu penal y notariado. Coles mesmes, tuvo la oportunidá d'aprender a lleer francés na biblioteca del so tíu políticu, [[Dionisio de Herrera]], lo cual dexó-y familiarizar se coles obres de [[Montesquieu]], el contratu social de [[Jean-Jacques Rousseau]], la [[Revolución francesa]], la historia d'Europa, según les biografíes de los líderes griegos y romanos. Esta dedicación y espíritu de superación, llevó de xemes en cuando a José Francisco a destacar na so ciudá natal, onde llegó a representar los intereses de dalgunes persones ante'l tribunal colonial.&lt;ref name=&quot;HeroesyProceres&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.historiadehonduras.hn/HeroesyProceres/morazan.htm#LA FAMILIA_D'EL_HEROE_|títulu=La Familia del Heroe|editor=Nahún Valladares y Valladares |fecha=2008 |fechaaccesu=31 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt;

El 7 d'agostu de 1820, [[Narciso Mallol]], tendría como secretariu del conceyu Mayor de Tegucigalpa, al Llicenciáu [[Dionisio de Herrera]] y un añu más tarde cuntaría colos servicios del mozu Francisco Morazán quien fungiera como secretariu del conceyu y depués de defensor d'oficiu en procesos civiles y criminales.

=== Matrimoniu y familia ===
Francisco Morazán casóse con María Josefa Lastiri na [[Catedral de Comayagua]] el 30&amp;nbsp;d'avientu de 1825. D'esti matrimoniu nació en San Salvador Adela Morazán Lastiri en 1838: la única fía de Morazán. María Josefa pertenecía a una de les families más riques de la provincia d'Hondures. El so padre foi'l comerciante español Juan Miguel Lastiri, quien xugó un papel importante nel desenvolvimientu comercial de Tegucigalpa. La so madre foi Margarita Lozano, miembru d'una poderosa familia criolla na ciudá. María Josefa yera una viuda quien se casara de primeres col terrateniente Esteban Traviesu, con quien procreó 4&amp;nbsp;fíos. A la so muerte, Lastiri heredó una fortuna. L'heriedu de María Josefa y el nuevu círculu d'amigos poderosos ya influyentes, que salieron d'esti matrimoniu, ayudaron en llevantar en gran midida los negocios del propiu Morazán, y polo consiguiente los sos proyeutos políticos.

Fora del so matrimoniu, Francisco Morazán foi padre d'un fíu, Francisco Morazán Moncada, quien nació'l 4&amp;nbsp;d'ochobre de 1827 de la rellación del xeneral con Francisca de Moncada, fía d'un conocíu políticu nicaragüense llamáu Liberato Moncada. Francisco Morazán fíu vivió na casa del matrimoniu Morazán-Lastiri, y acompañó al so padre en Guatemala, El Salvador, Panamá, Perú y finalmente en Costa Rica. Dempués de la muerte del so padre, Francisco Morazán Moncada aniciar en [[Chinandega (Nicaragua)]], onde se dedicó a l'agricultura. Morrió en 1904, a los 77&amp;nbsp;años d'edá. El xeneral Morazán tamién tuvo un fíu adoptivu llamáu José Antonio Ruiz. Él yera'l fíu llexítimu d'Eusebio Ruiz y la dama guatemaliana Rita Zelayandía, quien apurrió al so fíu al xeneral Morazán, cuando'l rapazu tenía solamente 14 años d'edá. José Antonio acompañó al so padre adoptivu nes varies aiciones militares y convirtióse nun xeneral de brigada. Morrió en Tegucigalpa en 1883.&lt;ref name=&quot;HeroesyProceres&quot;/&gt;

=== Entamos de la so carrera política y militar ===
La Capitanía Xeneral de Guatemala independizar d'España en 1821.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mined.gob.ni/independ2.php |títulu=Acta d'Independencia»|publicación=Ministeriu d'Educación de Nicaragua|allugamientu=Nicaragua |fechaaccesu=2 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100930160431/http://www.mined.gob.ni/independ2.php |fechaarchivu=30 de setiembre de 2010}}&lt;/ref&gt;
Foi nesi entós cuando Francisco Morazán empezó a tomar parte activa na política. Trabayó nel conceyu de Tegucigalpa, onde se desempeñaba como secretariu del alcalde [[Narciso Mallol]] y como defensor d'oficiu en casos xudiciales en materia civil y criminal, ente otres coses. Esto dexó-y a Morazán llegar a adquirir una gran conocencia de la estructura y funcionamientu de l'alministración pública de la provincia. Asina tamién-y dexó entrar en contautu cercanu colos problemes de la sociedá colonial.&lt;ref name=&quot;Casa de Morazán&quot;/&gt;

El 28 de payares de 1821 llegó a Guatemala una nota del xeneral [[Agustín de Iturbide]] suxiriendo que'l Reinu de Guatemala, y el Virreinatu de Méxicu, formaren un gran imperiu sol [[Plan d'Iguala]] y los [[Trataos de Córdoba]].&lt;ref name=&quot;Historia d'Hondures&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.historiadehonduras.hn/Historia/Independiente/la_anexion_a_mexico.htm |títulu=Periodu Independiente |editorial=Historia d'Hondures|ubicación=Hondures|añu=2008 |fechaaccesu=25 de setiembre de 2018|ref=harv |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180222041755/http://www.historiadehonduras.hn:80/Hestoria/Independiente/la_anexion_a_mexico.htm |fechaarchivu=22 de febreru de 2018}}&lt;/ref&gt;
La Xunta Provisional Consultiva declaró qu'esta nun yera una orde inmediata pa tomar tal determinación, sinón una opción; polo que yera necesariu esplorar la voluntá y escuchar la opinión del pueblu de Centroamérica.{{sfn|Pérez Brignoli|Sawrey|Stettri|1985|p=64-67}} Con esta idea, celebráronse cabildros abiertos en distintos partes del Reinu, una y bones la nueva forma de gobiernu tenía de ser decidida pol congresu que s'axuntaría en 1822.&lt;ref name=&quot;Historia d'Hondures&quot;/&gt;

La cuestión de l'anexón a Méxicu provocó divisiones al interior de caúna de les provincies yá que unes ciudaes taben a favor d'esta y otres en contra. N'Hondures, por casu, [[Comayagua (ciudá)|Comayagua]] ―al traviés del so gobernador José Tinoco de Contreras― pronuncióse a favor de l'anexón; pero Tegucigalpa, la segunda ciudá más importante de la provincia oponer a la idea de la mesma.&lt;ref name=&quot;Historia d'Hondures&quot;/&gt;
Esto provocó que Tinoco tomara aiciones represives contra les autoridaes d'esa ciudá. Ante esta situación entamar en Tegucigalpa un exércitu de voluntarios, col fin de compensar l'agresividá de Tinoco y defender la so independencia.
Foi mientres estos acontecimientos que Francisco Morazán se enlistó como voluntariu, al serviciu de les autoridaes de Tegucigalpa. Foi designáu como capitán d'una de les compañíes, por decisión de los xefes oficiales qu'entamaron les milicies. Asina empezó la vida militar de Morazán y la so llucha contra los intereses conservadores.&lt;ref name=&quot;Morazán, el nuesu altivu héroe&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51|títulu=Morazán, el nuesu altivu héroe|editor=revistacaliban|fecha=2008|fechaaccesu=1 d'abril de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141218212126/http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51|fechaarchivu=2014-12-18}}&lt;/ref&gt;

[[Francisco Morazán (departamentu)|Tegucigalpa]], sicasí, nun pudo caltener la so oposición, y viose obligada a reconocer la so anexón a Méxicu'l 22&amp;nbsp;d'agostu de 1822. L'anexón al [[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu Mexicanu]] d'Agustín de Iturbide duró pocu, porque esti abdicó'l 19 de marzu de 1823, y el 1°. de xunetu d'esi mesmu añu, Centroamérica [[Declaración d'Independencia absoluta de Centroamérica|proclamó la so independencia definitiva]], y convirtióse nes [[Provincies Xuníes del Centru d'América]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.mined.gob.ni/independ3.php|títulu=Declaratoria d'independencia absoluta y definitiva|publicación=Ministeriu d'Educación de Nicaragua|allugamientu=Nicaragua |fechaaccesu=2 d'abril de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090911234432/http://www.mined.gob.ni/independ3.php |fechaarchivu=11 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Dellos documentos históricos alluguen a Morazán como integrante de la comisión que dictaminó les bases del poder eleutoral de la República Federal, nuna xunta que sostuvo l'Asamblea Constituyente de Centroamérica.{{ensin referencies}}--&gt;
Darréu, el 25 de setiembre de 1824, Francisco Morazán foi nomáu Secretariu Xeneral del gobiernu del so tíu político y primer Xefe d'Estáu d'Hondures, [[Dionisio Herrera]], y robló la [[Constitución del Estáu d'Hondures de 1825|primer constitución d'esi país]]. Depués, el 6 d'abril de 1826, convertir en Presidente del Conseyu Representativu.&lt;ref name=dehonduras/&gt;

== Antecedentes de la República Federal ==
{{AP|República Federal de Centroamérica}}
[[Ficheru:Escudo de la República Federal de Centro América.svg|thumb|[[Escudu de la República Federal de Centroamérica]] (1824-1839).]]

Depués de la [[independencia de Centroamérica]] d'[[España]] en [[1821]], y la so posterior emancipación absoluta del [[1 de xunetu]] de [[1823]], la nación centroamericana quedó finalmente llibre ya independiente. Esta nueva nación pasó a llamase [[Provincies Xuníes de Centroamérica]], y quedó conformada polos estaos de [[Guatemala]], [[Hondures]], [[El Salvador]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]].{{sfn|Pérez Brignoli|Sawrey|Stettri|1985|p=64-67}} Al añu siguiente, el Congresu Constituyente axuntar na [[Ciudá de Guatemala]] coles mires de decidir cual sería'l sistema de gobiernu al traviés del cual rexiríense los destinos de la nueva nación. Na mesa d'alderiques presentáronse dos propuestes distintes:

* Los [[lliberalismu (política)|lliberales]] apostaben por un gobiernu [[federalista]], influyíu pola ''[[Constitución de los Estaos Xuníos]]'' (de [[1787]]) y pola de [[Constitución española de 1812|Cádiz]] (de [[1812]]).{{sfn|Pérez Brignoli|Sawrey|Stettri|1985|p=64-67}} Esti tipu de gobiernu dába-y a cada Estáu mayor [[independencia]] o autonomía d'alministrase y de crear les sos propies lleis y reformes, ente otres coses; pero siempres so la supervisión del Gobiernu Federal, garante d'una [[Constitución]].

* Los conservadores, per otru llau, inclinar por un gobiernu centralista. Al traviés d'esti sistema, deseyaben un centru de control y alministración únicu. Nesti sistema, les decisiones y lleis yeren adoptaes na capital de la nación y aplíquense a toles demás estaos por igual.

* Dempués d'aldericar los dos propuestes, los lliberales, quien yeren mayoría, fixeron valir esta ventaya y ganaron el derechu d'adoptar la 'tesis federalista', ante'l descontentu de los conservadores.

Darréu, el [[22 de payares]] de [[1824]], sol lema «Dios, Unión y Llibertá», la Constitución foi aprobada y la nación pasó a llamase [[República Federal de Centroamérica]].{{sfn|Pérez Brignoli|Sawrey|Stettri|1985|p=64-67}} So la nueva Constitución, resultó electu presidente [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] del Partíu Lliberal, quien prometió tresformar la economía y la sociedá centroamericana al traviés de les sos reformes lliberales, pero a los pocos meses Arce atopar con una gran oposición per parte de los conservadores, quien pola so influencia social y enorme poder económicu, nun dexaron nengún tipu de meyora nos sos programes de gobiernu. Al tar convencíu de les sos llimitaciones, Arce terminó por abandonar los sos programes de gobiernu y decidió aliase col partíu de la oposición. Esta nueva posición de Arce, dio-y a los conservadores el control del gobiernu federal cuasi por completu.

En 1826, el doctor Miguel Echarri&lt;ref&gt;El doctor Miguel Echarri yera un masón de grau&amp;nbsp;33 y fuera gran maestre del Gran Oriente Neogranadino (que pertenecía al Gran Oriente de Colombia).&lt;/ref&gt; quien por motivos de política interna fuera espulsáu de [[Colombia]] y estableciérase n'Hondures, aprovechó pa empecipiar na masonería al mozu Francisco Morazán y a [[Dionisio de Herrera]] (quien fungía como xefe supremu d'Hondures).&lt;ref&gt;«Decreto númberu 2. La Gran Loxa de Hornduras», artículu na revista ''La Cultura Masónica como Elementu de Cambéu y Tresformamientu en Beneficiu de la Sociedá''.&lt;/ref&gt;

== Golpe d'Estáu n'Hondures de 1827 ==
{{AP|Golpe d'Estáu n'Hondures de 1827}}

El Gobiernu Federal encabezáu por [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] pretendía eslleir el Congresu federal, y por ello convocó a una xunta que se celebraría en [[Cojutepeque]] el [[10 d'ochobre]] de [[1826]], pa escoyer a un Congresu estraordinariu.{{sfn|Montúfar|1853|p=26-27}} Esta midida d'orde inconstitucional foi refugada pol xefe d'Estáu d'Hondures, [[Dionisio de Herrera]].

[[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] eslleió n'ochobre de 1826 el [[Congresu]] y el [[Senáu]] intentando establecer un sistema [[centralismu|centralista]] o [[Estáu unitariu|unitariu]] aliándose colos conservadores, polo que se quedó ensin el sofitu del so partíu, el lliberal. Como resultancia, producióse un conflictu ente'l Gobiernu Federal y los Estaos, pronunciándose en contra Dionisio Herrera y [[Mariano Prau]], xefe del Estáu del Salvador.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20141218212235/http://www.latribuna.hn/2012/06/14/perdida-del honor-2/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.uv.es/ivorra/Hestoria/SXIX/1825.htm&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20140812102807/http://bloguerosrevolucion.ning.com/profilesblogsfrancisco-moraz-n-y-la mocedá&lt;/ref&gt;

Arce entró en conflictu con [[Dionisio de Herrera]] polo que l'Asamblea Nacional convoco a nueves eleiciones n'[[Hondures]], pero Herrera fixo casu omiso d'esti decretu yá que según la [[Constitución del Estáu d'Hondures de 1825|constitución d'Hondures]] el so mandatu expiraba hasta'l 16 de setiembre de 1827. Arce decidió espulsar a Herrera{{sfn|Gómez Carrillo|1900|p=}} por estes razones, pero so la sida de protexer los plantíos de tabacu en Los Llanos ([[Santa Rosa de Copán]]), propiedá del gobiernu federal. Arce encargó al Teniente Xeneral [[Justo Milla]] executar el golpe d'Estáu, quien el [[9 d'abril]] de [[1827]] y al mandu de 200&amp;nbsp;homes, apoderar de [[Comayagua (Comayagua)|Comayagua]] —la capital del Estáu—, dio-y captura a Herrera y unviar a una prisión de [[Guatemala]]. 

Mientres Milla ocupar de consolidar el poder en Comayagua, Morazán escapó de les tropes federales. Salió de la sitiada capital en compañía de los coroneles Remigio Díaz y José Antonio Márquez, col propósitu de llograr refuerzos en [[Tegucigalpa]]. El so plan yera retornar y lliberar a la capital del Estáu. A la so torna de Tegucigalpa, él y el so exércitu de 300&amp;nbsp;homes aparcar nel ranchu La Maradiaga, onde s'enfrentó a les fuercies de Milla'l 29 d'abril de [[1827]].{{sfn|Montúfar|1853|p=26-27}} Tres la batalla, Milla tomó'l poder d'Hondures (10 de mayu) y Morazán fuxó a [[Choluteca]]. Darréu viaxó a [[Ojojona]], onde s'axuntó cola so familia en xunu. Ellí foi prindáu por 23 díes y treslladáu a Tegucigalpa por orde del Comandante Ramón de Anguiano.&lt;ref name=dehonduras/&gt;

Salió so fianza y foise a [[La Unión (El Salvador)|La Unión]] (El Salvador) en xunu de [[1827]], col enfotu de emigrar a [[Méxicu]]. Nesta llocalidá, atopar con Mariano Vidaurre, un unviáu especial d'El Salvador en Nicaragua. Vidaurre convenció a Morazán de que, nesi país, él podría atopar el sofitu militar que precisaba pa espulsar a Milla del territoriu hondureñu. Francisco Morazán treslladar a la ciudá de [[León (Nicaragua)|León]] ([[Nicaragua]]) el 15 de setiembre, onde s'axuntó col comandante d'armes del Estáu de Nicaragua, coronel José Anacleto Ordóñez conocíu como Cleto Ordóñez. Pa Morazán la xunta dio los sos frutos, pos el líder nicaragüense apurrió-y armes y un contingente de 135&amp;nbsp;homes. A estos milicianos xuniéronse-yos les tropes del coronel Zepeda d'El Salvador, y delles columnes de voluntarios hondureños en [[Departamentu de Choluteca|Choluteca]] (Hondures).

== Xefe d'Estáu provisional d'Hondures ==

Morazán dirixir coles sos tropes escontra'l sur d'Hondures, llegando a [[Choluteca]] n'ochobre de [[1827]]. Cuando Justo Milla afayó la presencia de Morazán, rápido treslladóse coles sos tropes a Tegucigalpa, onde estableció'l so cuartel xeneral. Pela so parte, Morazán dirixir a [[Sabanagrande (Hondures)|Sabanagrande]]. A les 9 de la mañana del 11 de payares, Morazán y los sos homes enfrentar al exércitu del coronel Justo Milla, na memorable [[Batalla de La Trinidá]].&lt;ref&gt;Arturo Humberto MONTES: ''Morazán y la Federación Centroamericana'', 1958.&lt;/ref&gt;
Dempués de cinco hores d'intensos combates, les tropes federales de Milla fueron entartallaes polos homes de Morazán.{{sfn|Montúfar|1853|p=26-27}} Milla y dalgunos de los sos oficiales sobrevivieron y fuxeron del [[campu de batalla]]. Tres esta victoria, Morazán coló a Comayagua onde fixo la so entrada trunfal el 26 de payares. A otru día convocó al Conseyu Representativu, que lo nomó Xefe d'Estáu de manera provisional, y nomó a [[Diego Vigil]] como Subxefe.{{sfn|Lindvall-Larson|testu=Vallina Hernández 1990|p=19}}

Unvió columnes de pacificación a la mariña norte y los pueblos fronterizos, y encaloró un llevantamientu n'[[El Rosariu (Hondures)|Opoteca]]. El 28 de xunu de 1828 depositó la xefatura del Estáu en Vigil, pa participar na guerra civil centroamericana.&lt;ref name=dehonduras/&gt;

== Guerra civil centroamericana ==
{{AP|Guerra civil centroamericana}}
[[Ficheru:Manuel José Arce y Fagoaga.jpg|thumb|En 1827 el presidente Arce invadió Hondures y El Salvador y favoreció una guerra civil.]]
Dempués de la so victoria en 'La Trinidá', Morazán surdió como'l líder del movimientu lliberal y aportó a reconocíu poles sos habilidá militares en toa América Central. Por estes razones, recibió llamaos d'ayuda de los lliberales n'El Salvador. Al igual que n'Hondures, los salvadoreños oponer a los nuevos congresistes y otros funcionarios del gobiernu escoyíos pol decretu emitíu'l 10 d'ochobre de 1826. Los salvadoreños esixeron la restitución de los antiguos líderes políticos, pero'l presidente Manuel Arce argumentó qu'esta midida yera necesaria pa restablecer l'orde constitucional.

En marzu de 1827 el gobiernu d'El Salvador respondió pola fuercia militar. Tropes salvadoreñes colaron con camín de Guatemala col enfotu de tomase la capital de la República y baxar de la siella al presidente. Pero'l mesmu presidente Arce tomó'l mandu de les sos tropes federales y ganó a los salvadoreños na madrugada del 23 de marzu en Arrazola. La división salvadoriana esvalixóse y los xefes fuxeron. El campu quedó semáu de cadabres, prisioneros, armes, municiones y equipaxe. Depués d'estos sucesos, el presidente Arce ordenó a 2.000 tropes federales al mandu del xeneral Manuel de Arzú pa ocupar El Salvador.&lt;ref name=&quot;Memories&quot;&gt;Francisco Morazán: ''Memories''.&lt;/ref&gt;
Esti eventu marcó l'entamu de la guerra civil.

Mentanto n'Hondures, Francisco Morazán aceptó'l desafíu propuestu polos salvadoreños. Apurrió-y el mandu a [[Diego Vigil]] como nuevu xefe d'Estáu d'Hondures y foise a [[Texiguat]], onde se preparar y entamó les sos tropes con mires a la campaña militar salvadoriana. En xunu de 1828, Morazán dirixir a El Salvador con una fuercia de 1.400 homes. Esti grupu de militantes componer de pequeños grupos d'hondureños, nicaragüenses y salvadoreños qu'apurrieron les sos propies ferramientes de guerra. Teníen amás el sofitu de los indios que sirvíen como infantería. Dellos voluntarios siguíen los sos convencimientos lliberales, otros trabayaben pa un líder políticu, otros a cencielles esperaben llograr daqué en torna polos sos esfuerciu dempués de terminada la guerra.&lt;ref name=&quot;Historia d'Hondures&quot;/&gt;

Ente que l'exércitu salvadoreñu enfrentar a les fuercies federales en San Salvador, Morazán asítiase na parte oriental del estáu. El 6 de xunetu, Morazán ganó a les tropes el coronel Vicente Domínguez na facienda El Gualcho. Nes sos memories, Morazán describe la batalla de la siguiente manera:

{{cita|A les 12 de la nueche entamé la mio marcha con esti oxetu, pero l'agua nun me dexó doblar la xornada, y vi obligáu a aguardar, na Facienda de Gualcho, qu'ameyorara'l tiempu… A les tres de la mañana, que l'agua cesó, fixi asitiar dos compañíes de cazadores nel altor qu'apodera la facienda, escontra la esquierda… A los cinco supi la posición qu'esti (l'enemigu) ocupaba.. Nun podía yo recular nestes circunstancies… Nun yera yá posible siguir la marcha, ensin grave peligru, por una inmensa llanura y a presencia mesma de los contrarios. Menos podía defendeme na facienda, asitiáu so un altor de más de 200 pies qu'en forma de semicírculu apodera a tiru de pistola'l principal edificiu, cortáu pel estremu opuestu con un ríu inaccesible que lu sirve de foso. Foi, pos, necesariu aceptar la batalla con toles ventayes qu'algamara l'enemigu… fixi avanzar a los cazadores sobre l'enemigu pa detener el so movimientu, porque, conociendo criticar de la mio posición, colaba sobre estos a pasu d'ataque. Mentanto xubía la fuercia por una sienda pendiente y estrecha, rompióse'l fueu a mediu tiru de fusil, que depués se fixo xeneral. Pero 175 soldaos bisoños fixeron impotentes per un cuartu d'hora los repitíos ataques de tol gruesu del enemigu… L'entusiasmu que produció en tolos soldaos l'heroísmu d'estos valientes hondureños, entepasó al númberu de los contrarios. Cuando l'aición fíxose xeneral per dambes partes, foi obligada a recular la nuesa ala derecha. Y ocupada l'artillería llixero que lo sofitaba; pero la reserva, obrando entós per aquel llau, restableció la nuesa llinia, repunxo l'artillería y decidió l'aición, arollando parte del centru y tol lladral esquierdu, qu'abasnaron, na so fuga, al restu del enemigu, esvalixándose dempués na llanura… Los salvadoreños auxiliares, qu'embrivieron la so marcha al ruíu de l'aición, col deséu de tomar nella, llegaron a tiempu d'escorrer a los esvalixaos…&lt;ref name=&quot;Memories&quot;/&gt;}}

Morazán caltúvose engarrando alredor de San Miguel, ganando a cada pelotón unviáu pol xeneral Arzú dende [[San Salvador]].&lt;ref name=&quot;Historia d'Hondures&quot;/&gt; Esto motivó a Arzú a dexar al coronel Montúfar al cargu de San Salvador y a ocupase personalmente de Morazán. Cuando'l caudiellu lliberal diose cuenta de los movimientos de Arzú salió camín d'Hondures a reclutar más tropes xuniéndose-y la [[San Carlos Sija|Milicia de Écija]]. El 20 de setiembre, el xeneral Arzú taba cerca del [[ríu Lempa]] con 500 homes en busca de Morazán, cuando s'enteró de que les sos fuercies habíen capitulado en [[Mexicanos]] y San Salvador.

Mentanto, Morazán partió camín d'[[El Salvador]] con un exércitu de 600 homes, y aparcóse en [[Goascorán]] el 2 d'ochobre de 1828. El xeneral Arzú asonsañando enfermedá tornó a Guatemala, dexando les sos tropes sol mandu del Teniente Coronel Antonio de Aycinena. El coronel y les sos tropes colaben con camín de territoriu hondureñu, cuando fueron interceptaos polos homes de Morazán en San Antonio. El 9 d'ochobre Aycinena viose obligáu a rindise.&lt;ref name=&quot;Memories&quot;/&gt;
Cola capitulación de San Antonio, El Salvador quedó finalmente llibre de tropes federales. El 23 d'ochobre, el xeneral Morazán fixo la so entrada trunfal na plaza de San Salvador. Tornó a [[Hondures]] por noticies d'un llevantamientu en [[Olancho]], onde dirixó una proclama a los sos habitantes el 22 de Payares de 1828. Dempués coló en [[Ahuachapán]], pa entamar l'exércitu con mires a la lliberación del territoriu guatemalianu y restaurar l'orde constitucional.&lt;ref name=dehonduras/&gt;

=== Batalles y dictadura en Guatemala ===
[[Ficheru:Map_of_Journey.jpg|thumb|250px|Mapa de Guatemala na dómina de Morazán; reparar que les fronteres non delimitadas con Méxicu en Yucatán y Chiapas, y que Belice inda yera un asentamientu británicu.{{harvnp|Stephens|Catherwood|1854|p=1}}. En 1829 Morazán ocupó Guatemala y restableció l'orde constitucional de la República Federal de Centroamérica.]]

El 1 de Xineru de 1829 Morazán instaló un cuartel en [[Ahuachapán]] y fixo tolo posible pa entamar un exércitu numberosu, al cual llamó l'Exércitu Aliáu Proteutor de la Llei.&lt;ref name=dehonduras/&gt; Solicitó al gobiernu d'El Salvador que-y apurriera 4000&amp;nbsp;homes, pero tuvo que conformase con 2.000. Cuando taba en condiciones d'actuar en xineru de 1829, unvió una división al mandu del coronel Juan Prem pa entrar en territoriu guatemalianu y tomar el control de [[Chiquimula]]. La orde foi llevada a cabu por Prem a pesar de la resistencia ufiertada pol enemigu. Poco dempués, Morazán movió a la [[San Carlos Sija|milicia de écija]] cerca de la Ciudá de Guatemala sol mandu del coronel Gutiérrez pa forzar al enemigu salir de les sos trincheres y causar la deserción de les sos tropes. Mentanto, el coronel Domínguez, que saliera de la ciudá de Guatemala con seiscientos soldaos d'infantería p'atacar a Prem, enterar de la pequeña fuercia que cuntaba Gutiérrez. Domínguez camudó los sos planes y foise detrás Gutiérrez. Esta oportunidá foi aprovechada por Prem quien se treslladó de Zacapa y atacó a les fuercies de Domínguez, ganándolos el 15 de xineru de 1829. Depués d'esos fechos Morazán ordenólu a Prem que siguiera la so marcha colos 1400&amp;nbsp;homes sol so mandu y ocupara el puestu de San Xosé, cerca de la capital.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}}

Mentanto, el pueblu d'[[Antigua Guatemala]] entamar contra'l gobiernu de Guatemala y punxo al departamentu de [[Sacatepéquez]] so la proteición del xeneral Morazán. Esto entainó la invasión de Morazán a Guatemala, quien asitió a los sos homes nel pueblu de [[San José Pinula|Pínula]], cerca de la ciudá capital. Les operaciones militares na capital empezaron con pequeñes escaramuzas en frente de les fortificaciones del gobiernu. El 15 de febreru una de les mayores divisiones de Morazán, sol mandu de Cayetano de la Cerda, foi ganáu en [[Mixco]] poles tropes federales.&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;Baronesa de Wilson: ''Americanos célebres'' (páxs.&amp;nbsp;31-34). Barcelona: Imp. Socesores de N. Ramírez y C., 1888.&lt;/ref&gt;

Por cuenta de esta derrota Morazán llevantó l'asediu de la ciudá y concentró les sos fuercies na [[Antigua (Guatemala)|Antigua]]. Una división de tropes federales siguiérenlu dende la capital sol mandu del coronel Pacheco, en direición a [[Sumpango]] y [[El Tejar (Guatemala)|Tejar]] col propósitu d'atacalo n'Antigua. Pero Pacheco estendió les sos fuercies, dexando a dalgunos d'ellos en Sumpango. Cuando llegó a San Miguelito el 6 de marzu, con un exércitu más pequeñu, foi ganáu pol xeneral Morazán. Esti incidente llevantó una vegada más la moral de los homes de Morazán. Dempués de la victoria de San Miguelito, l'exércitu de Morazán compuestu polos [[San Carlos Sija|milicianos de écija]] aumenten cola unión de voluntarios guatemalianos nes sos files. El 15 de marzu, Morazán y el so exércitu taben en camín d'ocupar les sos posiciones anteriores, foi interceptáu poles tropes federales del coronel Prau nel ranchu de Les Llamargues. Morazán, con una posición cimera, entartalló al exércitu de Prado. El campu de batalla quedó llenu de cadabres, presos y armes. Darréu, Morazán cola [[San Carlos Sija|milicia de écija]] movilizar a recuperar les sos antigües posiciones en Pínula y Aceytuno, y pone-y nuevamente sitiu a la ciudá de Guatemala.{{sfn|Gómez Carrillo|1900|p=}}

El xeneral Verveer, ministru plenipotenciario del rei de los [[Países Baxos]] ante la Federación de Centroamérica, intentó mediar ente'l Gobiernu del Estáu y Morazán, pero nun pudieron llegar a un alcuerdu. Les operaciones militares siguieron con gran ésitu pal exércitu aliáu. El 12 d'abril, el xefe d'Estáu de Guatemala, [[Mariano de Aycinena y Piñol]], líder del poderosu [[Clan Aycinena]], capituló y a otru día a la Plaza Central foi ocupada poles tropes de Morazán. Darréu dempués el presidente Arce, Mariano Aycinena, Mariano Beltranena, y tolos funcionarios que tuvieren dalgún papel na guerra, fueron unviaos a prisión. Dempués d'estos acontecimientos, el xeneral Morazán espulsó a los eclesiásticos más importantes y a tolos miembros del [[Clan Aycinena]] ―esto ye, a los miembros del partíu conservador― y dirixó'l país dictatorialmente, hasta que'l senador Juan Barrundia asumió'l cargu, el 25 de xunu de 1829.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}}{{sfn|Gómez Carrillo|1900|p=}}

== Segundu mandatu n'Hondures ==
El 5 de marzu de 1829, Morazán y [[Diego Vigil]] fueron nomaos Xefe y Sub-xefe d'Estáu pola Asamblea Llexislativa d'[[Hondures]]. Esi mesmu mes, por encamientu del gobiernu, Morazán mercó y treslladó dende Guatemala la primer imprenta d'Hondures, instalada nel [[Cuartel San Francisco]] so la direición del nicaragüense Cayetano Castro. Esta foi estrenada con una proclama al [[Departamentu de Olancho (Hondures)|departamentu de Olancho]] per parte de Morazán, pa evitar que se volvieren nel so contra, con fecha 4 d'avientu de 1829,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.xplorhonduras.com/la prensa-en-hondura/ |títulu=La Prensa n'Hondures |fechaaccesu=11 de xineru de 2018 |fecha= |sitiuweb=xplorhonduras.com}}&lt;/ref&gt; mesma en qu'asumió'l cargu de Xefe d'Estáu tres la so torna a Hondures. El 24 d'avientu dexó'l gobiernu en manes de [[Juan Ángel Arias]] pa entamar la pacificación de Olancho, que remató cola firma d'un conveniu'l 21 de xineru de 1830, onde los olanchanos comprometer a emprestar obediencia al Gobiernu d'Hondures. 

El 19 de febreru ganó una insurrección n'[[El Rosariu (Hondures)|Opoteca]] y reasumió la xefatura del Estáu'l 22 d'abril. Mientres esti mandatu fundóse'l primer periódicu oficial d'Hondures, ''[[La Gaceta (Hondures)|La Gaceta del Gobiernu]]''.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=[[Augusto C. Coello]] |url=http://www.angelfire.com/ca5/mas/curio/curio14.html |títulu=La imprenta y el periódicu oficial n'Hondures |fechaaccesu=11 de xineru de 2018 |fecha=Mayu de 1929 |sitiuweb=Angelfire.com}}&lt;/ref&gt; En xunu ganó les eleiciones pa Presidente de la República Federal de Centro América; mesmu mes en qu'unvió a [[Dionisio de Herrera]] a pacificar [[Nicaragua]]. Morazán arrenunció a la xefatura d'Hondures el 28 de xunetu, que asumió a otru día el Sub-Xefe d'Estáu, Diego Vigil.&lt;ref name=dehonduras&gt;{{cita web |url=http://www.historiadehonduras.hn/presidentes/franciscomorazan.htm |títulu=Francisco Morazán |fechaaccesu=21 de setiembre de 2018 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180209182223/http://www.historiadehonduras.hn:80/presidentes/franciscomorazan.htm |fechaarchivu=9 de febreru de 2018 |editorial=Historia d'Hondures}}&lt;/ref&gt;

== Presidencia de la Federación ==

=== Periodu 1830-1834 ===
[[Ficheru:Casausytorres 23.JPG|thumb|Morazán espulsó de Centroamérica al arzobispu español [[Ramón Casaus y Torres]].]]

Francisco Morazán ganó'l votu popular de la eleición presidencial de 1830, na que tuvo como opositor al moderáu [[José Cecilio del Valle]]. El nuevu presidente tomó posesión el 16 de setiembre del mesmu añu. Nel so discursu inaugural, declaró:
{{cita|«El Pueblu soberanu manda asitiar nel más peligrosu de los sos destinos. Tengo De obedecer y cumplir el solemne xuramentu qu'acabó d'emprestar. Ufierto sostener la Constitución Federal que defendí como soldáu y como ciudadanu.»|Francisco Morazán&lt;ref name=&quot;Casa de Morazán&quot;/&gt;}}
Con Francisco Morazán como presidente y col so sofitu escontra los gobernadores, los lliberales consolidaren el poder. D'esta forma, el nuevu mandatariu y los sos aliaos allugar nuna posición inmeyorable pa implementar les sos reformes, que taben inspiraes na filosofía de la [[ilustración]]. Al traviés d'estes, el presidente intentaría desmantelar en Centroamérica lo qu'él consideraba yeren instituciones arcaiques&lt;ref name=&quot;The Blood of Guatemala&quot;&gt;{{harvnb|Grandin|2000|pp=100-101}}&lt;/ref&gt; heredaes de la dómina colonial una y bones solo contribuyeren al atrasu na rexón. Según el viaxeru [[John Lloyd Stephens]], el xeneral Morazán deseyaba pal so pueblu una sociedá basada na educación universal, llibertá relixosa ya igualdá social y política.&lt;ref name=&quot;Incidents of Travel in Central America&quot;&gt;{{harvnb|Stephens|Catherwood|1854|p=}}&lt;/ref&gt;

En 1831, Morazán y el gobernador [[Mariano Gálvez]] convirtieron a Guatemala nun llaboratoriu políticu. Supervisóse la construcción d'escueles y carreteres,&lt;ref&gt;Rita J. Markel: ''Guatemala in pictures'', 1998.&lt;/ref&gt; promulgáronse polítiques de llibre comerciu; foi convidáu'l capital estranxeru y los inmigrantes; dexóse'l matrimoniu, el divorciu secular y la llibertá d'espresión; poner a disposición les tierres públiques pa la espansión de la [[Dactylopius coccus|cochinilla]]; foi dixebrada la Ilesia del Estáu; los [[diezmos]] fueron abolíos; proclamóse la llibertá de relixón; los bienes eclesiásticos fueron confiscados, suprimiéronse les órdenes relixoses, y retiróse-y a la Ilesia católica'l control que tenía sobre la educación,&lt;ref name=&quot;The Blood of Guatemala&quot;/&gt; ente otres polítiques.

Cola implementación d'estes midíes revolucionaries,&lt;ref name=santana27/&gt; Morazán convertir según l'escritor Adalberto Santana― nel primer mandatariu d'América Llatina qu'aplicó a la so xestión un pensamientu lliberal.&lt;ref name=santana27&gt;{{harvnb|Santana|2006|p=27-41}}&lt;/ref&gt; Ello solmenó un duru golpe a los criollos de la [[Ciudá de Guatemala]]; pero lo más importante foi, el desaposió al [[cleru regular]] de los sos privilexos, y amenorgó el so poder.{{harvnp|Williams|1920|p=}}

D'alcuerdu a la escritora María Wilhelmine Williams: &quot;Les razones inmediates pa les distintes promulgaciones variaben. Delles lleis taben destinaes a protexer l'estáu del cleru... Otres apuntaben a ayudar a recuperar l'ayalga pública, y, coles mesmes, barrer col privilexu aristocráticu; ente qu'otra llexislación ―n'especial les postreres― foi promulgada pa castigar la oposición a fechos anteriores ya intrigues contra'l gobiernu&quot;, cuando Francisco Morazán llegó al poder.{{harvnp|Williams|1920|p=}}

Entós daquella, Morazán ordenó la aprehensión y espulsión del Arzobispu [[Ramón Casaus y Torres]], siendo efectiva la nueche del [[10 de xunetu]] de [[1829]], lo mesmo que de 289 flaires, miembros de les órdenes [[Orde de Predicadores Dominica]], [[Orde Franciscana|Franciscana]] y [[Orde de Agustinos Recoletos|Recoleta]], yá que taben so barruntu d'oponese a la independencia. Casaus y Torres viaxó dende Guatemala hasta [[Omoa]] curiáu pol Xeneral Nicolás Raoul y a llombu de [[mula]], onde lo esperaben en dos [[embarcación de vela|veleros]] pal so treslláu a [[L'Habana]], los miembros de les órdenes [[Orde de los Hermanos Betlemitas|Betlemita]] y [[Orde de la Mercé|Mercedaria]] quien nun fueron prindaos nin reprendíos por nun participar en política. Pela so parte Casaus y Torres rindió-y cuentes al Rei d'España sobre la so conducta política en Centroamérica, como si l'arzobispu de Guatemala fuera un cargu de la Corona Española y non de la [[Santa Sede]]. Arriendes d'ello, el Rei [[Fernandu VII]] concedió-y una pensión de 3000 pesos, y pocu dempués foi nomáu arzobispu de L'Habana hasta l'añu [[1845]].

Mientres la guerra civil, los líderes relixosos usaren la so influencia en contra del xeneral Morazán y del partíu lliberal. Tamién s'opunxeren a les reformessobremanera a los que teníen que ver cola educación universal, que los lliberales taben decidíos a implementar a cualesquier costu.{{sfn|Williams|1920|p=}}

En marzu de 1832, españó otru conflictu n'El Salvador. El xefe d'Estáu [[José María Cornejo]] remontárase en contra de dellos decretos federales, lo qu'obligó al presidente Morazán a actuar de momentu. Como comandante en xefe púnxose a la cabeza de les tropes federales que colaron a El Salvador onde vencieron al exércitu del xefe Cornejo el 14 de marzu de 1832. El 28 del mesmu mes, Morazán ocupara San Salvador. A partir d'entós, empezaron los rumores sobre la necesidá de reformar la Constitución.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}}

=== Periodu 1835-1839 ===
[[Ficheru:Cecilio del Valle.jpg|miniaturadeimagen|220px|Llicenciáu [[José Cecilio del Valle]], quien ganó les eleiciones federales de 1834, pero nun pudo asumir la presidencia por cuenta de la so muerte nesi mesmu añu.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}}]]

En 1834, a pidimientu del gobernador Mariano Gálvez, el xeneral Morazán treslladó la capital de la República Federal a [[Sonsonate]] y darréu a [[San Salvador]].{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} El mesmu añu, terminaren los primeros cuatro años de la presidencia de Francisco Morazán. D'alcuerdu a la constitución de 1824, nueves eleiciones teníen de celebrase col fin d'escoyer al próximu presidente.

El moderáu conservador [[José Cecilio del Valle]] presentóse como'l candidatu opositor del presidente en ejercicio Francisco Morazán. Por esti motivu, el xeneral depositó la presidencia en Gregorio Salazar, por que'l Congresu Federal verificara la imparcialidá de la eleición.

Cuando tolos votos fueron contaos, José Cecilio del Valle ganó a Francisco Morazán.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} La resultancia de les eleiciones federales demostraron una fuerte oposición popular a les reformes lliberales. Valle, sicasí, morrió antes d'asumir el cargu. La mayoría d'historiadores coinciden en que si Valle nun finara, él pudo crear un gobiernu de conciliación ente les fuercies d'oposición (lliberales y conservadores). Por cuenta de estos fechos, el día 2 de xunu, el Congresu Federal convocó a una nueva eleición la cual foi ganada por Francisco Morazán. El 14 de febreru de 1835 foi juramentado como presidente pa un segundu mandatu en [[Ciudá Guatemala]].&lt;ref name=dehonduras/&gt;

==== Fin de la Federación ====
[[Ficheru:CentralAmerica1860Map.jpg|thumb|300px|Mapa de Centroamérica depués de la disolución de la federación.]]
[[Ficheru:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|derecha|El xeneral conservador guatemalianu [[Rafael Carrera]], foi una figura clave na disolución de la República Federal de Centroamérica que pretendíen formar los criollos lideraos por Morazán.]]

En febreru de 1837 producir en Centroamérica una serie d'acontecimientos dramáticos, que encendieron una revolución la cual remató col fin de la Federación. Una epidemia de [[cólera morbus|cólera]]{{sfn|Gómez Carrillo|1900|p=90}} azotó l'estáu de Guatemala dexando aproximao mil muertos y trés mil infestaos cola bacteria. La epidemia cutió especialmente a los probes y a los indíxenes nes tierres altes del estáu y arrobinóse de forma rápida. El gobiernu de [[Mariano Gálvez]] cola esperanza de solliviar la situación, unvió a los médicos disponibles, enfermeres, y estudiantes de medicina y los remedios pa la so distribución; pero estes midíes fueron de poca ayuda, porque los indios siguíen morriendo.

Nel momentu que apaeció'l cólera, los indíxenes del distritu de Mita, influyíos polos sos sacerdotes, atopábense furiosos pol sistema de xuiciu per xuráu (incomprensible pa ellos), que'l xefe Gálvez introduxera.{{sfn|Pelosu|Tenenbaum|1996|p=}} La ilesia vio tou esto como una oportunidá de solmena-y un golpe al gobiernu lliberal de Gálvez, pos los sacerdotes locales espublizaron el rumor de que'l gobiernu envelenara los ríos y regueros col propósitu d'aniquilar a la población indíxena.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} Como prueba d'ello, amosaben a los indios una recién concesión de territoriu en Verapaz que se fixera a una empresa de colonización británica.{{sfn|Williams|1920|p=}}

Los desenfrenaos indíxenes refugaron a los sos supuestos asesinos. Col cólera estendiéndose, tomaron les armes, mataron a la xente de raza blanca y a los lliberales, quemaron les sos cases, y preparáronse pa enfrentar el gobiernu de Gálvez quien unvió un exércitu pa tratar de detener la revuelta. Pero les midíes del exércitu yeren tan represives, qu'empioraron les coses. En xunu, Santa Rosa de Mita llevantar n'armes y dende el pueblu de [[Mataquescuintla]] surdió un nuevu caudiellu de nome [[Rafael Carrera y Turcios]]. El nueva Carrera yera analfabetu,{{sfn|Williams|1920|p=}} pero astutu y carismáticu. Amás fuera un criador de puercos que se convirtiera en asaltador de caminos, pero a quien los rebeldes queríen como'l so líder.

Los sacerdotes anunciaron a los nativos que Carrera yera'l so ánxel proteutor, que baxara de los cielos pa tomar vengación sobre los herexes, los lliberales y los estranxeros y pa restaurar el so dominiu antiguu. Escurrieron dellos trucos pa face-yos creer a los indios esta ilusión, que fueron anunciaos como milagros. Ente ellos, una carta foi llanzada dende'l techu d'una de les ilesies, metanes una vasta congregación d'indíxenes. Esta carta supuestamente venía de la Virxe María, que comisionaba a Carrera a liderar una revuelta en contra'l gobiernu.{{sfn|Squier|1852|p=429-430}}

So berros de «¡Viva la relixón!» y «¡Muerte a los estranxeros!», Carrera y les sos fuercies empecipiaron una guerra contra'l gobiernu.&lt;ref&gt;John Lynch: ''Caudiellos in Spanish America, 1800-1850'' (páx.&amp;nbsp;379), 1992.&lt;/ref&gt;
Afalaos por estos acontecimientos los conservadores xunir a la revuelta. Mentanto, el gobiernu de Mariano Gálvez solicitaba ayuda militar al xeneral Morazán.

Pa cuando Morazán aportó a la Ciudá de Guatemala, Gálvez yá abandonara la xefatura del estáu. El grupu nel poder dio-y plenos poderes pa enfrentar a Rafael Carrera, coles mesmes ufiertáron-y la presidencia vitalicia, pero Morazán refugó esta ufierta, porque ello taba en contra de los sos principios lliberales. Depués Morazán fixo un llamáu a Carrera a deponer les armes, pero'l líder rebalbu opúnxose. Carrera foi derrotáu y escorríu por Morazán en delles ocasiones, llogrando asina pacificar l'estáu. Pero'l xeneral nunca pudo prindar al líder indíxena, una y bones esti a cencielles retirábase a los montes y tornaba pa ocupar les posiciones clave asina les tropes de Morazán salíen del estáu de Guatemala.

Pa 1838 Morazán presidía sobre una federación morrebunda. El Congresu trató d'alicar el Gobiernu Federal otorgándo-y el control de los sos ingresos aduaneros. Pero Hondures, Nicaragua y Costa Rica oponer a ello y utilizaron esta escusa p'abandonar la Unión. La Federación morriera. El 1 de febreru de 1839, Morazán terminara'l so segundu mandatu como presidente constitucional, el Congresu habíase disueltu y nun había nenguna base xurídica pa nomar al so socesor.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}}
A la fin, la inorancia, el poderíu de la Ilesia, les amargoses lluches internes ente conservadores y lliberales, y la busca de gloria personal,{{sfn|Williams|1920|p=}} fueron les principales razones de la disolución de la Federación.

== Xefe d'Estáu d'El Salvador ==
[[Ficheru:Francisco Morazán Quesada.JPG|thumb|180px|right|Semeya de Francisco Morazán nel Salón de Expresidentes de l'[[Asamblea Llexislativa de Costa Rica]], pintáu por Aquiles Bigot.]]
Dempués de concluyíu'l so segundu mandatu como presidente de la República Federal, Morazán quedar ensin poder políticu o militar. El 13 de xunetu de 1839, sicasí, el xeneral foi escoyíu xefe d'Estáu d'El Salvador.&lt;ref&gt;[http://comisioncivicademocratica.org/PRESIDENTES1836_1850.aspx »Gobernantes d'El Salvador»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402031700/http://comisioncivicademocratica.org/PRESIDENTES1836_1850.aspx |date=2010-04-02 }}, artículu nel sitiu web de la Comisión Cívica Democrática; consultáu'l 15 d'abril de 2010.&lt;/ref&gt;
Cuando Rafael Carrera y los conservadores de Guatemala diéronse cuenta del nuevu papel que desempeñaba, decidieron declara-y la guerra a El Salvador. El xeneral convirtiérase na personificación mesma de la Federación, él yera'l cuerpu y alma de la Constitución de 1824, y esanicialo significaba terminar con cualquier idea o esperanza que quedara de la Federación.

Por esa razón, los sos enemigos nun deseyaben que tuviera al mandu d'esa nación, nin de nengún otru Estáu centroamericanu y comprometiéronse a ganalo. El 24 de xunetu de 1839, Nicaragua y Guatemala celebraron un tratáu d'alianza en contra del gobiernu de Morazán n'El Salvador.&lt;ref name=&quot;Alvarenga&quot;&gt;Patricia ALVARENGA, Paul AMAROLI, Jorge CÁCERES, y Cristina EGUIZÁBAL: ''Historia d'El Salvador'' (tomu I). Ministeriu d'Educación d'El Salvador, 1994.&lt;/ref&gt;
Darréu, el 24 d'agostu del mesmu añu, el líder guatemalianu Rafael Carrera y Turcios llamaría a los salvadoreños a la insurrección popular en contra del so presidente. Estos llamaos provocaron dellos llevantamientos, que fueron entartallaos ensin enforma esfuerciu pol gobiernu.

Al nun tener ésitu de forma interna, los enemigos del xeneral formaron un exércitu compuestu por tropes hondureñes y nicaragüenses. El 18 de setiembre de 1839, Morazán atopar n'El Salvador pa torgar la meyora de les huestes de [[Francisco Ferrera]], pero en San Salvador asocedió un amotinamientu y la plaza yera controlada por Pedro León Velásquez; los alzaos mandaron un mensaxe al xeneral nel qu'amenaciaben con peracabar a la so esposa, el so fíu Francisco y a la recién nacida Adela si non capitulaba, pero Morazán respondió con estes memorables pallabres: {{cita|Los rehenes que los mios enemigos tienen son pa mi sagraos y falen bien alto al mio corazón, pero soi Xefe del Estáu y tengo d'atacar pasando sobre los cadabres de los mios fíos; más nun voi sobrevivir a tan tarrecible desgracia.&lt;ref name=fisdl&gt;Fisdl: [http://www.fisdl.gob.sv/servicios/en-linea/ciudadanu/conoz-el to-conceyu/cuscatlan/777.html Suchitoto]&lt;/ref&gt;||col2=}}

Sicasí, Morazán llogró retomar San Salvador, ente que León Velásquez apurrir ensin condiciones y arrenunció de les amenaces que pesaben sobre la familia del xeneral quien amás-y perdonó la vida.&lt;ref name=fisdl/&gt;

El 25 de setiembre, Morazán trunfó na [[Batalla de San Pedro Perulapán]],&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091006033535/http://www.fuerzaarmada.gob.sv/MdnCcp/galeria%20imagenes/Heroes%20barrios.htm «Capitán xeneral Gerardo Barrios»;] consultáu'l 15 d'abril de 2010.&lt;/ref&gt;na que solo precisó de 600 salvadoreños pa vencer a los más de 2000&amp;nbsp;homes comandados polos xenerales Francisco Ferrera, Nicolás d'Espinosa y Manuel Quijano y García. Dempués de la derrota, los humildaos xenerales y les sos tropes fuxeron con camín de los estaos vecinos, dexando tras más de trescientos muertos.&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;/&gt;

El 18 de marzu 1840 Morazán fixo un últimu intentu por restaurar la Unión. Axuntó unos 1300&amp;nbsp;homes y con ellos coló a Guatemala. Una vegada asitiáu, Morazán coló dende'l sur, atacando a los homes de Carrera allugaos na capital. Pero Carrera tendiéra-y una trampa, pos sacara la mayor parte de la so propia fuercia fora de la capital, dexando solo una pequeña guarnición, bien visible nel interior. D'esta manera Morazán y los sos homes acabaron cola carnada, pero depués viéronse asaltaos dende toles direiciones poles fuercies de Carrera compuestes por unos 5000&amp;nbsp;homes. Foi una batalla bultable pol so xabacismu y reveló el llau despiadáu de Carrera, que los sos homes cantaben «Salve Regina», y glayaben «¡Viva Carrera!» y «¡Muerte a Morazán!»{{harvnp|Woodward|1993|p=119}}{{harvnp|Lynch|1992|p=379}}

A la mañana siguiente, Morazán taba quedándose ensin municiones. Depués ordenó un aumentu nel fueu dende tres esquines de la plaza, col fin de llamar l'atención, mientres él y dalgunos de los sos oficiales apenes llograben escapar con vida camín d'El Salvador. La victoria de Carrera foi decisiva.{{harvnp|Williams|1920|p=}} El 4 d'abril de 1840, ante una xunta de notables, Morazán manifestó'l so arrenunciu y el so resolución a salir del país, pos nun deseyaba causa-y más problemes al pueblu salvadoreñu.

== Exiliu a Perú ==
[[Ficheru:BasinStreet Morazan02.JPG|thumb|200px|right]]

El 8 d'abril de 1840, el xeneral Francisco Morazán tomó'l camín del exiliu. Partió dende'l [[puertu de La Libertad]] (El Salvador), a bordu de la goleta ''Izalco'' acompañáu por 30 de los sos más cercanos amigos y veteranos de guerra.&lt;ref name=&quot;Alvarenga&quot;/&gt;
Al aportar a [[Caldera (Costa Rica) |Puerto Caldera (Costa Rica)]] solicitó asilu pa 23 de los sos oficiales, que foi-y concedíu. Siete d'ellos siguieron col viaxe a América del Sur na so compañía. Morazán aportó a [[Provincia de Chiriquí|Chiriquí]], y depués pasó a [[David (Panamá)|David]], [[Panamá]], onde la so familia esperábalu. Mientres s'atopaba nesta llocalidá, Morazán foi informáu polos sos amigos alrodiu de les tarrecibles persecuciones sufríes polos sos partidarios a manes de Rafael Carrera y otros líderes lliberales d'América Central.

Indignáu por estos fechos y pola cadena d'insultos y llevantos contra él por dellos miembros de la prensa, Morazán escribió y publicó'l so famosu ''Manifiestu de David'' con fecha 16 de xunetu de 1841.&lt;ref name=&quot;Pensamientu morazánico&quot;&gt;Institutu Morazánico (2003).&lt;/ref&gt;
Nesti manifiestu Morazán ataca a los serviles a quien acusa de ser «homes mezquinos» y abusadores de los derechos más sagraos del pueblu. Coles mesmes recuérdalos que s'opunxeron a la independencia de Centroamérica, y sacrificaron la llibertá al xunise al imperiu de Iturbide.&lt;ref name=&quot;Manifiestu de David (1841)&quot;&gt;Manifiestu de David por Francisco Morazán.&lt;/ref&gt;
Polo tanto fai-yos saber que Centroamérica nun ye la so patria, sinón la patria d'aquellos que fixeron «resonar el berru de la independencia en tol Reinu de Guatemala... y sintiéronse electrizados col sagráu fueu de la llibertá».&lt;ref name=&quot;Manifiestu de David (1841)&quot;&gt;Manifiestu de David por Francisco Morazán.&lt;/ref&gt;

Morazán inda s'atopaba en David cuando recibió llamaes de los sos colegues lliberales en Costa Rica. Braulio Carrillo, gobernador d'esi estáu, acutara les llibertaes individuales, llindáu la llibertá de prensa, y derogara la Constitución Política de 1825 que foi sustituyida per una nuevu carta constitucional, denominada «[[Decretu de Bases y Garantíes|Ley de Bases y Garantíes]]», que declaraba, nos sos artículos 1 y 2, que'l xefe d'Estáu de Costa Rica yera «escoyíu pol pueblu» (artículu 1) y que esta era inamovible» (artículu 2), lo que los sos enemigos convirtieron en «vitaliciu», llamándo-y entós «dictador» una y otra vez.&lt;ref name=obregonclotilde1&gt;{{Cita Harvard|Obregón|2000|p=99|sp=sí}}&lt;/ref&gt;
Per otra parte, Carrillo tamién declarara a Costa Rica un Estáu llibre ya independiente. A pesar d'estos fechos, Morazán quixo caltenese alloñáu de los asuntos políticos de Centroamérica, y siguió el so viaxe camín de Perú. Una vegada en Lima, recibió la invitación del Mariscal [[Agustín Gamarra]] para comandar una división peruana, en momentos en que'l so país taba en guerra con Chile.&lt;ref name=&quot;Santana, Adalberto 1992&quot;&gt;Adalberto Santana: ''El pensamientu de Morazán''. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu: Programa d'Espardimientu d'Estudios Llatinoamericanos, 1992.&lt;/ref&gt;
Sicasí Morazán negóse, porque s'atopó con qu'esta guerra yera bien confusa. Dende faía más de doce años les disensiones ente les Repúbliques d'El Perú y Bolivia ―nes cualos viéronse arreyaos los Estaos de Chile y Colombia― dieron llugar a una serie de guerres con ésitos y fracasos recíprocos, que provocaron aciages etapes de caos ente toles partes que fueron batalloses.&lt;ref name=&quot;Santana, Adalberto 1992&quot; /&gt;

Nel Perú, Morazán tuvo la fortuna d'atopar bonos amigos colos que compartía los mesmos ideales. Ente estos taben los xenerales [[José Rufino Echenique]] y [[Pedro Pablo Bermúdez]].&lt;ref name=&quot;Pensamientu morazánico&quot;&gt;Institutu Morazánico (2003).&lt;/ref&gt;
Alredor de 1841, los británicos empezaron a intervenir nel territoriu de la Mosquitia, allugáu ente Hondures y Nicaragua. Esti acontecimientu impulsó a Morazán pa poner fin al so autu impuestu exiliu nel Perú, y decidió que yera hora de tornar a Centroamérica porque lo consideraba un deber» y un sentimientu nacional irresistible» non solo pa él, sinón que pa toos «aquellos que tienen un corazón pa la so patria». Col respaldu financieru del xeneral Pedro Bermúdez, partió dende El Callao a finales d'avientu de 1841 a bordu del buque ''El Cruzador''. Nesi viaxe foi acompañáu pol xeneral [[José Trinidad Cabañas]], José Miguel Saravia, y otros cinco oficiales. Él y los sos compañeros fixeron una parada en [[Guayaquil]], Ecuador y Chiriquí, Panamá, onde tuvo la oportunidá d'axuntase cola so familia una vegada más, antes de tornar a l'América Central.

== Xefe Supremu de Costa Rica ==
[[Ficheru:Braulio Carrillo 01.jpg|thumb|[[Braulio Carrillo]], xefe d'Estáu de Costa Rica.]]
[[Ficheru:General Jose Trinidad Cabanas.JPG|220px|thumb|José Trinidad Cabañas, compañeru d'armes de Morazán]]
Derrotáu pol xeneral Carrera, Morazán abandonó El Salvador y foi abellugase a la población [[panamiega]] de [[David (Panamá)|David]] ([[Chiriquí]]), que nesa dómina yera parte de Colombia. Aniciáu ellí, Morazán, concibió, por insinuación de los enemigos de Carrillo, la idea d'invadir Costa Rica.&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;&gt;Rafael OBREGÓN LORÍA y Marina VOLIO BRENES: ''Primeros años de vida independiente'' (páx.&amp;nbsp;133-139), 2010.&lt;/ref&gt;
La oposición a Carrillo yera realmente minoritaria, pero la so fuercia anició nel pidimientu d'ayuda estranxera qu'estos fixeron.&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;/&gt;
Costa Rica, anque nun-y interesaba particularmente, sirvía-y pa los sos propósitos expansionistas nel restu de Centroamérica, amás de que podría apurri-y homes, armes y dineru,&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;/&gt; una y bones el tornar a Centroamérica y enfrentase de nuevu con Carrera, yera unu de los sos oxetivos.&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;/&gt;

El 7 d'abril y ensin nengún contratiempu, la flota de Morazán que yera compuesta por cinco buques desembarcó nel puertu de Caldera, Costa Rica, pero'l so marcha nun la entamó hasta'l 9 del mesmu mes. «Carrillo dictó un decretu nel que mandaba a axuntar tol exércitu pa la defensa del Estáu contra l'enemigu estranxeru»,&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;/&gt; el so plan defensa contemplaba un grupu d'homes a cargu del salvadoreñu [[Vicente Villaseñor]], quien cola so traición, atayaría dichu proyeutu de defensa. «Carrillo nun deseyaba'l derramamiento de sangre, polo que pensó en falar con Morazán (...) Carrillo fracasó na so invitación a Morazán. El xeneral invasor tenía yá alcordada una entrevista y non precisamente col mandatariu costarricense, sinón con Villaseñor, quien-y apurriría les fuercies que fueren puestes a los sos órdenes»,&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;/&gt;
asina él y Vicente Villaseñor roblaron el ''[[Pactu del Jocote|Pactu d'El Jocote]]''. L'alcuerdu prevía la integración d'un solu cuerpu militar, la convocatoria d'una Asamblea Nacional Constituyente, la espulsión de Braulio Carrillo y otros miembros de la so alministración, y la instalación d'un gobiernu provisional sol mandu de Francisco Morazán. «Con detenimiento lleó Carrillo'l pactu traicioneru. Él sabía que podía face-y frente a les fuercies de Morazán, pero tamién que se desamarraría una fola de sangre. Si a Morazán y a Villaseñor eso tener ensin cuidu, a él esmolecía-y fondamente. Pensaba que si él yera la persona en discutiniu fadríase a un llau, abandonaría'l país, sacrificaría la so obra (...) Convieno Carrillo en dar la so aprobación al pactu, previes dellos cambeos».&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;/&gt;
El 13 d'abril de 1842, les fuercies de Morazán entraron na ciudá de San Xosé,{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}} «una hora más tarde Carrillo empecipió'l so destierru» escontra El Salvador.&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;/&gt;

El primer actu de Morazán foi abrir les puertes del Estáu a refuxaos políticos costarricenses y centroamericanos. Amás, el nuevu gobernante dedicar a derogar delles de les lleis emitíes na dómina de Carrillo y dedicóse a otres reformes. Coles mesmes convocó a una Asamblea Constituyente la cual nomar xefe supremu del Estáu de Costa Rica.&lt;ref&gt;[http://www.guiascostarica.com/presi/presi05.htm «Francisco Morazán Quesada»], artículu nel sitiu web costarricense ''GuiasCostaRica.com''; consultáu'l 9 d'abril de 2010.&lt;/ref&gt;

Al so apuerto a [[Caldera (Costa Rica)|Puerto Caldera]], «Morazán traía consigo un documentu que se conoz como Proclama de la Caldera; n'este ufiertaba a los costarricenses devolve-y la llibertá a Costa Rica y proclamaba la guerra contra Carrillo, a quien llamaba tiranu, déspota, ignorante y sanguinario»,&lt;ref name=&quot;Loria-Brenes&quot;/&gt; calificativos que «Morazán escaecía de qu'él yera non menos acreedor d'estos epítetos, como nun tardó n'esperimentalo dolorosamente el pueblu a quien prometía devolver la llibertá».&lt;ref&gt;Ricardo FERNÁNDEZ GUARDIA: ''Coses y xentes d'antaño'' (páx.&amp;nbsp;338), 1935.&lt;/ref&gt;
Pal mes de setiembre de 1842, Morazán yá perdiera la mayor parte del sofitu inicial que lu había lleváu al poder en Costa Rica. La so presencia en Costa Rica espertara una gran medrana nel restu d'estaos centroamericanos: Guatemala declaró a Costa Rica país enemigu; El Salvador rompió rellaciones, y Hondures y Nicaragua desconocieron el gobiernu de Morazán. Los cuatro estaos entamar na llamada «[[Pactu de Guatemala|Confederación de Guatemala]]», una unión militar contra Costa Rica na qu'alcordaron «aidase mutuamente y faer causa común en casu de que s'atacara la independencia de toos y de cualesquier d'ellos».{{harvnp|Obregón|2000|p=106|sp=sí}}
A esto tamién se sumó que'l 29 de xunetu de 1842, Morazán, nuna llongura manifiesta, comunicó a los costarricenses la so intención de refaer la Unión Centroamericana pola fuercia de les armes.{{harvnp|Obregón|2000|p=105|sp=sí}}

== Muerte ==
[[Ficheru:Morazan mausoleum.JPG|thumb|Tumba de Morazán nel [[Campusantu de Los Pernomaos]], en San Salvador (El Salvador).]]
El [[11 de setiembre]] de [[1842]] españó n'[[Alajuela (ciudá)|Alajuela]] un movimientu popular contra'l gobiernu de Morazán. Cuatrocientos homes encabezaos pol portugués [[Antonio Pinto Soares]], Ante estos
fechos, Morazán y los sos homes llogren repeler los ataques y replegáronse nel cuartel xeneral. Dende ellí fixéron-y frente a los insurrectos que según l'historiador Montúfar xubíen a mil homes.

La llucha siguió encarnizada y aportunante. A midida que el conflictu yera desfavorable a los sitiaos el Capellán José Castro propunxo una capitulación a Morazán garantizándo-y la vida, pero él negóse. Dempués de 88 hores de llucha, Morazán y los sos collaboradores más cercanos decidieron romper el sitiu. El xeneral [[José Trinidad Cabañas]] con 30 homes fixo posible la retirada de Morazán y los sos oficiales cercanos escontra [[Cartago (Costa Rica)|Cartago]].

Sicasí, la insurrección estendiérase hasta esi llugar y Morazán tuvo que solicitar ayuda del so supuestu amigu Pedro Mayorga,&lt;ref name=&quot;Explorations&quot;&gt;{{harvnb|Wells|1857|p=}}&lt;/ref&gt; sicasí, este traicionó-y y brindó-y facilidaes a los enemigos de Morazán pa prindalo xunto a los xenerales Vicente Villaseñor, Saravia y otros oficiales.{{harvnp|Ortega|1988|p=}} El xeneral Villaseñor quixo suicidase con un puñal y resultó mancáu gravemente. Cayó al suelu bañáu en sangre pero sobrevivió. El xeneral Saravia morrió depués de sufrir una tarrecible convulsión.&lt;ref name=&quot;Explorations&quot;/&gt;

Darréu una burlla de xuiciu» llevar a cabu,&lt;ref name=&quot;Explorations&quot;/&gt; na cual Morazán y Villaseñor fueron condergaos a muerte poles autoconstituidas nueves autoridaes.&lt;ref name=&quot;Explorations&quot;/&gt;
D'alcuerdu al historiador William Wells: «La xunta qu'emitió esta bárbarica resolución taba compuesta por Antonio Pinto (fechu comandante xeneral nesi momentu), el padre Blanco, el infame doctor Castillo, y dos españoles d'apellíos Benavidez y Farrufo».&lt;ref name=&quot;Explorations&quot;/&gt;

Dempués d'estos fechos, los condergaos fueron treslladaos al paredón de fusilamiento{{sfn|Ortega|1988|p=}}{{sfn|Woodward|1993|p=153}} alcontráu na plaza central de la ciudá. Antes de perfacese l'actu d'execución, Morazán dictó-y el so testamentu al so fíu Francisco. N'este, el xeneral axustó que la so muerte yera un asesinatu»&lt;ref name=&quot;Testamentu&quot;&gt;{{harvnb|Morazán|1842|p=}}&lt;/ref&gt; y amás declaró: «Nun tengo enemigos, nin la menor rensía llevo al sepulcru contra los mios asesinos, que los perdono y deséu el mayor bien posible».&lt;ref name=&quot;Testamentu&quot;/&gt; Darréu ufiertáron-y una siella y refugar. Al xeneral Villaseñor, que s'atopaba sentáu ya inconsciente y sol efeutu d'un sedante,{{ensin referencies}} Morazán díxo-y: «Queríu amigu, la posteridá va faenos xusticia» y persignóse.

Según rellata l'historiador Miguel Ortega,{{sfn|Ortega|1988|p=}} Morazán pidió'l mandu de la escolta, abrióse la negra levita, afayóse'l pechu con dambes manes y con voz inalterada ―como quien da órdenes nuna parada militar―, mandó: «¡Preparen armes! ¡Apunten!». Entós corrixó la puntería d'unu de los tiradores y finalmente glayó: «¡Apunten! ¡Foi...!». La postrera sílaba foi apagada por una descarga zarrada. Villaseñor recibió l'impautu de los chombos nel llombu y foise de focicu. Ente'l fumu de la pólvora, viose que Morazán alzó llevemente la cabeza y musitó: «Entá toi vivu...».{{sfn|Ortega|1988|p=}} Una segunda descarga acabó cola vida del home al cual [[José Martí]] describió como «un xeniu poderosu, un estratega, un orador, un verdaderu estadista, quiciabes l'únicu que produxera l'América Central».{{sfn|Martí|2010|p=210-231}} N'ochobre de 1842, los gobiernos de Centroamérica, satisfechos de que Morazán sumiera, volvieron a entamar les sos rellaciones con Costa Rica.{{sfn|Obregón|2000|p=107}}

En 1848, el gobiernu de José María Castro, unvió los restos de Morazán a El Salvador, cumpliendo unu de los sos últimos deseos.{{sfn|Reyes|1885|p=283-287}}

== Mandáu ==
{{Caxa de cita Alta ye la nueche y Morazán vixila.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Invasores enllenaron la to morada.&lt;br /&gt;Y te partieron como fruta muerta,&lt;br /&gt;y otros sellaron sobre los tos llombos&lt;br /&gt;los dientes d'un fonduxe sanguinaria,&lt;br /&gt;y otres te escalaron nos puertos&lt;br /&gt;cargando sangre sobre los tos dolores.|([[Pablo Neruda]]: ''Cantar xeneral'', XXXI).
}}

Francisco Morazán convertir nun mártir y un símbolu de la República de Centroamérica. Él dio la so vida, anque ensin ésitu, tratando de caltener la unión d'estos países. Rescampla, tamién, que la so muerte contribuyó, en cierta midida, por que cada una d'estes naciones sían güei países independientes.

La so imaxe puede atopase en billetes, logotipos, sellos postales, instituciones, ciudaes, departamentos, escueles y parques, ente otres coses que caltienen el so legáu. El Salvador foi unu de los primeros países pa rindir tributu a Morazán. El 15 de marzu de 1882, el presidente [[Rafael Zaldívar]] develó un monumentu na so memoria, allugáu na [[Plaza Francisco Morazán]], y, el 14 de marzu de 1887, l'Asamblea Nacional de la República d'El Salvador sustituyó'l nome del [[Departamentu de Gotera]] por Departamentu Morazán, «pa perpetuar el nome del gran líder de la Unión Centroamericana».&lt;ref&gt;[http://www.rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan «Francisco Morazán Quezada»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417121227/https://rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan/ |date=2021-04-17 }}, artículu nel sitiu web salvadoreñu ''RREE.gob.sv'', de 2005; consultáu'l 27 de febreru de 2010.&lt;/ref&gt;
Tamién el presidente [[Doroteo Vasconcelos]] nomó nel so honor l'aldega [[San Francisco Morazán|«San» Francisco Morazán]]. N'Hondures, camudóse'l nome del departamentu de Tegucigalpa a Francisco Morazán nel añu 1943. En Guatemala, la ciudá guatemaliana de Tocoy Tzimá convertir en [[Morazán (El Progresu)|Morazán]] el 15 payares de 1887.
En Nicaragua, fundóse [[Puertu Morazán]] en 1945.&lt;ref&gt;[http://www.deguate.com/artman/publish/historia-conceyos-guatemala/hestoria-del conceyu-de-morazan-el progresu.shtml «Historia del conceyu de Morazán»], artículu del 15 de mayu de 2008 (sobre la fundación del puertu nicaragüense Morazán); consultáu'l 30 de marzu de 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;q=cache:SFyzSfV_-SIJ:www.inifom.gob.ni/conceyos/documentos/CHINANDEGA/pto_morazan.pdf+puertu+morazan+nicaragua Ficha municipal de Puertu Morazán], consultáu'l 30 de marzu de 2010.&lt;/ref&gt;

Nel ámbitu políticu la idea de la integración caltener na mente de munchos centroamericanos. Por casu, el [[Parllamentu Centroamericanu]] (Parlacen) ye una institución política consagrada a la integración de los países de Centroamérica, que representa una versión moderna de la histórica República Federal de Centroamérica, anque ensin cuntar con [[Costa Rica]], pero qu'inclúi a [[Panamá]] y a la [[República Dominicana]].&lt;ref&gt;[http://www.parlacen.org.gt/index-portada.html Parlacén.org;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828103941/http://www.parlacen.org.gt/index-portada.html |date=2010-08-28 }} consultáu'l 30 de marzu de 2010.&lt;/ref&gt;
Nel pasáu varios intentos infructuosos fixéronse pa restablecer la Unión (1851, 1886 y 1921).&lt;ref&gt;[http://www.cervantesvirtual.com/portal/constituciones/Rep_Fed_Centroamerica/rep_fed_centroamerica.shtml Constituciones hispanoamericanes de la República Federal de Centroamérica;] consultáu'l 4 de marzu de 2010.&lt;/ref&gt;

El legáu de Morazán ta tamién presente nes artes. La primer obra de rexistru n'El Salvador titúlase ''La traxedia de Morazán'', escrita por Francisco Díaz (1812-1845),&lt;ref&gt;Martin BANHAM: ''The Cambridge guide to theatre'' (páx.&amp;nbsp;325). Cambridge: University Press, 1995.&lt;/ref&gt; que ye una dramatización de la vida del presidente d'América Central. Coles mesmes, n'Hondures se escenificó la obra teatral de Luis Andrés Zúñiga Portillo llamada ''Los conspiradores'' (1916), que foi un drama históricu qu'honra les virtúes de Francisco Morazán.{{sfn|Brubin|1996|p=}} Nel so llibru ''Cantar xeneral'', [[Pablo Neruda]] tamién rinde homenaxe al caudiellu lliberal» con un poema a América Central.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=MIAmOynpB44C&amp;dq=cantar+xeneral+de+pablo+neruda&amp;printsec=frontcover&amp;source=bn&amp;hl=en&amp;ei=HciyS6_DH4rYsgPu1vyOAQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;vei0CBEQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Cantar xeneral] Pablo Neruda 14 de xunu de 1976. Caracas, Biblioteca Ayacucho. Fecha d'accesu 30 de marzu 2010. ISBN 84-660-0076-3.&lt;/ref&gt;
Estatues y bustos de Francisco Morazán puede atopase en Chile, Panamá, El Salvador, Estaos Xuníos, España, Hondures, Costa Rica y Nicaragua, ente otros.

== Reconocencies ==
[[Ficheru:Historic Image of Francisco Morazan.jpg|thumb|200px|Morazán cerca de los sos 50 años, por Vilardell. Semeya recoyida nel llibru ''Americanos Célebres'' (1888) d'[[Emilia Serrano de Wilson]].]]

=== Semeyes de Francisco Morazán ===
{{cita|El xeneral Morazán yera blancu, llixeramente sonrosáu; de cuerpu delgáu, alto y rectu; el conxuntu de faiciones constituyía una fisonomía tan perfectamente delineada que, viéndola una vegada, non podía escaecese, recordando siempres enforma del tipu griegu... Personaxe severamente pundonoroso y probo, enxamás abusó del poder en provechu propiu; l'esterior de la so familia; la so casa, la so dote, el so vistíu; tou llevó'l sellu de la modesta decencia.|José María Cáceres.&lt;ref name=montes&gt;{{Cita Harvard |Montes|1958| pp=42-45|sp=sí}}&lt;/ref&gt;}}

{{cita|Tenía como 45 años; cinco pies y diez pulgaes d'altu; yera delgáu, con barba y bigote negros y llevaba espada y casaca militar abotonada hasta'l gargüelu. Taba ensin sombreru y la espresión de la so cara yera nidia ya intelixente [...] siempres dirixía les sos tropes; tuviera en numberoses batalles y de cutiu fuera mancáu, pero nunca derrotáu.|[[John Lloyd Stephens]]&lt;ref name=montes&gt;{{Cita Harvard |Montes|1958| pp=42-45|sp=sí}}&lt;/ref&gt;}}

{{cita|Nenguna frivolidá notar nes sos costumes, tan pures, sencielles ya iguaes. Fuxía de les diversiones, lo mesmo que d'exhibise y llucise. Evitaba les demostraciones de simpatía, les llacuaes y les lliviandaes, pero complacer n'estremu'l tratu de los homes ilustraos, anque fueren los sos enemigos. [...] Naide tarreció-y, porque enxamás se-y vio un actu de ferocidá nin asañamientu. Los sos mayores enemigos, deponíen les sos roxures na so presencia, porque viéndo-y yera imposible odia-y.|Antonio Grimaldi.&lt;ref name=montes&gt;{{Cita Harvard |Montes|1958| pp=42-45|sp=sí}}&lt;/ref&gt;}}

=== Himnu a Francisco Morazán ===
{{Cita|Máxica rima de bronce que cante la maravía de la to épica historia sobre los cumes la mio musa llevante la fabulosa rellumanza de la to gloria.&lt;br /&gt;Que'l to figura enciende'l to flama qu'irradien les albes de nácare y oro himnu solemne apregone la to fama vive nos aires tu nome sonoru.&lt;br /&gt;Ecu d'amor nes altes llendes queda analayando nos verdes pinares lloren la to muerte les escamplaes clarines y nel to fondu responsu los mares.&lt;br /&gt;Inclita musa d'arcanos acentos del to nome destierra l'olvidu flota l'ideal de la unión de los vientos cual pabellón al futuru tendíu.&lt;br /&gt;Quien la to figura cinxir de flores pase la to numen venciendo muertes cual sol ensin ocaso de vives reblanees sobre l'eternu radar de los sieglos.&lt;br /&gt;Patria saluda al heroicu guerreru himnu alzar de lluz y victoria ama a la sublime reblaneda del so aceru pon nel so frente'l lloréu de la gloria.}}

=== Bustos, estatues y monumentos nel mundu ===
Esisten dellos monumentos n'honor a la memoria d'esti caudiellu. Unu de los más representativos y el más antiguu ye la [[Plaza Francisco Morazán]], nel [[Centru Históricu de San Salvador|centru históricu]] de la [[Ciudá de San Salvador]] ([[El Salvador]]), na cual atópase una estatua del Xeneral Francisco Morazán fecha en bronce sobre un pedestal de mármol na que s'atopen cinco muyeres sosteniendo caúna los escudos qu'en 1882, añu en que s'inauguró la plaza, ostentaben caúna de les cinco repúbliques centroamericanes que conformaron la [[República Federal de Centro América]]. Ello ye que esti monumentu ye'l más antiguu de la capital salvadoriana que sigue de pies. Tamién esiste un monumentu col so bustu en Panamá, Ciudá de Panamá, nel Parque Pega allugáu na Cinta Costera frente al Hotel Miramar.

&lt;gallery heights=&quot;130px&quot; style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Ficheru:Plaza Francisco Morazan.jpg|Plaza Francisco Morazán en [[San Salvador]] (El Salvador).
Ficheru:Estatua de Morazan en San Pedro Sula.JPG|Estatua en [[San Pedro Sula]] (Hondures).
Ficheru:José_Francisco_Morazán_02.jpg|Bustu en [[Santa Cruz de Tenerife]] (islles Canaries).
Ficheru:Monumento al general Francisco Morazán - Parque del Retiro - 20070805.jpg|Monumentu nel [[Parque del Retiru]] de [[Madrid]] (España).
Ficheru:BasinStreetMorazan.jpg|Estatua en [[Nueva Orleans]] (Estaos Xuníos).
Ficheru:Estatua de Francisco Morazán.jpg|Estatua ecuestre nel Parque Central de [[Tegucigalpa]] (Hondures).
&lt;/gallery&gt;

== Ver tamién ==
* [[Batalles de Francisco Morazán]]
* [[Academia Militar d'Hondures Xeneral Francisco Morazán]]
* [[Exércitu Aliáu Proteutor de la Llei]]
* [[Golpe d'Estáu n'Hondures de 1827]]
* [[Golpes d'Estáu n'Hondures]]
* [[José Justo Milla]]

&lt;center&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Próceres d'Hondures'''&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ficheru:Coat of arms of Honduras.svg|24px]]&lt;/center&gt;&lt;!--N'orde cronolóxicu--&gt;
&lt;gallery style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Ficheru:Lempira.jpg|[[Lempira (cacique lenca)|Lempira]]
Ficheru:Del Valle blanco y negro.jpg|[[José Cecilio del Valle]]
Ficheru:DionisioDeHerrera.jpg|[[Dionisio de Herrera]]
Ficheru:G.F.Morazan Q..jpg|'''Francisco Morazán'''
Ficheru:Trinidad Reyes blanco y negro.jpg|[[José Trinidad Reyes]]
Ficheru:Jose Trinidad Cabañas 001.jpg|[[José Trinidad Cabañas]]
&lt;/gallery&gt;

{{Socesión
| periodu = [[1827]] – [[1827]]
| predecesor = [[José Jerónimo Zelaya Fiallos]]
| títulu = [[Gobernantes d'Hondures|Xefe d'Estáu d'Hondures]] &lt;br /&gt;[[Ficheru:Escudo del Estado de Honduras.jpg|30px]]
| socesor = [[Diego Vigil]]
| periodu2 = [[1829]] – [[1830]]
| predecesor2 = [[Diego Vigil]]
| títulu2 = [[Gobernantes d'Hondures|Xefe d'Estáu d'Hondures]] &lt;br /&gt;[[Ficheru:Escudo del Estado de Honduras.jpg|30px]]
| socesor2 = [[José Santos Díaz del Valle]]
| periodu3 = [[1830]] – [[1834]]
| predecesor3 = [[José Francisco Barrundia y Cepeda]]
| títulu3 = [[Presidentes de Centroamérica]]&lt;br /&gt;[[Ficheru:Escudo de la República Federal de Centro América.svg|25px]]
| socesor3 = [[Gregorio Salazar]]
| periodu4 = [[1834]] – [[1838]]
| predecesor4 = [[Gregorio Salazar]]
| títulu4 = [[Presidentes de Centroamérica]]&lt;br /&gt;[[Ficheru:Escudo de la República Federal de Centro América.svg|25px]]
| socesor4 = [[Diego Vigil]]
| periodu5 = [[1832]]
| predecesor5 =[[José María Cornejo]]
| títulu5 = [[Presidente d'El Salvador|Xefe provisional del Estáu del Salvador]]&lt;br /&gt;[[Ficheru:Escudo de las Provincias Unidas del Centro de América.svg|El Salvador|30px]]
| socesor5 = [[Joaquín de San Martín]]
| periodu6 = [[1839]] – [[1840]]
| predecesor6 =[[Antonio José Cañes]]
| títulu6 = [[Presidente d'El Salvador|Xefe supremu del Estáu del Salvador]]&lt;br /&gt;[[Ficheru:Escudo de las Provincias Unidas del Centro de América.svg|El Salvador|30px]]
| socesor6 = [[José María Silva]]
| periodu7 = 1842-1842
| predecesor7 = [[Braulio Carrillo]]
| títulu7 = [[Presidente de Costa Rica|Xefes d'Estáu de Costa Rica]]&lt;br /&gt;[[Ficheru:Escudo de la República Federal de Centro América.svg|Costa Rica|30px]]
| socesor7 = [[Antonio Pinto Soares]]
}}

== Bibliografía ==
{{refcomienza}}
* {{cita llibru |nome={{Versalita|Don}}|apellíu={{Versalita|Brubin}}|títulu=The world encyclopedia of contemporary theatre. The Americas|ubicación=Londres, Inglaterra|editorial=Routledge|añu=1996|idioma=en|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Coronado Aguilar}}|nome={{Versalita|Manuel}}|enllaceautor=Manuel Coronado Aguilar|añu=1965|allugamientu=Guatemala|títulu=El xeneral Carrera ante la hestoria|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Coronado Aguilar}}|máscaraautor=1|nome={{Versalita|Manuel}}|añu=1975|allugamientu=Guatemala|títulu=Apuntes históricu guatemalenses|ref=harv}}
* {{cita llibru |nome={{Versalita|Agustín}}|apellíu={{Versalita|Gómez Carrillo}}|enllaceautor=Agustín Gómez Carrillo|url=http://www.archive.org/stream/elementosdelahi00carrgoog/elementosdelahi00carrgoog_djvu.txt |títulu=Elemento de la historia de Centroamérica|ubicación=Madrid, España|editorial=Imprenta de Hernando y Compañía |añu=1900|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|González Davison}}|nome={{Versalita|Fernando}}|añu=2008|títulu=El monte infinitu; Carrera, caudiellu de Guatemala|editorial=Artemis y Edinter|allugamientu=Guatemala|isbn=84-89452-81-4|ref=harv}}
* {{cita llibru |url=https://books.google.com/books?id=euDOGDN5Vo4C&amp;pg=PA100|títulu= The Blood of Guatemala: A History of Race and Nation|coleición=Latin America Otherwise|apellíu={{versalita|Grandin}}|nome={{versalita|Greg}}|fecha=2000|editorial=[[Duke University Press]]|isbn=9780822324959 |idioma=en|ref=harv}}
* {{cita llibru |nome={{Versalita|Baldomero}}|apellíu={{Versalita|Serrano}}|títulu=Morazán, el caballeru de la revolución (2ª edición)|allugamientu=Tegucigalpa, Hondures|editorial=Editorial Cultura|añu=2008|idioma=es|ref=harv|isbn=978-99926-10-86-2}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Hernández de León}}|nome={{Versalita|Federico}}|enllaceautor=Federico Hernández de León|títulu=El llibru de les efemérides editorial=Sánchez y de Guise|añu=1930|allugamientu=Guatemala|ref=harv}}
* {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Henríquez Ureña}}|nome={{Versalita|Max}}|títulu=Panorama históricu de la lliteratura cubana 1492-1952. 2 tomo|ubicación=New York|editorial=Les Américas|añu=1963|capítulu=XXXVII: José Martí|volume=Tomo II|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Jiménez Solís}}|nome={{Versalita|Jorge}} |títulu=Francisco Motazán, la so vida y la so obra|añu=1999|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Lindvall-Larson}} |nome={{Versalita|Karen}} |títulu=Latin American Election Statistics: A Guide to Sources |títulu-trad=Estadístiques d'eleiciones llatín americanes: una guía de fontes |url=https://library.ucsd.edu/research-and-collections/collections/notable-collections/latin-american-elections-statistics/Hondures/18121844.html |fechaaccesu=15 d'agostu de 2018 |capítulu=Hondures: Elections and Events 1812-1844 |editorial=[https://library.ucsd.edu/ Llibrería] de la [[Universidá de California en San Diego]]}}
* {{cita llibru |nome={{versalita|John}}|apellíu={{versalita|Lynch}} |títulu=Caudillo in Spanish America 1800-1850|añu=1992|idioma=en|ref=harv}}
* {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Martí}}|nome={{Versalita|José}}|títulu=L'América Central|publicación=Obres completes. Edición crítica|volume=13|editorial=Centru d'Estudios Martianos|ubicación=L'Habana|añu=2010|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Martínez Peláez}}|enllaceautor=Severo Martínez Peláez|nome={{Versalita|Severo}}|títulu=La patria del criollu; ensayu d'interpretación de la realidá colonial guatemaliana|añu=1990|ubicación=Méxicu|editorial=Ediciones en Marcha|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Montúfar}}|nome={{Versalita|Lorenzo}}|enllaceautor=Lorenzo Montúfar y Rivera|nome2={{Versalita|Ramón A.}}|apellíu2={{Versalita|Salazar}}|editorial=Tipografía Nacional|otros títulu=El centenariu del xeneral Francisco Morazán|edición= |fecha= |añu=1892 |allugamientu=Guatemala|id= |isbn= |páxina=|capítulu=|urlcapítulu= |cita=|ref=harv}}
* {{cita llibru |nome={{Versalita|Manuel}}|apellíu={{Versalita|Montúfar}}|títulu=Historia de la Revolución de Centroamérica|añu=1853|pp=26-27|ref=harv}}
* {{cita llibru |títulu=Testamentu de Francisco Morazán|nome={{Versalita|Francisco}}|apellíu={{Versalita|Morazán}}|añu=1842|allugamientu=Costa Rica|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Obregón}}|nome={{Versalita|Clotilde María}}|url=https://books.google.co.cr/books?id=8wqPTI2704EC|títulu=El procesu eleutoral y el poder executivo en Costa Rica: 1808-1998|editorial= Universidá de Costa Rica|añu=2000|ISBN=9977-67-618-6|ref=harv}}
* {{cita llibru |títulu=Lloréu ensin Ocaso|apellíu={{Versalita|Ortega}}|nome={{Versalita|Miguel}}|añu=1988|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Pelosu}}|nome={{Versalita|Vincent C.}}|nome2={{Versalita|Barbara A.}}|apellíu2={{Versalita|Tenenbaum}}|títulu=Liberals, politics, and power; state formation in Nineteenth-Century Latin America|idioma=en|editorial=University of Georgia Press|ubicación=Georgia, EE.XX. |añu=1996|isbn=978-0-8203-1800-4|ref=harv}}
* {{cita llibru |nome={{Versalita|Héctor}}|apellíu={{Versalita|Pérez Brignoli}}|nome2={{Versalita|Ricardo}}|apellíu2={{Versalita|Sawrey}}|nome3={{Versalita|Susana}}|apellíu3={{Versalita|Stettri}}|url=https://books.google.com/books?id=LhF8K-iYNrcC&amp;pg=PA60|títulu=A brief history of Central America|volume=I|allugamientu=Madrid|editorial=O. C. Press|añu=1985|isbn=0520068327|idioma=en|ref=harv}}
* {{cita publicación|apellíu={{Versalita|Pérez Cruz}}|publicación=Revista Calban|allugamientu=Cuba|nome={{Versalita|Felipe de Jesús}}|url=http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51|títulu=Morazán, el nuesu altivu héroe|ref=harv|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218212126/http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51|archivedate=2014-12-18|fechaaccesu=2018-10-14}}
* {{cita llibru |nome={{Versalita|Rafael}}|apellíu={{Versalita|Reyes}} |títulu=Nociones d'Historia del Salvador|allugamientu=San Salvador, El Salvador|editorial=Imprenta Francisco Sagrini|añu=1885|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíos={{Versalita|Rosa}}|nome={{Versalita|Ramón}}|enllaceautor=Ramón Rosa|títulu=Historia del Beneméritu Xeneral Don Francisco Morazán, ex-presidente de la República de Centroamérica|editorial=Ministeriu d'Educación Pública, Ediciones Téuniques Centroamericanu|allugamientu=Tegucigalpa|añu=1974|url=http://www.cervantesvirtual.com/obra/hestoria-del-benemerito-gral-don-francisco-morazan-ex-presidente-de-la-republica-de-centroamerica/|ref=harv}}
* {{cita llibru |nome={{Versalita|Adalberto}}|apellíu={{Versalita|Santana}}|url=https://books.google.com.ar/books?id=DUqh81WJRM4C&amp;pg=PA27&amp;lpg=PA27|capítulu=Dos próceres de la nuesa América|editor={{Versalita|Santana, Adalberto; Guerra Villaboy, Sergio}}|títulu=Benito Juárez n'América Llatina y el Caribe|ubicación=Méxicu|editorial=UNAM, Cuadiernos de Cuaderno |añu=2006|isbn=9703242464|ref=harv}}
* {{cita llibru |nome={{Versalita|Ephraim George}}|apellíu={{Versalita|Squier}}|enllaceautor=Ephraim George Squier|url=https://archive.org/stream/nicaraguaitspeo05squigoog|títulu=Nicaragua, its people, scenery, monuments and the proposed Interoceanic Canal|editorial=D. Appleton and Co.|allugamientu=New York, EE.XX. |añu=1852|idioma=en|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Stephens}}|nome={{Versalita|John Lloyd}}|apellíu2={{Versalita|Catherwood}}|nome2={{versalita|Frederick}}|enllaceautor=John Lloyd Stephens|enllaceautor2=Frederick Catherwood|url=https://archive.org/details/incidentstravel00cathgoog|títulu=Incidents of travel in Central America, Chiapas, and Yucatan|idioma=en|editorial=Arthur Hall, Virtue and Co.|añu=1854|allugamientu=[[Londres]], [[Inglaterra]]|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu={{versalita|Wells}}|nome={{versalita|William}}|títulu=Explorations and Adventures in Hondures|editorial=Harper|allugamientu=Nueva York|idioma=en|añu=1857|ref=harv}}
* {{cita publicación|títulu=The ecclesiastical policy of Francisco Morazán and the other Central American liberals|añu=1920|url=https://archive.org/details/ecclesiasticalpo00will|apellíu={{Versalita|Williams}}|nome={{Versalita|Mary Wilhelmine}}|publicación=The Hispanic American Historical Review|númberu=2|volume=III|ref=harv}}
* {{cita llibru |títulu=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821-1871|nome={{Versalita|Ralph Llee, Jr.}}|apellíu={{Versalita|Woodward}}|añu=1993|editorial=University of Georgia Press|allugamientu=Athens, Georgia EE.XX. |formatu=Edición en llinia|url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|ref=harv}}
{{reftermina}}

=== Biografíes ===
{{refcomienza}}
* Magüeta, Longino: ''Morazán revolucionariu''. Tegucigalpa: Editorial Baktun, 1992.
* Bardales, Rafael: ''Pensamientu políticu del xeneral Francisco Morazán''. Tegucigalpa: Editorial Universitaria, 1985.
* Díaz Chávez, Filánder: ''Probe Morazán probe''. Tegucigalpa: Guaymuras, 1988.
* Fernández Guardia, Ricardo: ''Morazán en Costa Rica''. San Xosé (Costa Rica): Lehmann, 1942.
* Ficklen, John Rose: ''Central America and Mexico''.
* Jiménez Solís, J. Jorge: ''Francisco Morazán: la so vida y la so obra''. Méxicu: Programa Testos Escolares Nacionales, 1958.
* {{cita llibru |apellíos=Montes |nome=Arturo Humberto|enllaceautor= |coautores= |editorial=|editor=Llibru Mex |otros títulu=Morazán y la Federación Centroamericana|edición=1ª |fecha= |añu=1958|ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu=Martínez López|nome=Y.|enllaceautor= |coautores= |editorial=|editor= |otros= |títulu=Biografía del xeneral Francisco Morazán|edición=2ª|fecha= |añu=1931 |ref=harv}}
* Santana, Adalberto: ''El diariu de Francisco Morazán''. Méxicu: PUDEL/UNAM (Programa d'Espardimientu d'Estudios Llatinoamericanos).
* Santana, Adalberto: ''El pensamientu de Morazán''. Méxicu: UNAM, 1992.
* {{cita llibru |apellíu={{Versalita|Escotu}}|nome={{Versalita|Julio}}|títulu=El Xeneral Morazán marcha a batallar dende la muerte (novela biográfica)|allugamientu=[[San Pedro Sula]], [[Hondures]]|editorial=Centru Editorial|añu=1992}}
{{reftermina}}

=== Historia rellacionada ===
{{refcomienza}}
* {{cita llibru |apellíu=Guerra Vilaboy |nome=Sergio |enllaceautor= |coautor=Santana, Adalberto|editorial=Grupu Loera Chavez|editor=UNAM |otros títulu=Benito Juárez n'América Llatina|edición= |fecha= |añu=1992 |ubicación=Méxicu |id= |isbn=970-32-42-46-4|páxines=27-41 |capítulu=Dos Poceres de Nuesta América | urlcapítulu = |ref=harv}}
* {{cita llibru |apellíu=Rodríguez Lapuente |nome=Manuel |títulu=Historia d'Iberoamérica |ubicación=España |editorial=Ramón Sopena (1974) |isbn=84-303-0185-2}}
* {{cita llibru |apellíos=Rouquié |nome=Alain |enllaceautor= |editorial=Fondu de Cultura Económica|editor= |otros= |títulu=Guerres y Paz n'América Central|edición= |fecha= |añu=1994|isbn=968-16-4309-7|ref=harv}}
{{reftermina}}

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Enllaces esternos ==
{{refcomienza}}
{{commonscat|Francisco Morazán}}
{{wikisource|Francisco Morazán Quesada}}
{{wikiquote|Francisco Morazán}}
* [http://www.bch.hn/galerias/?level=album&amp;id=18 Exposición Francisco Morazán Bancu Central d'Hondures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713165616/http://www.bch.hn/galerias/?level=album&amp;id=18 |date=2012-07-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20110721094947/http://www.ihah.hn/FLAX/PlanInterpretativoMuseo_CasadeMorazan.swf Proyeutu Casa de Morazán Proyeutu Casa de Morazán]
* [https://web.archive.org/web/20040223153917/http://www.rree.gob.sv/comunidaes/comunidaes.nsf/pages/franciscomorazan José Francisco Morazán Quezada 2003]
* [https://web.archive.org/web/20111005015852/http://www.latribuna.hn/2011/05/01/batalles-y-combates-del xeneral-morazan-en-centroamerica/ Batalles y combates del xeneral Morazán en Centroamérica]
{{reftermina}}

{{NF|1792|1842|Morazan Quezada, Jose Francisco}}
[[Categoría:Escritores d'Hondures]]
[[Categoría:Gobernantes d'El Salvador]]
[[Categoría:Gobernantes de Nicaragua]]
[[Categoría:Xefes d'Estáu de Costa Rica]]
[[Categoría:Xefes d'Estáu d'Hondures]]
[[Categoría:Masones d'Hondures]]
[[Categoría:Militares d'Hondures]]
[[Categoría:Políticos y polítiques d'Hondures]]
[[Categoría:Persones de Tegucigalpa]]
[[Categoría:Executaos d'Hondures]]</text>
      <sha1>mjyi4x8m7epzbvq0avhgtdew0xts3gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galo Plaza Lasso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155840</id>
    <revision>
      <id>4493299</id>
      <parentid>4427891</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T06:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11523" sha1="184xpvvkspdsyyyjesyq5mm52yccx9s" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Galu Lincoln Plaza Lasso de la Vega''' {{nym}} políticu y diplomáticu ecuatorianu, foi presidente de la [[República del Ecuador]] ente'l 1 de setiembre de [[1948]] y el 31 d'agostu de [[1952]], y Secretariu Xeneral de la [[Organización d'Estaos Americanos]] (OEA) dende [[1968]] a [[1975]]. Foi amás [[Alcalde de Quitu]] en [[1937]], embaxador del Ecuador nos [[Estaos Xuníos]] de [[1944]] a [[1946]] y robló la carta de la [[Organización de les Naciones Xuníes]] (ONX) en [[1945]].

== Biografía ==
Nació en [[New York]] en [[1906]] mientres l'exiliu del so [[padre]], el xeneral y ex-presidente [[Leónidas Plaza Gutiérrez]]. La so [[madre]] foi [[Avelina Lasso|Avelina Lasso de la Vega y Ascázubi]].

Herederu de dos de les families más opulentas del país, foi propietariu d'estensos llatifundios na Sierra ecuatoriana, ente estos la Facienda Zulet, na provincia de Imbabura, onde pasó bona parte de la so vida y foi conocíu polos indíxenes como &quot;Patrón Galito&quot;. 
Políticamente, foi adversariu del presidente [[José María Velasco Ibarra]].

=== Matrimoniu y descendencia ===
El 7 de marzu de 1933 casóse con [[Rosario Pallares Zaldumbide]],&lt;ref name=RPP&gt;{{cita llibru |apellíos1=Pérez Pimentel|nome1=Rodolfo|títulu=Diccionariu Biográficu del Ecuador, tomu IV|editorial=Universidá Católica Santiago de Guayaquil|allugamientu=Guayaquil|fechaaccesu=18 d'agostu de 2015|idioma=castellanu|capítulu=Galu Plaza Lasso}}&lt;/ref&gt; con quien tendría seis fíos, cinco muyeres y un home:&lt;ref name=MAD&gt;{{cita publicación |apellíos1=Alvarado-Dávila|nome1=Mauricio|títulu=Rosario Pallares|publicación=Los oríxenes de los ecuatorianos|fechaaccesu=18 d'agostu de 2015|idioma=castellanu|formatu=web}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EC&gt;{{cita publicación|títulu=25 años de la partida de Galo Plaza Lasso|url=http://www.elcomercio.com/actualidad/politica/25-anos-de-partida-de.html|fechaaccesu=18 d'agostu de 2015|obra=Diariu El Comercio|fecha=28 de xineru de 2012|idioma=castellanu|formatu=web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209043239/https://www.elcomercio.com/actualidad/politica/25-anos-de-partida-de.html|archivedate=2019-12-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Dr. Galo Plaza (1968-1975)|url=http://www.oas.org/children/secgen/SecretGenEng/GPlazaEng.html|obra=OAS Secretary Generals|editorial=Organization of American States|idioma=inglés|fechaaccesu=18 d'agostu de 2015|ubicación=Washington D.C.|formatu=web}}&lt;/ref&gt;
*[[Elsa Plaza Pallares]], casada con Ricardo Crespo Zaldumbide. Con descendencia.
*[[Lluz Avelina Plaza Pallares]], casada con Manuel Polanco, Con descendencia.
*[[Rosario Plaza Pallares]], casada con Patriciu Álvarez Drouet. Con descendencia.
*[[Galo Plaza Pallares]], casáu con María del Rosario Gómez de la Torre y Arteta. Con descendencia.
*Marcela Plaza Pallares, casada con mario Zambrano Iturralde. Con descendencia.
*Diana Margarita Plaza Pallares, casada con Álvaro Ponce Almeida. Con descendencia.

Galo Plaza Lasso morrió na ciudá de [[Quitu]] el 15 de xineru de [[1987]].

== Vida política ==
Plaza empecipió en política a los 30 años como conceyal, y darréu [[Alcalde de Quitu|Presidente del Conseyu Municipal de Quitu]]. Darréu foi nomáu por [[Aurelio Mosquera Narváez]] Ministru de Defensa, teniendo un papel decisivu na disolución de la nueva Constitución non promulgada en 1938. Foi electu diputáu por Pichincha en 1946, yá que lo llevó a la presidencia. Al terminar el so mandatu foi unviáu de les Naciones Xuníes pa mediar los conflictos n'África y Xipre. Foi candidatu presidencial pol Partíu Lliberal nes [[Eleiciones presidenciales d'Ecuador de 1960]] perdiendo ante Velasco Ibarra. El so cargu más importante foi asumir la Secretaría Xeneral de la Organización d'Estaos Americanos nel añu 1964.

== Presidencia == 
Plaza foi un gobernante conciliador no político y desarrollista no económico. Cuntó nel Congresu col sofitu de los lliberales. A la metá del periodu executivu llamó a los socialistes a collaborar nel so Gabinete. Carlos Cueva Tamariz ocupó la cartera d'Educación y el lliberal Andrés F. Córdova, la de Gobiernu. Respetó la separación de la Ilesia y l'Estáu, abrió les puertes a les misiones protestantes y profesionalizó la burocracia cola Llei de Serviciu Civil y Carrera Alministrativa. Los conservadores y velasquistas y la Concentración de Fuercies Populares (C.F.P.), partíu populista acabante fundar por Carlos Guevara Moreno, fixéron-y oposición.
La más violenta y corroyente provieno de Guevara en &quot;Momentu&quot;, revista de la C.F.P que, como escribe'l biógrafu de Velasco, Rafael Arízaga Vega, &quot;usaba un llinguaxe ensin oyer nel Ecuador dende los tiempos llexendarios de les campañes de Manuel J. Cai&quot;. D'ordinariu moderáu, Plaza Lasso topo una coxuntura llegal pa callar la revista, enxuiciar a los líderes cefepistas y encarcelalos por más d'un añu. La clase media simpatizaba con Plaza Lasso, pero'l pueblu yera velasquista y los marxinaos empezaben a engrosar el cefepismo. El nucleu de la política económica de Plaza foi la producción. Pa movela asesorar con numberoses misiones internacionales públiques y privaes y sofitóse nel capaz ministru d'Economía Clemente Yerovi Indaburo. 

Ecuador convertir n'importante esportador de banano. Ameyoró la producción d'arroz, cacáu, café, algodón y petroleu. Creció la ganadería. Se tecnificó l'agricultura y combatióse la erosión del suelu. Se reforestó. Les esportaciones doblar ente 1948 y 1952 y el dólar caltener en 17 sucres. En 1950, llevar a cabu'l primer censu nacional de población: Ecuador tenía 3.211.916&lt;ref&gt;{{cita web |url = http://www.inec.gob.ec/nuevu_inec/items/censos_2010/cpv/antecedentes.pdf|títulu= MEMORIA DEL VII CENSU DE POBLACIÓN Y VI DE VIVIENDA 2010|autor
= INEN|enllaceautor = |fecha = |idioma = castellanu|editorial = |fechaaccesu = 18 de marzu de 2015|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150924034650/http://www.inec.gob.ec/nuevu_inec/items/censos_2010/cpv/antecedentes.pdf|fechaarchivu = 24 de setiembre de 2015}}&lt;/ref&gt; habitantes; Quito, 209.932 y Guayaquil, 256.966. Y la CEPAL ellaboró'l primer informe económicu global que se faía sobre Ecuador. El 5 d'agostu de 1949 un terremotu na provincia de Tungurahua destruyó parcialmente a Ambato, soterró a Pelileo y afaró a Pillaro. Ocho mil fueron los muertos y decenes de millares les viviendes afeutaes. Ayudáu pola solidaridá de los ecuatorianos y de tol continente, Plaza entamó con fortaleza y métodu la xera de la reconstrucción. L'historiador Jorge Salvador Lara xulga asina a Galo Plaza: &quot;Les sos clares dotes de realismu fixéron-y ganar batalles difíciles ante les cualos otros venceríen o desertaríen&quot;. El sociólogu izquierdista Agustín Cueva anota que &quot;l'alministración de Plaza representa'l mayor llogru de la dominación burguesa nel Ecuador&quot;.&lt;ref&gt;Simón Espinoza (2000) Presidentes d'Ecuador. Editorial Güeyada&lt;/ref&gt;

Como presidente llogró fomentar la esportación agrícola del Ecuador, creando estabilidá económica mientres el so gobiernu. Mientres la so presidencia asocedió'l [[terremotu]] d'[[Ambato]], nel cual morrieron aproximao 8 mil persones, y los daños afectaron les provincies de [[Tungurahua (provincia)|Tungurahua]] y [[Cotopaxi (provincia)|Cotopaxi]], especialmente na ciudá de Ambato y los pueblos redoma de [[Pelileo]] y [[Píllaro]]. Pa la so reconstrucción encargó al arquiteutu [[Sixto Durán Ballén]] diches llabores. Amás foi'l primer presidente electu en terminar la so presidencia en 28 años. N'el so xestión restauró'l [[Teatru Nacional Sucre]], inauguráu en 1886. 

Escépticu sobre les posibilidaes de l'Amazonia ecuatoriana tocantes a la producción petrolera, llegó a pronunciar la frase &quot;L'Oriente ye un mitu&quot;. Mientres exerció la presidencia del Ecuador, sigo viviendo na so residencia particular, allugada al centro norte de Quito, nel barriu d'El Mariscal, que depués allugó a l'Academia Diplomática del Ecuador y a la secretaría de la Unasur. 

Foi reconocíu pol so desempeñu como [[mediador]] de la ONX nos conflictos d'[[El Líbanu]] ([[1958]]), [[República Democrática d'El Congu|Congo]] ([[1960]]) y [[Xipre]] ([[1964]]-[[1965]]). Como secretariu xeneral de la OEA llogró una gran reputación pola so indiscutido lideralgu.

=== Ministros d'Estáu ===
{| align=center width=40% border=1 cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;&quot;
|- align=center bgcolor=#0000CC style=&quot;color:white;&quot;
!width=50%|Ministeriu
!width=50%|Ministru
|-

| Ministeriu de Defensa || Manuel Díaz Granados
|-
| Ministeriu de Previsión Social || Franklin Tello Mercado
|-
| Ministeriu d'Obres Públiques || Alberto Acosta Soberón
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Ministeriu d'Educación
|Gustavo Darquea Terán
|-
| [[Carlos Cueva Tamariz]]
|-
| Ministeriu de Gobierno || Guillermo Alarcón
|-
| Ministeriu d'Economía || [[Clemente Yerovi Indaburu]]
|-
|Ministeriu de l'Ayalga |Carlos
Martínez Quirola
|-
| Ministeriu de Rellaciones Esteriores || Neftalí Ponce
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Secretaría de l'Alministración Pública || Miguel Albornoz
|-
|Enrique Coloma Silva
|-
|}
'''Fonte:'''&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Paz y Miño|nome=Juan|enllaceautor=|títulu=Economia de Galo Plaza|url=http://the.pazymino.com/boletinNovDic05.pdf|fechaaccesu=|añu=|editorial=|isbn=|editor=|ubicación=|páxina=|idioma=|capítulu=}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}
*[Simón Espinoza (2000) Presidentes d'Ecuador. Editorial Güeyada]

== Ver tamién ==
* [[Presidente del Ecuador]]
* [[Leónidas Plaza Gutiérrez]]
* [[Organización d'Estaos Americanos]]
* [[Historia d'Ecuador]]

== Enllaces esternos ==
* [http://www.oas.org/documents/spa/biography_sgPlaza.asp Biografía de Galo Plaza Lasso] na páxina web de la OEA.

{{socesión
| títulu=[[Ficheru:Coat of Arms of Quito.svg|40px|center]] [[Alcalde de Quitu|Presidente del Conseyu Municipal de Quitu]]
| periodu=[[1 de xineru]] de [[1937]] - [[31 d'avientu]] de [[1937]]
| predecesor=Desconocíu |
socesor=Desconocíu

| títulu2=[[Ficheru:Coat of arms of Ecuador original version.svg|40px|center]] [[Presidente del Ecuador|Presidente Constitucional de la República del Ecuador]]
| periodu2={{Fecha d'entamu|1|9|1948}} - {{Fecha d'entamu|1|9|1952}}
| predecesor2=[[Carlos Julio Arosemena Tola]] 
| socesor2= [[José María Velasco Ibarra]]

| títulu3=[[Ficheru:Organizaci%C3%B3n_de_los_Estaos_Americanos.svg|40px|center]] 4° [[Secretaría Xeneral de la Organización de los Estaos Americanos|Secretariu Xeneral de la Organización de los Estaos Americanos]]
| periodu3= [[18 de mayu]] de [[1968]] - [[7 de xunetu]] de [[1975]]
| predecesor3 = [[José Antonio Mora]]
| socesor3 = [[Alejandro Orfila (fíu)|Alejandro Orfila]]

| títulu4= [[Ficheru:Coat of arms of Ecuador original version.svg|40px|center]] [[Tribunal Supremu Eleutoral d'Ecuador Presidente del Tribunal Supremu Eleutoral d'Ecuador]]
| periodu4= [[1977]] - [[1978]]
| predecesor4 = [[Mariano Suárez Veintimilla]]
| socesor4 = [[Benjamín Carrión|Manuel Benjamín Carrión]]
}}

{{NF|1906|1987|Plaza Lasso, Galu}}

{{Tradubot|Galo Plaza Lasso}}
[[Categoría:Presidentes d'Ecuador]]
[[Categoría:Secretarios Xenerales de la Organización de los Estaos Americanos]]
[[Categoría:Embaxadores d'Ecuador]]
[[Categoría:Miembros de la Internacional Socialista]]
[[Categoría:Alcaldes de Quitu]]
[[Categoría:Candidatos al Premiu Nobel de la Paz]]</text>
      <sha1>184xpvvkspdsyyyjesyq5mm52yccx9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francisco Santos Calderón</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156172</id>
    <revision>
      <id>4493179</id>
      <parentid>4475541</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22022" sha1="gyrjeqd7pda5hdijd8tc4v8cf4sjozq" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Francisco Santos Calderón''' {{nym}} ye un [[periodista]] y [[políticu]] [[Colombia|colombianu]]. Foi secuestráu pol narcotraficante [[Pablo Escobar]] nel añu 1991, y nel añu 2000 tuvo que salir de Colombia poles amenaces de muerte de les FARC. Foi escoyíu como [[Vicepresidente de Colombia|Vicepresidente de la República de Colombia]] como fórmula d'[[Álvaro Uribe|Álvaro Uribe Vélez]] y reelecto nel añu 2006. Nel 2010 desempeñóse como direutor de [[RCN Noticies|RCN Noticies de la mañana]]. Foi unu de los más grandes críticos del gobiernu del so primu, el [[Juan Manuel Santos|Presidente Juan Manuel Santos Calderón]] especialmente del Procesu de Paz que se llevó a cabu col [[Fuercies Armaes Revolucionaries de Colombia]] (FARC). Nel añu 2015, Francisco Santos foi candidatu a l'[[Eleiciones llocales de Bogotá de 2015|Alcaldía Mayor de Bogotá]] pol [[Centru Democráticu (Colombia)|Partíu Centru Democráticu]], anque nun ganó, llogró consolidar al so partíu na ciudá de Bogotá al llograr una bancada de 6 Conceyales escoyíos pal periodu 2016-2019, convirtiendo al Centru Democráticu na segunda fuercia política en Bogotá y que la so bancada sofita al so aliáu políticu'l [[Enrique Peñalosa|alcalde Enrique Peñalosa]], teniendo asina gran influyencia sobre la política capitalina onde busca'l sofitu del eleutoráu pal so fíu [[Gabriel Santos García]] quien aspira a ocupar un escañu na [[Camara de Representantes de Colombia]] representanto la ciudá de [[Bogotá]]. Anguaño ye l'únicu precandidato a l'Alcaldía de [[Bogotá]] pel partíu Centru Democráticu pal añu 2019.

== Biografía ==

=== Familia ===
Pertenez a la [[familia Santos]], ye'l penúltimu de los siete fíos de Hernando Santos Castillo y Helena Calderón Nieto de Santos, familia de periodistes y políticos, antigua accionista mayoritaria de la [[Casa Editorial El Tiempu]] hasta 2007. El so tíu güelu, [[Eduardo Santos Montejo]], foi [[Presidente de la República de Colombia|Presidente de Colombia]] ente 1938 y 1942. Ta casáu con María Victoria García&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=KienyKe|títulu=Los Santos axuntar a celebrar en familia|url=http://www.kienyke.com/fotoshow/los santos-axuntar a-celebrar-en-familia/|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; y ye padre de cuatro fíos, Benjamín, Gabriel, Carmen y Pedro. Francisco Santos ye primu hermanu doble del actual [[Presidente de la República de Colombia|Presidente de Colombia]] [[Juan Manuel Santos Calderón]].

=== Estudio ===
Santos realizó los sos estudios primariu y secundariu nel [[Colegio San Carlos]]. Darréu viaxó a [[Estaos Xuníos]] a estudiar na Universidá de [[Kansas]] (1979-1981) y na [[Universidá de Texas n'Austin]] (1981-1984), onde se graduó con honores en llicenciatura n'español. Neiman Fellowship en Harvard, Medaya Paul Harris (1993) la mayor distinción del Club Rotatoriu Internacional. Ente 1986 y 1989 enseñó Periodismu y Rellaciones Internacionales en delles universidaes colombianes, tales como la Universidá Central, la Universidá Javeriana y la Universidá Jorge Tadeo Lozano. Ente 1987 y 1988 foi Xefe de Redaición Nocherniegu y ente 1988 y 1989 Subxefe de Redaición d'[[Casa Editorial El Tiempu|El Tiempu]]. En marzu del añu 2000, partió de Colombia dempués de recibir múltiples amenaces de muerte per parte de les FARC. Mientres dos años vivió en Madrid, España, trabayando como Asistente de Direición del diariu El País.Orde de la Independencia de Santiago de Cali. Mención de Honor María Moors Cabot (2000) polos sos servicios a la democracia y al periodismu llibre recibió'l premiu de les Naciones Xuníes pol so lideralgu cola sociedá Civil.

=== Secuestru ===
Siendo xefe de redaición d'[[El Tiempo (Colombia)|El Tiempo]], simultáneamente publicaba cada domingu una columna d'opinión onde, espresaba'l so pensamientu sobre diverses problemátiques ciudadanes y n'especial respectu al fenómenu del florecimientu del narcoterrorismo en Colombia. Francisco Santos Calderón foi secuestráu&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=El Tiempu|títulu=FRANCISCO SANTOS, 8 MESES SECUESTRÁU|url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-85885|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=19 de mayu de 1991|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; el 19 de setiembre de 1990 pola organización del narcotraficante [[Pablo Escobar]],&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=El País|títulu=Maruxa Pachón y Francisco Santos|url=https://elpais.com/diario/1991/05/22/ultima/674863201_850215.html|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=22 de mayu de 1991|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; quien pretendía primir al gobiernu por que suspendiera la [[estradición]] de narcotraficantes a [[Estaos Xuníos]]. El so conductor, Oromansio Ibáñez foi asesináu polos secuestradores. Santos, quien tamién yera columnista del periódicu carauterizar nos sos escritos por ser un contradictor de los narcotraficantes y sofitar la mano dura del gobiernu en contra d'ellos. Francisco Santos tuvo secuestráu mientres ocho meses na capital colombiana. Gracies a la intervención del sacerdote [[Cúcuta|cucuteño]] [[Rafael García Herreros]], ente otres circunstancies, tornó a la llibertá'l 20 de mayu de 1991 y de momentu volvió a entamar la escritura de la so columna periodística, con un escritu sobre'l drama del secuestru, delitu que por aquella dómina azotaba a Colombia.Tres la so lliberación, Santos escribe una columna [[Carta a un Secuestráu]] y ante la respuesta masiva de persones en similares condiciones que nun recibíen asistencia dalguna del estáu constituyó la Fundación&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=El Tiempu|títulu=Francisco Santos|url=http://www.eltiempo.com/noticias/francisco-santos-calderon|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|idioma=castellanu|cita=Ye fundador de la Fundación País Llibre, que busca lluchar contra esti crime en Colombia.}}&lt;/ref&gt; ''País Llibre'', col propósitu de lluchar contra esti crime en Colombia y asina mesmu sofitar a les víctimes y a les sos families. La hestoria d'esti secuestru xunto col d'otros periodistes colombianos, foi escrita pol premiu Nobel de lliteratura colombianu, [[Gabriel García Márquez]] nun reportaxe llamáu Noticia d'un Secuestru.&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=Caracol Radio|títulu=Gabriel García Márquez: 100 díes ensin el Nobel de lliteratura|url=http://www.caracol.com.co/noticias/entretenimiento/gabriel-garcia-marquez-100-dias-ensin-el-nobel-de-lliteratura/20140726/nota/2340318.aspx|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=26 de xunetu de 2014|idioma=castellanu|cita=El rellatu d'un náufragu, o En noticia d'un secuestru; la hestoria del narcotráficu en Colombia, nes acabadures del sieglu XX}}&lt;/ref&gt;

=== Activismu ===

=== Fundación País Llibre ===

Dada la gran acoyida de la xente a la so columna sobre'l secuestru, xunto cola so esposa María Victoria, Francisco creó la primer organización non gubernamental contra'l secuestru a nivel mundial, a la que llamó [[Fundación País Llibre]], la que nació xurídicamente el 28 d'agostu de 1991, la mesma que dio vida a la primer y única llei qu'en Colombia se creó gracies a la recoyida de firmes.
Recoyéronse un millón de firmes y en 1993 Francisco Santos apalancó l'Estatutu Antisecuestro, ferramienta pionero pa la xusticia 

colombiana no rellacionao con miles de víctimes de secuestru perpetáu tantu pola delincuencia común, como por grupos guerrilleros.

====Marches contra'l Secuestru====

Ante l'aumentu del secuestru y convocaos pola [[Fundación País Llibre]], ente payares y avientu de 1996, un millón de colombianos colaron&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=El Tiempu|títulu=Cola contra les Farc, mayor movilización na historia del país|url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-3945957|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=4 de febreru de 2008|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; peles cais de [[Bogotá]], Medellín, Cali, Villavicencio y Valledupar baxos nel lema &quot;Pel país que queremos non más secuestros&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=El Tiempu|títulu=ANTIOQUIA XUNIR CONTRA EL SECUESTRU|url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-623131|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=6 d'avientu de 1996|idioma=castellanu|cita=El próximu 15 d'avientu, día en que la Fundación País Llibre va liderar en Medellín la marcha de protesta pacífica, a la que yá-y apostaron los habitantes de Bogotá y Villavicencio}}&lt;/ref&gt;na que sería una de les movilizaciones sociales más grandes del so momentu. 

En 1997, País Llibre, sol lideralgu de Francisco Santos, xunir a [[Unicef]] y Redepaz pa promover el Mandatu Ciudadanu pola Paz, la Vida y la Llibertá». N'ochobre d'esi añu mientres les eleiciones p'alcaldes y gobernadores, nuna urna paralela diez millones de colombianos dixeron al traviés del votu, non a la guerra y les sos otomíes.

==== Movimientu ¡Non más! ====

Francisco Santos foi tamién unu de los inspiradores y creadores del [[movimientu ¡NON MÁS!]],&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=La Silla Vacía|títulu=Francisco Santos|url=http://lasillavacia.com/quienesquien/perfilquien/francisco-santos-calderon|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; qu'en xunu de 1999 llevó a cabu'l so primera gran marcha en Cali, pa protestar por un secuestru masivu lleváu a cabu pol grupu guerrilleru [[Exércitu de Lliberación Nacional (Colombia)|ELN]] nuna ilesia d'esa ciudá. D'ende d'equí p'arriba realizáronse marches n'otres ventiún ciudaes de Colombia.

N'ochobre de 1999, el movimientu ¡NON MÁS! convocó a la Primera Gran Marcha Nacional pola Paz, hasta esi momentu la más importante movilización ciudadana que se rexistrara en Colombia. Doce millones de persones manifestaron en toles capitales del país, en cerca de setecientos conceyos y en cincuenta y ocho ciudaes del esterior pa esixir a los grupos guerrilleros un cese al fueu, la negociación ensin interrupción y l'esclusión de los civiles del conflictu.

El 23 de xineru de 2000, el movimientu ¡NON MÁS! realizó'l Primer Apagón Nacional&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=Revista Semana|títulu=Francisco Santos califica de “esitosu” l'apagón de lluz contra'l terrorismu|url=http://www.semana.com/noticias/nota-diaria/articulo/francisco-santos-califica-esitosu-apagon-lluz-contra-terrorismu/41038-3|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=21 de febreru de 2000|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; pola Paz. Esi domingu na nueche, según les electrificadoras, más de dieciocho millones de persones apagaron les lluces de les sos cases. Esta protesta realizar contra'l [[Exércitu de Lliberación Nacional (Colombia)|ELN]] y la so estratexa de baltar torres llétriques a lo llargo y anchu del país.

== Vicepresidente de Colombia (2002-2010) ==

Francisco Santos Calderón foi escoyíu como fórmula vicepresidencial pol candidatu [[Álvaro Uribe|Álvaro Uribe Vélez]], quien foi escoyíu na primer vuelta eleutoral en mayu de 2002. El 28 de mayu de 2006 fueron reelixíos pa un nuevu periodu, col 62% de la votación.

La figura de la Vicepresidencia retornó constitucionalmente a Colombia na [[Constitución de Colombia de 1991]]. Francisco Santos participó activa y permanentemente nel gobiernu. Por encargu del presidente [[Álvaro Uribe]], Santos Calderón tuvo al so cargu les temes de [[derechos humanos]], llucha contra'l [[secuestru]], contra la corrupción, programes en bienestar de la mocedá y llucha contra les mines antipersonal. Santos lideró amás la iniciativa «Responsabilidá Compartida», dedicada a dar visibilidá internacional a los daños causaos a la población y el mediu ambiente pol negociu de la cocaína.

Executó una intensa axenda internacional nel campu de [[Derechos Humanos]]&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=Gobierno de Colombia|títulu=DISCURSU DEL VICEPRESIDENTE DE COLOMBIA, DOCTOR FRANCISCO SANTOS CALDERÓN, NEL SEGMENTU D'ALTU NIVEL DEL CONSEYU DE DERECHOS HUMANOS.|url=http://www.derechoshumanos.gov.co/Prensa/Comunicaos/2010/Documents/2010/Discursu_SegmentoAltoNivelConsejoDH_100301.pdf|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|obra=Derechos Humanos|fecha=1 de marzu de 2010|idioma=castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140826113902/http://www.derechoshumanos.gov.co/Prensa/Comunicaos/2010/Documents/2010/Discursu_SegmentoAltoNivelConsejoDH_100301.pdf|fechaarchivu=26 d'agostu de 2014}}&lt;/ref&gt; y [[Derechu Internacional Humanitariu]]. Santos Calderón actuó como defensor&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=W Radio|títulu=Francisco Santos, vicepresidente de Colombia|url=http://www.wradio.com.co/noticias/actualidad/francisco-santos-vicepresidente-de-colombia/20040226/nota/4248.aspx|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=26 de febreru de 2004|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; de la política de Seguridá Democrática del gobiernu d'[[Álvaro Uribe Vélez]]. Na so vicepresidencia los indicadores en violencia, secuestros y asesinatos escayeron&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=Diariu del Norte|títulu=Según Francisco Santos, avanzaron los Derechos Humanos en Colombia|url=http://www.diariodelnorte.net/noticias/nacion/3704-segun-francisco-santos-avanzaron--los derechos humanos-en-colombia.html|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; favorablemente.

== Trayeutoria política ==

Según denunció Francisco Santos, intelixencia de la CIA y de la Policía de Colombia, afayaron un plan p'asesinalo. El comandante de les [[FARC]], alies '[[Romaña (guerrilleru)|Romaña]]', según les autoridaes, taba a la cabeza d'esti plan. Francisco Santos tuvo que exiliase en marzu del añu 2000 n'España.&lt;ref&gt;{{Cita web|url= http://www.pa-digital.com.pa/periodico/buscadora/resultancia.php?story_id=266184&amp;page=115&amp;testu=part%EDo|títulu= Periodista colombianu culpa a guerrilla pol so exiliu|autor= REUTERS|fechaaccesu= 12 d'ochobre de 2010}}&lt;/ref&gt;

En Francisco Santos foi precandidato&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.canalrcnmsn.com/noticias/francisco_santos_present%C3%B3_el so_precandidatura_la presidencia |títulu=Francisco Santos llanza precandidatura presidencial |fechaaccesu=3 de xunetu de 2014 |fecha=21 de marzu de 2013 |media=Canal RCN |idioma=castellanu }}&lt;/ref&gt; presidencial pol movimientu políticu Centru Democráticu. Por aciu una convención de dichu partíu lideráu por [[Álvaro Uribe Vélez]], Santos nun llogró llograr dichu fin yá que el vencedor foi [[Óscar Iván Zuluaga]]. Ente les sos propuestes tuvo la [[federalización]], el financiamientu total por parte del Estáu de les campañes polítiques, esaniciar la circunscripción nacional para [[Senáu]], convertir al [[Conseyu Nacional Eleutoral (Colombia)|Conseyu Nacional Eleutoral]] nun tribunal eleutoral ente otres. La precandidatura de Francisco Santos tuvo marcada pola so oposición a los Diálogos de paz de les [[FARC]], por aciu l'usu de valles publicitaries buscaba comparar al estinguíu narcotraficante Pablo Escobar con xefes de dichu grupu criminal; afirmó, amás, que de ser escoyíu presidente de la República de Colombia acabaría darréu col procesu de paz qu'adelantra'l Presidente [[Juan Manuel Santos]]. 

Francisco convirtióse nun fuerte críticu del [[Procesu de paz de Colombia (2012)|Procesu de Paz]] qu'adelantró'l gobiernu de [[Juan Manuel Santos]] col [[Fuercies Armaes Revolucionaries de Colombia|grupu Terrorista de les FARC]] . Nel añu 2015 foi'l Candidatu del Partíu Centru Democráticu a l'Alcaldía de Bogotá nes [[Eleiciones llocales de Bogotá de 2015|Eleiciones Rexonales 2015]], onde llogró 327.598 votos lo que correspuende al 12% del total de votos, y anque nun consiguió l'alcaldía, si llogró consolidar una bancada del Centru del Centru Democráticu nel Conceyu Distrital al llograr 6 conceyales, convirtiéndose na segunda fuercia política de Bogotá, y ser un aliáu del [[Enrique Peñalosa|alcalde Enrique Peñalosa]], quien foi cercanu a [[Álvaro Uribe|Álvaro Uribe Vélez]], quien espresó'l so sofitu y el de les sos bancaes nel Congresu y nel Conseyu Distrital escontra Peñalosa.

== Discutinios ==

=== Parapolítica ===
{{ap|Parapolítica}}

Francisco Santos ye señaláu d'axuntase delles vegaes con Carlos Castaño; Freddy Rendón, alies el 'Alemán'; Rodrigo Tovar 'Jorge 40', y Salvatore Mancuso.

Ente los testimonios que lu señalen atópase'l del excomandante paramilitar Salvatore Mancuso, quien dixo que Santos los encamentó a conformar un bloque en que se cuntaría amás col sofitu de les Fuercies Militares. Esi testimoniu foi acotáu por alies 'Don Berna', Diego Fernando Murillo, quien en Xusticia y Paz dixo que los señalamientos yeren ciertos. Revista Selmana. 

En mayu de 2007, como vicepresidente, dixo nuna entrevista na [[canal RCN]] que consideraba qu'ente trenta y cuarenta parllamentarios más podríen dir a la cárcel pol escándalu conocíu como la parapolítica. 

Mientres la so versión llibre xudicial, [[Salvatore Mancuso]], ex-xefe desmovilizado del grupu armáu illegal de les [[Autodefenses Xuníes de Colombia]] AUC, afirmó que Santos -y propunxo a [[Carlos Castaño Gil|Carlos Castaño]] crear el Bloque Capital de los [[paramilitarismo en Colombia|paramilitares]] en [[Bogotá]], y que se negó a comandarlo cuando Castaño propúnxo-y faelo.&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.semana.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=103663 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070518043749/http://www.semana.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=103663 |date=2007-05-18 }}&lt;/ref&gt; Santos unvió una carta al Fiscal Xeneral de la Nación pidiendo que lo investigue por cuenta de les declaraciones de Mancuso.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070610124736/http://www.rcn.com.co/noticia.php3?nt=19411 Vicepresidente Francisco Santos pide a la Fiscalía que la investigue]&lt;/ref&gt;

Díes antes, dempués d'anunciase que Mancuso declararía sobre les xuntes que sostuvo con distintos políticos, el vicepresidente Santos afirmó que s'axuntó con paramilitares y tamién con guerrilleros como parte de les sos responsabilidaes na [[Fundación País Llibre]] en contra del secuestru, argumentando que la so trayeutoria foi la de denunciar a los grupos armaos y que nun tien «rabu de paya».&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; N'agostu de 2008, la Fiscalía declaró nun atopar pruebes que venceyaren a Santos con grupos paramilitares, polo que la investigación foi cerrada.&lt;ref name=&quot;inhibitorio&quot;&gt;{{cita publicación |url=http://www.elespectador.com/noticias/politica/articulo-fiscalia-declara-inhibitorio-procesu-contra-vicepresidente-nexos-paramili |títulu=Desvenceyen a Francisco Santos d'investigación por paramilitarismo |editorial=[[El Espectador (periódicu)]] |obra= |fecha=21 d'agostu de 2008 |fechaaccesu=22 d'agostu de 2008 }}&lt;/ref&gt; Sicasí, n'ochobre de 2009 la Fiscalía reabrió'l procesu en contra de Santos.&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120629120245/www.google.com/hostednews/epa/article/ALeqM5hXwYDnE_lozKH2Jwviu4KNi1q33g Vicepresidente colombianu denuncia 'intriga' y revela qu'arrenunció al cargu]&lt;/ref&gt;

=== Plan Colombia ===

Santos aseguró&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=Caracol Radio|títulu=Polémica por declaraciones de Santos frente al Plan Colombia|url=http://www.caracol.com.co/noticias/actualidad/polemica-por declaraciones-de-santos-frente-al plan-colombia/20090315/nota/778382.aspx|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=15 de marzu de 2009|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; que si'l [[Tratáu de Llibre Comerciu ente Colombia y Estaos Xuníos]] nun yera aprobáu deberíen revaluarse les rellaciones con esi país, afirmaciones que fueron refugaes por dellos sectores y políticos, incluyíos el presidente [[Álvaro Uribe Vélez]] y los parllamentarios de la bancada [[Álvaro Uribe Vélez|uribista]].
&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.elespectador.com/elespectador/Secciones/Detalles.aspx?idNoticia=9372 |títulu=Ministros tresmiten regaño a Santos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20071227110252/http://www.elespectador.com/elespectador/Secciones/Detalles.aspx?idNoticia=9372 |fechaarchivu=2007-12-27 }}&lt;/ref&gt; Les declaraciones de Santos Calderón, según esplicó, yeren con motivu&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=Vanguardia|títulu=Vicepresidente Santos desamarró discutiniu per Plan Colombia|url=http://www.vanguardia.com/historico/23545-vicepresidente-santos-desamarro-polemica-por plan-colombia|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; d'evaluar les rellaciones colos [[Estaos Xuníos]], en cabeza del presidente [[Barack Obama]] y la cooperación ente los dos países.

=== Llei 30 ===
{{ap|Movilización estudiantil en Colombia de 2011}}

Francisco Santos intentó cuestionar al presidente [[Juan Manuel Santos]], pa lo qu'usó como blancu les marches contra la reforma universitaria. La so propuesta polémica d'utilizar armes non letales como les qu'al traviés de descargues llétriques neutralicen a una persona p'atayar les falcatrúes nes protestes estudiantiles fueron refugaes pelos medios, universitarios y la comunidá polo xeneral. Darréu retratóse públicamente de los sos comentarios y ufiertó sides.&lt;ref&gt;{{Cita web|autor=El Espectador|títulu=Francisco Santos reconoz que foi inxustu y equivocóse|url=http://www.elespectador.com/noticias/politica/francisco-santos-reconoz-foi-inxustu-y equivócose-video-310721|fechaaccesu=22 d'agostu de 2014|fecha=11 de payares de 2011|idioma=castellanu}}&lt;/ref&gt; 

== Ver tamién ==
* [[Vicepresidente de Colombia]]
* [[Familia Santos]]
* [[El Tiempo (Colombia)]]
* [[RCN Radio]]
* [[RCN Noticies de la Mañana]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [http://franciscosantoscalderon.wordpress.com Blogue de Francisco Santos Calderon]

{{socesión | títulu= [[Ficheru:Vicepresidencia de Colombia (2023).svg|40px|center]][[Vicepresidente de Colombia]] | |periodu = [[7 d'agostu]] de [[2002]] - [[7 d'agostu]] de [[2010]]| predecesor = [[Gustavo Bell]] | socesor = [[Angelino Garzón]]}}

{{NF|1961||Santos Calderon, Francisco}}


{{Tradubot|Francisco Santos Calderón}}

[[Categoría:Periodistes de Colombia]]
[[Categoría:Políticos y polítiques de Bogotá]]
[[Categoría:Vicepresidentes de Colombia]]

[[Categoría:Premiu Maria Moors Cabot]]


[[Categoría:Persones de Bogotá]]</text>
      <sha1>gyrjeqd7pda5hdijd8tc4v8cf4sjozq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gabriela Michetti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156286</id>
    <revision>
      <id>4493228</id>
      <parentid>4466140</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38019" sha1="j8i2tefbmd4o5s1sclwak126k56js3p" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Marta Gabriela Michetti''' (pronunciáu: {{AFI|mi'ketti}}) {{nym}} ye una [[política]] y llicenciada en [[rellaciones internacionales]] [[arxentina]] perteneciente al partíu [[Propuesta Republicana]]. El 10 d'avientu de 2015 asumió como [[vicepresidenta de la Nación Arxentina]],&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/1458271-video-asi-juro-gabriela-michetti-como-vicepresidente|obra=Minuto Uno |títulu=VIDEO: Así juró Gabriela Michetti como vicepresidente|fecha=10 d'avientu de 2015 |fechaaccesu=6 de xineru de 2015|cita='Juro por Dios y la Patria sobre los Santos Evangelios desempeñar con lealtad y patriotismo el cargo de Vicepresidente de la Nación', dijo ante la Asamblea Legislativa encabezada por el titular provisional del Senado, Federico Pinedo.}}&lt;/ref&gt; en imponiéndose xunto con [[Mauricio Macri]] nes [[eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2015|eleiciones presidenciales de 2015]]. 

Enantes foi vicejefa de Gobiernu de la [[Ciudá de Buenos Aires]] hasta'l 20 d'abril de 2009, cuando arrenunció pa presentase como candidata a diputada nacional nes [[Eleiciones llexislatives d'Arxentina de 2009|eleiciones llexislatives del 28 de xunu]], resultando electa pal mandatu 2009-2013. En 2013 foi electa [[Cámara de Senadores de la Nación Arxentina|senadora nacional]] pola [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires]] y designada xefa del bloque PRO nel Senáu.

== Trayeutoria ==
Recibir de bachiller en Ciencies Polítiques y Llicenciada en Rellaciones Internacionales na [[Universidá del Salvador]] en 1988. Realizó una maestría en Xestión de Negocios ya Integración na UCES ente 1993-1994, amás d'un cursu d'especialización en Solución de Diferencies nel marcu de la OMC, en Xinebra, Suiza, nel añu 2000; y una carrera d'Especialización en Xestión Universitaria na Universidá de Ottawa, Canadá, nel 2001.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.senado.gov.ar/senadores/senador/431 |títulu=CV Gabriela Michetti}}&lt;/ref&gt;
Ente 1989 y 2001 desempeñóse como axente estatal na provincia de Buenos Aires hasta 1991 y nel ámbitu del ''Ministeriu d'Economía de la Nación'', dende entós.

En 1993 nació'l so fíu Lautaro, frutu del matrimoniu col periodista Eduardo Cura, de quien se divorció depués de dellos años.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.diariopublicable.com/politica/1901-gabriela-michetti--la-dama-de-amarillo.html |títulu=Gabriela Michetti: La dama de amarillo |obra=Diario Publicable |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923214732/http://www.diariopublicable.com/politica/1901-gabriela-michetti--la-dama-de-amarillo.html |fechaarchivu=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lanacionfactor&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/924557-el-factor-michetti |títulu=El factor michetti |obra=La Nación |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171005000455/http://www.lanacion.com.ar/924557-el-factor-michetti |fechaarchivu=2017-10-05 }}&lt;/ref&gt; En payares de 1994, sufrió un accidente automovilísticu viaxando al so pueblu natal, Laprida, que la dexó parapléxica. Nel autu acompañar el so ex home y más palantre, n'otru autu, taben los sos padres col so fíu. L'autu perdió estabilidá nel camín del ripio y entornó; ella salió espulsada del mesmu sufriendo mancadures graves na so columna. Foi atendida nel hospital de Laprida pol so padre, quien ye médicu clínicu y ciruxanu.

Empezó la so vida política nel [[Partíu Demócrata Cristianu (Arxentina)|Democracia Cristiana]], siguiendo a [[Carlos Auyero]] como militante de l'agrupación ''Humanismu y Lliberación''.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=890868 |títulu=Macri eligió a Michetti para su fórmula porteña. Es legisladora de su partido y tiene diálogo con otras fuerzas. |obra=La Nación |fecha=11 de marzu de 2007 |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230406002846/https://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=890868 |fechaarchivu=2023-04-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.periodismodeverdad.com.ar/noticia.asp?usr=100&amp;id=3728 |títulu=Macri vs. Telerman en la 2ª vuelta no es igual a Macri vs. Filmus: Es importante tenerlo en cuenta |obra=Periodismo Verdad |fecha=11 de marzu de 2007 |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210224150023/http://www.periodismodeverdad.com.ar/noticia.asp?usr=100&amp;id=3728 |fechaarchivu=2021-02-24 }}&lt;/ref&gt;

En 2003 integrar al [[Frente Compromisu pal Cambéu]], dirixíu por [[Mauricio Macri]]; esi mesmu añu foi escoyida llexisladora de la Ciudá de Buenos Aires, con mandatu hasta 2007. 

N'exerciciu d'esi cargu, en 2006, destacar pola so función na Comisión Investigadora de la quema de [[República Cromañón]].

En 2007 foi escoyida vicejefa de Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires acompañando a [[Mauricio Macri]]. Los analistes políticos destacaron la fuerte influencia de Michetti ente los simpatizantes de la fórmula.

Les eleiciones a Xefe de Gobiernu y Vice del 2007, na Ciudá Autónoma de Buenos Aires, marcaron el desembarcu del PRO nel poder Executivo de la Capital Federal. 
Les fórmules que lideraron los comicios fueron: Mauricio Macri – Gabriela Michetti (Alianza Propuesta Republicana, conformada polos partíos Compromisu pal Cambéu - Recrear pa la Crecedera Demócrata Progresista - Demócrata de Capital Federal - Federal - Movimientu d'Integración y Desarrollo - Blanco de Capital Federal - Frente Nuevos Independientes - Unión Popular); Daniel Filmus - Carlos Heller (Frente pa la Victoria). En primer vuelta llograron un 45,76% pal PRO y 23,75% FPV. Estos resultaos llevaron a una segunda vuelta nel que la fórmula Macri – Michetti consiguió'l 60,94% de los votos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://andytow.com/atlas/totalpais/capital/index.html |títulu=Atlas eleutoral - Blog Andy Tow}}&lt;/ref&gt;

Nes eleiciones llexislatives nacionales del 2009 encabezó la llista del PRO como candidata a diputáu nacional pela ciudá de Buenos Aires, xunto a [[Esteban Bullrich]]. Nestos comicios llogra imponese col 31,10% de los votos, aventayando d'esta manera al candidatu del [[Proyeutu Sur]], [[Pino Solanas|Fernando «Pinu» Solanas]], quien llograría'l segundu puestu.
Convertir en diputada nacional electa pela Ciudá de Buenos Aires.

Gabriela Michetti foi criticada pola oposición por faltar a presidir les sesiones de la Llexislatura ensin pidir llicencia.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-114765-2008-11-09.html |títulu=Historia de ausencias | obra=Página/12 | fecha=9 de payares de 2008}}&lt;/ref&gt;

=== Llexisladora de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires ===
Ente 2003 y 2007, periodu en qu'ocupó'l cargu de llexisladora de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires, presidió'l Bloque [[Compromisu pal Cambéu]]. Ente'l 13 d'avientu de 2007 y el 6 de payares de 2008, realizáronse 43 sesiones de la Llexislatura y Michetti tuvo ausente en 40 d'elles ensin pidir llicencia, impulso la llei 2.095, de Compres y Contrataciones del Gobiernu de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.infonews.com/2013/06/30/politica-83773-gabriela-michetti-otra-vez-candidata-del-pro-candidatos-2013.php |títulu=Gabriela Michetti, otra vez candidata del Pro |obra=InfoNews |fecha=30 de xunu de 2013 |fechaaccesu=1 de febreru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130703145737/http://www.infonews.com/2013/06/30/politica-83773-gabriela-michetti-otra-vez-candidata-del-pro-candidatos-2013.php |fechaarchivu=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt; pa transparentar el procesu de selección de provisores del Gobiernu de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-125574-2009-05-26.html |títulu=Los trapitos que quedaron sucios | obra=Página/12}}&lt;/ref&gt; tamién impulsó dende'l bloque Compromisu pal Cambéu'l cambéu de la Llei 104 d'Accesu a la información y de la Llei 269 de Rexistru de Debedores Alimenticiu, ente otres.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.poderciudadano.org/files/GabrielaMichetti.pdf |títulu=Banco de Datos de Candidatos: Eleiciones 2009 |obra=Poder Ciudadano |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210225083908/https://www.poderciudadano.org/files/GabrielaMichetti.pdf |fechaarchivu=2021-02-25 }}&lt;/ref&gt;

=== Eleiciones a Vicejefa de Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires ===
[[Ficheru:Jura de Mauricio Macri en el Congreso 05.jpg|thumb|327x327px|Gabriela Michetti y [[Mauricio Macri]] na [[Congresu de la Nación Arxentina|Asamblea Llexislativa]] por cuenta de la so asunción el 10 d'avientu de 2015.]]
Gabriela Michetti acompañó como candidata a Vicejefa de Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires a [[Mauricio Macri]], dientro de la fórmula de [[Propuesta Republicana]]. El [[3 de xunu]] de [[2007]] la fórmula compitió pola Xefatura de Gobiernu de la [[Ciudá de Buenos Aires]] cola siguiente resultancia (98.25 % meses escrutadas):&lt;ref&gt;[http://www.lanacion.com.ar/coberturaEspecial/Eleiciones2007/resultadosJefe.asp ''Eleiciones porteñas 2007'', La Nación, 4 de xunu de 2007] {{Wayback|url=http://www.lanacion.com.ar/coberturaEspecial/Eleiciones2007/resultadosJefe.asp |fecha=20070606210328 }} (consultáu'l 4 de xunu de 2007, 08:09 CEST)&lt;/ref&gt;

{| align=center border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;&quot; width=60%
! Candidatu
!Partíu
!Votos
! %
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Mauricio Macri]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Propuesta Republicana]]
| style=&quot;text-align: right;&quot;|780.540
| style=&quot;text-align: right;&quot;|45,62
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Daniel Filmus]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Frente pa la Victoria]]
| style=&quot;text-align: right;&quot;|406.706
| style=&quot;text-align: right;&quot;|23,77
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Jorge Telerman]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Partíu Xusticialista|PX]] / [[Unión Cívica Radical|UCR]] / [[Partíu Socialista (Arxentina)|PS]] / [[Buenos Aires|Corriente Porteña]]
| style=&quot;text-align: right;&quot;|354.167
| style=&quot;text-align: right;&quot;|20,70
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Patricia Walsh]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Movimientu Socialista de los Trabayadores]]
| style=&quot;text-align: right;&quot;|50.233
| style=&quot;text-align: right;&quot;|2,94
|-
|}

Por cuenta de que nengún candidatu algamó a superar el 50% de los votos, el 24 de xunu les fórmules Macri-Michetti y Filmus-Heller volvieron enfrentase pa definir cuál de los dos taría al frente del gobiernu de la ciudá nel siguiente mandatu. El trunfu foi pa la primera d'elles, siendo los resultaos los que s'amuesen de siguío (99.87 % meses escrutadas):&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/coberturaEspecial/Eleiciones2007/resultadosJefeB.asp |títulu=''Eleiciones porteñas 2007'', La Nación, 25 de xunu de 2007 |fechaaccesu=31 de xunetu de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070827073256/http://www.lanacion.com.ar/coberturaEspecial/Eleiciones2007/resultadosJefeB.asp |fechaarchivu=27 d'agostu de 2007}}&lt;/ref&gt;

{| align=center border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; text-align: center;&quot; width=60%
! Candidatu
!Partíu
!Votos
! %
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Mauricio Macri]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Propuesta Republicana]]
| style=&quot;text-align: right;&quot;|1.006.157
| style=&quot;text-align: right;&quot;|60,96
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Daniel Filmus]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Frente pa la Victoria]]
| style=&quot;text-align: right;&quot;|644.414
| style=&quot;text-align: right;&quot;|39,04
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Votu en blancu|Votos en blancu]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|
| style=&quot;text-align: right;&quot;|
| style=&quot;text-align: right;&quot;|3,80
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot;|[[Votu nulu|Votos nulos y recurríos]]
| style=&quot;text-align: left;&quot;|
| style=&quot;text-align: right;&quot;|
| style=&quot;text-align: right;&quot;|3,20
|-
|}

=== Vicejefatura de Gobiernu de Buenos Aires ===
Tres la victoria de la fórmula Macri-Michetti, la [[Llexislatura de la Ciudá de Buenos Aires|Llexislatura]] modificó la Llei de Ministerios de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires y autorizó al Xefe de Gobiernu de la Ciudá a delegar na Vicejefatura de Gobiernu diverses funciones executives. D'esta manera, Gabriela Michetti convertir na primera Vicejefa de Gobiernu qu'asumió auténtiques responsabilidaes de xestión. En concretu, por aciu el cambéu de la Llei de Ministerios, el Xefe de Gobiernu, Mauricio Macri, delegó en Michetti les siguientes funciones:

#Ellaborar, diseñar, planiar y coordinar la execución del [https://web.archive.org/web/20101227230752/http://www.bicentenariociudad.gob.ar/ Programa Puertes del Bicentenariu], que contempla tolos proyeutos a ser executaos pa les conmemoraciones a realizase dende'l 25 de mayu de 2010 hasta'l 9 de xunetu de 2016.
#La Presidencia del [https://web.archive.org/web/20100207173147/http://www.buenosaires2010.org.ar/?menu_id=23093 Conseyu de Planiamientu Estratéxicu].
#Implementar les aiciones y programes pa la promoción y preservación de la defensa de los derechos humanos, razón pola cual la [https://web.archive.org/web/20100213170030/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/vicejefatura/derechos_humanos/?menu_id=22335 Subsecretaría de Derechos Humanos de la Ciudá] y les sos Direiciones Xenerales (d'Atención y Asistencia a la Víctima, y de Minoríes y les sos Garantíes) pasaron a depender de la Vicejefatura de Gobiernu.
#Implementar proyeutos que fortalezan la cultura cívica y la participación ciudadana, en que'l so marcu desenvolver dende entós el programa [https://web.archive.org/web/20090527011954/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/vicejefatura/pasion/ Pasión per Buenos Aires].
#Diseñar ya implementar polítiques referíes a les persones con necesidaes especiales, motivu pol cual creóse la [https://web.archive.org/web/20100322234503/http://www.buenosaires.gov.ar/areas/vicejefatura/copine/ Comisión pa la Plena Participación ya Inclusión de les Persones con Discapacidá] (COPIDIS).

Los resultaos de la xestión de Gabriela Michetti al mandu de la Vicejefatura de Gobiernu pueden ser apreciaos nel {{Enllaz rotu|1=ciudá-de-buenos-aires Informe de Xestión |2=http://www.slideshare.net/gabrielamichetti/informe-de-gestin-de-la-vicejefatura-de-gobiernu-de-la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} ellaboráu al respeutu, qu'abarca'l ralu nel que Michetti desempeñóse como Vicejefa de Gobiernu de la Ciudá.
[[Ficheru:El presidente Mauricio Macri junto con los gobernadores de las provincias argentinas.jpg|thumb|324x324px|Macri y Michetti xunto a los gobernadores provinciales na [[Quinta presidencial d'Olivos]], el 12 d'avientu de 2015]]
El 20 d'abril de 2009 arrenunció a la vicejefatura pa presentase como candidata a [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|diputada nacional]] nes [[Eleiciones llexislatives d'Arxentina de 2009#Ciudá de Buenos Aires|eleiciones llexislatives del 28 de xunu]], pa estremase de les [[candidatura testimonial|candidatures testimoniales]] qu'impulsaron otres fuercies. Llogró'l 31,09% de los votos y resultó electa pal periodu 2009-2013.

=== Diputada nacional ===
Nel 2009 encabezo la llista del [[Propuesta Republicana|PRO]] a Diputaos Nacionales pola [[Buenos Aires|Ciudá de Buenos Aires]], quedando en primer llugar Michetti convertir nuna líder indiscutible del [[Propuesta Republicana|PRO]] y de la oposición al gobiernu de [[Cristina Fernández de Kirchner]] y del [[Frente pa la Victoria]] a nivel nacional.{{ensin referencies}} Como diputada asegurara que les pareyes homosexuales namái podíen adoptar neños cuando la situación de los mozos fora de tanto abandonu y probeza, que naide quixera incorporalos a la so familia, lo que xeneró refugos unánimes de la comunidá homosexual, de distintes ONG como la CHA.&lt;ref name=&quot;diariodemocracia_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.diariodemocracia.com/notes/2012/11/13/declaracion-polemica-46809.asp|títulu=Declaración polémica|obra=Diariu Democracia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;diariodemocracia_1&quot;/&gt;

=== Senadora nacional ===
N'ochobre de 2013, Michetti foi electa senadora nacional pela Ciudá de Buenos Aires, compartiendo la candidatura del [[Propuesta Republicana|PRO]] con [[Diego Santilli]]. La so llista superó con una leve diferencia a la candidatura de [[Pino Solanas|Fernando «Pinu» Solanas]] y [[María Fernanda Reyes|Fernanda Reyes]], quien se presentaben pol frente multipartidista y opositor al gobiernu de [[Mauricio Macri|Macri]], [[Frente Ampliu XUNEN|XUNEN]]. Asina, col ingresu al [[Senáu de la Nación Arxentina|Senáu]] de Michetti y de Santilli, el PRO conquistó los sos primeros dos senadores porteños, y un representante a la cámara alta pola [[provincia d'Entre Ríos]], [[Alfredo de Angeli (dirixente rural)|Alfredo de Angeli]]. Mientres los sos festexos de victoria, el PRO anunció la precandidatura presidencial de [[Mauricio Macri]] pal 2015.

=== Precandidata a Xefa de Gobiernu ===
{| {{tablaguapa}}
!Partíu !Votos
Totales
!Porcentaxe Total
!'''Precandidato'''
!'''Votos Interna'''
!'''Porcentaxe Interna'''
!'''Resultáu Final'''
|-
|[[Propuesta Republicana]]
|882.421
|48,06%
|[[Horacio Rodríguez Larreta (políticu)|Horacio Rodríguez Larreta]]
|518.018
|60,00%
|Habilitáu pa les eleiciones xenerales
|-
|[[Propuesta Republicana]]
|882.421
|48,06%
|Gabriela Michetti
|345.201
|40,00%
|Inhabilitáu pa les eleiciones xenerales
|}
*La primer eleición interna del [[Propuesta Republicana|PRO]] desenvolvióse'l 26 d'abril ente Gabriela Michetti y [[Horacio Rodríguez Larreta (políticu)|Horacio Rodríguez Larreta]]. Rodríguez Larreta gana col 60&amp;nbsp;%. El 5 de xunetu estrena'l [[votu electrónicu]]&amp;nbsp;en tola [[Buenos Aires|Ciudá]] pa escoyer al xefe de Gobiernu; el [[Propuesta Republicana|PRO]] llogró'l 45,6&amp;nbsp;% de los votos, lo que nun evitó que vaya a una [[Segunda vuelta eleutoral|segunda vuelta]] col candidatu d'ECU,&amp;nbsp;[[Martín Lousteau]], quien llogró'l 25,5&amp;nbsp;%.&amp;nbsp;El&amp;nbsp;19 de xunetu&amp;nbsp;trunfó col 51,6&amp;nbsp;%, frente al 48,4&amp;nbsp;% del postulante d'ECU.

=== Eleiciones presidenciales 2015: vicepresidente de la Nación ===
[[Ficheru:Macri, Tabaré Vázquez, Awada y Michetti.jpg|thumb|280px|Michetti, xunto a [[Mauricio Macri|Macri]], [[Xuliana Awada]] y el [[Presidentes d'Uruguái|presidente uruguayu]] [[Tabaré Vázquez]], nel [[Palacio San Martín]], el 10 d'avientu de 2015]]
El 9 d'agostu de 2015, les [[PASU]] abríen les puertes a la transición y definieron cuálos seríen los candidatos a asoceder a la presidenta&amp;nbsp;[[Cristina Fernández de Kirchner]]. Pola alianza [[Camudemos]] presentáronse tres candidatures: [[Mauricio Macri]] -candidatu del [[Propuesta Republicana|PRO]]-, [[Ernesto Sanz]] -candidatu de la [[Unión Cívica Radical|UCR]]- y [[Elisa Carrió]] -candidata de la [[Coalición Cívica ARI|Coalición Cívica]]. Como candidata a vicepresidente, Macri escoyera con anterioridá a los PASU a Gabriela Michetti, quien foi preferida a [[Marcos Peña]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.clarin.com/politica/Mauricio-Macri-eligio-Michetti-vice_0_1378662327.html|obra=Clarín|títulu=Mauricio Macri eligió a Michetti como su vice|fecha=19 de xunu de 2015|fechaaccesu=6 de xineru de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160918171050/http://www.clarin.com/politica/Mauricio-Macri-eligio-Michetti-vice_0_1378662327.html|fechaarchivu=2016-09-18}}&lt;/ref&gt;

De los quince postulantes a la presidencia, solamente quedaron seis en carrera pa les eleiciones d'ochobre: [[Daniel Scioli|Scioli]], [[Mauricio Macri|Macri]], [[Sergio Massa|Massa]], [[Margarita Stolbizer]], [[Nicolás del Caño]] y [[Adolfo Rodríguez Saá]].

Les [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2015|eleiciones presidenciales realizáronse el&amp;nbsp;25 d'ochobre&amp;nbsp;de 2015]] por aciu una primer vuelta&amp;nbsp;y de manera conxunta coles&amp;nbsp;eleiciones llexislatives, d'alcuerdu a lo establecío en la&amp;nbsp;[[Constitución Nacional Arxentina|Constitución Nacional]]&amp;nbsp;y les lleis eleutorales. Na mesma los dos fórmules más votaes fueron [[Daniel Scioli|Scioli]]-[[Carlos Zannini|Zannini]] (37%) y Macri-Michetti (34%). 

Por cuenta de que nenguna de los dos fórmules más votaes axuntaron la cantidá mínima de votos esixíos pola constitución, programóse una segunda vuelta&amp;nbsp;el&amp;nbsp;22 de payares. La [[segunda vuelta eleutoral]] foi ganada pola fórmula Macri-Michetti, que llogró'l 51,40%. El binomiu asumió'l 10 d'avientu, siendo Michetti la segunda muyer n'ocupar la [[Vicepresidente|vicepresidencia]] del país, tres [[María Estela Martínez de Perón]].

== Denuncies xudiciales ==

=== Denuncia y desestimación pol memorándum con Qatar ===
[[Ficheru:Gabriela Michetti with Ahmed bin Jassim Al Thani.jpg|thumb|250px|Gabriela Michetti roblando'l memorándum col ministru d'economía qatarina [[Ahmed bin Jassim Al Thani]].]]

El 30 d'avientu de 2016 el presidente Macri, Gabriela Michetti, según otros funcionarios del gobiernu, fueron imputaos pola fiscal Palombu Ochoa pola eventual comisión de los delitos de otorgamiento d'actos irregulares o indebíos, estafes y defraudaciones (artículu 174 inc. 5º del Códigu Penal), alministración fraudulenta (artículu 173 incisu 7º del C.P) y negociaciones incompatibles col exerciciu de funciones públiques (artículu 265 del C.P) en perxuiciu al erariu públicu, como partes de la firma del Memorándum con [[Qatar]] del 6 de payares de 2016, creando un fondu d'inversión por 1.300 millones de dólares, con una &quot;estructura offshore&quot;, pa l'alministración del [[Fondu de Garantía de Sustentabilidad]] de l'[[ANSES]]. El xuez federal Daniel Rafecas, quien dirixó la investigación, dispunxo la desestimación por inesistencia de delitu de la denuncia formulada contra Mauricio Macri, Gabriela Michetti, Susana Malcorra y una serie de funcionarios nacionales. Rafecas espresó nel fallu que la firma del memorándum nun implica obligación llegal, económica o financiera p'Arxentina, y polo tanto nun implicó nengún dañu patrimonial al país, qu'habilitara una investigación penal. La decisión foi confirmada pola Sala I de la Cámara Federal. El xuez Leopoldo Bruglia sostuvo que &quot;el fechu oxetu d'estes actuaciones nun encuadra en nenguna hipótesis penalmente relevante&quot; resultando'l Memorándum &quot;una conducta atípica que non amerita dar cursu a una investigación penal&quot;. Ente que Jorge Ballestero amestó que'l Memorándum cuestionáu &quot;non se instituye, güei, nun actu xurídicu susceptible de ser encetáu dende esti ámbitu penal&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.infobae.com/politica/2016/12/30/imputaron-a-macri-y-michetti-por-un-memorandum-con-qatar-por-1-300-millones-de-dolares/ |títulu=Imputaron a Macri y Michetti por un memorándum con Qatar por 1.300 millones de dólares |editorial=[[Infobae]] |fecha=30 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/que-dice-el-polemico-memorandum-que-firmo-el-gobierno-de-macri-con-qatar.phtml|obra=Perfil|fecha=17 de payares de 2016 |títulu=Qué dice el polémico memorándum que firmó el gobierno de Macri con Qatar |apellíu=Indart |nome=Ramón}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/operacion-qatar-impulsan-la-denuncia-contra-los-funcionarios-involucrados.phtml|obra=Perfil|fecha=30 d'avientu de 2016 |títulu=Operación Qatar. Imputaron a Macri, Malcorra, Reyser y Gaudio |apellíu=Indart |nome=Ramón}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación |apellíos=Clarin.com |títulu=El juez Daniel Rafecas desestimó una denuncia contra Mauricio Macri por un memorándum con Qatar|url=https://www.clarin.com/politica/juez-daniel-rafecas-desestimo-denuncia-mauricio-macri-memorandum-qatar_0_S1NzwSFhe.html |fechaaccesu=28 d'abril de 2018|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

=== Causa xudicial y sobreseimientu pol dineru que foi robáu de la so casa ===
El 22 de payares de 2015, el mesmu día en que se celebraba la segunda vuelta eleutoral na que foi elixida vicepresidente, Michetti sufrió'l robu na so propia casa de «5000 pesos, del caxón de la mesa de lluz asitiada nel llau esquierdu; 200.000 pesos, d'una bolsa de papel madera que s'atopaba a la banda de la cama; 40.000 pesos, del interior del placard, envolubraos nuna bolsa de cartón; 50 mil dólares, del otru placard de madera», pol fechu foi procesáu un curio de la entós senadora nacional.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.clarin.com/policiales/robaron-Michetti-US50-custodio-procesado_0_1615038532.html |títulu=Le robaron a Michetti $245 mil y U$S50 mil de su casa: un custodio, procesado |obra=Clarín |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161026093843/http://www.clarin.com/policiales/robaron-Michetti-US50-custodio-procesado_0_1615038532.html |fechaarchivu=2016-10-26 }}&lt;/ref&gt; El robu nun se conoció hasta qu'en xunetu de 2016 el diariu ''[[Tiempu Arxentín
(diariu fundáu en 2010)|Tiempu Arxentín]]'' dio cuenta del mesmu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.tiempoar.com.ar/articulo/view/57761/el-insolito-robo-a-michetti-que-se-intento-ocultar |títulu=El insólito robo a Michetti que se intentó ocultar |obra=Tiempo Argentino |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171015221832/https://www.tiempoar.com.ar/articulo/view/57761/el-insolito-robo-a-michetti-que-se-intento-ocultar |fechaarchivu=2017-10-15 }}&lt;/ref&gt; Anguaño atópase sobreseída,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ambito.com/879183-sobreseyeron-a-michetti-en-la-causa-por-el-origen-del-dinero-robado-en-su-casa |títulu=Sobreseyeron a Michetti en la causa por el origen del dinero robado en su casa|obra=Ámbito.com}}&lt;/ref&gt; siendo la segunda vicepresidente na hestoria en quedar imputada y depués sobreseída nel exerciciu del cargu.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-306782-2016-08-13.html |títulu=Una vicepresidenta envuelta en sospechas|obra=Página/12}}&lt;/ref&gt; 

Michetti nun primer momentu al conocese'l casu dixo que yera absolutamente mentira qu'hubiera bolsos con dineru na so casa. El casu foi llamáu Casu Michetti.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ambito.com/852847-casu-michetti-legajo-de-igj-confirma-que-fundaciones-nun presentaron-balances|títulu=Caso Michetti: legajo de IGJ confirma que fundaciones nun presentaron balances|obra=Ámbitu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;adelantu24_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://adelantu24.com/2016/08/19/michetti-nego-que-en-la so-casa-hubiera-bolsos-con-dineru/|títulu=Michetti negó que na so casa hubiera bolsos con dineru|obra=Adelantu24}}&lt;/ref&gt; Darréu afirmó que «los 200.000 pesos declaraos pertenecíen a donaciones que se realizaron a la Fundación SUMA que yo presido»; «los 45.000 pesos yeren el dineru col que taba pagando un refaimientu na mio casa y el restu, el manexu cotidianu d'una casa de familia»; «los 50 mil dólares, tratar d'un préstamu que recibiera de Juan (la mio pareya), pal pagu d'una maestría que yo quería regala-y al mio fíu».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-304516-2016-07-18.html|títulu=L'estrañu robu en casa de Michetti|obra=Página/12}}&lt;/ref&gt; Sicasí, la so pareya declaró que'l dineru «yeren pa donaciones y non frutu de donaciones».&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.gustavosylvestre.com/actualidad/contradicciones-que-salen-a-la lluz-en-la causa-pol robu-a-michetti/|títulu=Contradicciones que salen a la lluz na causa pol robu a Michetti|obra=Gustavo Sylvestre}}&lt;/ref&gt; Juan Tonelli, pareya de Michetti, declaró dos veces na causa sobre'l robu “y qu'en nenguna d'esos dos causes dixo que los dólares emprestar él”.&lt;ref name=&quot;infonews_1&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.infonews.com/nota/300460/michetti-imputada-los siete-duldes-del-fiscal|títulu=Michetti imputada los siete duldes del fiscal|obra=Infonews}}&lt;/ref&gt; Por estes contradicciones, realizáronse trés denuncies distintos pa investigar l'orixe de los fondos robaos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-306901-2016-08-15.html|títulu=Les contradicciones de Michetti|obra=Página/12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1927532-gabriela-michetti-foi-imputada-pol orixe-del dineru robáu-en-la so-casa|títulu=Gabriela Michetti foi imputada pol orixe del dineru robáu na so casa|obra=La Nación}}&lt;/ref&gt; Unu de los denunciantes, el diputáu [[Rodolfo Tailhade]], reveló que la vicepresidente obligó a la so emplegada doméstica a frenar la denuncia del robu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eldestapeweb.com/denuncien-que-michetti-obligo-la so-emplegada-frenar-la denuncia-del robu-la so-casa-n20021|títulu=Denuncien que Michetti obligó la so emplegada frenar la denuncia del robu la so casa|obra=El Destape}}&lt;/ref&gt; Ante la xusticia, la emplegada doméstica almitió la &quot;habitual&quot; esistencia de bolsos con dineru dientro de la casa de Michetti: afirmó que &quot;siempres guardaben y teníen dineru en bolsos dientro de la casa&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/1504658-la empleada-domestica-michetti-dixo-que-yera-habitual-que-hubiera-bolso-dinero-la so-casa|títulu=La emplegada doméstica de Michetti dixo que yera habitual qu'hubiera bolsos con dineru na so casa|obra=Minutu Unu}}&lt;/ref&gt; La emplegada doméstica de Michetti declaró ante la Xusticia que la vicepresidente “guardaba dineru dientro de l'habitación”, confió que-y pidía a ella que-y guardara'l dineru nun placard envueltos en pañuelos, pero nun sabía la cantidá exacta en virtú de da-y los en sobres zarraos, según lléese na declaración.&lt;ref name=&quot;adelantu24_1&quot;/&gt;darréu al ordenar allanaciones per parte del fiscal de manera precipitada realizar a medianueche'l cambéu de casa de la fundación a la direición de Pasco 640, onde vive Gabriela Michetti y d'onde foi robáu'l dineru investigáu.-&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.enorsai.com.ar/politica/19384-michetti-muy-complicada--de-madrugada-cambio-de-direccion-la-fundacion-para.html |títulu=Michetti muy complicada de madrugada cambio de direición la fundacion|obra=En Orsai}}&lt;/ref&gt;

Según establez la Unidá d'Información Financiera (UIF), toa donación destinada a fundaciones tien de tar bancarizada. Per otru llau, &quot;les fundaciones que reciban donaciones o apurras de terceros por importes superiores a $&amp;nbsp;50&amp;nbsp;000 realizaos por una o delles persones rellacionaes nun periodu non cimeru a los 30 díes tendrán de presentar una declaración xurada d'información.&quot;&lt;ref name=&quot;diarioregistrado_1&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.diarioregistrado.com/politica/la-fundacion-de-michetti-complica-a-otros dirixentes-del pro_a57bc44864717bf89217c679c|títulu=La fundación de Michetticomplica a otros dirixentes del PRO|obra=Diariu Rexistráu}}&lt;/ref&gt; El fiscal Marijuán esplora'l dineru correspondiente a la fundación SUMA porque la normativa prohibe que les fundaciones reciban donaciones en pesos y va buscar pescudar si SUMA xustificó l'orixe de les sos donaciones y cumplió coles normes antilavado. El fiscal solicitó esplorar sobre un conxuntu de fundaciones más ampliu que tán en mirar como posibles fontes de recaldación pal financiamiento de l'actividá política de PRO.&lt;ref name=&quot;infonews_1&quot;/&gt; Arriendes del so casu, empezar a investigar el funcionamientu d'otres fundaciones similares qu'habiten l'ecosistema PRO tales como Fundar Xusticia y Seguridá (del secretariu de Seguridá, [[Eugenio Burzaco]]) o Formar (que dirixe'l ministru de Tresporte, [[Guillermo Dietrich]]). Inclusive s'avanzó sobre la estinguida Creer y Crecer, qu'encabezaba'l polémicu intendente de Lanús, [[Néstor Grindetti]], jaqueado tamién pola investigación sobre los [[Panamá Papers]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.infonews.com/nota/301269/a-partir-de-michetti-la-justicia-avanza |títulu=A partir de Michetti la justicia avanza}}&lt;/ref&gt; 

Les esplicaciones daes por Michetti sobre'l dineru robáu tamién producieron discutiniu por cuenta de que la Fundación SUMA por llei, como toles fundaciones, tien de recibir importes superiores a 50&amp;nbsp;000 pesos d'al traviés de medios electrónicos y tienen de presentar una declaración xurada. La fundación nun cumplió nengún d'estes normes.&lt;ref name= &quot;nv&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nuestrasvoces.com.ar/entendiendo-les noticies/michetti-truchisima/|títulu=Truchísima|obra=Les nueses Voces}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.politicargentina.com/notes/201607/15387-que-ye-suma-la-fundacion-a-la-que-perteneceria-el dineru robáu-a-michetti.html|títulu=Que ye SUMA, la fundación a la que pertenecería'l dineru robáu a Michetti|obra=Política Arxentina}}&lt;/ref&gt; Coles mesmes, Michetti afirmó que la fundación formada en 2009 tenía trés emplegaos, pero nun s'atopaba rexistrada na [[Alministración Federal d'Ingresos Públicos]] (AFIP) como emplegadora y namái lo fixo recién dempués de la causa xudicial, en xunetu de 2016.&lt;ref name= &quot;nv&quot; /&gt; Tampoco presentó nengún balance de los 6 años que s'atopa operando, nin tampoco informó de les supuestes asamblees realizaes ante la [[Inspeición Xeneral de Xusticia]], que fueron presentaes toes de manera conxunta n'agostu de 2016.&lt;ref name= &quot;nv&quot; /&gt; Díes dempués afayóse que —d'alcuerdu al propiu Boletín Oficial porteño— la pareya de Michetti, Tonelli, recibió más de dos millones de peso producto de la pauta publicitaria nes sos revistes y la organización d'eventos gastronómicos como'l &quot;BAM – Buenos Aires Market&quot; y les &quot;Sparkling Nights&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.eldestapeweb.com/denuncien-que-el noviu-michetti-facturo-dos-millones-pesos-la ciudá-n19485|títulu=Denuncien que'l noviu de Michetti facturó dos millones pesos la ciudá|obra=El Destape}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/1500977-el noviu-michetti-recibio-una pauta millonaria-camudemos-entamar-evento|títulu=El noviu de Michetti recibió una pauta millonaria de Camudemos pa entamar eventos|obra=Minutu Unu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ambito.com/849269-el gobiernu-porteno-doi-pauta-por--2-millones-a-la pareya-de-michetti|títulu=&quot;El Gobiernu porteño dio pauta por $ 2 millones a la pareya de Michetti&quot;|obra=Ámbitu}}&lt;/ref&gt; Atopóse tamién que, magar cuntar con importes millonarios y tar n'actividá dende'l 2009, la Fundación recién rexistró la so CUIT va un mes, depués del escándalu pol orixe del dineru. Esprender qu'amás, tampoco presentaren nunca un balance ante la Inspeición Xeneral de Xusticia. Amás, anque presentaba na so páxina web un ampliu staff d'emplegaos, la Fundación nun cuntaba con nengún emplegáu rexistráu.&lt;ref name=&quot;diarioregistrado_1&quot;/&gt; El 12 d'agostu foi imputada pol orixe del dineru robáu na so casa.

El 3 de setiembre'l xuez federal [[Ariel Lijo]] ordenó secuestrar los llibros contables de la fundación SUMA, pero los investigadores nun los atoparon porque los tien el contador, mientres la AFIP informó que la ONG recibió solo en 2015 apurras por más de cuatro millones de pesos.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lacapital.com.ar/la-justicia-ordeno-el-secuestro-los-libros-la-fundacion-que-preside-la-vicepresidente-michetti-n1230742.html |títulu=La Justicia ordenó el secuestro de los libros de la fundación que preside la vicepresidenta Michetti|obra=La Capital}}&lt;/ref&gt; tres l'informe publicáu por Economía Política l'últimu domingu, Martínez Herrero solicitó investigar el venceyu ente l'acusáu de proxeneta puestu a dir a xuiciu oral, Morales Comini, y la fundación de la vicepresidente.

El 12 d'abril de 2017 el xuez federal Ariel Lijo sobreseyó a la vicepresidente Gabriela Michetti na causa qu'investigaba l'orixe de los fondos que lu robaron de la so casa'l 22 de payares de 2015. El titular del Xulgáu Nacional no Criminal y Correccional Federal N° 4 consideró que Michetti llogró acreitar que $245.000 y los o$s 50.000 sustraíos de la so casa de Balvanera el 22 de payares de 2015 yeren &quot;llegales&quot;. Coles mesmes, el maxistráu resolvió que s'archive la investigación venceyada al funcionamientu y financiamiento de la fundación SUMA impulsada por diputaos del Frente pa la Victoria. El xuez sostuvo que depués de producir tola prueba y arrexuntar gran cantidá d'información de caúna de les fundaciones, nun se verificó nengún fechu delictivu nin tampoco sofitó la producción de nueves midíes por atopase escosada la investigación.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.infobae.com/politica/2017/04/12/la-justicia-sobreseyo-a-gabriela-michetti-en-la-causa-por-el-dinero-que-tenia-en-su-casa/ |títulu=La Justicia sobreseyó a Gabriela Michetti en la causa por el dinero que tenía en su casa|obra=Infobae}}&lt;/ref&gt;

== Familia ==
La madre de Gabriela Michetti ye sobrina nieta d'[[Arturo Umberto Illia]].&lt;ref name=&quot;lanacionfactor&quot;/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Ver tamién ==
* [[Compromisu pal Cambéu]]
* [[Propuesta Republicana]]

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [http://blogs.pro.com.ar/gabriela/ Blogue oficial de Gabriela Michetti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314223604/http://blogs.pro.com.ar/gabriela/ |date=2012-03-14 }}
* [http://www.senado.gov.ar/senador/senador/431 Datos nel sitiu del Honorable Senáu de la Nación Arxentina]

{{socesión
|títulu= [[Ficheru:Coat of arms of Argentina.svg|25px]]&lt;br/&gt;[[Vicepresidentes d'Arxentina|36ᵉʳ Vicepresidente de la Nación Arxentina]] 
|periodu = [[2015]] - [[2019]] 
|predecesor = [[Amado Boudou]] 
|socesor = ''Nel cargu''
|títulu2 =[[Ficheru:Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.svg|25px]]&lt;br/&gt;[[Xefe de Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires|Vicejefa de Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires]]
|predecesor2=[[Jorge Telerman]]
|periodu2 =[[2007]] - [[2011]] &lt;br /&gt; &lt;small&gt; (Arrenunció'l 20 d'abril de 2009) &lt;/small&gt;
|socesor2 = [[María Eugenia Vidal]]
}}

{{NF|1965||Michetti, Gabriela}}

{{Tradubot|Gabriela Michetti}}
[[Categoría:Políticos y polítiques d'Arxentina]]
[[Categoría:Políticos y polítiques de PRO]]
[[Categoría:Vicepresidentes d'Arxentina]]
[[Categoría:Senadores d'Arxentina]]
[[Categoría:Diputaos y diputaes d'Arxentina]]
{{referencies correxíes|percent=75}}</text>
      <sha1>j8i2tefbmd4o5s1sclwak126k56js3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fouad Mebazaa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156919</id>
    <revision>
      <id>4493168</id>
      <parentid>4361424</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10325" sha1="ldjp2s83tg5ljtrs5as9s4g72ljxw2t" xml:space="preserve">{{Tradubot|Fouad Mebazaa}}
{{persona}}
'''Fuad Mebazaa''' ({{lang-ar|فؤاد المبزع}}; {{nym|paréntesis=non}}) foi un políticu tunecín. Foi'l postreru Presidente de la Cámara de Diputaos de Tunicia (hasta l'abolición de dichu organismu) y, tres la [[revolución tunecina]] que derrocó al gobiernu de [[Zine El Abidine Ben Ali]], exerció como Presidente constitucional interín mientres once meses nel añu [[2011]], hasta la llegada al poder de [[Moncef Marzouki]] y l'Asamblea Constituyente que democratizó al país.

== Vida y carrera política ==

=== Mientres el protectoráu ===
Nacíu mientres la [[Protectoráu francés de Tunicia|ocupación francesa de Tunicia]], Mebazaa convertir nun miembru de la &quot;Mocedá Constitucional&quot; en [[1947]], del apocayá fundáu partíu [[Neo-Destour]], que foi por demás importante nel llogru de la independencia de Tunicia.&lt;ref name=&quot;fouad_cv&quot;&gt;{{cita web |apellíu= |nome=|authorlink=|coauthors=|títulu=Biographie de Monsieur Foued Mebazaa Président de la Chambre des Députés|work= |publicación=[[Assemblée parlementaire de la Francophonie]] |fecha=16 de xineru de 2011|url=http://apf.francophonie.org/IMG/pdf/CV_Mr_Fouad_MEBAZAA.pdf|format=|doi=|fechaaccesu=16 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://www.webcitation.org/5vmnlkzxM?url=http://apf.francophonie.org/IMG/pdf/CV_Mr_Fouad_MEBAZAA.pdf |fechaarchivu=16 de xineru de 2011|deadurl=no|df=}}&lt;/ref&gt; Foi escoyíu Secretariu Xeneral de la caña rexonal del Partíu en [[La Marsa]], en [[1955]], y Presidente de la so unidá en [[Montpellier]] en [[1956]], añu nel cual Tunicia llogró la so separación formal de Francia.&lt;ref name=&quot;fouad_cv&quot; /&gt;

=== Dende la independencia ===
Mebazaa yera abogáu y economista graduáu en [[París]], [[Francia]]. La so carrera política empezó en [[1961]] al ser nomáu Axuntu al Gabinete del Secretariu d'Estáu de Salú y Asuntos Sociales; ente [[1962]] y [[1964]] foi Xefe de Gabinete del Secretariu d'Estáu d'Agricultura, y ente esi últimu añu y [[1965]] foi Direutor de Mocedá y Deportes.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110124181124/http://apf.francophonie.org/IMG/pdf/CV_Mr_Fouad_MEBAZAA.pdf Biografía de Fouad Mebazaa (en francés).]&lt;/ref&gt;

En 1964 tamién foi escoyíu per primer vegada diputáu al Parllamentu tunecín; sería electu delles vegaes más, y en total foi diputáu (paralelamente a los sos otros cargos públicos) ente 1964 y 1965, ente 1974 y 1981, y ente 1995 y el 2011. 

Mebazaa foi Direutor de Seguridá Nacional de 1965 a 1967, y de nuevu Direutor de Mocedá y Deportes de 1967 a 1969; de 1969 a 1973 foi Alcalde-Gobernador de la [[Túnez|ciudá de Túnez]]. Depués Ministru de Mocedá y Deportes ente 1973 y 1978, Ministru de Salú Pública de 1978 a 1979, y Ministru de Cultura ya Información de 1979 a 1981. Tamién Embaxador Representante Permanente de Tunicia ante les [[Naciones Xuníes]] en [[Xinebra (Suiza)|Xinebra]] de 1981 a 1986; Embaxador en [[Marruecos]] de 1986 a 1987, y de nuevu Ministru de Mocedá y Deportes de 1987 a 1988. Dende [[1997]] Mebazaa yera presidente de la [[Cámara de Diputaos de Tunicia]].

Dende 1988 Mebazaa foi amás miembru del Comité Central del partíu [[Agrupación Constitucional Democrática|Rassemblement Constitutionel Démocratique]], y dende 1997 miembru del Buro Políticu d'esa organización que foi na práutica cuasi un partíu únicu nel país.

== Presidencia interina ==

=== Revolución Tunecina ===
{{AP|Revolución tunecina}}
El [[14 de xineru]] de [[2011]] el [[Presidente de Tunicia]] [[Zine El Abidine Ben Ali]] fuxó del país y se exilió n'[[Arabia Saudita]] por cuenta de la [[Crisis política de Tunicia de 2010-2011|rebelión popular en contra del so gobiernu]] que dende va un mes ensangrecía les cais del país, poniendo asina fin al so réxime autoritariu de 23 años de duración. Esi día fixo cargu de la presidencia'l primer ministru [[Mohamed Ghannouchi]], pero a otru día [[15 de xineru]] el Conseyu Constitucional de Tunicia proclamó Presidente interín a Mebazaa na so condición de presidente del Parllamentu y por cuenta de la falta absoluta del Presidente titular. D'alcuerdu a la Constitución tendría d'haber eleiciones presidenciales ente 45 y 60 díes y entós Mebazaa tendría d'apurrir el poder al nuevu Presidente electu.&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/01/14/internacional/1295027294.html Ben Ali fuxe de Tunicia mientres l'Exércitu toma'l control, n'El Mundu d'España.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/01/15/internacional/1295088425.html Promeses de cambéu políticu en Tunicia metanes una gran incertidume, n'El Mundu d'España.]&lt;/ref&gt;

El cambéu de Presidente interín deber a que'l primer ministru Ghannouchi asumiera la presidencia en virtú del artículu 56 de la Constitución, qu'axusta qu'en casu de falta temporal o provisional del Presidente, el primer ministru tien d'encargase de la presidencia hasta que'l titular pueda reasumir les sos funciones; esto desamarró les protestes de la oposición que pensaben qu'esa yera una forma de dexar la puerta abierta a un regresu de Ben Ali al poder. Por eso'l Conseyu Constitucional decidió aplicar l'artículu 57 de la Constitución qu'axusta qu'en casu de falta absoluta del titular de la presidencia por muerte, arrenunciu o torga absoluta d'exercer les sos funciones; tien de ser designáu Presidente interín el presidente del Parllamentu y débese convocar a eleiciones presidenciales nun plazu non menor a 45 díes nin mayor a 60 díes. Con esto cerrábase llegalmente la puerta a una torna de Ben Ali al poder.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://caracas.eluniversal.com/2011/01/15/int_ava_lider-del |títulu=parlamentu_15A4986531.shtml Líder del Parllamentu ye proclamáu presidente interín de Tunicia, n'El Universal de Venezuela. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20201124000948/http://caracas.eluniversal.com/2011/01/15/int_ava_lider-del |fechaarchivu=2020-11-24 }}&lt;/ref&gt;

=== Gobiernu d'Unidá Nacional ===
Anque la Constitución afita esi plazu d'ente 45 y 60 díes pa les eleiciones, el [[17 de xineru]] el primer ministru Ghannouchi dixo que les eleiciones nun podríen celebrase en menos de 6 meses, una y bones el plazu fitu pola Constitución yera insuficiente pa realizar les reformes llegales necesaries pa garantizar unes eleiciones realmente democrátiques; y afirmó que la oposición taba acordies con estender el periodu de les autoridaes interines. Esto informar al anunciar el gobiernu d'unidá nacional formáu d'alcuerdu a les promeses feches pol presidente Mebazaa.&lt;ref&gt;[http://es.noticias.yahoo.com/12/20110117/tts-eleiciones-en-tunez-en-6-meses-48988b0.html Eleiciones en Tunicia en 6 meses, en Yahoo España.]&lt;/ref&gt; 

El [[18 de xineru]] Mebazaa y el primer ministru Ghannouchi arrenunciaron a la so militancia nel partíu de l'Agrupación Constitucional Democrática, p'aselar les crítiques de la oposición al antiguu réxime y tratar de salvar l'acabante formar gobiernu d'unidá nacional que se desintegra ante los arrenuncios de los ministros opositores que refuguen la presencia nel gobiernu de collaboradores del derrocáu Ben Ali y la permanencia del antiguu partíu únicu nel poder.&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/01/18/internacional/1295367703.html El presidente y el primer ministru de Tunicia abandonen el partíu del antiguu réxime, n'El Mundu d'España.]&lt;/ref&gt; El [[19 de xineru]] Mebazaa prometió &quot;una rotura total col pasáu&quot; nun esfuerciu p'aselar a la población que sigue manifestándose nes cais pola medrana a que'l partíu del réxime cayíu intente perpetuase nel poder. Amás Mebazaa emponderó la rebelión popular que derrocó a Ben Ali.&lt;ref&gt;[https://www.elmundo.es/elmundo/2011/01/19/internacional/1295459814.html El presidente interín de Tunicia promete 'romper totalmente col pasáu', n'El Mundu d'España.]&lt;/ref&gt;

A pesar de que la mayoría de los tunecinos, tanto políticos como civiles, alcordaron tolerar la presencia de Mebazaa nel cargu presidencial mientres la transición, nun se dio lo mesmo con Ghannouchi, que la so complicidá nel intentu previu de caltener nel poder a Ben Ali arruinara la so imaxe pública. Les protestes siguieron, esta vegada esixendo que tol gabinete de Ben Ali, incluyendo Ghannouchi, teníen d'arrenunciar.&lt;ref&gt;[https://www.publico.es/internacional/363450/tres-muertos-en-tunez-tres-enfrentamientos-con-la-policia Trés muertos en Tunicia tres enfrentamientos cola policía]&lt;/ref&gt; Finalmente, el [[27 de febreru]], Ghannouchi presentó a Mebazaa la so dimisión.&lt;ref name=&quot;dimision_gannouchi&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.publico.es/internacional/363562/el-primer-ministru-de-tunez-anuncia-su-dimision |títulu=Les protestes acaben col primer ministru de Tunicia |fechaaccesu=27 de febreru de 2011|autor= |fecha=27 de febreru de 2011 |obra=Públicu |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.elpais.com/articulo/internacional/primer/ministru/Tunez/anuncia/dimision/elpepuint/20110227elpepuint_4/Tes |títulu=El primer ministru de Tunicia anuncia la so dimisión |fechaaccesu=27 de febreru de 2011|autor= |fecha=27 de febreru de 2011 |obra=El País |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt; Foi designáu entós el [[llaicu]] [[Béji Caïd Essebsi]], [[candidatu independiente|políticu independiente]], como Primer ministru.

=== Transición constitucional ===
El [[22 de payares]] fueron llevaes a cabu les eleiciones llexislatives, nes que'l partíu Ennahda llogró la mayoría de votos. El líder del so partíu aliáu, el [[Congresu pa la República]], [[Moncef Marzouki]] foi electu presidente pola nuevu cámara del congresu y, el [[13 d'avientu]] sustituyó a Mebazaa como presidente de [[Tunicia]].

== Ver tamién ==
* [[Rachid Ghanuchi]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}
* [http://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/africa/tunez/fouad_mebazaa Biografía per Fundación CIDOB] (n'español)

{{Socesión 
| títulu= [[Ficheru:Coat of arms of Tunisia.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[Presidente de Tunicia]] 
| periodu = [[2011]]
| predecesor = [[Mohamed Ghannouchi]] 
| socesor = [[Moncef Marzouki]]
}}

{{NF|1933|2025|Mebazaa, Fouad}}
[[Categoría:Políticos y polítiques de Tunicia]]
[[Categoría:Abogaos y abogaes de Tunicia]]
[[Categoría:Presidentes de Tunicia]]
[[Categoría:Persones de Túnez]]</text>
      <sha1>ldjp2s83tg5ljtrs5as9s4g72ljxw2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Juan Bautista Vicini Burgos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157097</id>
    <revision>
      <id>4493235</id>
      <parentid>4316925</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3485" sha1="jk8id2n2ykjmu0rsxxnt5y7ylcxcppi" xml:space="preserve">{{revref}}
{{revisáu|26-11-18}}
{{persona}}
'''Juan Bautista Vicini Burgos''' {{nym}} foi una figura política dominicana. Sirvió como [[presidente de la República Dominicana]] ente 1922 y 1924 so la ocupación militar d'[[Estaos Xuníos]].

== Primeros años ==
Juan Bautista Vicini nació'l 19 de xunetu de 1871, fíu del industrial italianu [[Familia Vicini#Juan Bautista Vicini|Juan Bautista Vicini Canepa]] y la so amante María Burgos Brito. El so padre llegó a la República Dominicana mientres la puxanza de la industria azucrero, qu'aprovechó pa crear una operación respetable dientro d'un periodu relativamente curtiu de tiempu. Según l'autor holandés H. Hoetink nel so llibru El Pueblu Dominicanu, 1850-1900, el so padre yera propietariu de dos plantaciones de zucre en 1882 y, en 1893, yera'l dueñu de la fábrica de zucre «Angelina». La so rellación d'amistá col dictador [[Ulises Heureaux]] (Lilís) ayudólu a consolidar una fortuna respetable. Vicini heredó los negocios del so padre y foi a convertise nun empresariu d'ésitu, principalmente gracies a la so educación [[europea]] estricta. Vicini yera [[fluyíu]] n'[[Idioma español|español]], [[Idioma italianu|italianu]], [[Idioma inglés|inglés]] y [[Idioma francés|francés]] a una edá bien nueva.

== Presidencia provisional ==
La República Dominicana fora ocupada poles tropes d'Estaos Xuníos dende 1916 y, tres l'aprobación del [[plan Hughes-Peynado]], Vicini foi un candidatu pal cargu de presidente provisional de la [[República Dominicana]]. Foi escoyíu presidente en 1922, y el so oxetivu principal yera facilitar la evacuación de les tropes d'Estaos Xuníos que taben presentes na República Dominicana. El día dempués de ser escoyíu, Vicini nomó a los cinco homes que formaron el so gabinete; los cualos foron:
# José del Carmen Ariza, secretariu del Interior.
# Cayetano Armando Rodríguez, secretariu de Xusticia ya Instrucción.
# Eladio Sánchez, secretariu de Promoción y Comunicaciones.
# Manuel Sanabia, secretariu de Salú y Caridá.
# Pedro Pérez, secretariu d'Agricultura ya Inmigración.

Con estos pasos, Vicini aseguró a la retirada de les fuercies d'Estaos Xuníos en forma pacífica. A pesar de les sos bones intenciones, el réxime Vicini foi acosáu y primíu pol ferrial control del Plan Hughes-Peynado y poles fuercies d'Estaos Xuníos qu'aínda s'atopaben nel país. Asina y too, Vicini afitó les eleiciones más llimpies que la República Dominicana viera enxamás, nes qu'[[Horacio Vásquez]] ganó'l 15 de marzu de 1924 n'escontra de {{esd|Francisco J. Peynado}}.

Cuando Vicini dexó la presidencia dempués de les eleiciones, volvió al so negociu azucreru y abandonó la política pol restu de la so vida. Al momentu de la so muerte, el 25 de mayu de 1935, Juan Bautista Vicini dexó a les sos parientes una de les empreses más grandes de zucre nel Caribe, que sigue funcionando a partir de 2010.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* {{Enllaz rotu|1=Juan Bautista Vicini Burgos |2=http://www.quisqueyavirtual.edu.do/wiki/Juan_Bautista_Vicini_Burgos |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (en quisqueyavirtual.edu.do).
* [[:en:Juan Bautista Vicini Burgos|Juan Bautista Vicini Burgos]] {{n'idioma|en|la Wikipedia n'inglés}}.


[[Categoría:Presidentes de la República Dominicana]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]]</text>
      <sha1>jk8id2n2ykjmu0rsxxnt5y7ylcxcppi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaspar Polanco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157156</id>
    <revision>
      <id>4493306</id>
      <parentid>4477324</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13908" sha1="2vxebhbus9nh7h3kjycvxix3rljhbdg" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Gaspar Polanco Borbón''' {{nym}} foi un [[militar]] y [[políticu]] [[dominicanu]].

Foi unu de los más notables xenios [[militares]] de la [[historia de la República Dominicana]] y exerció como la so 10º presidente. Dellos historiadores catalogar como &quot;la primer espada&quot; de la [[Guerra de la Restauración]].&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://acentu.com.do/2017/opinion/8439620-septimo-presidente-dominicanu-gaspar-polanco-borbon/|títulu=El séptimu presidente dominicanu: Gaspar Polanco y Borbón|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=14 d'avientu de 2017|sitiuweb=Acentu|editorial=|idioma=}}&lt;/ref&gt;

N'agostu de 1863 yá ostentaba'l rangu de xeneral, y asumió como [[Comandante en xefe Comandante en Xefe]] la conducción de la guerra restauradora pola so intelixencia natural, la so estraordinaria capacidá militar y sobremanera por ser l'únicu xeneral de l'antigua República&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.ecured.cu/Gaspar_Polanco_y_Borb%C3%B3n|títulu=Gaspar Polanco y Borbón|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=Ecured|idioma=}}&lt;/ref&gt;.

== Biografía ==

Fíu de Valentín Polanco (1790-), un ricu hatero de [[Santiago de los Caballeros]] dueñu de ganaos y faciendes de tabacu y aniciáu en Monte Cristi&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://en.calameo.com/read/0005307756c140c2f34c7|títulu=El Xeneral Gaspar Polanco|fechaaccesu=|autor=Alcides García Lluberes|enllaceautor=|fecha=1952|sitiuweb=|editorial=CLIO Non. 93|idioma=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.idg.org.do/charres/1994/setiembre.pdf|títulu=La Familia Borbon de Santu Domingu|fechaaccesu=|autor=Pablo Gómez|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=Raigaños|idioma=}}&lt;/ref&gt;, y de Martina de Borbón. A pesar de venir de una familia burguesa estremada nun asistió a la escuela na so niñez y nun sabía lleer nin escribir, anque si roblaba'l so nome.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Jímenez Grullón|nome=Juan Isidro|enllaceautor=|títulu=Sociología política dominicana 1855-1966|url=|fechaaccesu=|añu=1975|editorial=Alfa &amp; Omega|isbn=|editor=|ubicación=|páxina=|idioma=|capítulu=}}&lt;/ref&gt; El so hermanu mayor, [http://enciclopediadominicana.org/Jos%C3%A9_Antonio_Polanco Juan Antonio Polanco], foi tamién xeneral de brigada na guerra de la Restauración y unu de los sos principales organizadores. La so hermana, Rita Polanco Borbón, foi esposa del tamién restaurador {{Enllaz rotu|1=to-pais/hestoria/presidentes-dominicanos/federico-jesus-garcia-cruz.html Federico de Jesús García |2=http://www.republica-dominicana-live.com/republica-dominicana/la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://acentu.com.do/2017/opinion/8443231-decimocuartu-presidente-dominicanu-federico-jesus-garcia-la cruz/|títulu=El decimocuartu presidente dominicanu: Federico de Jesús García|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=|editorial=|idioma=}}&lt;/ref&gt; La so sobrina Ana Polanco, fía de Juan Antonio, foi esposa del tamién restaurador y 9non presidente de la República Dominicana [[Pedro Antonio Pimentel]]&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://acentu.com.do/2017/opinion/8439716-novenu-presidente-dominicanu-pedro-antonio-pimentel-chamorro/|títulu=El novenu presidente dominicanu: Pedro Antonio Pimentel y Chamorro|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=16 de marzu de 2017|sitiuweb=|editorial=Acentu|idioma=}}&lt;/ref&gt; 

Polanco Borbón casóse con Maria Ortega en Santiago de los Caballeros, depués asitiándose en Cañeo, Esperanza na provincia de [[Valverde (República Dominicana)|Valverde]] onde crecieron los sos cuatro fíos homes: Tomás, Francisco, Manuel y José Mauricio, quien se dedicaron a les actividaes agropecuaries nes posesiones de la familia en Valverde y en [[Villa Bisonó|Navarrete]] .

== Carrera militar y política ==

=== Guerra de la Independencia ===
En 1844, participó na [[Guerra de la Independencia Dominicana]], col rangu de [[coronel]], destacar na [[Batalla del 30 de Marzo|Batalla de Talanquera]] y la [[Batalla del 30 de Marzu]]. Destacar nes [[campañes militares]] de la Llinia Noroeste con tropes de zones rurales. En 1848 foi xubíu a capitán y destináu a les unidaes de Caballería de la Llinia Noroeste, participando mientres esi añu y el de 1849, n'aiciones d'asediu, hostilización y ataques de les fuercies haitianes acantonaes na contorna a lo llargo del ríu Maguaca.

Aquel día Polanco ganara fama como soldáu de vanguardia, espertu conocedor del terrén de la contorna y yera utilizáu, y ser siempres como xefe d'esploradores y de vanguardia. Col rangu de teniente coronel y xefe de vanguardia destacar nes [[Batalla de Sabana Llarga|Batalles de Sabana Llarga y de Jácuba]], polo que pola mesma dómina foi xubíu a [[xeneral]] de brigada. En [[1858]], ocupaba yá la xefatura militar de la Seición de La Peñuela.

=== Revolución de 1857 ===
[[Buenaventura Báez]] yera consideráu por Gaspar Polanco y los sos homes como un enemigu de los intereses del Cibao yá que este causó la ruina de los tabaqueros y una grave crisis económica. En xunetu de 1857, el xeneral Gaspar Polanco encabezó una [[revolución]] xunto colos xenerales Domingo Mallol y Juan Luis Franco Bido qu'estableció un gobiernu paralelu con [[José Desiderio Valverde|Jose Desiderio Valverde]] como presidente y con sede en [[Santiago de los Caballeros|Santiago]]. La capital, [[Santu Domingu]], foi [[Asediu|sitiada]] dende'l 31 de xunetu de 1857 hasta'l 13 de xunu de 1858&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://vanguardiadelpueblo.do/1864/10/19/gobiernu-restaurador-de-gaspar-polanco-designa-duarte-representante-en-venezuela/|títulu=Gobierno restaurador de Gaspar Polanco designa a Duarte representante en Venezuela|autor=Héctor Tinéu|sitiuweb=Vanguardia del Pueblu}}&lt;/ref&gt;

=== Periodu Anexón d'España ===
Como Xeneral de Brigada xefe de la Caballería y les [[Fuercia de Reserva|Reserves Militares]] na Llinia Noroeste quedó Gaspar Polanco primeramente al serviciu d'España al peracabase l'Anexón, que sofitó convencíu por [[Pedro Santana]]. Neses funciones, so les órdenes del Xeneral José Antonio Hungría, Llugar teniente Gobernador na rexón norte, encabezó les fuercies españoles qu'escorrieron a los patriotes restauradores, ente los que s'atopaba'l so hermanu mayor [[Juan Antonio Polanco]], qu'en febreru de 1863 intentaron empecipiar la guerra contra España

=== Guerra de la Restauración ===
A partir del 16 d'agostu'l brigadier español [[Manuel Buceta]] y los españoles son escorríos dende Capotillo al traviés de tola Llinia Noroeste por [[Pedro Antonio Pimentel|Pedro Pimentel]], el so hermanu Juan Antonio Polanco, y Benito Monción. El coraxosu y esperimentáu guerreru asitiar al el so llau y llega con ellos pela rodiada de la ciudá de Santiago, que empezó a ser sitiada per miles d'homes.

Foi proclamáu [[Comandante en Xefe]] de les fuercies restauradores, por tolos caudiellos revolucionarios de la rexón. Foi aceptáu poles sos condiciones de valerosu y competente guerreru, por ser l'únicu xeneral de les campañes de la Independencia que tomaba parte hasta esi momentu nel movimientu, pol so pesu social, el so prestíu y la so autoridá.

=== La Batalla de Santiago ===
El [[31 d'agostu]] de [[1863]] el Xeneral Gaspar Polanco llevantar dende Quinigua y dirixóse a tomar de Santiago. Lideró l'ataque a la ciudá de Santiago'l 6 de setiembre de 1863, que propúnxose prindar a sangre y fueu. Tomó la decisión d'amburar parte del pueblu de Santiago, arrodiando a la Fortaleza de San Luis nuna riega de llapaes y fumu. 

La estratexa surtió l'efectu esperáu, yá que cuando la ciudá quedó en cenices, perdió valor estratéxicu pa los españoles que nun teníen d'onde abastecese, nin onde guarecer. Cuando los sitiaos na Fortaleza San Luis decidieron salir escontra Puerto Plata, escorriólos aprofiantemente, emboscándoles n'El Carril, y El Limón, provocando numberoses perdíes pa los españoles. En Gurabito venció a Hungría, Alfau y Buceta. En [[Puerto Plata]], tamién venció a los españoles. Llibró otres batalles importantes pa la xesta restauradora.

Polanco algamó'l grau de ''Xeneralísimu'' pola so eficiencia y valor na Batalla de Santiago&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.ecured.cu/Anexi%C3%B3n_a_Espa%C3%B1a_(Rep%C3%BAblica_Dominicana)|títulu=Anexón a España de la República Dominicana|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|sitiuweb=EcuRed|editorial=|idioma=}}&lt;/ref&gt;.

== Presidencia de la República ==
La entrega de Polanco a la causa restauradora yera incuestionable. Nun aprobó l'actitú duldosa frente a les autoridaes españoles del gobiernu encabezáu por [[José Antonio Salcedo]] (''Pepillo''), quien s'había autoproclamado presidente de la República ensin l'aprobación de la mayoría de los restauradores. La revolución restauradora había pérdido dinamismu por causa d'actitúes desdexosu y movimientos sospechosos del presidente Salcedo. Influyíu pol so hermanu Juan Antonio, que yera ilustráu , encabezó la rebelión contra Salcedo y favoreció el so derrocamientu'l 10 d'ochobre de 1864.. 

En derrocando a Salcedo de la presidencia foi [[Presidente de la República Dominicana|presidente de la República]] n'armes dende'l día [[10 d'ochobre]] de [[1864]] hasta'l [[24 de xineru]] de [[1865]]. Mientres el so Gobiernu, Polanco tomó delles midíes bien positives pal país tantu en términos económicos como educativos. [[Ulises Espaillat]] foi'l so vice presidente,y el so gabinete incluyía a los restauradores [[Máximu Grullón Salcedo]] y Silverio Delmonte na Comisión d'Interior y Policía; y al restaurador y poeta [[Manuel Rodríguez Objío]] na Comisión de Rellaciones Esteriores, 

Ordenó a [[Gregorio Luperón]] a exiliar al ex-presidente Salcedo escontra Haití, pero les autoridaes haitianes nun la aceptaron. Pa nun arriesgar l'ésitu de la restauración y por cuenta de les intenciones de Salcedo de auspiciar la torna del caudiellu anexonista [[Buenaventura Báez]], Polanco, cola aprobación de los demás restauradores, ordenó'l fusilamiento de Salcedo. A pesar del ésitu contundente de la xesta restauradora, la so aición contra Salcedo opacó la gloria de Polanco Borbón en ciertos círculos dirixentes.

== Derrocamientu y muerte ==
Foi derrocáu de la presidencia por un movimientu que'l so hermanu Juan Antonio sofitó encabezáu por Pimentel, Monción y García, quien consideraben el so intentu de monopolizar el [[tabacu]] colos sos amigos y rellacionaos como una decisión arbitrario y dictatorial, y pasó a dedicase a les sos hatos y actividaes agropecuaries onde moraba n'[[Esperanza (República Dominicana)|Esperanza]], Valverde. 

Depués de restaurada la República, Polanco participó en dellos movimientos revolucionarios, como tolos de la so dómina, pa una simple sustitución del Gobiernu. Nuna aición armada en 1867 en defensa del gobiernu del Xeneral [[José María Cabral]], primer presidente escoyíu por sufraxu universal, foi mancáu nun pie. Foi lleváu a recibir atenciones médiques a Santiago y depués treslladáu a la ciudá de [[La Vega (República Dominicana)|La Vega]], onde morrió aquexáu de tétanos, productu de la firida recibida. El so hermanu mayor Juan Antonio siguió la llucha antianexionista contra Buenaventura Báez, lidereando a finales de 1873 una rebelión militar en Monte Cristi xunto con Ulises Heureaux que, anque foi encalorada, marcó l'empiezu del fin del so gobiernu de los seis años&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://books.google.se/books?id=IkxB5arbJNIC&amp;pg=PA91&amp;dq=Juan+Antonio+Polanco+1873+bonaventura+baez&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjo_9eyq8ncAhVjJJoKHbxlDPgQ6AEILDAA#v=onepage&amp;q=Juan%20Antonio%20Polanco%201873%20bonaventura%20baez&amp;f=false|títulu=Buenaventura Báez, el caudiellu del Sur: 1844-1878|autor=Mu-Kien Adriana Sang|añu=1991|editor=Editora Buho|páxina=91}}&lt;/ref&gt;.

Los sos restos reposen nel [[Panteón de la Patria|Panteón Nacional]].

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* Cassa, Roberto. “[http://en.calameo.com/read/0003452147132ebb897b4 Héroes Restauradores] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819194059/https://en.calameo.com/read/0003452147132ebb897b4 |date=2019-08-19 }}”. Archivu Xeneral de La Nación. 2009
* García Lluberes, Alcides . [http://en.calameo.com/read/0005307756c140c2f34c7 «El Xeneral Gaspar Polanco»]. CLIO Non. 93. 1952
* Bosh, Juan. &quot;{{Enllaz rotu|1=guerra restauradora-y-un ensayu-sobre-la guerra-de-abril.pdf La Guerra de la Restauración |2=https://jalintonreyes.files.wordpress.com/2009/11/la |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}&quot;. Santu Domingu. 1996 
* [[Emilio Rodriguez Demorizi|Rodríguez Demorizi, Emilio]]. ''Próceres de la Restauración: noticies biográfiques''. Editora del Caribe. 1963 
* [[Gregorio Luperion|Luperon, Gregorio]]. ''[http://en.calameo.com/read/000530775a4ba9ddc4fd8 Notes Autobiográfiques y Apuntes Históricos]''. Editorial El Diariu. 1939 
* Rodríguez-Objio, Manuel. &quot;[http://website.agn.gov.do:8080/sites/default/files/publicaciones/vol_8_.relaciones_manuel_rodriguez_objio_.pdf Rellaciones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114021841/http://website.agn.gov.do:8080/sites/default/files/publicaciones/vol_8_.relaciones_manuel_rodriguez_objio_.pdf |date=2018-01-14 }}&quot;. Ciudá Trujillo. 1951


{{Socesión
| predecesor = [[José Antonio Salcedo]]
| títulu = [[Ficheru:Coat of arms of the Dominican Republic.svg|45px]]&lt;br /&gt;[[Presidente de la República Dominicana]]
| periodu = [[1864]]-[[1865]]
| socesor = [[Benignu Filomeno de Rojas]]
}}
{{Tradubot|Gaspar Polanco}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Presidentes de la República Dominicana]]
[[Categoría:Militares de la República Dominicana]]
[[Categoría:Políticos y polítiques de la República Dominicana]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]
[[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía NF]]</text>
      <sha1>2vxebhbus9nh7h3kjycvxix3rljhbdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Filipe Nyussi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157217</id>
    <revision>
      <id>4493153</id>
      <parentid>4379419</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4038" sha1="014f5h3iiykvo3iij03bmwicy3vj5bs" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Filipe Jacinto Nyussi''' {{nym}} ye un [[políticu]], [[profesor]] y [[inxenieru electrónicu]] [[mozambiqueño]]. Miembru del [[Frente de Lliberación de Mozambique]]. Anguaño ye'l presidente del país, siendo dende [[2008]] hasta [[2014]] [[Ministru de Defensa]] y dende [[2014]] líder del partíu.

== Biografía ==
Nacíu nel distritu mozambiqueño de Mudela, de la provincia de [[Cabo Delgado]] nel añu [[1959]]. Estudiu [[Inxeniería mecánica]] en [[Checoslovaquia]] y darréu na [[Universidá de Mánchester]] ([[Inglaterra]]). Darréu decidió ampliar la so formación, estudiando en países como la [[India]], [[Sudáfrica]], [[Suazilandia]] y los [[Estaos Xuníos]]. En rematando los sos [[estudios cimeros]] tornó al so país y empezó trabayando pa la empresa estatal de Puertos y Ferrocarriles de Mozambique, de la cual al cabu de los años en [[1995]] convertir en [[direutor executivu]] de la división de la empresa nel norte y en [[2007]] xunir a la [[xunta directiva]].

Mentanto, de la mesma dende [[1993]] a [[2002]] convertir en [[Presidente]] del equipu de fútbol: [[Clube Ferroviário de Nampula]], perteneciente al [[Campeonatu mozambiqueño de fútbol]] (''Primer división''). Tamién foi [[profesor]] nel campus de la [[Universidá Pedagóxica]] de [[Maputu]] y mientres esta dómina empecipió la so carrera [[política]], siendo miembru del partíu [[Frente de Lliberación de Mozambique]] (''más conocíu como'' Frelimo) y perteneciendo al Comité Nacional de Combatientes de la Llucha de Lliberación Nacional y al grupu de la [[Iniciativa de Lideralgu d'África]].
Nel añu [[2008]] entró nel gabinete del gobiernu, presidíu pol presidente [[Armando Guebuza]]. Dende'l día [[27 de marzu]] del mesmu añu, tres diverses rebeliones asocedíes nel país el [[Ministru de Defensa]] [[Tobias Joaquim Da]]i dexó'l so cargu y Filipe foi nomáu pol presidente como nuevu ministru.

Anguaño'l [[1 de marzu]] de [[2014]] tres les eleiciones internes del partíu Frelimo, el Comité Central escoyó por mayoría a Filipe como nuevu líder del partíu, ganando nes eleiciones internes a la so compañera la política [[Luisa Diogo]], convirtiéndose asina n'unu de los principales candidatos a presidente del país nes [[Eleiciones xenerales de Mozambique de 2014|eleiciones presidenciales de 2014]]. 

Finalmente'l [[26 d'ochobre]] la segunda vuelta final dio-y la victoria a Nyussi col 57% contra 37% de Afonso Dhlakama del [[RENAMO]] y, anque con victoria aplastante tantu na presidencia como nel parllamentu, la votación escontra'l partíu decayó enforma con al respective de la eleición de 2009 na que saldría reelecto Guebuza.

== Distinciones honorífiques ==
* [[Ficheru: Military Leadership Medal Moçambique.png|60px]] Medaya al Lideralgu Militar, [[Mozambique]] (2017)

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Filipe Nyussi}}
* [http://www.idolo.co.mz/index.php/politica/823-biografia-filipe-nhussi| Biografía] {{pt}}
* [https://web.archive.org/web/20140302093553/http://www.presidencia.gov.mz/ Web de la Presidencia de Mozambique]
*[http://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/africa/mozambique/filipe_nyusi Biografía de Filipe Nyusi por CIDOB] (n'español)
*[http://clubofmozambique.com/news/president-nyusi-awarded-military-leadership-gold-medal-watch/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107145449/https://clubofmozambique.com/news/president-nyusi-awarded-military-leadership-gold-medal-watch/ |date=2018-11-07 }} (n'inglés)

{{Socesión
| predecesor = [[Armando Guebuza]]
| títulu = [[Ficheru:Emblem of Mozambique.svg|35px]]&lt;br&gt;[[Presidente de Mozambique|Presidente de la República de Mozambique]] 
| periodu = [[2015]] - actualidá |
socesor = ''Nel cargu''
}}
{{NF|1959||Nyussi, Filipe}} 

{{Tradubot|Filipe Nyussi}}
[[Categoría:Políticos y polítiques de Mozambique]]
[[Categoría:Ministros y ministres de Mozambique]]
[[Categoría:Dirixentes de fútbol de Mozambique]]
[[Categoría:Presidentes de Mozambique]]</text>
      <sha1>014f5h3iiykvo3iij03bmwicy3vj5bs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francisco Linares Alcántara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157331</id>
    <revision>
      <id>4493173</id>
      <parentid>4380495</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T23:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2927" sha1="ffszf2w0rtfpayrs176c9ol5mu6ff8e" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Francisco de Paula Linares Alcántara''' {{nym}} foi un políticu y militar [[venezolanu]]. Fíu natural de [[Francisco de Paula Alcántara]] y una dama de serviciu de Trujillo, Trinidad Linar. En [[1846]] combate contra [[Ezequiel Zamora]] y Francisco José Rangel. Alzar contra [[José Tadeo Monagas]], [[José Gregorio Monagas]] y [[Julián Castro Contreras|Julián Castro]]. Lliberal mientres la [[Guerra Federal]]. Casáu cola llanera Belén Estévez González Yanes en 1864, cuando ella tenía solu quince años, con quien tuvo seis fíos. Foi presidente de Venezuela ente'l 27 de febreru de 1877 y la fecha del so envelenamientu, morrió tres nueve díes d'agonía. Foi'l primer presidente de dichu país en morrer nel cargu. Asocedíu por [[José Gregorio Valera]]. El so fíu, xeneral [[Francisco Linares Alcántara Estévez]], lluchó por [[Cipriano Castro]] mientres la [[Revolución Llibertadora (Venezuela)|Revolución Llibertadora]].
[[Ficheru:Veloriu - FLA.jpg|left|thumb|250px|Veloriu de Francisco Linares Alcántara na Catedral de Caraques.]]
Tres la muerte de Francisco Linares Alcantara, el presidente de l'Alta Corte Federal, [[Jacinto Gutiérrez]], asume la presidencia conxuntamente con [[Laureano Villanueva]] y n'avientu el poder llexislativu designa a [[José Gregorio Valera]] y [[Gregorio Cedeño]] como primer y segundu designáu presidencial pa gobernar hasta les eleiciones correspondientes.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.venezuelatuya.com/biografias/gregorio_cedeno.htm|títulu=VenezuelaTuya|fechaaccesu=5 de xineru de 2017|sitiuweb=Venezuela To}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita noticia|títulu=La Revolución Reivindicadora (1878-1879)|url=http://www.venelogia.com/archivos/7783/|fechaaccesu=5 de xineru de 2017|periódicu=Venelogía}}&lt;/ref&gt;

Jacinto Gutiérrez, como presidente encaragado, decreta'l 9 d'avientu de 1878, el treslláu de los sos restos al Panteón Nacional.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.efemeridesvenezolanas.com/sec/his/id/230/?show=1|títulu=Francisco Linares Alcántara : Efemérides Venezolanes|fechaaccesu=5 de xineru de 2017|apellíu=Iglesias|nome=Irama|sitiuweb=efemeridevenezolana|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181113124447/http://www.efemeridesvenezolanas.com/sec/his/id/230/?show=1|fechaarchivu=2018-11-13}}&lt;/ref&gt;

== Fuentes ==
* [http://ramonurdanetavenezuela.blogspot.cl/2012/02/esposes-y-amigues-de-los presidentes.html Esposes y amigues de presidentes]. ''Venezuela y el mundu. Publicáu'l 11 de febreru de 2012. Consultáu'l 21 de mayu de 2016.
* [http://eglycolinamarinprimera.blogspot.cl/2015/06/francisco-llinares-alcantara.html Francisco Linares Alcántara]. ''Biografíes''.

== Referencies ==

{{llistaref}}

{{NF|1825|1878|ORDENAR: Linares Alcántara, Francisco}}


{{Tradubot|Francisco Linares Alcántara}}

[[Categoría:Presidentes de Venezuela]]
[[Categoría:Políticos y polítiques de Venezuela]]
[[Categoría:Lliberales de Venezuela]]</text>
      <sha1>ffszf2w0rtfpayrs176c9ol5mu6ff8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franca Valsecchi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158366</id>
    <revision>
      <id>4493171</id>
      <parentid>4295271</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3793" sha1="k0a9wgyknwjrsfuz5czbbl0omz6dkun" xml:space="preserve">{{revisáu|t=20200428105240}}
{{persona}}
'''Franca Valsecchi''' {{nym}} ye una [[botánica]], [[micóloga]],&lt;ref&gt;{{cita web | url= http://it.geosnews.com/p/it/sardegna/ss/alghero/franca-valsecchi-presenta-ldquo-piante-spontanee-dei-litorali-rocciosi-y-sabbiosi-rdquo_2491351 |títulu = Franca Valsecchi presenta “Piante spontanee dei litorali rocciosi y sabbiosi” |fechaaccesu=26 de marzu de 2016| idioma = italianu}}&lt;/ref&gt; [[taxonomía|taxónoma]], [[Coleiciones, especímenes voucher y curadores|curadora]], y [[esploradora]] [[italianos|italiana]].&lt;ref&gt;[[1997]]. '''Annuario delle università degli studi in Italia. Documenti Italia'''. Contribuidor Istituto nazionale dell'informazione. Publicó Editoriale italiana.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[1975]]. '''Archivio botanico y biogeografico italianu''', v. 51-53. Contribuidor Università di Modena. Istituto botanico. Publicó Valbonesi.&lt;/ref&gt;

== Carrera ==
En [[1953]], llogró la [[llicenciatura]] en [[Ciencies Naturales]] pola Universidá de Catania, 110/110 ''[[cum laude]]''.

Dende 1960, desenvuelve actividaes académiques y científiques nel Departamentu de Ciencies Biolóxiques, Xeolóxiques y Ambientales, de la [[Universidá de Sassari]].&lt;ref&gt;{{cita web| url =http://www.unica.it/pub/7/show.jsp?id=25850&amp;iso=959&amp;is=7| títulu =RASSEGNA QUOTIDIANI LOCALI A CURA DELL’UFFICIO STAMPA DELL’ATENÉU| fechaaccesu =26 de marzu de 2016| idioma =italianu}}&lt;/ref&gt;

Ye autora na identificación y nomamientu de nueves especies pa la ciencia, (abril de [[2016]]). Tien ventiséis rexistros d'[[especies]] nueves, especialmente de les [[familia (bioloxía)|families]] de les [[Boraginaceae|boraxinacees]], [[Caryophyllaceae|cariofilacees]], [[fabaceae|fabacees]]; y con énfasis de los [[genus|xéneros]] ''[[Anchusa]], [[Dianthus]], [[Genista]]'', espublizándolos davezu en [[Webbia]], [[Parlatorea]], Boll. Soc. Sarda Sci. Nat. (vease más embaxo'l venceyu a [[IPNI]]).

== Delles publicaciones ==
* {{versalita|franca Valsecchi et alii}}. [[1993]], en ''«Bollettino della Società Sarda di Scienze Naturali»'' 29: 255 – 257 [1992–93; publ. 1993] ISSN 0392-6710.
* {{versalita|bruno Corrias, silvana Diana-Corrias, franca Valsecchi}}. [[1982]]. ''Carta della vegetazione della Nurra di Alghero : (Sardegna nord-occidentale)''. Roma, [[Universidá de Sassari]].
* {{versalita|franca Valsecchi, silvana Diana-Corrias}}. [[1973]]. ''La vegetazione degli stagni della zona di Olbia (Sardegna nordorientale)''. En «Giorn. Bot. Ital.»: 223 - 241.

=== Llibros ===
* {{versalita|ignazio Camarda, franca Valsecchi}}. [[1990]]. [http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_81_20080411103206.pdf ''La Flora della Sardegna. Piccoli arbusti liane y suffrutici spontanei della Sardegna''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420163050/http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_81_20080411103206.pdf |date=2016-04-20 }}. Ed. Carlo Delfino, Sassari. 349 p. ISBN 88-7138-011-8.

== Honores ==

=== Membresíes ===
* Società Botanica Italiana.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.societabotanicaitaliana.it/download/SBI_Roma2013.pdf | títulu = Contributi alla ricerca floristica in Italia | fechaaccesu = 26 de marzu de 2016 | idioma = italianu }}&lt;/ref&gt;

{{botánicu|Valse.|Valsecchi}}

== Ver tamién ==
* [[Botánica]]
* [[Profesoráu]]
* [[naturalistes y epónimos]]

== Referencies ==
{{llistaref}}
* {{IPNI autor|Franca Valsecchi|11041-1}}

== Enllaces esternos ==
{{wikispecies}}
{{commonscat|botanists|Botánicos}}


{{NF|1931||Valsecchi}}

[[Categoría:Taxónomos y taxónomes d'Italia]]
[[Categoría:Curadores d'Italia]]
[[Categoría:Botánicos y botániques d'Italia]]
[[Categoría:Escritores n'italianu]]
[[Categoría:Escritores en llatín]]
[[Categoría:Escritores n'inglés]]
[[Categoría:Escritores d'Italia]]</text>
      <sha1>k0a9wgyknwjrsfuz5czbbl0omz6dkun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gabriela González</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158392</id>
    <revision>
      <id>4493217</id>
      <parentid>4408117</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11664" sha1="8k2rhn604fgur3h3jufjocpo0bqbv09" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Gabriela González''' {{nym}},&lt;ref name=&quot;gentequien&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.gente.com.ar/entrevistas/la-doctora-en-fisica-gabriela-gonzalez-un arguyu-pa-el-pais-y-el mundu/19577.html|títulu=La doctora en Física Gabriela González, un arguyu pal país y el mundu|sitiuweb=xente.com.ar|idioma=castellanu|fechaaccesu=30 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt; ye una [[Físicu|física]], [[investigadora]] y [[profesora]] [[arxentina]]. Ye conocida mayormente poles sos contribuciones na investigación sobre ondes gravitacionales, y por ser la vocera del proyeutu d'investigación d'ondes gravitacionales [[LIGO]].&lt;ref name=&quot;lvsarmiento&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perfilnobel&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.perfil.com/ciencia/gabriela-gonzalez-el descubrimientu-merez-un premiu-nobel-0214-0064.phtml|títulu=Gabriela González: &quot;El descubrimientu merez un Premiu Nobel&quot;|sitiuweb=perfil.com|idioma=castellanu|fechaaccesu=30 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lnquienes&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1870117-quien-ye-gabriela-gonzalez-l'arxentina-que-confirmo-la-teoria-de-einstein|títulu=Quién ye Gabriela González, l'arxentina que confirmó la teoría d'Einstein|sitiuweb=lanacion.com.ar|idioma=castellanu|fechaaccesu=30 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cl2dadeteccion&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.clarin.com/sociedad/Detecten-segunda-gravitacionales-predixo-Einstein_0_1595840553.html|títulu=Detecten per segunda vegada les ondes gravitacionales que predixo Einstein|sitiuweb=clarin.com|idioma=castellanu|fechaaccesu=2 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt; Tien nel so haber más de 100 publicaciones realizaes sobre'l so campu d'estudiu auditadas por revisión de pares.&lt;ref name=&quot;plublications&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.phys.lsu.edu/faculty/gonzalez/PUBLIST.pdf|títulu=List of Peer-reviewed Publications|sitiuweb=phys.lsu.edu|idioma=inglés|fechaaccesu=2 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt; N'abril de 2017 recibió'l premiu NAS al descubrimientu científicu de l'[[Academia Nacional de Ciencies d'Estaos Xuníos]].&lt;ref name=&quot;NAS&quot;&gt;{{cita web |url=http://www.nasonline.org/programs/awards/2017/Gonzaelz-Reitze-Saulson.html |títulu=NAS award for cientific discovery |fechaaccesu=1 de mayu de 2017 |apellíu= |nome= |fecha= |sitiuweb= |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clarin&quot;&gt;{{cita web |url= |títulu=Una arxentina, premiada y aplaudida pola comunidá científica mundial |fechaaccesu=1 de mayu de 2017 |apellíu= |nome= |fecha=30 d'abril de 2017 |sitiuweb=www.clarin.com |idioma= |cita= }}&lt;/ref&gt;
== Biografía ==
Fía de Dora Trembiski (profesora de Matemátiques) y Pedro González (llicenciáu en Ciencies Económiques).&lt;ref name=&quot;xente_1&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.gente.com.ar/entrevistas/la-doctora-en-fisica-gabriela-gonzalez-un arguyu-pa-el-pais-y-el mundu/19577.html|títulu=La doctora en Física Gabriela González, un arguyu pal país y el mundu {{!}} XENTE|fechaaccesu=20 de marzu de 2017|idioma=en|sitiuweb=www.gente.com.ar}}&lt;/ref&gt; Realizó los sos estudios primarios na ciudá de Córdoba, nel Colexu Luteranu Concordia. Los estudios secundarios realizar nel Institutu Dr. Manuel Lucero, d'Alta Córdoba, onde siempres sacaba notes iguales o superiores a 8. Tenía la capacidá de resolver les ecuaciones tan rápido que resolvía les suyes y dempués les de los sos compañeros.&lt;ref name=&quot;xente_1&quot;/&gt;

Realizó los estudios cimeros na [[Facultá de Matemática, Astronomía y Física (Universidá Nacional de Córdoba)|Facultá de Matemática, Astronomía y Física]] (FAMAF) na [[Universidá Nacional de Córdoba]] (UNC) na que se llicenció en 1988.&lt;ref name=&quot;facultycv&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.phys.lsu.edu/faculty/gonzalez/|títulu=Gabriela González|sitiuweb=phys.lsu.edu|idioma=inglés|fechaaccesu=30 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;perfilnobel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lnquienes&quot; /&gt; Siempres tuvo venceyada a la FAMAF, ello ye que foi presidenta del centru d'estudiantes y siempres caltuvo un contautu permanente a nivel científicu con ella. Según Gabriela, xunir a la familia de la física porque creía qu'esa ciencia podía responder toles entrugues, pero más tarde diose cunta que la física nun tien una respuesta pa tou sinón que crea más entrugues que respuestes.
[[Ficheru:Gabriela González y los sonidos del universo (28765945467).jpg|left|miniaturadeimagen|250x250px|González mientres una charra nel [[Planetariu Galileo Galilei]] de [[Buenos Aires]], en xunetu de 2018]]
Darréu, asítiase n'[[Estaos Xuníos]] pa estudiar na [[Universidá de Siracusa]] (en 1989 baxu tutelar de Peter Sawlson),&lt;ref name=&quot;Gabriela González_1&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.phys.lsu.edu/faculty/gonzalez/|títulu=Gabriela González|fechaaccesu=20 de marzu de 2017|sitiuweb=www.phys.lsu.edu}}&lt;/ref&gt; onde llogró'l so doctoráu en 1995,&lt;ref name=&quot;facultycv&quot; /&gt; y especializóse nel [[MIT]],&lt;ref name=&quot;perfilnobel&quot; /&gt; onde depués trabayó como investigadora al igual que na [[Universidá Estatal de Pennsylvania]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/quien-ye-gabriela-gonzalez-la cordobesa-que-lidero-el proyeutu-sobre-ondes |títulu=Quién ye Gabriela González, la cordobesa que lideró'l proyeutu sobre ondes gravitacionales |editorial=La Voz |fecha=11 de febreru de 2016 |fechaaccesu=11 de febreru de 2017 }}&lt;/ref&gt; Antes de viaxar a Estaos Xuníos, empezó una rellación col físicu [[Jorge Pullin]], col cual casóse.&lt;ref&gt;{{cita web|url = http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/un amor-que-y lleva la-contra-einstein|títulu = Un amor que-y lleva la contra a Einstein|autor = La Voz|allugamientu = Arxentina|fecha = 24 de xineru de 2016|fechaaccesu = 11 de febreru de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lnquienes&quot; /&gt; Jorge llicenciar nel Institutu Balserio, ye físicu al igual que Gabriela pero na universidá de Luisiana como profesor de la cátedra de Física y dedícase tamién al estudiu de la física cuántica. Nun tuvieron fíos por cuenta de les llargues estancies que pasaron separaos por culpa de les sos carreres profesionales.&lt;ref name=&quot;Gabriela González_1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;xente_1&quot;/&gt;

A fecha d'abril de 2017, exerz como investigadora na [[Universidá Estatal de Luisiana]] y ye vocera del grupu de collaboración científica de [[LIGO]] (Observatoriu de Livingston),&lt;ref name=&quot;lvsarmiento&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu = CV|url = http://www.phys.lsu.edu/faculty/gonzalez/CV.pdf|autor = [[Luisiana State University]]|fechaaccesu = 5 de mayu de 2014|fecha= 2 d'abril de 2013|formatu = pdf|idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; con mandatu vixente hasta marzu de 2017&lt;ref name=&quot;nature10&quot; /&gt; y de la que foi integrante básicamente de los sos empiezos. Al pie del so grupu de trabayu, dedicar a la calibración y na meyora de los detectores d'ondes.&lt;ref name=&quot;cl2dadeteccion&quot; /&gt; En 2008 convertir na primer muyer en recibir una cátedra completa pal so departamentu na universidá.&lt;ref name=&quot;nature10&quot; /&gt;

Publicó dellos artículos sobre'l [[movimientu browniano]] como una llende a la sensibilidá na [[detección d'ondes gravitacionales]], y tien un interés n'analís de datos pa l'astronomía d'[[ondes gravitacionales]].&lt;ref&gt;{{Cita web|títulu = Gabriela González, PhD|url = http://www.phys.lsu.edu/newwebsite/people/gonzalez.html|autor = [[Luisiana State University]]|fechaaccesu = 5 de mayu de 2014|idioma = inglés|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160516192535/http://www.phys.lsu.edu/newwebsite/people/gonzalez.html|fechaarchivu = 2016-05-16}}&lt;/ref&gt;

En febreru de 2016 foi una de los cuatro científicos de LIGO qu'anunciaron la primera [[Detección d'ondes gravitacionales|observación ondulatoria gravitacional]], detectada en setiembre de 2015, los otros trés fueron [[David Reitze]], [[Rainer Weiss]] y [[Kip Thorne]].&lt;ref name=&quot;naturewaves&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.nature.com/news/amiesto-announces-gravitational-wave-detection-in-pictures-1.19368|títulu=LIGO announces gravitational-wave detection|sitiuweb=nature.com|idioma=inglés|fechaaccesu=23 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;

González considera que “la ciencia va dir muncho meyor cuando tengamos tantes muyeres como homes” y cree qu'eso va asoceder cuando cayan los mitos sobre los físicos y los xenios, qu'alloñen a les muyeres de la investigación, y reconózase que nel oficiu trabaya xente normal con vides normales.&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíos=Nuño Domínguez|nome=|títulu=Entrevista {{!}} “La ciencia va dir muncho meyor cuando tengamos tantes muyeres como homes”|url=https://elpais.com/elpais/2018/07/10/ciencia/1531239620_454388.html|fecha=20 d'agostu de 2018|fechaaccesu=20 d'agostu de 2018|periódicu=El País|allugamientu=|páxina=|númberu=|issn=1134-6582|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

== Aportaciones científiques ==

El descubrimientu más importante efeutuáu pol grupu de científicos del llaboratoriu LIGO lideráu por Gabriela ye, a fecha d'abril de 2017, la confirmación de la esistencia de les ondes gravitacionales. Sicasí, nun principiu nun se-y concedió demasiada importancia a esti afayu, anque les pruebes realizaes con posterioridá acabaron determinando que, efeutivamente, atopárense pruebes fehacientes de la esistencia de les ondes gravitacionales.&lt;ref name=&quot;Universidá Nacional_1&quot;&gt;{{Cita publicación|url=|títulu=Conferencia Ondes Gravitacionales de la Dra. Gabriela González|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=Universidá Nacional de Cordoba|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lvsarmiento&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;perfilnobel&quot;/&gt;

== Premios y reconocencies ==
* 2007ː Premiu Edward A. Bouchet&lt;ref name=&quot;cirs2007&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.cirs.info/prix-fiche,langue.spa-id.268.html|títulu=Premiu y pagos científicos / Fisica|sitiuweb=cirs.info|idioma=inglés|fechaaccesu=30 de payares de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161201020428/http://www.cirs.info/prix-fiche,langue.spa-id.268.html|fechaarchivu=2016-12-01}}&lt;/ref&gt;
* 2016ː Premiu Domingo Faustino Sarmiento, dau pol [[Senáu de la Nación Arxentina]].&lt;ref name=&quot;lvsarmiento&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/premiaron-gabriela-gonzalez-la-cordobesa-detras-del afayu-de-ondes-gravitacionales|títulu=Premiaron a Gabriela González, la cordobesa detrás del afayu d'ondes gravitacionales|sitiuweb=lavoz.com.ar|idioma=castellanu|fechaaccesu=30 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;senadosarmiento&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.senado.gov.ar/prensa/14474/noticies|títulu=EL SENÁU ESTREMÓ CON MENCIÓN D'HONOR A LA CIENTÍFICA GABRIELA GONZÁLEZ|sitiuweb=senáu.gov.ar|idioma=castellanu|fechaaccesu=30 de payares de 2016}}&lt;/ref&gt;
* 2016ː Escoyida como una de los científicos más influyentes de 2016 pola revista ''[[Nature]]''.&lt;ref name=&quot;nature10&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.nature.com/news/nature-s-10-1.21157|títulu=Nature’s 10 - Ten people who mattered this year.|sitiuweb=nature.com|idioma=inglés|fechaaccesu=23 d'avientu de 2016}}&lt;/ref&gt;
* 2017: Premiu Bruno Rossi&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2017-01/lsu-thp012517.php|títulu=Top high-energy prize awarded to LSU physicist and LIGO scientist Gabriela González|fechaaccesu=|autor=|enllaceautor=|fecha=|idioma=|sitiuweb=|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200320123222/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2017-01/lsu-thp012517.php|fechaarchivu=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;
* 2017: Premiu añal de l'[[Academia Nacional de Ciencies d'Estaos Xuníos]] al descubrimientu científicu, xunto a [[David Reitze]] y [[Peter Saulson]].&lt;ref name=&quot;NAS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clarin&quot;/&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Gabriela González (Physicist)}}

{{NF|1965||Gonzalez, Gabriela}}


{{Tradubot|Gabriela González}}

[[Categoría:Persones de Córdoba (Arxentina)]]
[[Categoría:Físicos y físiques d'Arxentina]]</text>
      <sha1>8k2rhn604fgur3h3jufjocpo0bqbv09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gabriella Coleman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158398</id>
    <revision>
      <id>4493240</id>
      <parentid>4478981</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15722" sha1="gu2wxs1pzcuhrhiz08h3d19ph5ofdmb" xml:space="preserve">{{Tradubot|Gabriella Coleman}}
{{persona}}
'''Enid Gabriella Coleman''' {{nym}}, usualmente conocida como '''Gabriella Coleman''' o '''Biella''', ye una [[antropóloga]], [[académica]]&lt;ref&gt;{{cita web |url= http://www.ratemyprofessors.com/ShowRatings.jsp?tid=1227354|títulu= New York University » Enid Gabriella Coleman |fechaaccesu= 19 d'abril de 2013 |fecha=marzu de 2013 |obra=Rate my Professors |idioma=inglés |cita= }}&lt;/ref&gt; y [[escritora]] [[boricua|portorricana]], que'l so trabayu centrar na [[cultura hacker]] y nel [[ciberactivismu]], particularmente [[Anonymous]]. Na actualidá ye ''&quot;profesora de la Cátedra Wolfe&quot;'' n'Alfabetización Científica y Teunolóxica na [[Universidá McGill]], [[Montreal]], [[Quebec]], Canadá. El ''Chronicle of Higher Education'' considerar ellí'' ''&quot;la erudita principal del mundu sobre la [[fenomenoloxía]] de Anonymous&quot;.''&lt;ref name=&quot;CHE&quot;&gt;{{cita nota de prensa|títulu =Nathan Schneider. ''&quot;Hacking the World: An anthropologist in the midst of a geek insurgency (Hackeando el Mundu: una antropóloga metanes una insurxencia geek)&quot;'' |url =http://chronicle.com/article/Hacking-the-World/138163/?cid=wc |fecha =1 d'abril de 2013 |fechaaccesu = 19 d'abril de 2013|idioma =inglés |editorial = ''The Chronicle of Higher Education''|formatu =HTML |cita =&quot;Taba anonadada&quot;, recuerda Coleman. &quot;Nun foi un suañu. Yera una realidá, y que foi bien emocionante pa mi:.. Una alternativa realmente esistente nel llugar&quot; }}&lt;/ref&gt;

== Educación ==
Dempués de terminar la so escuela secundaria na Escuela San Xuan, en [[San Xuan (Puertu Ricu)|San Xuan]], Coleman llogró la so graduación con un [[B.A.|Bachelor of Arts]] en [[ciencies de la relixón]] pola [[Columbia University]] en mayu de 1996.&lt;ref name=&quot;Curriculum Vitae&quot;&gt;{{cita web|títulu=Curriculum Vitae|url=http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/006/361/Coleman-Current-CV.pdf|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|editorial=New York University|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304114701/http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/006/361/Coleman-Current-CV.pdf|fechaarchivu=2016-03-04}}&lt;/ref&gt; depués treslladóse a la [[Universidá de Chicago]] onde completó un [[Master of Arts]] n'[[Antropoloxía social|antropoloxía sociocultural]] n'agostu de 1999. Y darréu, en 2005,&lt;ref name=&quot;Curriculum Vitae&quot; /&gt; foi gallardoniada pol so [[disertación]] na defensa de [[tesis]] de [[Ph.D]] n'antropoloxía sociocultural ''The social construction of freedom in free and open source software: Hackers, ethics, and the lliberal tradition (La construcción social de la llibertá nel software llibre y de códigu abiertu: hackers, ética y tradición lliberal)''.&lt;ref name=&quot;Ph.d Dissertation&quot;&gt;{{cita web|títulu=Abstract of 'The social construction of freedom in free and open source software: Hackers, ethics, and the lliberal tradition'|url=http://flosshub.org/node/43|editorial=FlossHub|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171201131803/https://flosshub.org/node/43|fechaarchivu=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;

== Actividaes académiques ==
Coleman tomó posiciones académiques, incluyendo una beca posdoctoral nel Centru d'Analís Cultural, de la [[Universidá Rutgers]] y el Programa de Beques Posdoctorales Memorial Izaak Walton Killam, en Ciencia, Teunoloxía y Sociedá, na [[Universidá de Alberta]]&lt;ref name=&quot;Curriculum Vitae&quot; /&gt; antes de ser nomada profesora asistente de medios de comunicación, cultura y comunicación na [[Universidá de Nueva York]], en setiembre de 2007.&lt;ref name=&quot;NYU Faculty&quot;&gt;{{cita web |títulu=Faculty page for Gabriella Coleman|url=http://steinhardt.nyu.edu/faculty_bios/view/Gabriella_Coleman|editorial=New York University|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120107033753/http://steinhardt.nyu.edu/faculty_bios/view/Gabriella_Coleman|fechaarchivu=7 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;

Mientres el bisiestu 2010 a 2011, Coleman pasó dalgún tiempu trabayando nel [[Institute for Advanced Study]] en Princeton, como destinataria de la ''&quot;2010–11 miembru del Círculu Fundadores Ginny y Robert Loughlin’'' de la Escuela de Ciencia Social&quot;&lt;ref name=&quot;IAS Sabbatical&quot;&gt;{{cita web |títulu=Spring 2011 Issue|url=http://www.ias.edu/about/publications/ias-letter/articles/2011-spring/hackers-coleman|editorial=Institute for Advanced Studies|fechaaccesu=17 de febreru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130106164945/http://www.ias.edu/about/publications/ias-letter/articles/2011-spring/hackers-coleman|fechaarchivu=6 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt;

En xineru de 2012 se treslladó a [[Montreal]], [[Quebec]], Canadá, por un contratu na Cátedra Wolfe, n'Alfabetización Científica y Teunolóxica, na [[Universidá McGill]].&lt;ref name=&quot;McGill Faculty&quot;&gt;{{cita web |títulu=Faculty page for Department Professors|url=http://www.mcgill.ca/ahcs/faculty|editorial=McGill University|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu, realizó una esposición nel [[Webstock]] 2012 desenvueltu en [[Wellington (Nueva Zelanda)|Wellington]], [[Nueva Zelanda]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.webstock.org.nz/12/speakers/coleman.php |títulu=Gabriella Coleman. Speakers. |fechaaccesu= 19 d'abril de 2013 |fecha=13 de febreru de 2012 |obra=Webstock 2012 |idioma=inglés |cita=}}&lt;/ref&gt;

== Delles publicaciones ==
* ''Hacker, Hoaxer, Whistleblower, Spy: The Many Faces of Anonymous''. London ; New York : Versu, 2014.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Hacker, hoaxer, whistleblower, spy : the many cares of Anonymous|añu=2014|editorial=Versu|isbn=9781781685839|editor=|ubicación=London ; New York|páxina=452|idioma=inglés|capítulu=}}&lt;/ref&gt; [[:ca:Premi_Diana_Forsythe|Premiu Diana Forsythe]] 2015 de l'[[:ca:American_Anthropological_Association|American Anthropological Association]].

* ''Coding Freedom: The Ethics and Aesthetics of Hacking''. ''[[Princeton University Press]]'', payares de 2012. {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1= |2=http://gabriellacoleman.org/Coleman-Coding-Freedom.pdf |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }} 264 pp. ISBN 1400845297, ISBN 9781400845293

* ''Hacking In-Person: The Ritual Character of Conferences and the Distillation of a Life-World''. Anthropological Quarterly 83 (1): 47–72, iviernu de 2010&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Hacking In-Person: The Ritual Character of Conferences and the Distillation of a Life-World|url=http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/005/553/83.1.coleman.pdf|editorial=Anthropological Quarterly|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160328063905/http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/005/553/83.1.coleman.pdf|fechaarchivu=2016-03-28}}&lt;/ref&gt;

* ''Hacker Practice: Moral Genres and the Cultural Articulation of Liberalism''. Anthropological Theory 8 ( 3): 255-277 (2008) (con Alex Golub)&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Hacker Practice: Moral Genres and the Cultural Articulation of Liberalism|url=http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/003/679/255.pdf|editorial=Anthropological Theory|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160328063857/http://steinhardt.nyu.edu/scmsAdmin/uploads/003/679/255.pdf|fechaarchivu=2016-03-28}}&lt;/ref&gt;

* ''The Politics of Rationality: Psychiatric Survivor's Challenge to Psychiatry''. En: ''Tactical Biopolitics''. Kavita Phillip y Beatriz de Mariña (editores). Edición ilustrada, reimpresa de [[MIT Press]], 511 pp. ISBN 0262042495, ISBN 9780262042499 (2008)&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=The Politics of Rationality: Psychiatric Survivor's Challenge to Psychiatry|url=http://theicarusproject.net/files/ColemanPsychiatricSurvivorsTacticalBiopolitics.pdf|editorial=The Icarus project|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111223022453/http://theicarusproject.net/files/ColemanPsychiatricSurvivorsTacticalBiopolitics.pdf|fechaarchivu=2011-12-23}}&lt;/ref&gt;[https://books.google.com.ar/books?id=MXkb4OZMW1oC&amp;pg=PA341&amp;dq=%22The+Politics+of+Rationality:+Psychiatric+Survivor%27s+Challenge+to+Psychiatry+in+Tactical+Biopolitics&amp;hl=es&amp;sa=X&amp;ei=iFtxUc-mG7Wq4APIrIHIBA&amp;ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22The%20Politics%20of%20Rationality%3A%20Psychiatric%20Survivor%27s%20Challenge%20to%20Psychiatry%20in%20Tactical%20Biopolitics&amp;f=false en llinia]

* ''The Social Construction of Freedom in Free and Open Source Software: Hackers, Ethics, and the Lliberal Tradition''. Edición reimpresa de UMI Dissertation Services, 494 pp. (2006)

== Estudiu de Anonymous ==
La obra de Coleman sobre ''Anonymous'' dio llugar a que se convirtiera nuna comentarista eficaz, nos medios de comunicación regulares, amás de les sos publicaciones académiques. En xunetu de 2010, Coleman fixo referencia al ''&quot;Proyeutu Anonymous&quot;'' o ''&quot;Operación [[Chanology]]&quot;'' en contra de la [[Ilesia de la Ciencioloxía]] y utilizó téunicamente, lo que se convertiría nun motivu central nes sos descripciones del grupu, los ''&quot;[[Arquetipu|Arquetipos]] [[trickster]]&quot;'', que según ella argumenta, ye ''&quot;de cutiu nun ye un personaxe bien llimpiu y sabrosu, pero seique vital pa la renovación social&quot;''.&lt;ref&gt;{{cita web|apellíu=Norton|nome=Quinn|títulu=Why Do Anonymous Geeks Hate Scientologists?|url=http://gizmodo.com/5590049/why-do-anonymous-geeks-hate-scientologists|editorial=Gizmodo|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180811031833/https://gizmodo.com/5590049/why-do-anonymous-geeks-hate-scientologists|fechaarchivu=2018-08-11}}&lt;/ref&gt; Coleman afirma que yá tuviera pensando alrodiu de los venceyos ente l'arquetipu d'embullador y el [[cracker]] (hacker qu'ingresa a sitios de seguridá) por 'dellos pocos años' antes de realizar una estancia nun hospital, onde lleería ''Trickster Makes This World: Mischief, Myth, and Art (L'embullador fai al mundu: travesura, mitu y arte'', de [[Lewis Hyde]]:{{cita|Dientro de les primeres páxines, ye innegable: hai munchos enllaces que se van faer ente l'embullador y el hackeo. Munches d'estes figures, emburrien les llendes de too tipu: altériense les idees de la decencia y de la propiedá, utilizando'l so impecable inxeniu dacuando por xuegu, dacuando con fines políticos, sinón que se queden atrapaos pola so astucia (que pasa tol tiempu con el embulladores que ye! cómo aprienden), y refaen el mundu, téunica, social y llegal, ya inclúi software, llicencies ya inclusive formes de lliteratura'&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Hacker and Troller as Trickster|url=http://www.socialtextjournal.org/blog_dev/2010/02/hacker-and-troller-as-trickster.php|editorial=SocialText Journal|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120117082552/http://www.socialtextjournal.org/blog_dev/2010/02/hacker-and-troller-as-trickster.php|fechaarchivu=17 de xineru de 2012}}&lt;/ref&gt;}}

La teoría de Coleman sobre ''Anonymous'' (y tamién grupos asociaos tales como [[4chan]]) como los [[trickster]] treslladóse dende &quot;l'academia&quot;, a los medios de comunicación. Referencies recién inclúin una serie de trés partes sobre ''Anonymous'' en [[Wired|revista ''Wired'']]&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíu = Norton| nome= Quinn |títulu=Anonymous 101: Introduction to the Lulz|url=http://www.wired.com/threatlevel/2011/11/anonymous-101/all/1| editorial = Wired| fechaaccesu=22 de xineru de 2012|fecha=8 de payares de 2011 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; y el ''[[New York Times]]''.&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíu= Walker| nome = Rob|títulu=When Funny Goes Viral|url=http://www.nytimes.com/2010/07/18/magazine/18ROFL-t.html?pagewanted=all|editorial=New York Times|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|fecha=16 de xunetu de 2010 | idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

Coleman tamién foi crítica de parte de la cobertoria de la corriente principal de ''[[Anonymous]]''. Nel so: ''Is it a Crime? The Transgressive Politics of Hacking in Anonymous'' (en collaboración con Michael Ralph), Coleman respondió a un artículu sobre'l grupu, per parte de Joseph Menn, nel ''[[Financial Times]]''&lt;ref&gt;{{cita web | apellíu= Menn| nome= Joseph| títulu=They’re watching. And they can bring you down|url=http://www.ft.com/cms/s/2/3645ac3c-y32b-11y0-bb55-00144feabdc0.html#axzz1kBYZKkZ5|editorial=Financial Times|fechaaccesu=22 de xineru de 2012 |idioma = inglés}}&lt;/ref&gt; notando:

{{cita|ye probable que más críticos rendimientos pa tantu los enfoques académicu y periodísticu nos medios dixitales, la política de protesta y de seguridá cibernética nel compromisu más importante de les cuestiones que plantega. En llugar d'a cencielles representar a los hackers como panfletistes virtuales pa la llibertá d'espresión o como foraxíos dixitales, tenemos qu'empezar a faer entrugues más específiques alrodiu de cuándo y por qué los hackers adopten determinaes actitúes escontra distintos tipos de lleis, esplorando con mayor detalle lo qu'esperen llograr, y tener más curiáu nel exame de les consecuencies.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu=Coleman|nome=Gabriella|títulu=Is it a Crime? The Transgressive Politics of Hacking in Anonymous|url=http://www.socialtextjournal.org/blogue/2011/09/is-it-a-crime-the-transgressive-politics-of-hacking-in-anonymous.php|editorial=SocialText Journal|fechaaccesu=22 de xineru de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120201164550/http://www.socialtextjournal.org/blogue/2011/09/is-it-a-crime-the-transgressive-politics-of-hacking-in-anonymous.php|fechaarchivu=1 de febreru de 2012}}&lt;/ref&gt;}}

Una de les sos más recién obres ye ''Our Weirdness Is Free: The logic of Anonymous — online army, agent of chaos, and seeker of justice,'' la primer pieza importante de Coleman sobre la estensión del grupu y básase nuna serie d'observaciones de los qu'ella describe como &quot;tou y nada al empar'.&lt;ref&gt;{{cita web | apellíu= Coleman| nome =Gabriella|títulu=Our Weirdness Is Free: The logic of Anonymous — online army, agent of chaos, and seeker of justice| url= http://canopycanopycanopy.com/15/our_weirdness_is_free|editorial=Triple Canopy|fechaaccesu=22 de xineru de 2012 |idioma = inglés}}&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Lliteratura de Puertu Ricu]]
* [[Lliteratura d'América Llatina]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{Traducíu ref|en|Gabriella Coleman|548348476|18 d'abril de 2013}}
{{commonscat}}
* {{link|1=inglés|2=http://www.gabriellacoleman.org|3=Sitiu oficial de l'autora}}
* {{link|1=inglés|2=http://nyu.uloop.com/professors/view.php/715909/Enid-Gabriella-Coleman|3=Rating de l'autora|4=- en Uloop.com}}
* {{link|1=inglés|2=http://www.pearltrees.com/#/N-play=2&amp;N-fa=5938946&amp;N-o=1_779289&amp;N-p=59258016&amp;N-s=1_6386612&amp;N-f=1_6386612|3=Escelente biografía y C.V. de l'autora|4=- en PearlTrees}}
* {{link|1=inglés|2=https://www.facebook.com/pages/Gabriella-Coleman/190401334404726?rf=186181608155185|3=L'autora|4=- en [[Facebook]]}}
* {{DNB-Portal|1031541489}}
* [[Control d'autoría]]: [[VIAF]] [http://viaf.org/viaf/259519629/#Coleman,_Y._Gabriella,_1973- el so allugamientu 259519629]

{{NF|1973||Coleman, Gabriella}}
[[Categoría:Profesores de Puertu Ricu]]
[[Categoría:Antropólogos y antropólogues d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Científicos y científiques d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Escritores de Puertu Ricu]]
[[Categoría:Escritores n'inglés]]
[[Categoría:Antropólogos y antropólogues culturales]]
[[Categoría:Persones de San Xuan]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>gu2wxs1pzcuhrhiz08h3d19ph5ofdmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frente polos Derechos Igualitarios</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162612</id>
    <revision>
      <id>4493188</id>
      <parentid>4466446</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 8 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17220" sha1="ntka58ybnyo6sgidboe0m1d92gdh8y9" xml:space="preserve">{{Organización}}
El '''Frente polos Derechos Igualitarios (FDI)''' ye una unión d'[[Organización|organizaciones]], coleutivos y [[Activismu|activista]] independientes que trabayen p'asegurar el gocie de los [[Derechos humanos|Derechos Humanos]] de toles persones en [[Costa Rica]]. Trátase d'una xunta de delles fuercies sociales toes elles en concordanza na llucha pola reivindicación, defensa y proteición de los [[Derechos humanos|Derechos Humanos]] de [[Homosexualidá en Costa Rica|poblaciones lésbiques, gais, bisexuales y trans]] ([[LGBT]]). 
== Historia ==

El FDI fundar en 2013, como un espaciu de diálogu y collaboración ente distintes organizaciones qu'enantes trabayaben en forma desarticulada.&lt;ref&gt;{{Cita noticia|apellíos=|nome=|títulu=Jun 23, 2013 - Frente polos Derechos Igualitarios llanza campaña pol Matrimoniu Igualitariu.|url=http://www.ppc.ucr.ac.cr/pdf/campana_matrimonio_igualitariu.pdf|fecha=23 de xunu de 2013|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|periódicu=Universidá de Costa Rica - Programa de Posgráu en Comunicación|páxina=http://www.ppc.ucr.ac.cr/}}&lt;/ref&gt;

La primer iniciativa d'esta organización foi la gueta de firmes pa consiguir presentar a l'Asamblea Llexislativa un proyeutu matrimoniu igualitariu per mediu del mecanismu de la iniciativa popular. Consiguiéronse un total de 55.000 firmes.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.elmundo.cr/nuevu-proyeutu-matrimoniu-igualitariu-llegara-55-000-firmes-sofito-al congresu/|títulu=Nuevu proyeutu de matrimoniu igualitariu va llegar con 55.000 firmes de sofitu al Congresu|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|apellíu=Madrigal|nome=Luis Manuel|fecha=8 d'avientu de 2015|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.teletica.com/m/note.aspx?note=26352|títulu=Avanza la recoyida de firmes pa presentar el Proyeutu de Llei de Matrimoniu Igualitariu|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.diarioextra.com/Noticia/detalle/221344/matrimoniu-igualitariu-a-la caza-de-firmes|títulu=Diariu Extra - Matrimoniu igualitariu a la caza de firmes|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|apellíu=www.diarioextra.com|sitiuweb=www.diarioextra.com}}&lt;/ref&gt; Esta cifra, a pesar de nun ser abonda pa realizar la iniciativa, ayudó a crear un ambiente de sofitu escontra la temática del matrimoniu civil ente persones del mesmu sexu na Asamblea Llexislativa.

El FDI participa viviegamente en distintos espacios d'incidencia, tantu con instancies estatales como con otres organizaciones non gubernamentales.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://twitter.com/FDIcr|títulu=FDIcr (@FDIcr) {{!}} Twitter|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|sitiuweb=twitter.com}}&lt;/ref&gt;

== Proyeutu de matrimoniu igualitariu ==
[[Ficheru:FDI Marcha de la Diversidad 2016.jpg|miniaturadeimagen|Campaña Matrimonio Igualitariu - Xunu 2013]]
De resultes d'esta aición previa, el xueves, 10 d'avientu de 2015, presentóse'l proyeutu de [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu|matrimoniu igualitariu]] númberu 19852.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.aselex.cr/boletines/19852-TB.pdf|títulu=MODIFICACIÓN DE LOS ARTÍCULOS 34, 104, 242 DEL CÓDIGU DE FAMILIA, LLEI Nᵘ 5476 DE 21 D'AVIENTU DE 1973 Y LES SOS REFORMES, DE LOS ARTÍCULOS 49 Y 572 INCISU 1, APARTE CH DEL CÓDIGU CIVIL, LLEI Nᵘ 30 DE 19 D'ABRIL DE 1875 Y LES SOS REFORMES, Y DE L'ARTÍCULU 95 DEL CÓDIGU DE TRABAYU, LLEI Nᵘ 2 DE 23 D'AGOSTU DE 1943 Y LES SOS REFORMES; Y DEROGATORIA DEL INCISU 6 DEL ARTÍCULU 14, DEL CÓDIGU DE FAMILIA, LLEI Nᵘ 5476 DE 21 D'AVIENTU DE 1973 Y LES SOS REFORMES|fechaaccesu=14 de xunetu de 2016|autor=Frente Polos Derechos Igualitarios|fecha=10 d'avientu de 2015|idioma=castellanu|sitiuweb=|editorial=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160911150624/http://www.aselex.cr/boletines/19852-TB.pdf|fechaarchivu=11 de setiembre de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://issuu.com/fdicr/docs/proyectoleymatrimonioigualitario_20|títulu=Proyeutu de Ley Matrimonio Igualitariu|fechaaccesu=3 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.elpais.cr/2015/12/10/proyeutu-d'organizaciones sociales-pa matrimoniu igualitariu-ya-esta-en-l'asamblea llexislativa/|títulu=Proyeutu d'organizaciones sociales pa Matrimoniu Igualitariu yá ta na Asamblea Llexislativa – Diariu Dixital El nuesu País|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|apellíu=Andrea Mora}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.elmundo.cr/12-diputaos-roblen-proyeutu-pa-matrimoniu-y-adopcion-en pareyes homosexuales/|títulu=12 diputaos roblen proyeutu pa matrimoniu y adopción en pareyes homosexuales|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|apellíu=Madrigal|nome=Luis Manuel|fecha=10 d'avientu de 2015|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.ontopmag.com/article/21984/Gay_Marriage_Bill_Proposed_In_Costa_Rica|títulu=Gay Marriage Bill Proposed In Costa Rica|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.nacion.com/nacional/politica/diputaos-dan-sofito-matrimoniu-homosexual_0_1529647071.html|títulu=12 diputaos dan sofitu a matrimoniu homosexual|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.nacion.com/nacional/Organizaciones-diputaos-sofito-matrimoniu-homosexual_0_1529447157.html|títulu=Organizaciones piden sofitu a diputaos pa llei de matrimoniu homosexual|fechaaccesu=07/14/2016|autor=AARÓN SEQUEIRA|fecha=10 d'avientu de 2015|idioma=castellanu|sitiuweb=www.nacion.com|editorial=La Nación}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.ameliarueda.com/nota/matrimoniu-igualitariu-proyeutu-de-ley-bodes-simbolicas|títulu=Bodes simbóliques enmarquen presentación al Congresu de proyeutu de matrimoniu igualitariu {{!}} AmeliaRueda.com|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|sitiuweb=AmeliaRueda.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.teletica.com/m/note.aspx?note=111113|títulu=Activistes proponen llei de matrimoniu homosexual nel país|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://diarioextra.com/Noticia/detalle/278377/12-diputaos-sofiten-proyeutu-de-llei-pa-dexar-matrimonio-gay|títulu=Diariu Extra - 12 Diputaos sofiten proyeutu de llei pa dexar matrimoniu gai|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|apellíu=www.diarioextra.com|sitiuweb=diarioextra.com}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;Esti proyeutu vien protexer llegalmente la vida de mancomún de les pareyes del mesmu sexu, colos mesmos derechos y deberes que cualesquier otra pareya. Fai yá 10 años presentóse'l primer proyeutu de reconocencia d'uniones, y entá nesti momentu, estes pareyes sufren d'una odiosa discriminación a pesar de cumplir colos mesmos requisitos que les demás”, dixo Larissa Regueru, vocera del FDI&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.laprensalibre.cr/Noticias/detalle/50278/471/presentaren-proyeutu-de-matrimonio-gay-con-sofitu-de-delles fraiciones|títulu=Van Presentar proyeutu de matrimoniu gai con sofitu de delles fraiciones|date=8 d'avientu de 2015|language=es-ES|fechaaccesu=3 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.chueca.com/articulo/costa-rica-empecipia-el camín-pa-llegalizar-el matrimoniu igualitariu|títulu=Costa Rica empecipia'l camín pa llegalizar el matrimoniu igualitariu|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|apellíu=chueca.com|sitiuweb=www.chueca.com}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;&quot;Pal costarricense permediu la vida íntima suel ser un asuntu priváu. La mayoría de costarricenses, entá los más conservadores, suelen basase na filosofía de “[[nun preguntar, nun digas]]”. Según esisten segmentos fuertemente tradicionales con postures [[Homofobia|homofóbicas]] y una fuerte oposición per parte de la Ilesia Católica y munches de les [[ilesies evanxéliques]] escontra la equiparación de derechos, otros segmentos de la sociedá suelen ser muncho más lliberales especialmente ente los sectores académicos, nuevos, universitarios, de clase media y de pensamientu llaicu&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita publicación|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Homosexualidá_en Costa Rica&amp;oldid=91867947|títulu=Homosexualidad en Costa Rica|fecha=23 de xunu de 2016|publicación=Wikipedia, la enciclopedia llibre|fechaaccesu=10 de xunetu de 2016|idioma=es}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

El proyeutu cuntó cola firma de 12 Diputaos y Diputaes de 3 partíos políticos distintos: Pol [[Partíu Aición Ciudadana]] roblaron Franklin Corella, [[Marcela Guerrero]], Marvin Atencio, [[Epsy Campbell]], [[Henry Mora]] y [[Víctor Hugo Morales Zapata|Víctor Morales]]. Pol [[Partíu Frente Ampliu]] roblaron [[Edgardo Araya]], [[Ligia Falles]], [[Patricia Mora]], [[Jorge Arguedas]] y [[José Francisco Camacho Leiva|José Francisco Camacho]]. Pol [[Partíu Lliberación Nacional]] roblaron Ronny Monge y Carlos Arguedas.

Esta iniciativa atópase alliniada colos [[Oxetivos de Desarrollu Sostenible]] de les [[Organización de les Naciones Xuníes|Naciones Xuníes]], específicamente col '''Oxetivu 10: Amenorgar la desigualdá en y ente los países'''&lt;ref name=&quot;un_1&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.un.org/sustainabledevelopment/es/inequality/|títulu=Amenorgar les desigualdaes ente países y dientro d'ellos - Desarrollu Sostenible|fechaaccesu=10 de xunetu de 2016|idioma=es-ES}}&lt;/ref&gt; que nuna de les sos metes indica: lo siguiente (el resaltáu ye propiu):&lt;blockquote&gt;&quot;Garantizar la igualdá d'oportunidaes y amenorgar la desigualdá de les resultaossobremanera ''por aciu la eliminación de les lleis, polítiques y práutiques discriminatories'' ''y la promoción de lleis, polítiques y midíes fayadices a esi respectu''&quot;&lt;ref name=&quot;un_1&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;Esisten voces que dende fuera que promueven que Costa Rica convertir nun país llibre de discriminaciones y con igualdá de derechos pa la totalidá de la población. Unu de los grupos más grandes de los Estaos Xuníos, en rellación cola llucha polos derechos igualitarios [[Human Rights Watch]], nuna carta escrita por [[Boris Dittrich]] y empobinada al presidente [[Luis Guillermo Solís]] arguménta-y la importancia d'estos derechos.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.hrw.org/es/news/2016/04/04/costa-rica-carta-al-presidente-luis-guillermo-solis-sobre-matrimoniu-igualitariu|títulu=Costa Rica: Carta al Presidente Luis Guillermo Solís sobre Matrimoniu Igualitariu|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|fecha=4 d'abril de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://www.larepublica.net/noticia/human_rights_watch_encamienta_a_solis_aprobacion_de_matrimoniu_gai/|títulu=Periodico La Republica - periodico de negocios|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016}}&lt;/ref&gt; De la mesma, y en rellación cola marcha del arguyu del 2016, la embaxada de los Estaos Xuníos amosó'l so sofitu por que Costa Rica convertir nun país promotor de los derechos igualitarios.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2013/07/04/actualidá/1372957793_829272.html|títulu=Estaos Xuníos sofita los matrimonios gais en Costa Rica|fechaaccesu=15 de xunetu de 2016|apellíu=País|nome=Ediciones La fecha=4 de xunetu de 2013|idioma=es}}&lt;/ref&gt;

== Organizaciones ==

El FDI tuvo compuestu poles siguiente organizaciones, nel momentu de presentar el proyeutu de llei supracitado:&lt;ref&gt;{{Cita publicación|url=http://www.asamblea.go.cr/sil_access/ver_testu_base.aspx?Numbero_Proyectu=19852|títulu=Asamblea Llexislativa de la República de Costa Rica - Proyeutu de Llei EXPEDIENTE Nᵘ 19.852|apellíos=|nome=|fecha=|publicación=Asamblea Llexislativa de Costa Rica|fechaaccesu=|doi=|pmid=}}&lt;/ref&gt; 
{| {{tablaguapa}}
!Organización
!Referencia
|-
|Asociación Ciudadana APORTAR (Aición estratéxica polos Derechos Humanos)
|[https://www.facebook.com/aportar.cr/?fref=ts&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;
|-
|Besu Diversu |[http://www.besodiverso.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117021304/http://www.besodiverso.org/ |date=2021-01-17 }}
www.besodiverso.org]
|-
|Coleutiva Lésbica Feminista Irreversibles
|[https://www.facebook.com/colectivairreversibles/ www.facebook.com/colectivairreversibles]
|-
|Coleutivu Costarricense de Psicoloxía de la Lliberación
|[https://www.facebook.com/psicologialiberacioncr www.facebook.com/psicologialiberacioncr] 
|-
|Comisión de Diversidá Sexual del Partíu Aición Ciudadana (DiversiPAC)
|{{Enllaz rotu|1= |2=https://pac.cr/diversid%C3%A1-sexual-vs-derechos-igualitarios/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
|-
|Comunidá Arcoiris (CARI)
|http://www.caricr.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024203243/http://www.caricr.com/ |date=2018-10-24 }}
|-
|Espaciu Llatinoamericanu de Sexualidaes y Derechos (Mulabi)
|[https://www.facebook.com/MulabiEspacio-Llatinoamericanu-de-Sexualidaes-y-Derechos-285257348197502 https://www.facebook.com/MulabiEspacio-Llatinoamericanu-de-Sexualidaes-y-Derechos-]

http://www.mulabi.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017214659/http://www.mulabi.org/ |date=2018-10-17 }}
|-
|Families Diverses
|https://www.facebook.com/Families-Diverses-Costa-Rica-241503699326526/?fref=ts
|-
|Federación d'Estudiantes de la Universidá de Costa Rica (FEUCR)
|https://www.facebook.com/FEUCR
|-
|Foru Autónomu de Muyeres
|na
|-
|Heterosexuales pola Igualdá de Derechos
|https://www.facebook.com/Heterosexuales-pola igualdá-de-derechos-130530560294818
|-
|Fíes de la Negrina |[https://www.facebook.com/Les
Fíes-de-la Negrina-260669463963122 https://www.facebook.com/Les Fíes-de-la Negrina]
|-
|Mocedá Frente Ampliu (JFA)
|https://www.facebook.com/jfrenteamplio
|-
|Movimiento Diversidad
|https://www.facebook.com/MovimientoDiversidadCostaRica
|-
|Movimientu INVISIBLES
|https://www.facebook.com/InvisiblesCR
|-
|Persones Sexualidaes y Xéneros (PSG)
|https://www.facebook.com/psgjuntxs
|-
|Revista Lesbitgay
|[https://www.facebook.com/Revista-Lesbitgay-856439271066762 https://www.facebook.com/Revista-Lesbitgay]
|}

== Organizaciones esternes que sofitaron el proyeutu ==

Pa la presentación del proyeutu de matrimoniu igualitariu, el FDI hai cuntó'l respaldu de les siguientes organizaciones:
{| {{tablaguapa}}
!Organización
!Referencia
|-
|Casabierta
|na
|-
|Centro d'Investigación y Promoción en Derechos Humanos p'América Central (Cipac)
|http://www.cipacdh.org/
|-
|Coleutiva pol Derechu a Decidir (CPDD)
|{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.coleutiva-cr.com/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
|-
|Coleutivu Roxura Rosa |https://www.facebook.com/colectivofuriarosa

|-
|Del Colloráu Al Púrpura |https://www.facebook.com/delrojoalpurpura

|-
|Equipu Maduros
|na
|-
|Xente Diverso |https://www.facebook.com/gentediversa2013

|-
|Homes Trans de Costa Rica |na

|-
|Xunta Directiva del Foru de Mocedaes Fuercia Verde |na

|-
|Ilesia Luterana Costarricense (ILCO)
|[https://www.facebook.com/Ilesia-Luterana-Costarricense-106845272695506 https://www.facebook.com/Ilesia-Luterana-Costarricense]
|-
|Libertic@s
|na
|-
|Lluchando pola Igualdá de Xéneru |na

|-
|Marcha de la Diversidá |https://www.facebook.com/FestivaldeLaDiversidad

|-
|Mea culpa
|https://www.facebook.com/Mea.Culpa.CostaRica
|-
|Observatoriu Éticu Internacional Centroamérica (OBETICA)
|[http://www.observatorioetico.org/ www.observatorioetico.org]
|-
|Peres de la Llamera |https://www.facebook.com/pdocr

|-
|Plataforma Lliberal Progresista |https://www.facebook.com/liberalprogresistacr

|-
|Requilencies o Acoso |https://www.facebook.com/piroposoacoso

|-
|Puntu en Cimbla |https://www.facebook.com/PuntoEnVibra/

|-
|Radio Ambiente |na

|-
|Revista Gente 10
|https://www.facebook.com/RevistaGente10
|-
|Stop Homofobia
|[https://www.facebook.com/Stop-Homof%C3%B3bia-Costa-Rica-199824933474521 https://www.facebook.com/Stop-Homof%C3%B3bia-Costa-Rica]
|-
|Ticosos
|[https://www.facebook.com/TicOsos-osos-de Costa Rica-149614688396659 https://www.facebook.com/TicOsos-osos-de Costa Rica]
|}

== Referencies ==

{{llistaref}}
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
* [https://www.facebook.com/FDIcr/info/?entry_point=page_nav_about_item&amp;tab=page_info FACEBOOK: Frente polos Derechos Igualitarios]
* [{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.ppc.ucr.ac.cr/pdf/campana_matrimonio_igualitariu.pdf |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} UNIVERSIDÁ DE COSTA RICA: Pa la Reconocencia de Toles Families: Frente polos Derechos Igualitarios llanza campaña pol Matrimoniu Igualitariu]
* [{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.nacion.com/ocio/revista-dominical/largo-camino-iguald%C3%A1-derechos_0_1569243082.html |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} PERIÓDICU LA NACIÓN: El llargu camín escontra la igualdá de derechos LGBTI en Costa Rica]
* [{{Enllaz rotu|1= |2=http://ilga-lac.org/mari%C3%B1a-rica-presenta-proyeutu-de-llei-de |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }} matrimoniu igualitariu/ ILGALAC: Costa Rica presenta proyeutu de llei de Matrimoniu Igualitariu]
* [http://molly.kalafut.org/marriage/world-laws.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504062905/http://molly.kalafut.org/marriage/world-laws.html |date=2016-05-04 }} Same-Sex Marriage History Around The World]


{{Tradubot|Frente por los Derechos Igualitarios}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Asociaciones LGBT]]
[[Categoría:Asociaciones LGBT de Costa Rica]]
[[Categoría:Derechos humanos]]
[[Categoría:Derechos humanos en Costa Rica]]
[[Categoría:Activismu LGBT]]
[[Categoría:LGBT en Costa Rica]]


[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>ntka58ybnyo6sgidboe0m1d92gdh8y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Homosexualidá y taoísmu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162670</id>
    <revision>
      <id>4493162</id>
      <parentid>3835999</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T20:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>YiFeiBot</username>
        <id>26443</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Moviendo 1 enlaces interlingúisticos, ahora proporcionado(s) por [[d:|Wikidata]] en la página [[d:q113578066]].</comment>
      <origin>4493162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2398" sha1="k2s2qean3b75dxg53k2np6cde01amhu" xml:space="preserve">Ye difícil determinar una única posición de la [[homosexualidá]] nel [[taoísmu]], una y bones el términu &quot;taoísmu&quot; utilizar pa describir delles tradiciones relixoses desemeyaes, dende movimientos relixosos entamaos como'l [[Quanzhen]] a la [[relixón tradicional china]], y primeramente una escuela de [[filosofía]]. La gran mayoría de creyentes viven en [[China]] y nes distintes comunidaes chines de tol mundu, asina que l'actitú que los taoístes tienen para cola homosexualidá de cutiu reflexa los valores y les normes sexuales d'una más amplia sociedá china.

La tradición taoísta sostién que los homes precisen la enerxía de les muyeres, y viceversa, p'atraer l'equilibriu, la plenitú y el tresformamientu. Pensábase qu'estes enerxíes llógrense meyor en rellaciones [[heterosexual]]es. De normal desaconséyase la espresión apasionada de la homosexualidá porque se cree que nun conduz a la plenitú humana.&lt;ref&gt;Wawrytko, Sandra (1993). ''Homosexuality and Chinese and Japanese Religions'' en &quot;Homosexuality and World Religions&quot;, editáu por Arlene Swidler. Trinity Press International, 1993.&lt;/ref&gt; 

El taoísmu destaca la rellación ente [[Yin y yang|el yin y el yang]]: dos fuercies opuestes que caltienen l'harmonía al traviés del equilibriu. Por ello, considerase que la heterosexualidá ye la realización físico y emocional del harmoniosu balance ente'l yin y el yang.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061006095027/http://www.compassionatedragon.com/taoist_sex_more.html Compassionate Dragon Healing: Taoist Sex&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

De toes formes, dizse que les [[monxa|monxes]] taoístes intercambiaben poemes d'amor mientres la [[Dinastía Tang]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060513051220/http://www.glbtq.com/social-sciences/china,5.html China] en [https://web.archive.org/web/20050317094204/http://www.glbtq.com/ glbtq.com]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Homosexualidá ya islam]]
* [[Homosexualidá y unitarismu universalista]]
* [[Homosexualidá y cristianismu]]
* [[Homosexualidá y xudaísmu]]
* [[Homosexualidá y sintoísmu]]
* [[Homosexualidá y wicca]]
* [[Homosexualidá y budismu]]

== Referencies ==
{{llistaref}}


{{Tradubot|Homosexualidad y taoísmo}}

[[Categoría:Homosexualidá y relixón]]
[[Categoría:LGBT en China]]
[[Categoría:Taoísmu]]

[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>k2s2qean3b75dxg53k2np6cde01amhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aeropuertu Internacional de Funafuti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163854</id>
    <revision>
      <id>4493288</id>
      <parentid>4445947</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2203" sha1="gc44uz9n6zozqhow09v000c35fkvv9e" xml:space="preserve">{{referencies|t=20120406|aviación}}
{{Ficha d'aeropuertu 
|nome = Aeropuertu Internacional de Funafuti
|nome_nativu = Funafuti International Airport
|imaxe = Funafuti International Airport terminal building.jpg
|pie = Terminal del aeropuertu.
|IATA = FUN
|ICAO = NGFU
|tipu = Públicu 
|propietariu =
|operador = 
|ciudá_sirve = [[Funafuti]]
|allugamientu = {{Bandera|Tuvalu}} [[Funafuti]], [[Tuvalu]]
|elevación_p = 9
|elevación_m = 3
|sitiu_web = 
|p1-númberu = 3/21
|p1-llargor-p = 5.000
|p1-llargor-m = 1.524
|p1-superficie = [[Asfaltu]]
}}

'''L'Aeropuertu Internacional de Funafuti''' {{códigos aeroportuarios}} ye l'únicu aeropuertu asitiáu na nación insular de [[Tuvalu]], atópase na llocalidá de [[Funafuti]] que ye la capital del país.

== Historia ==
L'aeropuertu foi construyíu pola Armada de los [[Estaos Xuníos]] en [[1943]] mientres la Segunda Guerra Mundial. L'aeródromu militar incluyía una pista d'aterrizaxe, torre de control, instalaciones militares y la estación de radio Tepuka, coneutada por cable a la pista d'aterrizaxe. En la base de los edificios de la Sede se encuentra en la actualidadNa base de los edificios de la Sede atópase anguaño la residencia de Teagai Apelu y un búnker que sobrevivió hasta'l día de güei. 

L'aeródromu convirtióse na sede del exércitu de los [[Estaos Xuníos]] (Fuercies Aérees VII). Un bombarderu foi unviáu en payares de [[1943]], dirixendo operaciones contra les fuercies xaponeses en [[Tarawa]] y otres bases nes [[Islles Gilbert]]. 

A mediaos de [[1944]], como la llucha treslladóse más al norte, escontra [[Xapón]], los americanos empezaron a retirase y pal momentu en que la guerra terminó en [[1945]], cuasi toos ellos, xunto col so equipu partió. Dempués de la guerra, l'aeródromu militar desenvolver nun aeropuertu comercial internacional.

== Aereollinies y destinos ==

{{Airport-dest-list
| [[Air Pacific]] operáu por [[Pacific Sun]] | [[Aeropuertu Internacional de Nadi|Suva]] 
}}


== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commons}}

{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Aeropuertos de Tuvalu]]
[[Categoría:Tresporte de Tuvalu]]

[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]</text>
      <sha1>gc44uz9n6zozqhow09v000c35fkvv9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aeropuertu de Punta Islita</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164372</id>
    <revision>
      <id>4493279</id>
      <parentid>4412884</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1877" sha1="64t4flk76ldxfmxwcizaa382urh8h6r" xml:space="preserve">{{Ficha d'aeropuertu
|nome = Aeropuertu de Punta Islita
|nome_nativu =
|imaxe = 
|pie = 
|mapa_loc = Costa Rica
|pie_mapa_loc = Situación del aeropuertu en [[Costa Rica]]
|tam_mapa_loc = 
|IATA = PBP
|ICAO = MRIA
|tipu = Publico
|propietariu = Direición Xeneral d'Aviación Civil
|operador = Direición Xeneral d'Aviación Civil
|ciudá_sirve = {{Bandera|CRI}} [[Punta Islita]], [[Costa Rica]]
|allugamientu = [[Punta Islita]], [[Nandayure]], [[Guanacaste]], [[Costa Rica]]
|aereollinies = 2
|destinos = 1
|elevación_p = 
|elevación_m = 
|sitiu_web = 
|p1-númberu = 13/31
|p1-llargor-p = 2624
|p1-llargor-m = 800
|p1-superficie = Asfaltu }}

L''''Aeropuertu de Punta Islita''' {{códigos aeroportuarios}} ye un [[aeropuertu]] que sirve al pueblu de [[Punta Islita]], [[Costa Rica]]. Mientres la temporada lluviosa, encamiéntase viaxar per aire por cuenta de les males condiciones de los caminos.

==Servicios programaos==

*[[Nature Air]] ([[Aeropuertu Internacional Juan Santamaría|San José]])
*[[Sansa Airlines|SANSA]] (San José)

==Vuelos charter==

*[[Paradise Air]] (San José)
*[[Carmonair]] (San José)
*[[Aviones Taxi Aereu S. A.]] (San José)
*[[Prestige Wings S.A]] (San José)

==Accidentes ya incidentes==

*El 31 d'avientu de 2017, una aeronave propiedá de [[Nature Air]] estrellóse depués de desapegar del aerodromo de Punta Islita, morrieron 12 persones, ente elles 10 d'Estaos Xuníos y los dos pilotos costarricenses. La investigación ta abierta.

*El 28 de marzu de 2018, una aeronave d'[[Aerobell Flight School]] bastiar a tierra depués de desapegar del aeródromu de Punta Islita, l'instructor y l'estudiante perecieron nel accidente.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Punta Islita Airport}}


{{Tradubot|Aeropuerto de Punta Islita}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aeropuertos de Costa Rica]]</text>
      <sha1>64t4flk76ldxfmxwcizaa382urh8h6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4493280</id>
      <parentid>4493279</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Limotecariu treslladó la páxina &quot;[[Aeropuertu de Punta Islina]]&quot; a &quot;[[Aeropuertu de Punta Islita]]&quot;</comment>
      <origin>4493279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1877" sha1="64t4flk76ldxfmxwcizaa382urh8h6r" xml:space="preserve">{{Ficha d'aeropuertu
|nome = Aeropuertu de Punta Islita
|nome_nativu =
|imaxe = 
|pie = 
|mapa_loc = Costa Rica
|pie_mapa_loc = Situación del aeropuertu en [[Costa Rica]]
|tam_mapa_loc = 
|IATA = PBP
|ICAO = MRIA
|tipu = Publico
|propietariu = Direición Xeneral d'Aviación Civil
|operador = Direición Xeneral d'Aviación Civil
|ciudá_sirve = {{Bandera|CRI}} [[Punta Islita]], [[Costa Rica]]
|allugamientu = [[Punta Islita]], [[Nandayure]], [[Guanacaste]], [[Costa Rica]]
|aereollinies = 2
|destinos = 1
|elevación_p = 
|elevación_m = 
|sitiu_web = 
|p1-númberu = 13/31
|p1-llargor-p = 2624
|p1-llargor-m = 800
|p1-superficie = Asfaltu }}

L''''Aeropuertu de Punta Islita''' {{códigos aeroportuarios}} ye un [[aeropuertu]] que sirve al pueblu de [[Punta Islita]], [[Costa Rica]]. Mientres la temporada lluviosa, encamiéntase viaxar per aire por cuenta de les males condiciones de los caminos.

==Servicios programaos==

*[[Nature Air]] ([[Aeropuertu Internacional Juan Santamaría|San José]])
*[[Sansa Airlines|SANSA]] (San José)

==Vuelos charter==

*[[Paradise Air]] (San José)
*[[Carmonair]] (San José)
*[[Aviones Taxi Aereu S. A.]] (San José)
*[[Prestige Wings S.A]] (San José)

==Accidentes ya incidentes==

*El 31 d'avientu de 2017, una aeronave propiedá de [[Nature Air]] estrellóse depués de desapegar del aerodromo de Punta Islita, morrieron 12 persones, ente elles 10 d'Estaos Xuníos y los dos pilotos costarricenses. La investigación ta abierta.

*El 28 de marzu de 2018, una aeronave d'[[Aerobell Flight School]] bastiar a tierra depués de desapegar del aeródromu de Punta Islita, l'instructor y l'estudiante perecieron nel accidente.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{traducíu ref|en|Punta Islita Airport}}


{{Tradubot|Aeropuerto de Punta Islita}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aeropuertos de Costa Rica]]</text>
      <sha1>64t4flk76ldxfmxwcizaa382urh8h6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aeropuertu de Pyriatyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164373</id>
    <revision>
      <id>4493285</id>
      <parentid>3843216</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2229" sha1="gaqlj45ybq6babbq6bx3cvuyjxt4skq" xml:space="preserve">{{Tradubot|Aeropuerto de Pyriatyn}}
{{edificiu}}
L''''aeropuertu de Pyriatyn''' foi un aeródromu asitiáu aproximao 11 quilómetros al sur de la ciudá [[ucraína]] de [[Pyriatyn]].

== Historia ==

En mayu de 1944, el campu apocayá ameyoráu foi apurríu a les [[Fuercies Aérees del Exércitu de los Estaos Xuníos]] pal so usu por aviones d'Estaos Xuníos qu'operaben en sofitu del programa de bombardeos de treslláu. A diferencia de les otres dos bases ([[Myrhorod]] y [[Poltava]]), Pyriatyn foi designada pal usu d'aviones de combate por cuenta de les llimitaciones del campu. Foi utilizáu pola [[Octava Fuercia Aérea|Octava]] y [[Decimoquinta Fuercia Aérea]] pa misiones de bombardeos de treslláu ([[Operación Frenético]]) dende xunu de 1944 hasta setiembre de 1944.

Pyriatyn foi designada como la Estación 560 de la USAAF por razones de seguridá y asina foi referida en tolos mensaxes y correspondencia escrita. Pyriatyn foi una de les trés instalaciones d'Ucraína operaes pola xefatura, el comandu del este, les [[Fuercies Aérees Estratéxiques de los Estaos Xuníos n'Europa]].

Les aeronaves, predominantemente P-51 y P-38, volaríen al campu dende [[Gran Bretaña]] o'l sur d'[[Italia]] dempués d'atacar oxetivos enemigos n'[[Europa Oriental]]. L'avión se reabastecería y se rearmaría nel aeropuertu pa depués volver atacar oxetivos enemigos en misiones de torna al sur d'Italia.

Na nueche del [[23 de xunu]] de [[1944]], Pyriatyn foi blancu d'un ataque aereu alemán, pero a diferencia caso de les otres dos bases, los bombarderos alemanes nun alcontraron el campu y dexaron cayer les sos bombes na redoma.

Les operaciones principales terminaron en setiembre de 1944, y los americanos consolidaron la so presencia en Poltava pal restu de la guerra.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
Esti artículu incorpora material de dominiu públicu de la Fuercia d'Aire d'Axencia de Busca Históricu &lt;nowiki&gt;http://www.afhra.af.mil/&lt;/nowiki&gt;.
* Anderson, Barry, (1985), Estaciones de Fuercies d'Aire d'Estaos Xuníos, Fuercia d'Aire Centro de Busca Histórica, Base de Fuercia d'Aire de Maxwell, Alabama.

{{ORDENAR:P }}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Aeropuertos d'Ucraína]]</text>
      <sha1>gaqlj45ybq6babbq6bx3cvuyjxt4skq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toyama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165108</id>
    <revision>
      <id>4493233</id>
      <parentid>4474455</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1493" sha1="690ijyr7tskx8sfbfadotqri2so2eqt" xml:space="preserve">{{llocalidá}}

La ciudá de {{nihongo|'''Toyama'''|富山市|Toyama-shi}} ye la capital de la [[prefeutura de Toyama|prefeutura homónima]], [[Xapón]]. Atopar na mariña del [[mar de Xapón]], a 200 km al norte de la ciudá de [[Nagoya]] y a 300 km al noroeste de [[Tokiu]]. Tien un área de 1.241,85 km²y una población de 420.804 habitantes (2005).

== Historia ==
Históricamente la ciudá de Toyama foi capital de la [[provincia de Etchu]]. La ciudá moderna foi incorporada'l [[1 d'abril]] de [[1889]].

Ente'l 1 y el [[2 d'agostu]] de [[1945]] la ciudá foi bombardiada casi na so totalidá por aviones d'Estaos Xuníos, acabando col 96% de la población total de la ciudá que yera de 128,000, yá que Toyama yera'l centru de procesamientu d'aluminiu y aceru.

== Ciudaes hermanes ==
* {{bandera|Inglaterra}} [[Durham]], [[Inglaterra]]
* {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Durham (Carolina del Norte)]], [[Estaos Xuníos]]
* {{bandera|Brasil}} [[Mogi das Cruzes]], [[Brasil]]
* {{bandera|China}} [[Qinhuangdao]], [[República Popular de China]]
* {{bandera|Australia}} [[Leongatha, Victoria]], [[Australia]]

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Toyama, Toyama}}
* [https://web.archive.org/web/20061210120355/http://www7.city.toyama.toyama.jp/english/index.html Páxina oficial] (n'inglés)

{{Tradubot|Toyama}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llocalidaes de Toyama]]
[[Categoría:Capitales de prefeutura de Xapón]]
[[Categoría:Puertos de Xapón]]</text>
      <sha1>690ijyr7tskx8sfbfadotqri2so2eqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frontera llingüística moselana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165557</id>
    <revision>
      <id>4493193</id>
      <parentid>4459626</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T02:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11160" sha1="0p09t4jli5xfjk3a27hli0yyvgsi9qj" xml:space="preserve">[[Ficheru:Platt_1630.svg|thumb|Mapa de la zona (1630).]]
La '''[[frontera llingüística]]''' '''[[Mosela (departamentu)|moselana]]''' marca la separación ente la zona sur de fala [[Llingües d'oïl|románica]] y la zona norte de fala [[Llingües xermániques|xermánica.]] Sería más apropiáu falar de llendes llingüístiques, yá que nunca foi frontera ente dos estaos. Sicasí, foi utilizada pa marcar la llende ente'l [[bailiaje de Nancy]] y el [[bailiaje d'Alemaña]] del [[ducáu de Lorena]] hasta'l [[sieglu XVIII]].

== Llocalización ==
El [[Mosela (departamentu)|departamentu del Mosela]] puede estremase en dos:
* El sur, onde se fala'l [[lorenés]], un grupu de dialeutos románicos más o menos cercanos a les [[llingües d'oïl]], qu'abarca'l [[vosgiano]] del monte que traviesa la rexón de [[Saint-Quirin]] al sureste. Ye'l dialeutu que fala menos de la metá del antiguu [[condáu de Dabo]], el nome actual ye la pronunciación vosgiana de Dagsbourg (''Dàgschburri'' en fráncicu lorenés). De la mesma, [[Sarrebourg]] foi denomináu nel mesmu idioma ''Sààrburri''.
* El norte, onde se fala'l [[fráncicu lorenés]], que pertenez a la familia de les [[llingües xermániques]]: el [[Idioma luxemburgués|fráncicu luxemburgués]], al noroeste, el [[fráncicu moselano]] nel centru y el [[fráncicu renano de Lorena]] al sureste. Al estremu sur del conceyu de [[Phalsbourg]] fálase un dialeutu [[alemánicu]]. Esta rexón constitúi'l Mosela Fráncicu, tamién llamáu [[Lorena alemana]] (nome habitual del sieglu XIII hasta'l XIX, tantu na población como na alministración). El nome de Mosela Fráncicu ye bien recién y nun tien en cuenta la esistencia de la zona de fala alemánica.
La frontera llingüística sigue una llinia que xune los pueblos de [[Volmerange-les-Mines]] (noroeste) y [[Walscheid]] (sureste). Enllargar na Lorena belga, dixebrando les rexones de [[Gaume]] y [[Arelerland]], y nos Vosgos, onde sigue escontra'l sur d'[[Alsacia]].

=== Llocalidaes de la frontera llingüística ===
A finales del sieglu XIX:&lt;ref&gt;Die deutsch-französische Sprachgrenze in Lothringen, Straßburg 1887, S. 23 ff.&lt;/ref&gt;
* Zona xermánica: [[Rédange]], [[Russange]], [[Volmerange-les-Mines]], [[Ottange|Nondkeil]], Rochonvillers, Angevillers, Algrange, Volkrange, Veymerange, Florange, Suzange, Serémange-Erzange, Uckange, Bertrange, Guénange, Volstroff, Luttange, Hombourg-Budange, Ébersviller, Piblange, Drogny, Bockange, Rurange-lès-Mégange, Mégange, Guinkirchen, Brecklange, Volmerange-lès-Boulay, Loutremange, Helstroff, Brouck, Bannay, Morlange, Marange-Zondrange, Fouligny, Guinglange, Elvange, Créhange, Mainvillers, Faulquemont, Adelange, Eincheville, Viller, Harprich, Morhange, Racrange, Rodalbe, Bermering, Virming, Francaltroff, Léning, Albestroff, Réning, Insming, Vittersbourg, Givrycourt, Munster, Lhor, Loudrefing, Mittersheim, Berthelming, Saint-Jean-de-Bassel, Gosselming, Haut-Clocher, Langatte, Sarrebourg, Buhl-Lorraine, Schneckenbusch, Brouderdorff, Plaine-de-Walsch, Hartzviller, Troisfontaines, Walscheid, [[Abreschviller|Soldatenthal]], [[Abreschviller|Wassersoupe]].
* Zona románica: [[Audun-le-Tiche]], [[Ottange]], Bure, Tressange, Havange, Fontoy, Nilvange, Marspich, Suzange, Serémange-Erzange, Rémelange, Fameck, Uckange, Richemont, Bousse, Rurange-lès-Thionville, Montrequienne, Mancy, Altroff, Aboncourt, Saint-Bernard, Villers-Bettnach, Burtoncourt, Nidange, Épange, Hinckange, Northen, Condé, Varize, Vaudoncourt, Bionville-sur-Nied, Raville, Servigny-lès-Raville, Hémilly, Arriance, Many, Thonville, Suisse, Landroff, Baronville, Rhode, Pévange, Zarbeling, Lidrezing, Bénestroff, Vahl-lès-Bénestroff, Montdidier, Albestroff, Torcheville, Guinzeling, Lostroff, Cutting, Rorbach-lès-Dieuze, Angviller-lès-Bisping, Bisping, Desseling, Fribourg, Rhodes, Kerprich-aux-Bois, Bébing, Imling, Hesse, Nitting, Voyer, [[Abreschviller]].

[[Ficheru:Les dialectes mosellans.jpg|center|500px]]

== Historia ==
La frontera llingüística ye bien antigua. Los sos raigaños remontar a la dómina del [[Imperiu romanu|Imperiu Romanu]] antes de les [[invasiones bárbares]] del [[sieglu V]].

Antes del establecimientu del Imperiu Romanu, el Mosela taba habitáu dende faía cuasi cinco sieglos polos celtes [[mediomátricos]] y la población falaba [[celta]]. Dempués de la invasión romana, namái les clases altes adoptaron el [[llatín]]. [[Jerónimo de Estridón|San Jerónimo]] afirmaba nel sieglu IV: ''Los gálates falen el mesmu idioma que los treveris.'' [[Tréveris]] taba más al norte del actual Mosela.

Mientres les invasiones bárbares los [[Xermanu|xermánicos]] estableciéronse y probablemente asimilaron a los [[Gal|galos]] de la rexón porque, con al respective de los francos, teníen 4.000 guerreros bautizaos; les tribus bárbares yeren pocu numberoses (non más de 15.000 persones), bien pocos en comparanza colos nativos. En concretu, los [[Alemánicu|alemánicus]] n'Alsacia y los francos al oeste de los montes de los Vosgos. Dambos falaben llingües distintes: los alemánicus falaben dialeutos [[Alsacianu|alsacianos]] y los francos el [[Llingües franconies|fráncicu]], qu'anició los dialeutos de Mosela. Los francos conquistaron gran parte de la Francia actual, pero contentar con tomar el poder político, ensin imponer la so llingua.

La frontera llingüística nun ye una muerte de l'anexón alemana de [[1871]]. L'orixe de la frontera llingüística revísase fundamentalmente en función de los afayos arqueolóxicos. Yá se sabía pol estudiu de les necrópolis de l'Alta Edá Media que les carauterístiques físiques de los soterraos yeren les mesmes que los de la dómina galorromana. La escavación de les viviendes de los habitantes merovinxos de Mosela amosó apocayá una apolmonante perennidad na ocupación del suelu mientres el [[Baxu Imperiu romanu|Baxu Imperiu]]: nun se fundaron nueves poblaciones al este ente los sieglos V y VIII.

Paez ser que na mayor parte del territoriu del Mosela coesistieron los trés idiomes (celta, xermánicu y románicu) a partir del añu 250 (primer penetración de los bárbaros) y, sobremanera dende'l sieglu V, cuando los [[Alemánicu|alemánicus]] instaláronse definitivamente n'Alsacia y los romanos fueron finalmente derrotaos, cosa que dexaba'l desenvolvimientu d'una plenitú bárbara. La llende afitar ente'l sieglu VI y el sieglu X. Alredor del añu 1000, la frontera llingüística siguía la llinia d'[[Audun--y-Tiche]], [[Moyeuvre-Grande]], [[Vigy]], [[Mainvillers]], [[Mulcey]], [[Réchicourt-le-Château]] y [[Turquestein-Blancrupt]], antes de bordiar el cordal de los Vosgos, al sur d'Alsacia. Esta llinia caltúvose notablemente estable a lo llargo de los sieglos.

Sicasí, dellos acontecimientos contribuyeron al retrocesu del fráncicu:
* la [[Guerra de los Trenta Años]], una y bones la rexón resultó tan afarada qu'hubo que traer colonos de [[Picardía]] y de [[Ducáu de Saboya|Saboya]] pa la repoblación de la rexón, especialmente l'área de [[Dieuze]]. Pero tamién ye importante tener en cuenta que tamién s'instalaron colonos alemanes munchos de dellos oríxenes, principalmente de zones de monte o onde les tierres cultivables yera insuficientes (Suiza xermánica, [[Tirol]], [[Baviera]]), y que s'integraron perfectamente na midida que la so fala d'orixe nun yera bien distintu del [[fráncicu moselano]].
* una orde de [[Lluis XIV de Francia]] en 1685 namái dexa'l francés nos actos oficiales, pero nun puede aplicase dempués de que'l territoriu ye devueltu al duque [[Leopoldu I de Lorena]];
* Sol reináu de Estanislao, padrastru de [[Lluis XV de Francia|Lluis XV]], [[Antoine-Martin Chaumont de La Galaizière]] promulga un decretu qu'impon el francés nos actos oficiales de Lorena;
* La [[Revolución francesa|Revolución Francesa]], estremada nos sos entamos (vease los cuadiernos d'agravios de [[Forbach]]), impon l'usu del francés dempués de tomar de posesión de los xacobinos;
* [[Napoleón III Bonaparte|Napoleón III]] toma midíes drástiques pa faer progresar el francés en desterciu del fráncicu (principalmente na escuela).
Unos trabayos de 1881 reparen un aumentu de la zona románica en dos árees:
* una meyora escontra'l norte a pocos quilómetros ente [[Hayange]] y [[Vigy]];
* Escontra 15-20 quilómetros al norte del [[Saulnois]]: de [[Dieuze]] a [[Albestroff]] y de [[Réchicourt-le-Château]] a [[Sarrebourg]].
El retrocesu del fráncicu aumenta de manera determinante dempués de la [[Segunda Guerra Mundial]], yá que el so parentescu col [[Idioma alemán|alemán]] tien connotaciones negatives. Según l'[[Institut National de la Statistique et des Études Économiques|INSEE]], l'usu del fráncicu amenorgóse significativamente nes últimes décades.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* ''Petite histoire de la langue francique - Kurze Geschichte der fränkischen Sprache'' / Gérard Boulanger, Jean-Louis Kieffer, Hans Joachim Kühn 52 páxines, billingüe francés - alemán, con mapes xeográficos, editáu por [http://www.gaugriis.org Gau un Griis] en 1997. 
* ''La Lorraine francique : culture mosaïque et dissidence linguistique'', por Daniel Laumesfeld, aux éditions L'Harmattan. «Cet ouvrage de synthèse - Le premier publié en France sur la langue et la culture franciques - rassemble des données linguistiques, sociolinguistiques, historiques, économiques, géographiques, sociales et politiques, pour plaider causar de la minorité francique de Lorraine. Anecdotes vécues et chapitres érudits se succèdent au service d'une pensée généreuse qui ne demande que la lliberté de choisir sa langue et sa vie dans la différence et le respect mutuel. Une langue et une culture qui méritent d'être découvertes à l'heure de l'Europe, dans la mesure où le Luxembourg est de langue nationale Francique». Publicáu en 1996. 316 páxines.
* [https://web.archive.org/web/20090921000026/http://www.ruc.dk/cuid/publikationer/publikationer/mobility/mobility2/Hughes/ Hughes, S.P., (2005) University of Antwerp, Belgium - Bilingualism in North-East France with specific reference to Rhenish Franconian spoken by Moselle Cross-border (or frontier) workers]
* [http://www.gaugriis.org/easyrun/anzeige/framesets/inhalt.php?INHALT_ID=121&amp;USER_ID=&amp;LAYOUT_ID= ''-y Platt lorrain de poche'' per Jean-Louis Kieffer - éditions Assimil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070831210500/http://www.gaugriis.org/easyrun/anzeige/framesets/inhalt.php?INHALT_ID=121&amp;USER_ID=&amp;LAYOUT_ID= |date=2007-08-31 }}
* [http://www.pourlesnuls.fr/catalogue/1616-langues/1617-langue-francaise/le-platt-lorrain-guide-de-conversation-pour-les-nuls-EAN9782754036061.html ''Le Platt lorrain pour LES NULS''][http://www.pourlesnuls.fr/catalogue/1616-langues/1617-langue-francaise/le-platt-lorrain-guide-de-conversation-pour-les-nuls-EAN9782754036061.html] par Marielle RISPAIL - Marianne HAAS-HECKEL - Hervé ATAMANIUK - FIRST Editions 


{{Tradubot|Frontera lingüística moselana}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Mosela]]
[[Categoría:Llingües de Francia]]
[[Categoría:Cultura de la rexón de Gran Este]]</text>
      <sha1>0p09t4jli5xfjk3a27hli0yyvgsi9qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gacería</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165571</id>
    <revision>
      <id>4493260</id>
      <parentid>4484762</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15433" sha1="gclifix28p7aimj2witlqzyvy7cnb5u" xml:space="preserve">[[Ficheru:Gacería.svg|alt=Gacería en la provincia de Segovia|miniaturadeimagen|Gacería na [[provincia de Segovia]]]]
La '''gacería''' ye una variante llingüística na llocalidá [[Provincia de Segovia|segoviana]] de [[Cantalejo (Segovia)|Cantalejo]], en [[Castiella y Lleón]], España. Se usó tamién como [[xíriga]] profesional de los fabricantes de [[Triyu (agricultura)|triyos]] y [[xateros]]&lt;ref&gt;Fuentenebro Zamarro, Francisco (1997). ''Cantalejo. Los Briqueros y su Gacería''. Ayuntamiento de Cantalejo. pp. 25, 35, 85, 86, 87 y 121. &lt;small&gt;ISBN 84-605-0760-2&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; 
[[Ficheru:Trillo-11 vista general.png|thumb|200px|Triyu]]

== Carauterístiques ==

=== Vocabulariu ===
El vocabulariu -que tien influencies franceses, árabes y vasques- entiende unes 353 pallabres, con una pronunciación que sigue les regles fonétiques de la llingua castellana.

Delles pallabres formáronse por un procesu de metátesis: la pallabra castellana ''penera'' ye '''brica''' en gacería (d'onde procede '''briquero'''), ''penero'' convertir en '''brico''', etc. 

Otres hanse formáu por aféresis: de '''apanar''' derivóse '''panar'''; de '''otana''', '''tana'''. &lt;br /&gt;

== Delles pallabres en Gacería ==
{| {{tablaguapa}}
! Pallabra en gacería
! [[Idioma asturianu|Asturianu]]
! [[Idioma castellanu|Castellán]] 
! Orixe
|-
|'''Ante'''
|Ayeri
|''Ayer''
| del gallegu ''onte'', 'ayeri', y castellanu &quot;antes&quot;
|-
|'''Bayuca'''
|Tabierna, chigre
|''Taberna''
|del gallegu ''baiuca'' y castellán coloquial ''bayuca''
|-
|'''Correndeiro'''
|Coneyu
|''Conejo''
| del gallegu ''correndeiro'', 'corredor'
|-
|'''Meca'''
|Oveya
|''Oveja''
|del catalán ''meca'', 'tenral', y onomatopeya de la voz de la oveya''mec'', 'be'
|-
|'''Nícalos'''
|Oreyes
|''Orejas''
|del castellán segovianu ''nícalos'', 'níscalos, mízcalos'
|-
|'''Sinífaros''' o '''Siníferos'''
|[[Guardia Civil]]
|Guardia Civil
|del castellán ''signífero'', 'el que lleva la señal o insinia'
|-
|'''Urdaya'''
|Carne
|''Carne''
| del vascu ''urdaia'', 'la carne de gochu'.
|-
|'''Zuzón sierte'''
|Xamón
|''Jamón''
|del castellán ''sucio, -ón''
|}

Dellos axetivos comunes son:
*'''sierte''' (&quot;bonu, placentero&quot;)
*'''gazo''' (&quot;malu, estúpidu, enfermu, feu&quot; del vascu {{lang|eu|''gaizto''}})
*'''pitoche''' (&quot;pequeñu&quot; del vascu {{lang|eu|''pitotx''}})
*'''sievo''' (&quot;vieyu&quot;),
*'''quillado''' (&quot;llocu&quot;)
*'''urniaco''' (&quot;puerco&quot;)

En gacería, los nomes '''atrevido''' y '''atrevida''' úsense como pronomes pa indicar dalguna persona o cosa sobrentendida de la conversación. (en castellán, ''atrevido'' llega a significar 'impúdico' como axetivu.)

La gesticulación tamién desempeña un gran papel, añadiendo significáu a les pallabres de la gacería: ''Los güeyos falen más que les pallabres'', escribió un escolar. ''Un simple xestu ye bastante pa camudar el significáu d'una pallabra.''

== Fuentes ==
* [https://www.rtve.es/mediateca/videos/20100722/aqui-fálase-gaceria/835158.shtml España direutu: Equí fálase gacería-TVE]
*Miguel ANDRÉS SÁNCHEZ (1928, 30 de mayu): 'Briquería o gacería. El llinguaxe jergal cantalejano', ''El Norte de Castilla''.
*Sigfredo ARRANZ (ensin editar; citáu n'A. Siguero, ver infra): ''Estudiu llingüísticu de la gacería''.
*Teresa BARGETTO-ANDRÉS (2003): 'La gacería y el lunfardo: escontra una teoría memética de les variedaes llingüístiques', ''Revista d'estudios hispánicos'', vol. 30, nᵘ 2, Puertu Ricu; páx. 153-166.
*Teresa BARGETTO-ANDRÉS (2004): 'Un enfoque memético de la gacería', ''Crítica Hispánica'', vol. 26, nᵘ 1-2, Duquesne; páx. 23-40.
*Ramón CARNICER BLANCO (1978): 'Riaza y el primer alcuentru cola gacería'; 'Cantalejo: segundu alcuentru cola gacería. Turégano', ''Gracia y desgracies de Castiella la Vieya'', Barcelona, Plaza y Janés; páx. 349-355; páx. 389-396.[http://breviariocastellano.blogspot.com/2008/08/gracia-y-desgracies-de-castilla-la_07.html]
*José Alberto CRUZ BRAVO (1984, 18 d'ochobre): 'La gacería de Cantalejo', ''L'Adelantráu de Segovia''
*Marciano CUESTA POLO (1993, coord.): ''Glosariu de gacería'', Cantalejo, Conceyu de Cantalejo. [http://www.aytocantalejo.es/modules.php?name=Encyclopedia&amp;op=list_content&amp;eid=1 Diccionariu de Gacería] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620203852/http://www.aytocantalejo.es/modules.php?name=Encyclopedia&amp;op=list_content&amp;eid=1 |date=2010-06-20 }}
*José DE DIEGO MIGUEL (1992, ensin editar): ''La Gacería de Cantalejo. Un llinguaxe mercantil qu'usaben los productores y vendedores de triyos'' [http://v2.eladelantado.com/hemerotecaAmpliaNot.asp?sec=2&amp;idn=72855 L'Adelantráu de Segovia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911175753/http://v2.eladelantado.com/hemerotecaAmpliaNot.asp?sec=2&amp;idn=72855 |fecha=2014-09-11 }}.
*Juana DELGADO SANZ (1976, ensin editar): ''Estudiu de la gacería, xíriga de Cantalejo (Segovia)'', Universidá Complutense de Madrid.
*Francisco FUENTENEBRO ZAMARRO (2000): ''Cantalejo: los briqueros y el so gacería'', Madrid. [https://web.archive.org/web/20060513040835/http://www.cantalejo.com/gaceria/lexicog.htm Diccionariu de Gacería-Castellanu]
*Valentín GARCÍA ESTREMU, Fruto SANZ MARÍA (1989): 'Los trilleros: decadencia d'un oficiu', ''Universidá y etnoloxía. IV alcuentru en Castiella y Lleón. Oficios tradicionales'', Salamanca, Diputación de Salamanca.
*M.ª Ángeles GÓMEZ PASCUAL (1946): 'La gacería', ''Revista de Dialeutoloxía y Tradiciones Populares'', Madrid, t. 2; páx. 648-653.
*M.ª Lourdes GORDALIZA ESCOBAR (1986): ''La fala de Cantalejo'', Segovia, Caxa d'Aforros y Monte de Piedá de Segovia.
*M. G., P. (2008): 'La otra gacería. (Otros ''palabros'' de la mio ciudá)', ''Cantalejo 2008. Feries y fiestes n'honor de Ntra. Señora de l'Asunción y San Roque'', Conceyu de Cantalejo. http://www.aytocantalejo.es/descargas/Programa%202008.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628215322/http://aytocantalejo.es/descargas/Programa%202008.pdf |date=2012-06-28 }}
*Gervasio MANRIQUE DE LARA (1958): 'La gacería de Cantalejo, (Segovia)', ''Revista de Dialeutoloxía y Tradiciones Populares'', t. 14, p. 3-13. [http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1959/04/19/011.html ''Abc'' (1959)]
*Desiderio MARTÍN FURTIÁU (1907, 16 y 30 d'agostu): {{Enllaz rotu|1='Gacería' |2=http://eladelantado.everial.es/1901_1910/19070830.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, {{Enllaz rotu|1='La gacería II' |2=http://eladelantado.everial.es/1901_1910/19070816.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, ''L'Adelantráu de Segovia'', Segovia.
*José Luis SANZ DE MIGUEL (1977, ensin editar): ''La Gacería: Cantalejo, el triyu, los trilleros, los tratantes (estudiu sociollingüísticu)'', Universidá de Valladolid.
*Amparo SIGUERO (1984): 'Los trilleros', ''Revista de Folclor'', t. 4a, nᵘ 41, Valladolid, Caja España. {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.funjdiaz.net/folclor/07ficha.cfm?id=367 |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
*M.ª José ZAMARRO CALVO (1985): ''Introducción al léxicu de la Gacería'', Segovia, Diputación Provincial.
*Ana Rosa ZAMARRO SAN ANASTASIO (2007): ''Cantalejo, Gacería, Oficios'' [http://anarosaz.lacoctelera.net/ Poesíes en gacería] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911173624/http://anarosaz.lacoctelera.net/ |fecha=2014-09-11 }}

== Ver tamién ==
* [[Idioma asturianu]]
* [[Idioma lleonés]]

== Enllaces esternos ==
{{wikificar|t=20180223193457}}

*[http://www.mrbit.es/miranda/dbron.htm Bron de Miranda], [http://a2sinda.wordpress.com/2005/10/04/la-xiriga-y-el-bron-2/ La xíriga y el bron]
*[http://viejocubia.grao.net/rev/rev2/rv21.htm Bron de San Juan de Villapañada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512030343/http://viejocubia.grao.net/rev/rev2/rv21.htm |fecha=2021-05-12 }} [http://www.mrbit.es/miranda/Caldereros%20de%20Miranda.htm (caldereros de Miranda)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001101732/https://www.mrbit.es/miranda/Caldereros%20de%20Miranda.htm |fecha=2018-10-01 }}
* [http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=864511&amp;orden=0 La mansolea: una xíriga gremial]
*[https://web.archive.org/web/20100617002558/http://www.ctv.es/USERS/pimiango/xíriga.htm Xíriga mansolea], y [http://gbooks2.melodysoft.com/app?ID=puebl&amp;DOC=31&amp;ORDERBY=1 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103442/http://gbooks2.melodysoft.com/app?ID=puebl&amp;DOC=31&amp;ORDERBY=1 |fecha=2016-03-04 }} (zapateros de Pimiango y Noreña)
* [[Burón (xíriga)|Burón]] (arrieros de Fornela)
* {{Enllaz rotu|1=Cascón |2=https://lletresasturianes.alladixital.org/pdf/Art%C3%ADculu%209-Xos%C3%A9%20Lluis%20Garc%C3%ADa%20Aries-El%20casc%C3%B3n,%20la%20x%C3%ADriga%20de%20los%20goxeros%20de%20Pe%C3%B1amellera.pdf |fecha=December 2024 |bot=InternetArchiveBot }} (cesteros de Peñamellera)
* [[Tixileiro]] (alfareros d'El Bao, Sisterna, El Corralín y Trabáu)
* [[Xíriga]] (teyeros de Llanes)
* {{Enllaz rotu|1=El Principáu, crisol de llingües gremiales |2=https://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pRef=2008122400_36_710006__Aviles-Princip%C3%A1u-crisol-lling%C3%BCes-gremiales |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

:CASTELLÁN D'ESPAÑA *[http://www.jergasdehablahispana.org
xírigues]
* [https://web.archive.org/web/20081205181436/http://campus.fortunecity.com/boston/443/voc_min.htm Mingaña o Migaña de Milmarcos y Fuentelsaz (Guadalaxara)], y[http://es.calameo.com/read/0001485518efb645afca6 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313235408/http://es.calameo.com/read/0001485518efb645afca6 |fecha=2013-03-13 }}, y {{Enllaz rotu|1=3 |2=https://sites.google.com/site/amigosdemilmarcos/migana-castellanu |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://mlvquintanar.com/modules/smartsection/item.php?itemid=15 xíriga arriera de Quintanar de la Orden (Toledo)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052628/http://mlvquintanar.com/modules/smartsection/item.php?itemid=15 |date=2016-03-04 }}
* [[Pantoja (xíriga)|Pantoja (Cantabria)]]
* {{Enllaz rotu|1=xíriga de los canteros de Munilla (Burgos) |2=http://dspace.ubu.es:8080/e-prints/bitstream/10259.4/2099/1/0211-8998_n218_p203-210.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}
* [[Merchero]]
* [[Cheli]] (Madrid)
* [[Caló]]
* [[Xirigoncia]]
* [[Germanía]]

:CASTELLÁN D'AMÉRICA 
* [[Cocoliche]] (Arxentina)
* [[Lunfardo]] (Arxentina, Uruguái), [[Glosariu del lunfardo]], [http://www.elortiba.org/persico4-2.html Lunfardo nel tangu y la poesía] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106200345/http://www.elortiba.org/persico4-2.html |fecha=2011-01-06 }}, [https://web.archive.org/web/20130131174551/http://elortiba.org/matalunfa.html diccionariu lunfardo]
* [[Vesre]] (Arxentina, Uruguái)
* [[Coa (xíriga)]] (Chile)
* [[Pachuco]] (Costa Rica)
* [[Malespín]] (América Central)
* [[Parlache]] (Colombia)
* [[Xeringa (llingüística)]] (Perú)

:GALLEGO [[:gl:Xiria|xergas]]
* [[Barallete]]
* [https://web.archive.org/web/20101121120814/http://porta.wordpress.com/vocabulariu-cabaqueiro/ Cabaqueiro]
* [http://revistas.ucm.es/fll/11389664/articulos/MADR0000110097A.PDF O barallete dos xingros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403083144/http://revistas.ucm.es/fll/11389664/articulos/MADR0000110097A.PDF |fecha=2010-04-03 }}
* [[Latin dos canteiros|Latín dos canteiros]] o [https://books.google.es/books?id=AFZbcCXXMGMC&amp;pg=PA461&amp;lpg=PA461&amp;dq=%22verbos+dos+arguinas%22&amp;source=bl&amp;ots=aAUh6ngQIq&amp;sig=WSkmuW07J2eyTJv8QzSzliE4_ds&amp;hl=es&amp;ei=rrNuTbnBD4Vos8AP17cWFDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEEQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=%22verbos%20dos%20arguinas%22&amp;f=false Verbo dos arguinas]
* [http://sli.uvigo.es/xirias/ Dicionario de dicionarios de xirias]

:ITALIANU 
* [https://books.google.it/books?id=Hn8SAAAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=es#v=onepage&amp;q&amp;f=false Furbesco]

:PORTUGUÉS
* [http://www.cincoquinas.com/index.php?progoption=news&amp;do=shownew&amp;topic=55&amp;newid=4169 Gíria de Quadrazais-Ligaçõye com outras gírias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001603/http://www.cincoquinas.com/index.php?progoption=news&amp;do=shownew&amp;topic=55&amp;newid=4169 |date=2016-03-05 }}
* [http://amdnascimento.com.sapo.pt/ Gíria quadrazenha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918010802/http://amdnascimento.com.sapo.pt/ |fecha=2010-09-18 }}
* [[:pt:Galramento|Galramento de Molelos]]
* [[:pt:Minderico|Minderico]], [https://web.archive.org/web/20110116150233/http://www.piacaodoninhou.com/seccao.asp?cod_seccao=55117 Dicionário da Piação do Ninhou] y [https://web.archive.org/web/20120326125630/http://www.minderico.com/minderico/artigo.asp?cod_artigo=158861 Génese dos vocábulos]
* [http://novos-arruamentos.blogspot.com/search/label/linguagem Gíria dos contrabandistes de Albergaria-a-Velha]
* Verbos dos Arguinas de Oliveira do Hospital
* Latim dos Canhoteiros: {{Enllaz rotu|1=Gíria dos canteiros de Carreço |2=http://gib.cm-viana-castelo.pt/documentos/20081010145748.pdf |fecha=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, Viana do Castelo.
* Gíria dos Erguinas de Beiriz: gíria dos canteiros da Póvoa de Varzim.
* Lainte: gíria dos vendedores ambulantes de tecidos de Castanheira de Pêra.

:LLINGÜES GREMIALES
* Vocabularios [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12148065228988280754513/p0000005.htm jergales]
* [http://html.rincondelvago.com/llingües-especiales.html Les llingües especiales]
* [http://www.mrbit.es/miranda/calde.htm Xornaes sobre llingües gremiales]
* [http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=4620&amp;cat=cultura Lengua jergales]
* [https://books.google.com/books?id=WKUWvnXyNvEC&amp;pg=PA193&amp;lpg=PA193&amp;dq=gacer%C3%ADa&amp;source=bl&amp;ots=TtHr_6dAwe&amp;sig=c8Y13bsi-jmzDnFr2i6YsAzb1Lc&amp;hl=es&amp;ei=l63eTIjqHsmWhQfj74SFDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CBYQ6AEwATgU#v=onepage&amp;q=gacer%C3%ADa&amp;f=false Historia social de les llingües d'España]
* D'Andrés Díaz, Ramón (2009-2010, 2010-2011): ''Vocabulariu de eusquerismos nes fales gremiales d'Asturies y del noroeste de la Península'', Revista de Filoloxía Asturiana, Universidá d'Uviéu. [http://www.unioviedo.es/reunido/index.php/RFA/article/view/9175/9039 (I)] [http://www.unioviedo.es/reunido/index.php/RFA/article/view/9836/9587 (y II)]
* García Rodríguez, José Antonio: [http://www.avempace.com/file_download/1595/BIBLIOGRAF%C3%8DA+SOBRE+EMILIO+MU%C3%91OZ+VALLE.pdf Bibliografía sobre Emilio Muñoz, la xíriga y les xírigues d'oficios] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021072856/http://www.avempace.com/file_download/1595/BIBLIOGRAF%C3%8DA+SOBRE+EMILIO+MU%C3%91OZ+VALLE.pdf |fecha=2020-10-21 }}
* Rodrigues Gomes, Jorge (2008): ''Falas secretes. Estudo das gírias gremiais galego-portugueses ya ibériques'', Ourense: Associaçom Galega da Lingua. [http://www.slideshare.net/vitinhoourense/20080912-pgl-didactica-ourense-jorge-rodrigues-etnolinguistica-presentation Etnollingüística]
* Sánchez Drago, Fernando [http://www.fgbueno.es/bas/pdf/bas10307.pdf 'Sobre xírigues de gremiu y iniciación nel gran tueru Xacobéu'], ''El Basiliscu'', númberu 3, xunetu-agostu 1978, Madrid.

== Referencies ==
{{llistaref}}

{{Tradubot|Gacería}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xírigues]]
[[Categoría:Cultura de la provincia de Segovia]]
[[Categoría:Etnografía de Castiella y Lleón]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>gclifix28p7aimj2witlqzyvy7cnb5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166352</id>
    <revision>
      <id>4493251</id>
      <parentid>4375266</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4538" sha1="is6riaeltgwmrgqb30h9cwakcs7nn7b" xml:space="preserve">{{estremar|Guaḥe}}
{{Ficha d'idioma
|nome = Krio
|nativu = Krio
|familia madre = Llingua criolla
|países= {{Bandera2|Sierra Lleona}}&lt;br /&gt; {{Bandera2|Guinea Ecuatorial}}
|zona= [[África occidental]]
|falantes = ~500 mil&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/language/kri Krio] nel ''[[Ethnologue]]'' (17th ed., 2013).&lt;/ref&gt;
|familia=[[Llingües criollas|Criollu]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;Cr. de base inglesa&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;Krio
|escritura=[[Alfabetu llatín|Llatín]]
|oficial=
|axencia=
|iso3 = kri
}}

El '''krio''' ye un [[idioma]] [[criollu]] desenvueltu en [[Sierra Lleona]], principalmente na capital, [[Freetown]], polos descendientes d'esclavos lliberaos [[afroamericanu|d'Estaos Xuníos]] y cimarrones [[Xamaica|xamaicanos]] a partir del [[sieglu XVIII]].

== Orixe y desenvolvimientu ==
Tres l'apaición de [[llingua criolla|llingües criollas]] basaes nel [[idioma inglés]] nel área del [[África occidental]] nel [[sieglu XVIII]], y cola fundación de [[Freetown]] en [[1792]], estos [[pidgin]] presistentes fueron progresivamente incorporaos na fala de dellos grupos en [[Sierra Lleona]] ente [[1787]] y [[1855]]. El pidgin inicial gradualmente evolucionó escontra un llinguaxe estable, la llingua materna de los descendientes d'aquelles primeres comunidaes, y la [[llingua franca]] de Sierra Lleona.&lt;ref&gt;Fourah Bay College, Freetown: Guide to Krio, (held at [[SOAS]] Univ. of London Library, 195?).&lt;/ref&gt;

Na [[década de 1960]], [[Thomas Leighton Decker|Thomas Decker]] tradució delles obres de [[Shakespeare]] al krio, y compunxo poesía orixinal en krio. Na [[década de 1980]] el [[Nuevu Testamentu]] foi traducíu a krio.

== Carauterístiques ==
L'idioma krio ye la llingua franca d'unos 4 millones de sierraleoneses o otros grupos [[etnia|étnicos]] y los miles de decendentes krios d'otres partes d'África Occidental. Ye la llingua materna d'unes 500.000 persones. Contién elementos del [[idioma yoruba]] y del [[idioma igbo]]. Acordies colos datos disponibles en [[2011]], el krio yera faláu pol 90% de la población de [[Sierra Lleona]].&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cita web |títulu=Sierra Leone |obra=[[The World Factbook]] |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |editorial=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |fechaaccesu=15 de setiembre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070612210222/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sl.html |fechaarchivu=2007-06-12 }}&lt;/ref&gt;

El [[idioma pichi|pichi]] ye una [[Llingües de Guinea Ecuatorial|llingua falada en Guinea Ecuatorial]] derivada del krio, que llegó per primer vegada a la isla de [[Bioko]] lleváu polos pobladores africanos que veníen de [[Freetown]], [[Sierra Lleona]], en [[1827]]. El pichi ye'l segundu idioma más faláu nel país, namái por detrás del [[fang]] y siguíu de cerca pol bubi.&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/978309/Gramatica_d'el_Pichi Gramática del Pichi], Kofi Yakpo, 2010 ISBN 978-84-937497-4-3&lt;/ref&gt; Emplegada principalmente polos [[Fernandino (Guinea Ecuatorial)|fernandinos]], grupu étnicu establecíu en [[Bioko]], y ta bastante influyida pol [[idioma español|español]], idioma oficial de [[Guinea Ecuatorial]].

Esisten tamién comunidaes de falantes de krio en [[Gambia]], [[Nixeria]] y [[Camerún]].&lt;ref&gt;A. Wyse: Krios of Sierra Leone, Londres (1989).&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kri Ethnologue report for language code:kri]
* [https://web.archive.org/web/20061001195719/http://www.pca.uni-siegen.de/doc/9/9.doc &quot;The Use of Pre-Verbal Particles in Sierra Leone Krio&quot;]

== Enllaces esternos ==
{{Incubator|code= kri}}
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kri Ethnologue report for Krio]
* [https://web.archive.org/web/20060224003508/http://www.krio.db.umu.se/ Krio Research Centre] at [[Umeå University]], [[Suecia|Sweden]].
* [https://web.archive.org/web/20060926222803/http://www.sierra-leone.org/Proverbs.pdf Krio proverbs]
* [https://web.archive.org/web/20061002030733/http://www.unhchr.ch/udhr/lang/kri.htm The Universal Declaration of Human Rights in Krio]
* [http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/KrioPidgin PanAfrican L10n page on Krio (&amp; Pidgin)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070819200329/http://www.panafril10n.org/wikidoc/pmwiki.php/PanAfrLoc/KrioPidgin |date=2007-08-19 }}


{{Tradubot|Krio}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Llingües criolles]]
[[Categoría:Llingües de Sierra Lleona]]</text>
      <sha1>is6riaeltgwmrgqb30h9cwakcs7nn7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Facultá de Derechu de la Universidá de Chile</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167463</id>
    <revision>
      <id>4493123</id>
      <parentid>4487219</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102391" sha1="rqrop9ay5m0iloury1sj01o2ihrq7k3" xml:space="preserve">
{{universidá |nome =
Facultá de Derechu&lt;br /&gt;de la Universidá de Chile |imaxe =
Derechoudechile2008.jpg|200px
|pie imaxe= Frontis de la Facultá de Derechu de la Universidá de Chile |escudo =Coat_of_arms_of_the_University_of_Chile.svg

|tamañu escudu = 90px
|pie escudo = 
|[[Ficheru:Uchile.png|130px]]
|universidá = [[Ficheru:Uchile.png|10px]] [[Universidá de Chile]]
|llocalización = Pío Nonu #1, [[Providencia (Chile)|Providencia]]&lt;br /&gt;{{bandera|Chile}} [[Santiago de Chile|Santiago]], [[Chile]]
|fundación = [[19 de payares]] de [[1842]]&lt;ref name=historia&gt;{{cita web |url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51215 |títulu=Historia |fechaaccesu=2 de xineru de 2010 |autor=Derechu O. Chile |fecha= |editorial= |idioma= |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091230122441/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51215 |fechaarchivu=2009-12-30 }}&lt;/ref&gt;
|campus = [[Campus Andrés Bello|Andrés Bello]]
|decanu = [[Pablo Ruiz-Tagle]]
|vicedecano = 
|docentes = 413 (añu 2009)
|estudiantes = 1.251 ([[pregrado]], 2009)&lt;br /&gt;743 ([[posgráu]], 2009)
|sitiu web = [http://derecho.uchile.cl/ derecho.uchile.cl]
}}

La '''Facultá de Derechu de la Universidá de Chile''' ye una de los cinco [[Facultá universitaria|facultaes]] que conformaron el [[claustru (Universidá)|claustru]] orixinal de la [[Universidá de Chile|Universidá]], y una de les Escueles de [[Derechu]] de mayor prestíu del país. D'ella han [[Facultá de Derechu de la Universidá de Chile#Egresados destacaos|egresado]] dieciséis [[Presidente de Chile|presidentes de Chile]], munchos [[Ministru d'Estáu de Chile|ministros d'Estáu]], [[Senáu de Chile|senadores]], [[Cámara de Diputaos de Chile|diputaos]], [[Poder Xudicial de Chile|xueces]], y una tremera de destacaos intelectuales, historiadores y personaxes relevantes na [[historia de Chile]], incluyendo al héroe naval [[Arturo Prat Chacón]].

Funcionó nun principiu nun inmueble de callar Compañía con [[calle Bandera|Bandera]] (1819-1850), depués nel edificiu del [[Institutu Nacional General José Miguel Carrera|Instituto Nacional]], allugáu na [[Alamea Llibertador Bernardo O'Higgins|Alamea]] y dempués treslladóse a la [[Casa Central de la Universidá de Chile|Casa Central de la Universidá]], construyida ente 1863 y 1872, onde permaneció hasta que se llevantó l'edificiu institucional d'estilu ''[[art decó]]'' en 1938,&lt;ref name=añales1939&gt;{{cita publicación |apellíu= |nome= |enllaceautor= |títulu=La Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales de la Universidá de Chile en 1937, 1938 y 1939 |url=http://www.revistas.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/view/4136/4029 |idioma= |publicación=Añales de la Facultá de Derechu editorial= |fecha=1939 |volume=V |númberu=17-20 |páxines= |fechaaccesu=26 d'agostu de 2011 |cita= }}&lt;/ref&gt; mientres la presidencia d'[[Arturo Alessandri Palma]] (coles mesmes que'l so fíu, [[Arturo Alessandri Rodríguez]], yera [[decanu (educación)|decanu]] de la Facultá). Diseñáu pol arquiteutu [[Juan Martínez Gutiérrez]] ([[Escuela Militar del Llibertador Bernardo O'Higgins|Escuela Militar de Santiago]], el [[Templu Votivo de Maipú]] y la [[Facultá de Medicina de la Universidá de Chile|Facultá de Medicina]]),&lt;ref name=martinez&gt;{{cita web|url=http://www.uchile.cl/uchile.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrl&amp;url=5033|títulu=La obra de Juan Martínez|autor=Universidá de Chile|enllaceautor=Universidá de Chile|fechaaccesu=2 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt; atopar na comuña de [[Providencia (Chile)|Providencia]], Pío Nonu nᵘ1, na interseición d'esta cai y l'avenida Santa María, cerca de la [[Baquedano (estación del Metro de Santiago)|estación de metro Baquedano]]. En 2007 inauguróse, dientro de la Facultá, l'Edificiu de los Presidentes, qu'alluga sales pa pregrado y posgráu, un auditoriu y nun soterrañu de tres pisos, casino, ximnasiu y aparcamientos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.plataformaarquiteutura.cl/2007/05/26/en-construccion-ampliacion-facultá-de-derechu-universidad-de-chile-eliash-moreno-marsino/|títulu=En Construcción: Ampliación Facultá de Derechu Universidá de Chile|apellíu=Infante|nome=Agustín|obra=Plataforma Urbana|fecha=26 de mayu de 2007|fechaaccesu=2 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;

== Historia ==
=== Antecedentes (1747-1842) ===
Previu a la fundación de la [[Universidá de Chile]], los estudios de [[derechu]] en Chile realizar na [[Real Universidá de San Felipe]], que la so fundación foi dispuesta en 1738 pol rei [[Felipe V d'España]]. En dichu centro d'estudios, que foi establecíu en 1747 y qu'empezó a impartir clases en 1758, retrucáronse les cátedres impartíes nes [[Universidaes y colexos n'América Llatina anteriores a 1810|principales universidaes]] de l'[[América colonial]], como lo yeren la de [[Universidá Nacional Mayor de San Marcos|San Marcos]] de [[Lima]] o la [[Real y Pontificia Universidá de Méxicu|Real y Pontificia de Méxicu]]. Una d'elles foi la Facultá de Sagraos Cánones y Lleis, que centraba los sos estudios nel ''[[ius commune]]'', esto ye, testos de [[derechu romanu]] de la [[Corpus Iuris Civilis|escoyeta]] de [[Xustinianu I|Xustinianu]], y de [[derechu canónicu]] como les ''[[Decretales]]'' de [[Gregorio IX]]. Los graos daos yeren los de [[Bachiller (títulu)|bachiller]], [[llicenciáu]] y [[Doctoráu|doctor]].

Por iniciativa de Ambrosio Zerdán y Pontero&lt;ref name=historia /&gt; surdió, n'abril de 1778, la Real Academia Carolina de Lleis y Práctica Forense, dependiente de la [[Real Audiencia de Santiago]], que daba'l títulu d'abogáu a los bachilleres en lleis, dempués d'efectuar una práctica forense. Sicasí, la llegada del [[Independencia de Chile|proceso independentista]] a Chile en 1810 provocaría un cuestionamiento de les instituciones coloniales, polo que cuatro años más tarde l'Academia foi clausurada.

El papel educativu de la Universidá de San Felipe quedó amenorgáu cola apertura del [[Institutu Nacional General José Miguel Carrera|Instituto Nacional]] el 27 de xunetu de 1813, que foi cerráu mientres la [[Reconquista española]] y reabiertu en 1819. La Universidá, desaposiada del so títulu de &quot;Real&quot;, llindar a apurrir el grau de bachiller, ente que'l so plan d'estudios reformar pa dar orixe a dos cursos, unu de &quot;[[derechu natural]], [[derechu de xentes]], y [[economía política]]&quot;, y otru de &quot;lleis patries, [[derechu canónicu]] y práctica forense&quot;.&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 41.&lt;/ref&gt; Paralelu a ello, instituciones de curtia duración como'l Llicéu de Chile, fundáu por [[José Joaquín de Mora]], y el Colexu de Santiago, nel que participó [[Andrés Bello]], impartieron cursos de derechu.

En 1828 reabrió l'Academia de Lleis y Práctica Forense y en 1832 reorganizóse'l plan d'estudios del Institutu Nacional, reinstalando los estudios de derechu romanu y añadiendo el cursu de Llexislación Universal, que Bello desenvolvió nel Colexu de Santiago.&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 51.&lt;/ref&gt;

=== Fundación ===
[[Ficheru:AndresBello.jpg|thumb|200px|[[Andrés Bello]] (1781-1865), primer [[rector de la Universidá de Chile]] y destacáu [[xurista]] venezolanu.]]
La [[Universidá de San Felipe de la República de Chile]], como se renombró en 1829,&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 65.&lt;/ref&gt; venía en franca decadencia dende la década de 1810, y finalmente foi clausurada en 1839, mientres el gobiernu de [[José Joaquín Prieto]], pa ser reemplazada pola [[Universidá de Chile]]. El 19 de payares de 1842 promulgóse una llei, que'l so proyeutu orixinal foi redactáu por [[Andrés Bello]], que dispunxo l'establecimientu d'esta casa d'estudios, compuesta de cinco facultaes, ente les que s'atopaba la de Lleis y Ciencies Polítiques. La universidá creada yera académica, non docente, pos otorgaba los graos académicos a quien aprobaben los cursos cimeros dictaos, principalmente, nel [[Institutu Nacional General José Miguel Carrera|Instituto Nacional]].

El 28 de xunu de 1843 designáronse los primeros académicos de la Universidá por [[decretu supremu]], ente los que taba [[Mariano Egaña]],&lt;ref name=&quot;rioseco&quot;&gt;{{cita publicación|url=http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0017508.pdf|títulu=160 años faciendo historia: Universidá de Chile, 1842-2002|nome=Marcelo|apellíu=Ruseco|añu=2002|formatu=PDF|editorial=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt; redactor de la [[Constitución de 1833]], quien se convertiría nel primer decanu de la facultá'l 21 de xunetu del mesmu añu,&lt;ref name=&quot;bascunan&quot;&gt;{{cita publicación|nome=Aníbal|apellíu=Bascuñán|url=http://www.cybertesis.cl/tesis/uchile/1946/bascunan_a/html/index-frames.html|añu=1946|títulu=La Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales|publicación=|fechaaccesu=7 de marzu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080617124730/http://www.cybertesis.cl/tesis/uchile/1946/bascunan_a/html/index-frames.html|fechaarchivu=17 de xunu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080617124730/http://www.cybertesis.cl/tesis/uchile/1946/bascunan_a/html/index-frames.html|archivedate=2008-06-17}}&lt;/ref&gt; desempeñando esi cargu hasta la so muerte en 1846]. [[Andrés Bello]], primer [[Rectores de la Universidá de Chile|rector]], definió les metes de la naciente facultá de lleis y ciencies polítiques nel famosu discursu d'inauguración de la Universidá de Chile en 1843:

{{cita|A la facultá de lleis y ciencies polítiques ábrese un campu, el más vastu, el más susceptible y d'aplicaciones útiles. Oyer: la utilidá práctica, los resultaos positives, les meyores sociales, ye lo que principalmente espera de la Universidá'l gobiernu; ye lo que principalmente tien d'encamentar los sos trabayos a la patria. Herederos de la llexislación del pueblo rei, tenemos que purgarla de les manches que contraxo sol influxu maléfico del despotismu; tenemos qu'estenar les incoherencies que deslustran una obra a que contribuyeron tantos sieglos, tantos intereses alternativamente dominantes, tantes inspiraciones contradictories. Tenemos qu'afaela, que restituyila a les instituciones republicanes. ¿Y qué oxetu más importante o más grandiosu que la formación, el perfeccionamiento de les nueses lleis orgániques, la recta y puesta alministración de xusticia, de seguridá de los nuesos derechos, la fe de les transaiciones comerciales, la paz del llar domésticu?|[[Andrés Bello]], ''Discursu d'instalación de la Universidá de Chile'', 17 de setiembre de 1843.&lt;ref&gt;[[:wikisource:ye:Discursu na inauguración de la Universidá de Chile|Discursu na inauguración de la Universidá de Chile]] ([[Wikiquote]])&lt;/ref&gt;}}

Anque yá en 1813 designárase como color oficial de los estudiantes de la carrera'l [[verde]], trenta años más tarde dictóse un reglamentu que regulaba la indumentaria académica pa decanos y secretarios, estableciéndose dichu color pa la Facultá de Lleis.&lt;ref name=bascunan /&gt; En 1874 representar a la facultá nel [[blasón]] de la Universidá con una balanza suxeta por una espada nun fondu [[sinople]] (verde).&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Universidá de Chile|enllaceautor=Universidá de Chile|url=http://www.uchile.cl/uchile.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrl&amp;url=7910|títulu=Escudo distintivu de la Universidá de Chile|fechaaccesu=10 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Delegación Universitaria, cambeos curriculares y codificación (1844-1879) ===
[[Ficheru:U de Chile 1872.jpg|thumb|300px|[[Casa Central de la Universidá de Chile|Casa Central]] de la Universidá, sede de la facultá dende fines del sieglu XIX hasta 1938.]]

En 1847 establecióse una nueva organización pa los estudios universitarios en Chile, puesta en práctica en 1852, pola cual dispúnxose la división del [[Institutu Nacional General José Miguel Carrera|Instituto Nacional]] en dos seiciones: una destinada a la [[educación secundaria|instrucción secundaria]] y la otra a la [[educación cimera|universitaria]]. Esta postrera quedó suxeta direutamente al rector y al Conseyu de la Universidá de Chile, so l'autoridá d'un delegáu universitariu.

La Facultá de Lleis y Ciencies Polítiques treslladó les sos instalaciones en 1850 dende l'edificiu de les cais [[calle Bandera|Bandera]] con Compañía, onde funcionaba dende 1819,&lt;ref name=bascunan /&gt; al edificiu del Institutu Nacional, allugáu na [[Alamea Llibertador Bernardo O'Higgins|Alamea]]. Años más tarde, instalar na [[Casa Central de la Universidá de Chile|Casa Central]],&lt;ref name=historia /&gt; construyida ente 1863 y 1872.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Universidá de Chile|url=http://www.uchile.cl/uchile.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrl&amp;url=8219|títulu=Visita virtual - Casa Central|fechaaccesu=10 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100304051157/http://www.uchile.cl/uchile.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrl&amp;url=8219|fechaarchivu=2010-03-04}}&lt;/ref&gt;

El currículu foi bastante cuestionáu por tar empobináu escontra la práctica profesional, en desmedro de cañes de les [[Ciencies del Derechu]] como la [[Filosofía del Derechu|Filosofía]] y [[Historia del Derechu]]. El decanu [[Juan Francisco Meneses]], quine asumió'l so cargu en 1846, vieno reforzar el [[positivismu xurídicu|positivismu]] imperante con reformes qu'esaniciaben les cátedres de Llexislación Universal y [[Economía política]].&lt;ref name=&quot;serranu&quot;&gt;{{cita publicación|nome=Sol|apellíu=Serrano|url=http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0008005.pdf|títulu=Universidad y nación: Chile nel sieglu XIX|formatu=PDF|añu=1994|editorial=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt; Ente los críticos d'esti sistema tuvieron Rafael Fernández Concha, [[José Victorino Lastarria]], y el mesmu rector [[Andrés Bello]], como lo reflexa un discursu de 1853:

{{cita|El plan d'estudios llegales, según el programa de la Universidá, tien por oxetu non solo aprovir al país d'arteros xurisconsultos, sinón d'homes capaces de desempeñar les altes funciones de l'alministración y de la llexislatura, y de dirixir la opinión pública. Non solo les ciencies puramente llegales, sinón les polítiques y sociales son resortes de la seición universitaria, a qu'en la nuesa llei diose'l títulu de Facultá de Lleis y Ciencies Polítiques.|Andrés Bello, 1853.&lt;ref name=serranu /&gt;}}

[[Ficheru:Valentin Letelier.jpg|thumb|left|100px|Bustu de [[Valentín Letelier]], rector de la Universidá y profesor de la Facultá.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Icarito|enllaceautor=Icarito|url=http://www.icarito.cl/biografias/articulo/l/2009/12/247-4184-9-letelier-valentin.shtml|títulu=Valentín Letelier|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt;]]
En 1848, el Conseyu d'Instrucción Pública estableció l'orde que tenía de siguise nos estudios, qu'agora cuntaben con cinco ramo, distribuyíos en cuatro años. Al suprimise l'Academia de Práctica Forense en 1851, creóse'l cursu respeutivu, de dos años de duración.

Les reformes al plan d'estudios de 1853 y 1859 fueron un consensu, onde s'estableció que la carrera tendría una duración de seis años, con cátedres de [[derechu romanu]], [[derechu natural]], [[lliteratura]], [[derechu de xentes]], [[derechu civil]] (al cargu d'[[Enrique Cood]]), [[derechu canónicu]], [[derechu comercial]], [[derechu alministrativu|derechu públicu alministrativu]], [[economía política]] (al cargu de [[Jean Gustave Courcelle-Seneuil]]), [[derechu procesal civil|procedimientu civil]], [[derechu mineru|códigu de minería]], [[derechu procesal penal|procedimientu criminal]] y [[derechu penal]].&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 89.&lt;/ref&gt; En 1863 el plan d'estudios foi amenorgáu a cinco años.

El [[movimientu codificador]], que surdió en Chile dende mediaos del sieglu XIX, impulsó a nuevos cambeos dientro de la carrera: en 1856 foi promulgáu'l [[Códigu Civil de Chile|Códigu Civil]], redactáu por Bello, lo qu'obligó a la facultá a suprimir l'estudiu del [[derechu español]] y a reemplazalo pol Códigu, lo que s'oficializó al añu siguiente por decretu del 20 de marzu.&lt;ref name=historia /&gt; En 1875 promulgáronse los códigos [[Códigu Penal de Chile|Penal]] y [[Códigu de Minería de Chile|de Minería]], polo que tamién se reformularon les cátedres de derechu penal y [[derechu mineru|ordenanza de mines]].&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxines 90-91.&lt;/ref&gt; Coles mesmes asocedió colos demás cuerpos llegales aprobaos darréu.&lt;ref name=bascunan /&gt;

{{VT|Codificación en Chile}}

=== Desarrollu del papel docente de la Facultá (1879-1920) ===
La ''Llei d'Instrucción Secundaria y Superior'', promulgada en 1879, devolvió'l papel de formador permanente del alumnáu a la [[Universidá de Chile]]. Pa esi añu la Facultá de Lleis tenía 319 matriculaos,&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 147.&lt;/ref&gt; esto ye, concentraba cuasi'l 45&amp;nbsp;% de los estudiantes de la Chile, cifra que foi n'aumentu: en 1908 cuntaba con 466 estudiantes de Derechu y diez años más tarde algamaba yá los 821 alumnos.&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 148.&lt;/ref&gt;

A fines del sieglu XIX, la facultá vio egresar a les primeres muyeres que llograríen el títulu d'abogáu, en conformidá al [[Decretu Amunátegui]] de 1877; elles fueron [[Matilde Throup]] y [[Matilde Brandau]], titulaes en 1892 y 1898, respeutivamente.&lt;ref name=&quot;humanes&quot;&gt;{{enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.humanas.cl/wp-content/uploads/2010/11/delles-otres_bajopeso3.pdf|títulu=Dalgunes, otros autor=Corporación Humanes|formatu=PDF|páxines=87-95|añu=2010|fechaaccesu=6 de xunu de 2011}} |2=http://www.humanas.cl/wp-content/uploads/2010/11/delles-otres_bajopeso3.pdf |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Los estudios de derechu sufrieron una sustancial reforma en 1902, añu en que se camudó'l [[Exéxesis|enfoque exexéticu]] por un métodu sistemáticu o científicu.&lt;ref name=rioseco /&gt; Les cátedres orixinales de la carrera, [[derechu romanu]] y [[derechu canónicu|cánones]], fueron parte d'estes reformes; mientres la primera camudó'l so enfoque d'estudiu dende lo llegal a lo histórico,&lt;ref name=historia /&gt; la segunda foi a cencielles suprimida; sicasí, dellos profesores consideren que, en realidá, la cátedra de cánones foi a cencielles tresformada nel cursu d'[[Historia del Derechu|Historia Xeneral del Derechu]].&lt;ref&gt;{{Cita publicación|autor = Bravo, Bernardino|títulu = Estudio de Derechu y Cultura d'abogaos en Chile 1758-1998|añu = 1998|revista = Revista chilena de derechu|volume = 25| númberu = 3| id = 0716-0747|url =http://dialnet.unirioja.es/servlet/oaiart?codigo=2649980}}&lt;/ref&gt; Más tarde surdieron los primeres aeminarios; en 1917 creóse'l de [[ciencies económiques]], y en 1919 los de [[derechu públicu]] y [[derechu priváu|priváu]].&lt;ref name=bascunan /&gt;

[[Ficheru:Derecho Elena Caffarena.jpg|200px|thumb|Alumnos de la carrera en 1926; sentada al centru, l'activista [[Elena Caffarena]].]]
[[Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f18.jpg|thumb|Bustu de [[Juvenal Hernández Jaque]], decanu y rector, obra del escultor Raúl Vargas.]]
=== Años de convulsión y rectoráu de Juvenal Hernández Jaque (1920-1953) ===
La década de 1920 tuvo marcada pol surdimientu de movimientos sociales estudiantiles, amparaos pola [[Federación d'Estudiantes de la Universidá de Chile]] (FECh) —creada en 1906—, como los de defensa de la igualdá de los [[derechos de la muyer]], favorecíos pola activista [[Elena Caffarena]],&lt;ref&gt;{{cita web|autor=EducarChile|url=http://www.educarchile.cl/Portal.Base/Web/verContenido.aspx?ID=137085|títulu=Caffarena Morice, Elena (1903 - 2003)|fechaaccesu=10 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080916204620/http://www.educarchile.cl/Portal.Base/Web/verContenido.aspx?ID=137085|fechaarchivu=2008-09-16}}&lt;/ref&gt; y otros movimientos empobinaos a les clases sociales trabayadores, como la [[Universidá Popular Lastarria]], que mandó a la facultá les Clíniques Xurídiques. Na década siguiente la visión crítica de los estudiantes de la facultá viose reflexada na revista de [[vanguardia]] lliteraria y política ''Mástil'' (que'l so [http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0002201.pdf primer númberu] apaeció en 1929), na qu'escribiríen figures como [[Oreste Plath]] y [[Mariano Latorre]], y nel grupu universitariu Meyora, qu'axuntó a los simpatizantes de la [[izquierda política|izquierda]].&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=|nome=|enllaceautor=|títulu=La Federación d'Estudiantes. Pebidal de Líderes de la Nación|url=http://www2.xn--aales-ota.uchile.cl/CDA/an_sub_simple/0%2C1280%2CSCID%253D19170%2526ISID%253D665%2526GRF%253D19041%2526ACT%253D1%2526PRT%253D19163%2C00.html|idioma=|publicación=[[Añales de la Universidá de Chile]]|editorial=|fecha=2005|volume=|númberu=17|páxines=|fechaaccesu=10 de xineru de 2010|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090223224414/http://www2.añales.uchile.cl/CDA/an_sub_simple/0%2C1280%2CSCID%253D19170%2526ISID%253D665%2526GRF%253D19041%2526ACT%253D1%2526PRT%253D19163%2C00.html|fechaarchivu=23 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090223224414/http://www2.xn--aales-ota.uchile.cl/CDA/an_sub_simple/0%2C1280%2CSCID%253D19170%2526ISID%253D665%2526GRF%253D19041%2526ACT%253D1%2526PRT%253D19163%2C00.html|archivedate=2009-02-23}}&lt;/ref&gt;

[[Juvenal Hernández Jaque]] asumió en 1931 el cargu de decanu de la Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales —nome que se-y otorgara a la facultá nel estatutu orgánicu del 29 d'agostu de 1927—, pero arrenunció'l 2 de xunetu del añu siguiente pa volver al puestu rápido, n'agostu. Finalmente, dimitió de forma definitiva en 1933 al ser escoyíu rector interín pa suplir la vacante dexada por [[Pedro Godoy Perrín]]; más tarde foi ratificáu pol claustru de la Universidá.&lt;ref name=bascunan /&gt;

Les condiciones en que funcionaba la Facultá al entamu del rectoráu d'Hernández nun yeren los meyores; en 1934, el decanu [[Arturo Alessandri Rodríguez]] empezó a xestionar un nuevu allugamientu pa la Escuela de Derechu,&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 167.&lt;/ref&gt; con que'l so fin escoyó un terrén allugáu a una banda del [[ríu Mapocho]], na actual interseición de les cais Pío Nonu con Santa María. L'edificiu diseñáu pol arquiteutu [[Juan Martínez Gutiérrez]],&lt;ref name=martinez /&gt; que la so obra carauterizar por construcciones d'estética monumental, lo que tamién puede apreciase n'otros de los edificios que diseñó como [[Escuela Militar del Llibertador Bernardo O'Higgins|Escuela Militar de Santiago]], el [[Templu Votivo de Maipú]] y la [[Facultá de Medicina de la Universidá de Chile|Facultá de Medicina]] de la mesma casa d'estudios— ye consideráu una de les obres arquiteutóniques más importantes en [[Chile]] mientres la primer metá del sieglu XX:

{{Cita|La fachada curva, más que nota sobresaliente del edificiu, ye elementu d'alta significación na cara de la ciudá. El so volume total, vistu como escultura arquitectónica, afata la metrópolis... La Escuela de Derechu tien los méritos d'un [[Monumentu Nacional de Chile|monumentu nacional]].|Guillermo Ulriksen, arquiteutu.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Universidá de Chile|url=http://www.uchile.cl/uchile.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrl&amp;url=5035|títulu=La Facultá de Derechu|fechaaccesu=10 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt;}}

[[Ficheru:Arturo Alessandri Rodriguez.jpg|thumb|150px|left|[[Arturo Alessandri Rodríguez]], decanu dende 1933 a 1943.]]
Los estudios de Derechu tamién sufrieron cambeos col Reglamentu de 1934, onde s'ampliaron los seminarios a cinco, añadiendo a los trés esistentes ([[ciencies económiques]], [[derechu públicu]] y [[derechu priváu|priváu]]) los de &quot;[[derechu mercantil|derechu comercial]] ya industrial&quot; y &quot;[[derechu penal]] y [[medicina forense|medicina llegal]]&quot;.&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 168.&lt;/ref&gt; Esi mesmu añu empezó a funcionar l'Institutu de Ciencies Penales.

{{Cita|En 1934 na Facultá consolídase un plan d'estudios ríxidu que s'enllargaría hasta l'añu 1966 pa ser depués reimplantado l'añu 1975. Felicidad reforma impulsu un exacerbado rigor [[Positivismu xurídicu|positivista]] na enseñanza xurídica, xuníu a un plan d'estudios ríxidu y carente d'especialización so métodos d'enseñanza espositivos qu'esixíen un gran esfuerciu memorístico per parte de los alumnos paralelos a l'ausencia de programes d'investigación|[[Gonzalo Figueroa Yáñez]], 1976&lt;ref name=axenda&gt;{{cita publicación|autor=Centro d'Estudiantes de Derechu|títulu=Axenda del estudiante|añu=2009}}&lt;/ref&gt;}}

La [[Editorial Xurídica de Chile]] fundar en 1945 en sociedá de la facultá cola [[Biblioteca del Congresu Nacional de Chile]]. Dos años más tarde la Editorial tendría [[personalidá xurídica]] por aciu la Llei Nᵘ 8737;&lt;ref name=&quot;editorial&quot;&gt;{{cita web|autor=Editorial Xurídica|enllaceautor=Editorial Xurídica de Chile|url=http://www.editorialjuridica.cl/quien-somos/|títulu=¿Quién somos?|fechaaccesu=10 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100118142630/http://www.editorialjuridica.cl/quien-somos/|fechaarchivu=18 de xineru de 2010}}&lt;/ref&gt; esi mesmu añu de 1947 aprobóse un nuevu reglamentu que, ente otres coses, instauró un mecanismu de control de matrícula, dio un calter más práuticu a la carrera, y creó carreres curties de trés años pa quien nun deseyaben el títulu d'abogáu.&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 170.&lt;/ref&gt;

=== Rectoráu de Gómez Millas, la sede Valparaíso y amagos de reforma (1953-1973) ===
{{Imaxe múltiple | posición_tabla = derecha | direición = vertical | anchu = 200 | testu = [[Escuela de Derechu de la Universidá de Valparaíso|Escuela de Derechu de Valparaíso]].&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Semeyes de 1977, cuando dependendía de la [[Universidá de Chile]], y de 2010, yá perteneciente a [[Universidá de Valparaíso|la de Valparaíso]].&lt;/small&gt; | semeya1 = Derecho Valparaíso 1977.jpg | semeya2 = Escuela de Derecho..jpg}}
[[Juan Gómez Millas]], profesor de [[ciencies sociales]], foi escoyíu rector en 1953, dando pasu a un periodu de grandes meyores pa la [[Universidá de Chile]], yá que empecipió la so espansión a otres rexones del país, materializándose na creación de los Colexos Rexonales y nel establecimientu de la [[Universidá de Valparaíso|sede Valparaíso]].&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 221.&lt;/ref&gt;

Esta espansión dexó hermanar la Escuela de Derechu de Santiago col so [[Escuela de Derechu de la Universidá de Valparaíso|homónima]] de [[Valparaíso]], que data de 1911, cuando s'instaló ellí'l Cursu Fiscal de Lleis. Mientres el periodu en que foi alministrada pola Universidá de Chile, dicha Escuela tuvo como profesores a intelectuales de la talla de los civilistes [[Ramón Meza Barros]] y [[Victorio Pescio]], el procesalista [[Mario Casarino Viterbo]] y [[Carlos Lleón]]. En 1972 recibió'l nome oficial de Facultá de Derechu y Ciencies Sociales de la Universidá de Chile (sede Valparaíso).&lt;ref&gt;{{cita web|autor=O. de Valparaíso|url=http://www.derechouv.cl/paginas/historia.html|títulu=Derechu|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110815213733/http://www.derechouv.cl/paginas/historia.html|fechaarchivu=15 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; Amás d'estes, la facultá tuvo a cargu otres dos carreres: Serviciu Social (impartida tamién en dambes ciudaes) y [[Ciencies Polítiques]] y Alministratives.&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 232.&lt;/ref&gt;

Mentanto, la Escuela de Derechu allugada en Santiago enfrentaba coles mesmes col rectoráu de Gómez Millas nuevos desafíos plantegaos pola creación d'instituciones como'l [[Escuela de Gobiernu y Xestión Pública de la Universidá de Chile|Institutu de Ciencies Polítiques y Alministratives]] (1954), los centros d'investigaciones Criminológicas (1957) y Documentales (1958), según el Centru d'Estudios de Derechu Americanu Comparáu (1962).&lt;ref&gt;Mellafe et al. (1992), páxina 233.&lt;/ref&gt; La facultá tuvo presente tamién en seminarios internacionales, como nel VIII Congresu de l'Asociación Internacional de Derechu Penal, celebráu en [[Lisboa]] en 1961, que cuntó cola participación de los profesores [[Arturo Alessandri Rodríguez]] y [[Eduardo Novoa Monreal]], amás d'Antonio Bascuñán Valdés, quien por esi entós yera ayudante.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=|nome=|enllaceautor=|títulu=Añu 1961|url=http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/10273/10329|idioma=|publicación=Añales de la Facultá de Derechu editorial=|fecha=1961|volume=III|númberu=3|páxines=|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304124000/http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/10273/10329|fechaarchivu=4 de marzu de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304124000/http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/10273/10329|archivedate=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Patio facultad.jpg|left|thumb|200px|Escuela de Santiago.]]
En 1963 terminó'l fecundu rectoráu de Juan Gómez Millas y dende 1967 empezar a xestar la [[Reforma universitaria (Chile)#El movimientu de 1967|Reforma universitaria]] en tol país. La Facultá de Ciencies Xurídiques nun quedó fuera d'esti procesu, y en 1968 realizóse un [[plebiscitu]] p'aprobar la continuidá como decanu del profesor [[Eugenio Velasco Letelier]] (qu'asumiera en 1965), nel que participaron docentes, los sos collaboradores y los alumnos con derechu a votu, que'l so resultancia foi favorable a este.&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=|nome=|enllaceautor=|títulu=Plebiscitu en Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales|url=http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/10362/10418|idioma=|publicación=Añales de la Facultá de Derechu editorial=|fecha=1968|volume=VIII|númberu=8|páxines=|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304191427/http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/10362/10418|fechaarchivu=4 de marzu de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191427/http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/10362/10418|archivedate=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;

El 20 d'ochobre de 1971, l'edificiu de facultá foi [[Toma (manifestación)|tomáu]] en respuesta a una decisión del Conseyu Cimeru Normativu de la Universidá que plantegó la fusión de la Escuela de Derechu con otres facultaes sol nome de Facultá de Ciencies Xurídiques, Económiques y Sociales.&lt;ref name=&quot;añales71&quot;&gt;{{cita publicación|apellíu=|nome=|enllaceautor=|títulu=Ocupación Local Escuela de Derechu|url=http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/4294/4184|idioma=|publicación=Añales de la Facultá de Derechu editorial=|fecha=1971|volume=XIII|númberu=13|páxines=|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131020204107/http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/4294/4184|fechaarchivu=20 d'ochobre de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020204107/http://www.analesderecho.uchile.cl/index.php/ACJYS/article/viewArticle/4294/4184|archivedate=2013-10-20}}&lt;/ref&gt; La movilización foi sofitada por profesores contrarios al gobiernu de la [[Unidá Popular]] del socialista [[Salvador Allende]].&lt;ref name=&quot;jocelynholt&quot;&gt;{{cita publicación|nome=Alfredo|apellíu=Jocelyn-Holt|enllaceautor=Alfredo Jocelyn-Holt|url=http://derechoenreconstruccion.blogspot.com/2009/05/articulo-de-la revista-que-pasa-por.html|títulu=Escuela de derechu... y de política|publicación=Qué Pasa|añu=2009|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;

{{cita|Nesti momentu apaez una aberración: suprimir la Facultá de Derechu, que como tal esiste en cuasi tolos países del mundu, sían socialistes o capitalistes. En concencia hai en [[Moscú]], [[Beixín]] y [[L'Habana]]. En toa universidá de cierta categoría hai una Facultá d'esi calter.|Secretariu d'Estudios de la Carrera d'Abogáu, 1971.&lt;ref name=añales71 /&gt;}}

Tomar adquirió un calter violentu por cuenta de la intervención del grupu paramilitar nacionalista [[Patria y Llibertá]],&lt;ref name=jocelynholt /&gt; ya incidentes como l'asocedíu'l 26 de payares, cuando unos estudiantes atacaron l'automóvil que treslladaba al [[Ministeriu del Interior de Chile|ministru del Interior]] de la dómina, [[José Tohá]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Salvador Allende.cl|url=http://www.salvador-allende.cl/Cronologia/1971.pdf|títulu=1971. L'aceleración de los cambeos|formatu=PDF|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140522233337/http://www.salvador-allende.cl/Cronologia/1971.pdf|fechaarchivu=2014-05-22}}&lt;/ref&gt; A fines de 1971, Velasco xubiló, y al añu siguiente asumió nel so reemplazu [[Máximo Pacheco]], militante [[Partíu Demócrata Cristianu de Chile|democratacristiano]] y excolaborador del gobiernu d'[[Eduardo Frei Montalva]].

=== Crisis mientres la dictadura militar (1973-1990) ===

El [[golpe d'Estáu en Chile de 1973|golpe d'Estáu del 11 de setiembre de 1973]] contra'l gobiernu socialista de [[Salvador Allende]], marcó l'empiezu del [[Dictadura militar (Chile)|dictadura militar]] empobináu por una [[Xunta de Gobiernu de Chile (1973)|Xunta]], que taba encabezada pol xeneral [[Augusto Pinochet]]. Tol aparatu alministrativu de la Universidá foi interveníu, lo qu'incluyó la persecución a alumnos, siendo emblemáticos los casos de Patricio Munita, executáu n'avientu de 1973,&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Memoria viva|url=http://www.memoriaviva.com/Executaos/Executaos%20M/munita_castiellu_patriciu.htm|títulu=Patricio Munita Castillo|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111013211403/http://memoriaviva.com/Executaos/Executaos%20M/munita_castiellu_patriciu.htm|fechaarchivu=13 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt; y los sumíos Ismael Chávez&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Memoria viva|url=http://www.memoriaviva.com/Sumíos/D-C/cha-lob.htm|títulu=Ismael Darío Chávez Llobos|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; y Cecilia Castro.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Memoria viva|url=http://www.memoriaviva.com/Sumíos/D-C/1t.htm|títulu=Cecilia Gabriela Castro Salvadores|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; A fines de 1973 realizóse un sumariu, dirixíu por [[Miguel Otero Lathrop]], a diversos profesores y alumnos poles sos idees polítiques, incluyendo al presidente del Centru d'Estudiantes de Derechu de la dómina, [[Álvaro Varela]], quien foi espulsáu de la Universidá pola so militancia nel [[MAPU]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Varela, Álvaro|url=http://ciperchile.cl/2010/06/09/yo-si-senti-la dictadura-y-tambien-a-miguel-oteru/|títulu=Yo sí sentí la dictadura (y tamién a Miguel Otero)|obra=ciper.cl|fecha=9 de xunu de 2010|fechaaccesu=21 d'ochobre de 2011}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Rosende Subiabre.jpg|thumb|100px|left|[[Hugo Rosende Subiabre]], decanu designáu (1976-1983)]]
En 1974 asumió'l decanatu Antonio Bascuñán Valdés, quien intentó impulsar reformes como la estructura departamental, currículum flexible, sistema semestral d'estudios, sistema de creitos, ente otres,&lt;ref name=&quot;alvarez&quot;&gt;{{cita publicación|autor=Álvarez, Gabriel|títulu=La investigación xurídica|publicación=Curso d'investigación xurídica|añu=2005|editorial=Lexis Nexis|páxina=241}}&lt;/ref&gt; que non lelgaron a materializase por cuenta de la llegada d'una nueva alministración dos años más tarde, encabezada por [[Hugo Rosende Subiabre]]. Este enllantó la represión y encargóse de despidir a dellos profesores, ente ellos [[Francisco Cumplido]] y [[Máximo Pacheco]], yá que la so política plantegaba que tanto los simpatizantes de l'antigua [[Unidá Popular]] como los [[Partíu Demócrata Cristianu de Chile|democratacristianos]] teníen de salir de la Facultá.&lt;ref name=&quot;rosende&quot;&gt;{{cita publicación|autor=Matus, Alejandra|url=http://www.derechos.org/nizkor/chile/llibros/lnegro/cap2.html|títulu=La era Rosende|publicación=El llibru negru de la xusticia en Chile|añu=1999|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; Rosende yera partidariu de provocar la contrarreforma consistente na eliminación del estudiu de les [[Ciencies Sociales]], polo que la malla curricular foi dirixida escontra un [[positivismu xurídicu]] ríxidu como l'enllantáu en 1934,&lt;ref name=alvarez /&gt;&lt;ref name=rosende /&gt; cambeos que se reflexaron nel nuevu nome de Facultá de Derechu,&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Añales Facultá de Derechu|url=http://www.analesderecho.uchile.cl/CDA/an_der_presentacion/index.html|títulu=Presentación de los ''Añales de la Facultá de Derechu''|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090517032542/http://www.analesderecho.uchile.cl/CDA/an_der_presentacion/index.html|fechaarchivu=17 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; que caltién hasta güei.

A pesar d'ello, la Facultá siguió siendo un espaciu d'alderique dientro de los ríxidos marcos establecíos por aciu charres sobre [[derechu públicu]] y [[derechu internacional|internacional públicu]] y al traviés de la participación en seminarios, como nel d'Anteproyectu de Reforma Constitucional.&lt;ref name=&quot;memoria88&quot;&gt;{{cita publicación|autor=Editorial Universitaria|url=http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0017508.pdf|publicación=160 años faciendo historia: Universidá de Chile, 1842-2002|títulu=Les facultaes sol Gobiernu Militar|páxina=88|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; En 1981 el [[Decretu con Fuercia de Llei|DFL]] Nᵘ 1 creó les universidaes rexonales a partir de les sedes de la Universidá de Chile y de la [[Universidá Téunica del Estáu Téunica del Estáu]], polo que la Escuela de Derechu de Valparaíso se desligó de la Facultá de Santiago y pasó a formar parte de la naciente [[Universidá de Valparaíso]]. El decanatu de Rosende terminó en 1983 —cuando foi asocedíu por [[Avelino Lleón Hurtado]]— y al añu siguiente foi nomáu [[Ministeriu de Xusticia de Chile|ministru de Xusticia]] de Pinochet.&lt;ref name=rosende /&gt; Darréu asocediéronse al mandu de la Facultá los profesores Rafael Eyzaguirre Echeverría (1984) y [[Mario Mosquera]] (1986).

[[Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f07.jpg|thumb|Memorial a estudiantes y egresados víctimes de la dictadura militar]]
En 1987 españó'l descontentu de los estudiantes col rector designáu de la Universidá, [[José Luis Federici]], que se manifestó nun [[Paru de Federici|paru xeneral]] al cual xuntaron los estudiantes de la facultá. Federici respondió en duros términos a la negativa de los alumnos de volver a clases, destituyendo a entamos d'ochobre d'esi añu al decanu Mosquera y nomando como subrogante a [[Jorge Hübner]], quien yera un reconocíu [[Pinochetismo|pinochetista]]. Los estudiantes refugaron a Hübner desallugando y rayando la so oficina.&lt;ref&gt;{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.lachilebajofederici.info/el paru/|títulu=El Paru|obra=lachilebajofederici.info|fechaaccesu=3 de xunu de 2011}} |2=http://www.lachilebajofederici.info/el paru/ |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; El 29 d'ochobre Pinochet destituyó a Federici, y designó a [[Juan de Dios Vial Larraín]] como rector.&lt;ref&gt;{{Enllaz rotu|1={{cita web|url=http://www.lachilebajofederici.info/la-caida/|títulu=La Cayida|obra=lachilebajofederici.info|fechaaccesu=3 de xunu de 2011}} |2=http://www.lachilebajofederici.info/la-caida/ |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Darréu, asumió como decanu [[Juan Colombo Campbell]].

=== Décades de movilizaciones estudiantiles (1990-presente) ===
En 1990 asumió como decanu per segunda vegada [[Mario Mosquera]], quien foi reelixíu cuatro años más tarde; sicasí nun algamar a completar el so segundu periodu pos arrenunció'l 1 d'abril de 1997,&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Mosquera.cl|url=http://www.cooperativa.cl/fallecio-mario-mosquera-ex-presidente-de-la-o-y-la-anfp/prontus_nots/2010-03-29/112015.html|títulu=Finó Mario Mosquera, ex-presidente de la O y la ANFP|obra=Radio Cooperativa|fecha=29 de marzu de 2010|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt; dexando como decanu subrogante al civilista Francisco Merín Schehing. Propúnxose entós, como nuevu decanu, al profesor [[Pablo Rodríguez Grez]], que fuera líder del movimientu [[nacionalista]] [[Patria y Llibertá]] (combatió contra la [[Unidá Popular]]) y collaborando col del [[ (Chile)| ]] del xeneral [[Augusto Pinochet]].&lt;ref name=jocelynholt /&gt; Sicasí, un grupu d'alumnos de centroizquierda oponer a ello'l 22 d'abril de 1997, organizádose nun movimientu empobináu pol presidente del Centru d'Estudiantes, el [[Mocedá Socialista de Chile|socialista]] Claudio Márquez que condució a tomar de la facultá, que duró una selmana entera; a dos díes de producise, Rodríguez arrenunció tantu a la so candidatura a decanu como a la Universidá.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Wikiderecho|títulu=Toma de 1997|url=http://www.wikiderecho.cl/wiki/Toma_de_1997|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080802024452/http://www.wikiderecho.cl/wiki/Toma_de_1997|fechaarchivu=2 d'agostu de 2008}}&lt;/ref&gt; Xunto cola salida de Rodríguez, los estudiantes esixeron una reforma integral de los planes y programes d'estudios, que databen de 1934 y que la so cambéu foi atayada pola contrarreforma impuesta por [[Hugo Rosende Subiabre]]. Xunto con Rodríguez dexaron la [[Universidá de Chile]] dellos otros profesores de l'ala más conservadora, como Rubén Oyarzún, Rubén Celis, [[Eduardo Soto Kloss]], [[Ramiro Mendoza Zúñiga]], [[Ángela Cattan]], Beltrán Sáez, Gustavo Cuevas Farren, César Parada, quien, na so mayoría, emigraron a [[:Categoría:Universidaes privaes de Chile|universidaes privaes]].&lt;ref name=jocelynholt /&gt;

Tres un tiempu d'inestabilidá na conducción de la facultá, en 1998 asumió nuevamente'l decanatu Antonio Bascuñán Valdés, en que'l so periodu empecipiar el procesu que llevaría a la reforma de los planes y programes, encargada a la llamada Comisión Maturana, por ser dirixida pol procesalista [[Cristián Maturana]]. Dicha comisión presentó un informe onde se propunxo la semestralización de la carrera, la escrituración de los exámenes finales y la flexibilización de la malla curricular, incluyendo la polémica eliminación de la obligatoriedá del cursu de [[derechu romanu]], cambeos que fueron introducíos en 2002. Esi mesmu añu hubo una toma de la Escuela afalada pola crisis que vivía l'área de Bienestar Estudiantil a nivel de los Servicios Centrales de la Universidá, qu'implicó un altu costu ente'l profesoráu pal decanu Bascuñán, lo que foi un factor por que perdiera, per estrechu marxe, la reelección frente a [[Roberto Nahum]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Pérez, Ximena|url=http://diario.elmercurio.cl/detalle/index.asp?id={335f5961-2524-4488-be65-44fa8440y03b}|títulu=Decanu de Derechu y el so antecesor enfréntense al traviés de cartes|obra=El Mercurio|fecha=7 de mayu de 2009|fechaaccesu=26 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:InaugEdifDer.JPG|thumb|200px|Ceremonia d'inauguración del Edificiu de los Presidentes en 2007.]]
El 2007 inauguróse un nuevu edificiu na ala norte de la facultá, llamáu Edificiu de los Presidentes (bautizáu como Torre Nahum), qu'alluga sales pa pregrado y posgráu, un casino y aparcamientos.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Morales, Karina|url=http://www.emol.com/noticias/nacional/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=280875|títulu=Bachelet, Lagos y Aylwin fueron pifiados en facultá de la Universidá de Chile|editorial=emol.com|fecha=5 de payares de 2007|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; El 29 d'abril de 2009 xeneróse un nuevu conflictu estudiantil encabezáu pel Centru d'Estudiantes (CED), nesi entós presidíu por [[Gabriel Boric]], metanes acusaciones de [[plaxu]] al decanu Nahum&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.emol.com/noticias/nacional/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=360149|títulu=Rector de la U. de Chile mandata a comisión pa investigar acusaciones contra Nahum|fecha=27 de mayu de 2009|obra=EMOL|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; y demandes de reforma qu'incluyíen la regularización del claustru académicu, la implementación de los nuevos estatutos de la Universidá de Chile de manera de fomentar la democracia interna y la ellaboración participativa d'un Plan de Desarrollu Institucional (PDI) pa la facultá.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=CED|url=http://www.estudiantesdederecho.cl/node/199|títulu=Petitoriu de los estudiantes de Derechu|fecha=25 d'abril de 2009|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090427135525/http://www.estudiantesdederecho.cl/node/199|fechaarchivu=27 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt; Esi día, tres la realización d'un referéndum estudiantil que sofitó'l petitoriu del CED, un grupu d'estudiantes [[Roberto Nahum#Toma de la Facultá de Derechu|tomó la facultá]],&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Peña, Juan P.|obra=La Tercera|url=http://www.latercera.com/contenido/680_123752_9.shtml|títulu=Alumnos tómense Facultá de Derechu de la Universidá de Chile|fecha=30 d'abril de 2009|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150501192616/http://www.latercera.com/contenido/680_123752_9.shtml|fechaarchivu=1 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; aición que duró seis selmanes hasta l'arrenunciu de Nahum el 17 de xunu.&lt;ref&gt;{{cita web|obra=La Tercera|url=http://www.latercera.com/contenido/680_143198_9.shtml|títulu=Nahum sella la so salida de la Facultá de Derechu de la U. de Chile|fecha=17 de xunu de 2009|fechaaccesu=18 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150501164318/http://www.latercera.com/contenido/680_143198_9.shtml|fechaarchivu=1 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; El [[9 de xunu]] nomar al penalista [[Luis Ortiz Quiroga]] como nuevu vicedecano, asumiendo más tarde como decanu subrogante.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Fernández, Oriana|obra=La Tercera|url=http://www.latercera.com/contenido/680_139359_9.shtml|títulu=Rector de la U. de Chile noma a nuevu vicedecano de la Facultá de Derechu|fecha=9 de xunu de 2009|fechaaccesu=9 de xunu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160305023537/http://www.latercera.com/contenido/680_139359_9.shtml|fechaarchivu=2016-03-05}}&lt;/ref&gt;

Al añu siguiente, Nahum volvió a repostularse como decanu, venciendo a la xurista [[Cecilia Medina Quiroga|Cecilia Medina]] na eleición del 10 de xunu con un 58&amp;nbsp;% de les preferencies.&lt;ref&gt;{{cita web|obra=La Tercera|url=http://www.latercera.com/contenido/680_267143_9.shtml|títulu=Roberto Nahum ye escoyíu nuevu Decanu de Derechu de la U. de Chile|fecha=10 de xunu de 2010|fechaaccesu=10 de xunu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150501180629/http://www.latercera.com/contenido/680_267143_9.shtml|fechaarchivu=1 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; En 2012 la Facultá inauguró nueves dependencies destinaes a la Escuela de Posgráu y Clíniques Xurídiques, allugaes n'avenida Santa María 076.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.uchile.cl/noticias/84319/derechu-inauguro-nuevu-edificiu-pa-posgráu-y-clinica-juridica|títulu=Facultá de Derechu inauguró nuevu edificiu pa Posgráu y Clínica Xurídica|obra=uchile.cl|fecha=21 d'agostu de 2012|fechaaccesu=15 de xunu de 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Edificio Santa María 200 Facultad de Derecho Universidad de Chile.png|thumb|Edificiu de les Clíniques Xurídiques y posgráu.]]
A mediaos del 2014, Nahum intentó postulase per tercer vegada consecutiva, pero profesor y alumnos denunciaron esa maniobra ante la [[Xunta Eleutoral Central]] de la [[Universidá de Chile]], qu'impugnó dicha candidatura per cinco votos contra unu en primer instancia y por cuatro contra dos nel recursu de revisión. Nahum alegó una interrupción del so periodu cuando se produció tomar del 2009, pero los sos argumentos fueron refugaos yá que l'incisu quintu del artículu 36 del Estatutu Orgánicu de la Universidá de Chile prohibe a tou profesor titular repostularse por más de dos periodos consecutivos ensin importar si hubo interrupción o non. Depués de los sos dos reveses, Nahum intentó interponer recursos similares nel [[Tribunales Eleutorales Rexonales de Chile|Tribunal Eleutoral Rexonal Metropolitanu]] (TER)y el [[Tribunal Constitucional|Constitucional]] ensin ésitu (magar el TER acoyó'l recursu, el Constitucional dio-y la razón a la Universidá), lo que torgó definitavmente la so participación nes eleiciones y pavimentó el camín al trunfu del profesor [[Davor Harasic]] al añu siguiente d'asocedíos los fechos.

A fines de 2014 inauguróse un memorial a estudiantes y egresados de la Facultá víctimes del réxime de Pinochet. Allugáu nel patiu, consta de dos figures y una placa que contién la llista alfabética de 21 persones: Carlos Berger Guralnik, Julio César Cabezas Gacitúa, Rubén Guillermo Cabeza Pérez, [[Arnoldo Camu|Arnoldo Camu Veloso]], Cecilia Grabriela Castro Salvadores, Ismael Darío Chávez Llobos, Roberto Guzmán Santa Cruz, [[Orlando Letelier|Orlando Letelier de la Cortil]], Germán Rodolfo Moreno Fuenzalida, Patricio Munita Castillo, Guillermo Pinto Viel, Sócrates Ponce Pacheco, Reinaldo Salvador Poseck Pedreros, [[Arsenio Poupin|Arsenio Poupin Oissel]], Littre Abraham Quiroga Carvajal, Carlos Helen Salazar Contreras, Héctor Mario Silva Iriarte, Juan Ramón Soto Cerda, [[José Tohá|José Tohá González]], Fernando Valenzuela Rivero y Guillermo Vallines Ferdinand.&lt;ref&gt;[http://www.derecho.uchile.cl/noticias/107455/inauguren-nuevu-memorial-en-la facultá «Inauguren nuevu memorial na Facultá»], Facultá de Derechu, Universidá de Chile, 19.11.2014; accesu 04.05.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://villagrimaldi.cl/noticias/inauguráu-memorial-en-la escuela-de-derechu-de-la universidad-de-chile/ «Inauguráu memorial na Escuela de Derechu de la Universidá de Chile»], Villa Grimaldi, Corporación Parque pola Paz, payares de 2014; accesu 04.05.2017&lt;/ref&gt;

En 2015 producióse otra toma motivada pola espulsión de 31 alumnos, asuntu que se solucionó darréu, non asina la tema del reintegro de quien yeren auxiliares d'aséu. Al añu siguiente, el 27 d'abril, españó un otru conflictu provocáu nuevamente por espulsiones arbitraries y l'asamblea estudiantil aprobó por un 55,5&amp;nbsp;% de los votos válidamente emitíos tomar del inmueble, que foi revalidada con un 60,38&amp;nbsp;% el día 28, con un 62,25&amp;nbsp;% el 3 de mayu y con un 56,38&amp;nbsp;% el 6 del mesmu mes.

L'edificiu principal de la facultá foi declaráu [[Monumentu Nacional de Chile|monumentu nacional]] en marzu de 2014.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.lasegunda.com/Noticias/Nacional/2014/04/931335/escuela-de-derechu-de-la-o-foi-declarada-monumentu-nacional-pese-a-reparos-del rector|títulu=Escuela de Derechu de la O foi declarada &quot;Monumentu Nacional&quot;, magar reparos del rector|obra=[[La Segunda]]|fecha=28 d'abril de 2014|fechaaccesu=7 de mayu de 2014}}&lt;/ref&gt;

== Alministración ==
Según los estatutos de la Universidá de Chile, la máxima autoridá dientro de la Facultá ye'l decanu —tien de ser un profesor titular y duro nel so cargu cuatro años, pudiendo ser reelixíu por un segundu periodu consecutivu—, que tien como funciones &quot;''la direición d'esta, dientro de les polítiques universitaries qu'al efeuto determinen los órganos cimeros yá señalaos''&quot;.&lt;ref name=&quot;estatutu&quot;&gt;{{cita web| url = http://www.uchile.cl/uchile.portal?_nfpb=true&amp;url=13824&amp;_pageLabel=conUrl&amp;1=1| títulu = Estatutu de la Universidá de Chile|autor=Universidá de Chile|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; 
 
Esiste tamién un Conseyu de Facultá, al cual &quot;''corresponderá-y definir les polítiques de desenvolvimientu académicu ya institucional nel contestu de los lineamientos y estratexes emanados del Senáu Universitariu''&quot;.&lt;ref name=estatutu/&gt; Ta conformáu pol decanu, quien lo preside, amás de los direutores de los departamentos, escueles, institutos y centros, según por otros académicos designaos.

=== Llista de decanos ===
Nun esiste una llista oficial de los [[Decanu (educación)|decanos]] que dirixeron esta Facultá. Poro, el siguiente llistáu, construyíu con base nos ''[http://www.analesderecho.uchile.cl Añales de la Facultá]'' y a otros datos disponibles,&lt;ref name=bascunan /&gt; puede tener imperfecciones o omisiones, sobremanera con al respeutive de decanos interinos o subrogantes.

[[Ficheru:MEgaña.jpg|thumb|200px|[[Mariano Egaña]], primer decanu, 1843-1846]] 
{| {{tablaguapa}}
| width=&quot;40%&quot; valign=&quot;top&quot; |
* [[Mariano Egaña Fabres]] (1843-1846)
* [[Juan Francisco Meneses]] (1846-1860)
* [[José Gabriel Palma]] (1860-1863)
* [[Manuel Camilo Vial]] (1863-1869)
* [[Gabriel Ocampo]] (1869-1882)
* [[Cosme Campillo Ibáñez]] (1882-1884)
* [[José Fabres Fernández de Leiva|José Clemente Fabres]] (1884-1888)
* [[José María Barceló Carvallo]] (1888-1894)
* [[Miguel Antonio Varas]] (1894-1912)
* [[Leopoldo Urrutia Anguita]] (1912-1914)
* [[Ruperto Bahamonde Rivera]] (1914-1924)
* [[Arturo Alessandri Rodríguez]] (1924-1927)
* José Guillermo Guerra (1927)
* [[Juan Antonio Iribarren]] (1927-1930)
* Agustín Vigorena Ramírez (1930-1931)
* [[Juvenal Hernández Jaque]] (1931-1932)
* José Guillermo Guerra (1932)
* Juvenal Hernández Jaque (1932-1933)
* Arturo Alessandri Rodríguez (1933-1943)
* José Raimundo del Río Castillo (1944)
* [[Juan Antonio Iribarren]] (1944-1945)
* Rafael Correa Fuenzalida (1946)
* José Raimundo del Río Castillo (1946-¿1951?)
| width=&quot;40%&quot; valign=&quot;top&quot; |
* Darío Benavente Gorroño (¿1951?-1955)
* José Raimundo del Río Castillo (1955-1956)
* Darío Benavente Gorroño (1957-1965)
* [[Eugenio Velasco Letelier]] (1965-1971)
* [[Máximo Pacheco Gómez]] (1972-1974)
* Antonio Bascuñán Valdés (1974-1976)
* [[Hugo Rosende Subiabre]] (1976-1983)
* [[Avelino Lleón Hurtado]] (1983-1984)
* Rafael Eyzaguirre Echeverría (1984-1986)
* [[Mario Mosquera Ruiz]] (1986-1987)
* ''[[Jorge Hübner]]'' &lt;small&gt;(s)&lt;/small&gt; (1987)
* [[Juan Colombo Campbell]] (1987-1990)
* Mario Mosquera Ruiz (1990-1997)
* ''[[Roberto Nahum Anuch]]'' &lt;small&gt;(s)&lt;/small&gt; (1997-1998)
* ''Avelino Lleón Steffens'' &lt;small&gt;(s)&lt;/small&gt; (1998)
* Antonio Bascuñán Valdés (1998-2002)
* Roberto Nahum Anuch (2002-2009)
* ''[[Luis Ortiz Quiroga]]'' &lt;small&gt;(s)&lt;/small&gt; (2009-2010)
* Roberto Nahum Anuch (2010-2014)
* ''Pierino Perazzo Gagliardo'' &lt;small&gt;(s)&lt;/small&gt; (2014-2015)
* [[Davor Harasic Yaksic]] (2015-2018)
* ''Claudio Moraga Klenner'' &lt;small&gt;(s)&lt;/small&gt; (2018)
* [[Pablo Ruiz-Tagle|Pablo Ruiz-Tagle Vial]] (2018-)
|}
:&lt;small&gt;'''(s)''': Subrogante.&lt;/small&gt;

== Plan d'estudios ==
=== Pregráu ===
[[Ficheru:Observaciones a la lei eleutoral vijente.JPG|thumb|150px|[[:wikisource:ye:Observaciones Lei Eleutoral Vijente|Memoria de títulu]] d'[[Arturo Prat]], egresado de la Facultá.]]
La Facultá ufierta un plan de [[Currículu (educación)|currículu]] flexible, nel que los alumnos pueden postular a les asignatures y profesores correspondientes, siempres y cuando se cumpla coles condiciones establecíes pola programación académica. Los distintos cursos clasificar n'obligatorios, optativos, electivos y llibres.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51432|títulu=Reglamentu: Títulu Primeru|fechaaccesu=3 de xunu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075444/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51432|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt; Los dos primeros otorguen 6 creitos, ente que los dos últimos 4. Pa tener la calidá de egresado tien de cumplise un máximu total de 358 creitos, que s'estremen en 220 pa los 38 cursos obligatorios, 24 pa 4 cursos optativos, 66 creitos pa los cursos electivos, 16 creitos pa los 4 cursos llibres, 16 creitos pola aprobación de 2 talleres de memoria, y 16 por 2 cursos de clíniques xurídiques.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51433|títulu=Reglamentu: Títulu Segundu|fechaaccesu=3 de xunu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075329/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51433|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt; Pa ello esiste un plazu máximu d'ocho años.&lt;ref name=&quot;reglaoctavo&quot;&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51441|títulu=Reglamentu: Títulu Octavu|fechaaccesu=3 de xunu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075534/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51441|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt;

Pa llograr el grau de [[Llicenciatura en Derechu Llicenciáu en Ciencies Xurídiques y Sociales]] tien de completase una [[memoria de títulu]] y rindir un exame de llicenciatura, oral y de calter solemne.&lt;ref name=reglaoctavo/&gt; Ello dexa cumplir con una de les condiciones establecíes nel artículu 535 del ''[[Códigu Orgánicu de Tribunales]]'' pa llograr el títulu d'[[abogáu]]. Según axustar el mesmu Códigu, nel so artículu 521, esti títulu ye dau n'audiencia pública pola [[Corte Suprema de Chile|Corte Suprema de Xusticia de Chile]], una vegada aprobada la práctica profesional de seis meses na [[Corporación d'Asistencia Xudicial]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=República de Chile|url=http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=25563|títulu=Códigu Orgánicu de Tribunales|obra=bcn.cl|fechaaccesu=3 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;

Les diverses asignatures obligatories que tienen de cumplise nel siguiente llistáu:&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=4997|títulu=Derechu, Llicenciáu en Ciencies Xurídiques y Sociales|fechaaccesu=3 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;
{| {{tablaguapa}}
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
! Departamentu !! Asignatures obligatories !! Departamentu !! Asignatures obligatories
|- valign=top
|'''[[Ciencies del Derechu]]'''||[[Historia del Derechu]] &lt;small&gt;(I y II)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Introducción a dereches &lt;small&gt;(I y II)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Filosofía moral]]&lt;br /&gt;Oficiu xurídicu ||'''[[Derechu económicu|Derechu Económicu]]'''||[[Microeconomía]]&lt;br /&gt;[[Macroeconomía]]&lt;br /&gt;[[Derechu Económicu]]&lt;br /&gt;[[Derechu tributariu|Derechu Tributariu]]
|-
|'''[[Derechu penal|Ciencies Penales]]'''||[[Derechu Penal]] &lt;small&gt;(I, II y III)&lt;/small&gt; ||'''[[Derechu procesal|Derechu Procesal]]'''||[[Derechu Procesal]] &lt;small&gt;(I, II, III, IV, V)&lt;/small&gt;
|-
|'''[[Derechu priváu|Derechu Priváu]]'''||[[Derechu Civil]] &lt;small&gt;(I, II, III, IV, V, VI y VII&lt;/small&gt;)||'''[[Derechu comercial|Derechu Comercial]]'''||[[Derechu Comercial]] &lt;small&gt;(I, II y III)&lt;/small&gt;
|-
|'''[[Derechu públicu|Derechu Públicu]]'''||[[Derechu Constitucional]] &lt;small&gt;(I, II y III)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Derechu Alministrativu]]&lt;br /&gt;[[Responsabilidá del Estáu]]||'''[[Derechu internacional|Derechu Internacional]]'''||[[Derechu Internacional Públicu]]&lt;br /&gt;[[Derechu Internacional Priváu]]
|-
|'''[[Derechu llaboral|Derechu del Trabayu y Seguridá Social]]'''||[[Derechu del trabayu]] &lt;small&gt;(I y II)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Derechu de la seguridá social||'''Enseñanza Clínica del Derechu'''||Clíniques xurídiques I&lt;br/&gt;Optativu de Clíniques
|-
|}

Anguaño, atopar en discutiniu un nuevu plan d'estudios que, ente otres reformes, restauraría la obligatoriedá de cursar [[derechu romanu]], amenorgaría a dos los cursos de [[derechu penal]] y tornaría a la obligatoriedá de que los exámenes finales sían orales y non escritos.{{ensin referencies}}

=== posgráu ===
La Facultá ufierta diversos programes de [[posgráu]], ente ellos destaca'l so programa de Doctoráu en Derechu, compuestu por dos ciclos, unu habilitante y unu doctoral, qu'inclúi cursos, seminarios, tutoríes, un exame de calificación, una tesis y un exame de grau.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=63259|títulu=Organización|fechaaccesu=3 de xunu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075355/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=63259|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt;

Tamién la Facultá ufierta diversos [[magíster]]es, diplomaos y cursos de formación, tantu en [[Santiago de Chile|Santiago]] como n'otres ciudaes de [[Chile]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=postgradoDerecho|títulu=Escuela de Posgráu|fechaaccesu=3 de xunu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075358/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=postgradoDerecho|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt;

=== Programes d'intercambiu Llista de columnes|2|
* '''[[Asia]]''':&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51710|títulu=Convenio con Instituciones estranxeres d'Oriente y África|fechaaccesu=27 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075508/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51710|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
** {{bandera|China}} [[Universidá Tsinghua]]
** {{bandera|Corea del Sur}} [[Universidá Yonsei]]
** {{bandera|Irán}} [[Universidá de Teḥrán]]
** {{bandera|Xordania}} [[Universidá de Xordania]]
** {{bandera|Siria}} [[Universidá de Damascu]]

* '''[[Europa]]''':&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51709|títulu=Convenio con Instituciones estranxeres d'Europa|fechaaccesu=27 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075452/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51709|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
** {{bandera|Alemaña}} [[Universidá de Bonn]]
** {{bandera|Alemaña}} [[Universidá de Friburgu (Alemaña)|Universidá de Friburgu]]
** {{bandera|Alemaña}} [[Universidá de Hannover]] 
** {{bandera|Alemaña}} [[Universidá de Heidelberg]]
** {{bandera|Alemaña}} [[Universidá Humboldt de Berlín]]
** {{bandera|Dinamarca}} [[Universidá de Copenhague]]
** {{bandera|España}} [[Universidá de Barcelona]]
** {{bandera|España}} [[Universidá Carlos III de Madrid]]
** {{bandera|España}} [[Universidá de Girona]]
** {{bandera|España}} [[Universidá de Les Palmes de Gran Canaria]]
** {{bandera|España}} [[Universidá de Murcia]]
** {{bandera|España}} [[Universidá Rovira i Virgili]]
** {{bandera|España}} [[Universidá de Valencia]]
** {{bandera|España}} [[Institutu Universitariu de Investigación José Ortega y Gasset]]
** {{bandera|Finlandia}} [[Universidá de Laponia]]
** {{bandera|Francia}} [[Universidá de París I Panthéon-Sorbone]]
** {{bandera|Francia}} [[Universidá de París II Panthéon-Assas]]
** {{bandera|Países Baxos}} [[Universidá d'Utrecht]]
** {{bandera|Italia}} [[Universidá de Milán]]
** {{bandera|Suecia}} [[Universidá d'Estocolmu]]
** {{bandera|Suiza}} [[Universidá de Xinebra]]

* '''[[Llatinoamérica]]''':&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51707|títulu=Convenio con Instituciones estranxeres d'América Llatina|fechaaccesu=27 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075233/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51707|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
** {{bandera|Arxentina}} [[Universidá de Buenos Aires]]
** {{bandera|Arxentina}} [[Universidá Nacional de Córdoba]]
** {{bandera|Brasil}} [[Universidá de Brasilia]]
** {{bandera|Brasil}} [[Universidá Federal de Rio Grande do Sul]]
** {{bandera|Colombia}} [[Universidá del Rosario]]
** {{bandera|Colombia}} [[Universidá Externado de Colombia]]
** {{bandera|Costa Rica}} [[Universidá de Costa Rica]]
** {{bandera|Méxicu}} [[Universidá Autónoma de Nuevo León]]
** {{bandera|Méxicu}} [[Universidá de Guadalaxara]]
** {{bandera|Méxicu}} [[Universidá Nacional Autónoma de Méxicu]]
** {{bandera|Méxicu}} [[Institutu Teunolóxicu de Méxicu]]
** {{bandera|Paraguái}} [[Universidá Nacional d'Asunción]]

* '''[[América del Norte]]''':&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51708|títulu=Convenio con Instituciones estranxeres d'América del Norte|fechaaccesu=27 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075326/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51708|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
** {{bandera|Canadá}} [[Universidá de Quebec en Montreal]]
** {{bandera|Canadá}} [[Universidá de Ottawa]]
** {{bandera|Estaos Xuníos}} [[American University]]
** {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Universidá de California en Davis]]
** {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Universidá de Denver]]
** {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Universidá Harvard]]
** {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Universidá de Maryland]]
** {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Universidá de San Francisco]]
** {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Universidá Yale]]
** {{bandera|Estaos Xuníos}} [[Centru Xurídicu Nacional pal Llibre Comerciu Interamericano]]
** {{bandera|Puertu Ricu}} [[Universidá de Puertu Ricu]]

* '''Organismos internacionales''':&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51711|títulu=Convenio con Instituciones estranxeres, Organismos Internacionales|fechaaccesu=27 de payares de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201075302/http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conUrlDerecho&amp;url=51711|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt;
** [[Corte Interamericana de Derechos Humanos]]
** Secretaría Xeneral de l'[[Asociación Llatinoamericana d'Integración]]

}}

== Biblioteca ==
[[Ficheru:Biblioteca Derecho UCH.jpg|thumb|250px|Biblioteca Central de la Facultá de Derechu de la Universidá de Chile.]]
La Biblioteca Central de la Facultá de Derechu funciona nel so espaciu físicu actual dende 1938, añu en que la Escuela treslladar dende la [[Casa Central de la Universidá de Chile|Casa Central de la Universidá]] al edificiu de la cai Pío Nonu. Les instalaciones fueron remocicaes en 1995, colo que la biblioteca principal quedó conformada por trés niveles, onde hai capacidá pa cerca de 300 alumnos, con llugares d'estudiu, accesu a ordenadores y sistemes especiales p'alumnos non videntes.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Biblioteques O. Chile|url=http://bibliotecas.uchile.cl/derechu/descripcion.html|títulu=Descripción Biblioteca Derechu|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090826225654/http://bibliotecas.uchile.cl/derechu/descripcion.html|fechaarchivu=26 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;

P'aportar a la biblioteca precisa la tarxeta [http://www.tui.uchile.cl/ TUI] (Tarxeta Universitaria Intelixente). La disponibilidad de los llibros ta condicionada pol tipu de coleición al que s'apuerta. Les coleiciones esistentes son:&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Biblioteques O. Chile|url=http://bibliotecas.uchile.cl/derechu/coleiciones.html|títulu=Coleiciones Biblioteca Derechu|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100226132006/http://bibliotecas.uchile.cl/derechu/coleiciones.html|fechaarchivu=26 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;

* '''Coleición xeneral''': bibliografía básica.
* '''Coleición de reserva''': documentos d'alta demanda con préstamu controláu.
* '''Coleición de referencia''': documentos de consulta rápida, como diccionarios o enciclopedies, videos y diapositives.
* '''Coleición de tesis''': documentos orixinales presentaos p'aportar al títulu de llicenciáu.
* '''Publicaciones periódiques''': inclúi revistes, anuarios, etc.
* '''Coleición histórica''': documentos antiguos d'altu valor históricu de consulta acutada.

La Biblioteca Marcial Martínez,&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://www.lex.uchile.cl/noticias_old/2004/biblioteca_marcial_martinez.htm|títulu=Reinauguran histórica biblioteca Marcial Martínez|fecha=4 d'agostu de 2004|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304120718/http://www.lex.uchile.cl/noticias_old/2004/biblioteca_marcial_martinez.htm|fechaarchivu=4 de marzu de 2016}}&lt;/ref&gt; allugada nel soterrañu del edificiu Santa María, ye la de posgráu; tien documentos d'altu valor que correspuenden a les biblioteques personales de [[Marcial Martínez Cuadros]], [[Alamiro de Ávila]], [[Benjamín Cid]] y [[Máximo Pacheco]], amás de la coleición de [[tesis]].

== Espardimientu ya investigación ==
La [[Universidá de Chile]] tien como unu de les sos exes centrales l'impulsu de la investigación dientro de les diverses cañes del saber, lo que la asitió como la institución con mayor producción intelectual del país.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Universidá de Chile|url=http://www.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conCat&amp;idCat=4133|títulu=Investigación en cifres|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180201192908/http://www.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=conCat&amp;idCat=4133|fechaarchivu=2018-02-01}}&lt;/ref&gt; La Facultá de Derechu impulsó instancies d'investigación y d'espardimientu de la ciencia xurídica al traviés de producciones permanentes.

En 2004 se instituyó la Unidá Coordinadora Xeneral d'Investigación de la Facultá, que busca crear instancies d'información y xestión de proyeutos, coles mesmes que capacitar al recursu humanu de la Facultá.&lt;ref name=gestion&gt;{{cita web|url=http://derecho.uchile.cl/gestion_2002_2010/Memoria%20Facultá_gestion_2002_2006.pdf|títulu=Gestión Institucional, Decanatu 2002-2006|apellíu=Nahum|nome=Roberto|enllaceautor=Roberto Nahum|fecha=2006|fechaaccesu=2 de xineru de 2010|formatu=PDF|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090730234505/http://www.derecho.uchile.cl/gestion_2002_2010/Memoria%20Facultá_gestion_2002_2006.pdf|fechaarchivu=30 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt; Sicasí, nos últimos años, los estudiantes denunciaron que les instancies d'investigación son escases, unu de los motivos pol cual realizóse tomar de 2009.&lt;ref name=&quot;naciontoma&quot;&gt;{{cita publicación|autor=Michell, Beatriz|publicación=La Nación|url=http://www.lanacion.cl/prontus_noticias_v2/site/artic/20090505/pags/20090505231025.html|títulu=Toma de Facultá de Derechu amenacia con ser indefinida|fecha=6 de mayu de 2009|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090509075430/http://www.lanacion.cl/prontus_noticias_v2/site/artic/20090505/pags/20090505231025.html|fechaarchivu=9 de mayu de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090509075430/http://www.lanacion.cl/prontus_noticias_v2/site/artic/20090505/pags/20090505231025.html|archivedate=2009-05-09}}&lt;/ref&gt;

=== Centros d'investigación ===
Esisten cinco centro especializaos en diverses árees del Derechu:
* '''Centru d'Estudios de la [[Xusticia]]''' (CEJ)&lt;ref&gt;{{cita web|autor=CEJ|url=http://www.derecho.uchile.cl/cej/nós.htm|títulu=Nós|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090710021219/http://www.derecho.uchile.cl/cej/nós.htm|fechaarchivu=10 de xunetu de 2009}}&lt;/ref&gt;
* '''Centru de [[Derechu ambiental|Derechu Ambiental]]''' (CDA)&lt;ref&gt;{{cita web|autor=CDA|url=http://www.derechoambiental.uchile.cl/quien-somos.html|títulu=Qué faemos|fechaaccesu=26 d'agostu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110825154138/http://www.derechoambiental.uchile.cl/quien-somos.html|fechaarchivu=25 d'agostu de 2011}}&lt;/ref&gt;
* '''Centru de [[Derechos Humanos]]''' (CDH)&lt;ref&gt;{{cita web|autor=CDH|url=http://www.cdh.uchile.cl/quien_somos/|títulu=Misión y Visión|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;
* '''Centru d'Estudios en [[Derechu informáticu|Derechu Informáticu]]''' (CEDI)&lt;ref&gt;{{cita web|autor=CED|url=http://www.cedi.uchile.cl/|títulu=Historia del Centru d'Estudios en Derechu Informáticu|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;
* '''Centru de Regulación y Competencia ''' (REGCOM)&lt;ref&gt;{{cita web|autor=REGCOM|url=http://www.regcom.uchile.cl/empecipio/quien-somos|títulu=Quién somos|fechaaccesu=7 de setiembre de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100723145300/http://www.regcom.uchile.cl/empecipio/quien-somos|fechaarchivu=23 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Constitución Política de la República de Chile 1980.jpg|thumb|100px|[[Constitución de 1980]], edición de la Editorial Xurídica.]]

=== Editorial Xurídica de Chile ===
{{AP|Editorial Xurídica de Chile}}

La '''Editorial Xurídica de Chile''', tamién denominada [[Editorial Andrés Bello]],&lt;ref name=gestion /&gt; ye una corporación xurídica de derechu públicu, fundada en [[1945]] gracies a un alcuerdu ente la Facultá y la [[Biblioteca del Congresu Nacional de Chile]] (BCN).

El decanu de la Facultá ocupa'l cargu de presidente de la Editorial, ente que'l restu del Conseyu Direutivu ye ocupáu pol [[Contraloría Xeneral de la República de Chile|contralor xeneral de la República]], un representante de la [[Corte Suprema de Chile|Corte Suprema]], un representante del [[Conseyu de Rectores de les Universidaes Chilenes]], el presidente del [[Colexu d'Abogaos de Chile]], el direutor de la Biblioteca del Congresu Nacional y dos representantes del [[Presidente de Chile|presidente de la República]], unu designáu pol [[Ministeriu de Xusticia de Chile|Ministeriu de Xusticia]] y otru designáu pol [[Ministeriu d'Educación de Chile|Ministeriu d'Educación]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Editorial Xurídica|url=http://www.editorialjuridica.cl/quien-somos/honorable-conseyu/|títulu=Honorable Conseyu de la Editorial Xurídica|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100307042711/http://www.editorialjuridica.cl/quien-somos/honorable-conseyu/|fechaarchivu=7 de marzu de 2010}}&lt;/ref&gt;

Esta editorial tien la exclusividad na producción de los [[Codificación en Chile|códigos oficiales]] de la [[República de Chile]],&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Editorial Xurídica|url=http://www.editorialjuridica.cl/tribunal-constitucional-respuende%20por-exclusividad-de-la-edicion-de-codigos-oficiales-per%20parte-de-editorial-juridica-de-chile/|títulu=Tribunal Constitucional respuende por exclusividad de la Edición de Códigos Oficiales per parte d'Editorial Xurídica de Chile|fecha=23 de xineru de 2009|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100218134945/http://www.editorialjuridica.cl/tribunal-constitucional-respuende|fechaarchivu=2010-02-18}}&lt;/ref&gt; amás de publicar obres de doctrina y [[xurisprudencia]], como por casu la ''Revista de Derechu y Xurisprudencia y Gaceta de los Tribunales'', esistente dende [[1903]] por iniciativa d'[[Eliodoro Yáñez]] y de [[Luis Claro Solar]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Editorial Xurídica|url=http://www.editorialjuridica.cl/xurisprudencia/revista-de-derechu/|títulu=Revista de Derechu y Xurisprudencia|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100209011032/http://www.editorialjuridica.cl/xurisprudencia/revista-de-derechu/|fechaarchivu=9 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; La Editorial tien una sucursal al interior de la Facultá de Derechu de la Universidá de Chile, allugada dientro del &quot;Edificiu Los Presidentes&quot;.

=== Publicaciones ===
Dientro de la Facultá xéstense una serie de publicaciones empobinaes a diversos ámbitos del Derechu, como por casu:&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/publicaciones/index.html|títulu=Publicaciones de la Facultá de Derechu|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100704160141/http://www.derecho.uchile.cl/publicaciones/index.html|fechaarchivu=4 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;
{{Llista de columnes|2|
* ''[http://www.analesderecho.uchile.cl Añales de la Facultá]'' ([[1935]]-[[1972]], [[2004]]-)&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://www.derecho.uchile.cl/noticias_old/2005/añales_facultad_2.htm|títulu=Anal de la Facultá: Presenten segundu númberu de la quinta dómina de publicación académica empecipiada en 1935|fecha=16 d'avientu de 2005|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080525220958/http://www.derecho.uchile.cl/noticias_old/2005/añales_facultad_2.htm|fechaarchivu=25 de mayu de 2008}}&lt;/ref&gt;
* ''Revista Chilena d'Historia del Derechu'' ([[1959]]-)&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Memoria Chilena|url=http://www.memoriachilena.cl/temas/dest.asp?id=revistashistoriaderecho|títulu=Revista chilena d'historia del Derechu|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;
* ''Revista de Derechu Públicu'' ([[1963]]-)&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Bibioteca O. Valparaíso|url=http://biblioteca.ucv.cl/catalogoderecho/revistes/REVDER_PUBLICO_UCHILE/Llista.htm|títulu=La Revista de Derechu Públicu|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100704041413/http://biblioteca.ucv.cl/catalogoderecho/revistes/REVDER_PUBLICO_UCHILE/Llista.htm|fechaarchivu=4 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;
* ''[https://web.archive.org/web/http://derecho.uchile.cl/publicaciones/r_derechu_p.html Revista de Derechu Procesal]'' ([[1971]]-)
* ''[https://web.archive.org/web/http://www.derechoyhumanidades.cl/ Revista Derechu y Humanidaes]'' ([[1991]]-)
* ''[http://www.derecho.uchile.cl/cej/recej/recej1/editorial.htm Revista d'Estudios de la Xusticia]'' ([[2002]]-)
* ''[https://web.archive.org/web/http://derecho.uchile.cl/publicaciones/rchdi.html Revista Chilena de Derechu Informáticu]'' ([[2002]]-[[2006]])
* ''[http://www.derechoambiental.uchile.cl Revista de Derechu Ambiental]'' ([[2003]]-)
* ''[http://www.cdh.uchile.cl/publicaciones/anuario/ Anuariu de los Derechos Humanos]'' ([[2005]]-)
* ''[http://www.rchdt.uchile.cl/ Revista de Chilena de Derechu y Teunoloxía]'' ([[2012]]-)
* Serie &quot;Publicaciones Doctoráu&quot;&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Ruiz-Tagle, Pablo|url=http://www.derecho.uchile.cl/posgráu/doctoráu/noticies/noticia_cinco_trampes.htm|títulu=Los Cinco Trampes del Relativismu Axolóxicu por Dr. Ernesto Garzón Valdés|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080623025820/http://www.derecho.uchile.cl/posgráu/doctoráu/noticies/noticia_cinco_trampes.htm|fechaarchivu=23 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://www.derecho.uchile.cl/posgráu/doctoráu/noticies/noticia_propiedá_y_derechos_suxetivos.htm|títulu=&quot;Propiedá y derechos suxetivos&quot;: Presenten segunda publicación del programa de Doctoráu|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080622031600/http://www.derecho.uchile.cl/posgráu/doctoráu/noticies/noticia_propiedá_y_derechos_suxetivos.htm|fechaarchivu=22 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt;
}}

== Centru d'estudiantes ==
[[Ficheru:La última guerra del puente Pio Nono.jpg|thumb|200px|left|Estudiantes nel patiu de la Facultá en [[2000]].]]
Los alumnos tán representaos pol '''[http://www.estudiantesdederecho.cl/ Centro d'Estudiantes de Derechu]''' (CED), adscritu a la [[Federación d'Estudiantes de la Universidá de Chile]] (FECh). Entamar con base nuna Mesa direutiva y un Conseyu de representantes, dambos escoyíos por [[sufraxu universal]] estudiantil pol periodu d'un añu. Pa la Mesa son cinco cargo: presidente, quien representa a la masa estudiantil ante les autoridaes universitaries, vicepresidente, secretariu xeneral y económicu, secretariu d'aición social y bienestar y secretariu de comunicaciones.

[[Ficheru:Creando Izquierda.jpg|thumb|175px|Constanza Martínez, presidenta del CED 2010-2011, xunto a Francisco Figueroa, vicepresidente de la FECh nel mesmu periodu.]]
El Conseyu de representantes axúntase dacuando. Los sos miembros son escoyíos por sufraxu universal de forma mista, dalgunos per cada xeneración y otros de forma tresversal. Ye una instancia esencialmente deliberativa, onde se define la posición del Centru d'Estudiantes frente a les problemátiques universitaries y munches vegaes frente a la política nacional.

Esisten les Asamblees de cursu o xeneración, compuestos por tolos miembros de la xeneración, quien escueyen a los sos representantes una vegada al añu y axúntense pa entamar los eventos de cada añu y pa deliberar sobre los problemes del cursu, la situación universitaria o eventualmente la problemática nacional.

La máxima instancia de decisión ye l'Asamblea xeneral d'estudiantes, compuesta por tolos alumnos matriculaos na Facultá. Axúntase solo en forma estraordinaria y funciona por aciu [[quórum]] de votación.

=== Presidentes ===
El CED mientres la so historia foi encabezáu por connotadas figures de la política nacional, ente ellos, [[Ricardo Lagos]], [[José Miguel Insulza]], [[Alberto Espina]], [[Andrés Allamand]]&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Universidá de Chile|url=http://www.uchile.cl/uchile.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=not&amp;url=30924|títulu=Centro d'Estudiantes de Derechu U. de Chile ye un reconocíu pebidal de figures polítiques|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; y [[Jorge Arrate]] (1962).&lt;ref&gt;{{cita web|autor=People Daily|url=http://spanish.peopledaily.com.cn/31617/6841340.html|títulu=Eleiciones chilenes: Jorge Arrate, el candidatu d'izquierda|fecha=14 d'avientu de 2009|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304104941/http://spanish.peopledaily.com.cn/31617/6841340.html|fechaarchivu=2016-03-04}}&lt;/ref&gt; Pero la so cronoloxía foi cuasi un misteriu, yá que nun se llogró realizar una qu'incluya tola so historia. De siguío una llista de los presidentes del Centru d'Estudiantes de Derechu dende 1983, añu en que se restableció la organización estudiantil de la [[Universidá de Chile|Universidá]] mientres el [[ (Chile)| ]], por aciu la autodisolución de la oficialista [[Federación de Centros d'Estudiantes de la Universidá de Chile|Fecech]], la refundación de la [[FECh]] y de los centros d'alumnos de cada facultá:&lt;ref&gt;{{cita publicación|apellíu=|nome=|enllaceautor=|títulu=Los Mozos traen bones noticies. El reformismu na Fecech|url=http://www2.xn--aales-ota.uchile.cl/CDA/an_sub_simple/0%2C1280%2CSCID%253D19159%2526ISID%253D665%2526GRF%253D19041%2526ACT%253D1%2526PRT%253D19153%2C00.html|idioma=|publicación=[[Añales de la Universidá de Chile]]|editorial=|fecha=2005|volume=|númberu=17|páxines=|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|cita=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070625014020/http://www2.añales.uchile.cl/CDA/an_sub_simple/0%2C1280%2CSCID%253D19159%2526ISID%253D665%2526GRF%253D19041%2526ACT%253D1%2526PRT%253D19153%2C00.html|fechaarchivu=25 de xunu de 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070625014020/http://www2.xn--aales-ota.uchile.cl/CDA/an_sub_simple/0%2C1280%2CSCID%253D19159%2526ISID%253D665%2526GRF%253D19041%2526ACT%253D1%2526PRT%253D19153%2C00.html|archivedate=2007-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|obra=El Mercurio|url=http://diario.elmercurio.cl/detalle/index.asp?id={46c6be65-c139-4402-b0d3-4f04fc75ff6f}|títulu=Los mozos inmortales|fecha=30 d'avientu de 2006|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;

{{Columnes}}
{| {{tablaguapa}} 
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
! Periodu !! Nome !! Movimientu
|-valign=top
|1983-1984 || [[Yerko Ljubetic]] || [[Democracia Cristiana Universitaria|DCU]]
|-
|1984-1985 || Carlos Saffirio || DCU
|-
|1985-1986 || Ángel Domper || DCU
|-
|1986-1987 || Luis Lizama || DCU
|-
|1987-1988 || Pablo Jaeger || DCU
|-
|1988-1989 || Alejandro Sotu ||
|-
|1989-1990 || Guillermo de la Jara || DCU
|-
|1990-1991 || [[Sergio Espejo]] || DCU
|-
|1991-1992 || Eduardo Atala || [[Mocedá Socialista de Chile|JS]]
|-
|1992-1993 || Patricia Roa || JS
|-
|1993-1994 || Jorge Zúñiga ||
|-
|1994-1995 || Jimmy Rojas ||
|-
|1995-1996 || Gabriel Reyes || DCU
|-
|1996-1997 || Claudio Márquez || JS
|-
|1997-1998 || rowspan=2|Pablo Bussenius || rowspan=2|JS
|-
|1998-1999 
|-
|1999-2000 || Jorge Gómez Oyarzo || DCU
|-
|2000-2001 || Rachid Majluf || JS
|}
{{Nueva columna}}
{| {{tablaguapa}} 
|- bgcolor=&quot;#ececec&quot;
! Periodu !! Nome !! Movimientu
|-valign=top
|2001-2002 || Rodolfo Cornejo || [[Mocedaes Comunistes de Chile|JJCC]]
|-
|2002-2003 || José Palma || Ind.
|-
|2003-2004 || Alex Shnacke || [[Mocedá PPD|JPPD]]
|-
|2004-2005 || Matías Meza-Lopehandía || [[Izquierda Autónoma|Autónomos]]
|-
|2005-2006 || Servando Omerovich || JS
|-
|2006-2007 || Ramón Sepúlveda || O Social
|-
|2007-2008 || José Luis Corvalán || DCU
|-
|2008-2009 || [[Gabriel Boric]] || [[Izquierda Autónoma|IA]]
|-
|2009-2010 || Amanda Gaete || [[Mocedá Socialista de Chile|IS]]
|-
|2010-2011 || Constanza Martínez || Arrebol
|-
|2011-2012 || Esteban Miranda || IA
|-
|2012-2013 || Gabriel Ossandón || IS
|-
|2013-2014 || Álvaro Valenzuela || «Reculemos»
|-
|2014-2015 || Leonardo Jofré || Actuar Coleutivu
|-
|2015-2016 || Ximena Peralta || IA
|-
|2016-2017 || Pedro Saavedra || Sigue derechu
|-
|2017-2018 || Juan Cristóbal Cantuarias || JS
|-
|2018-2019 || Paula Astudillo N. || JS
|-
|}
{{Final columnes}}

{{VT|Presidentes de la Fech}}

=== Centru de egresados ===
L'añu [[2010]] creóse, sol bistechu de la Fundación Facultá de Derechu, el Centru de Egresados de la Facultá de Derechu de la Universidá de Chile (CEDU) que'l so oxetu ye axuntar a tolos exalumnos de la facultá.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://www.derecho.uchile.cl/?_nfpb=true&amp;_pageLabel=notDerecho&amp;url=64795|títulu=Centro de Egresados desenvuelve actividaes pa captar socios|fecha=23 d'agostu de 2010|fechaaccesu=3 de xunu de 2010}}&lt;/ref&gt;

== Vida universitaria ==
[[Ficheru:Guerra puente Pío Nono 2000.jpg|thumb|250px|«Guerra na Ponte Pío Nonu» del añu [[2000]], última oportunidá en que s'enfrentaron alumnos novatos (&quot;guedeyes&quot;) de Derechu y [[Inxeniería]] de la [[Universidá de Chile]].]]

La Facultá tien una intensa actividá mientres tol añu, amás de les actividaes oficiales de la facultá como seminarios y foros, esisten una serie d'instancies promovíes pel Centru d'Estudiantes (CED) y polos estudiantes polo xeneral. L'activismu político ye una d'estes formes de participación del alumnáu, que se reflexa nes [[eleiciones]] xenerales que se realicen tanto de forma interna de la Facultá, como pa escoyer a la direutiva de la [[Federación d'Estudiantes de la Universidá de Chile|Federación d'Estudiantes]] (FECh). En caúna d'estes oportunidaes diversos movimientos políticos realicen campaña dientro de la Facultá, dientro de los que s'inclúin tantu divisiones xuveniles de los partíos políticos establecíos como movimientos independientes.

Dientro del añu esisten instancies d'esparcimientu y celebraciones que yá se tornaron tradicionales dientro de la Facultá. La primera d'elles ye la selmana de bienvenida a los nuevos alumnos qu'ingresen a la carrera, conocíos como «guedeyes». Dientro d'esta selmana mechona», que polo xeneral ye la primera quincena de [[marzu]], los nuevos alumnos tienen de pasar por un [[ritu de camín]] llamáu'l «[[mechoneo]]», que preparen los estudiantes de segundu añu.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.publimetro.cl/nota/onhold/les-pelolais-nun%20lu%20tarrecen%20al-mechoneo/bNQhcl%21141870/index.xml|obra=Publimetro|títulu=Les &quot;pelolais&quot; nun lu tarrecen al mechoneo|fecha=12 de marzu de 2008|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100313081545/http://www.publimetro.cl/nota/onhold/les-pelolais-nun|fechaarchivu=2010-03-13}}&lt;/ref&gt; Tamién esisten dos paseos, unu entamáu pol CED y otru de la [[FECh]], que solíen realizase nel balneariu de [[Cartaxena (Chile)|Cartaxena]] y qu'anguaño se faen na sablera d'[[El Tabo]], [[Rexón de Valparaíso]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/pais/educacion/universidad/municipio-de-cartagena-nun autorizo-paséu-de-guedeyes-de-la-u-de-chile/2012-03-14/214138.html|títulu=Conceyu de Cartaxena nun autorizó paséu de &quot;guedeyes&quot; de la U. de Chile|obra=Radio Cooperative|fecha=15 de marzu de 2012|fechaaccesu=4 de payares de 2015}}&lt;/ref&gt; Otra de les tradiciones que se realizaben mientres la selmana mechona» yera un enfrentamientu de los alumnos novatos de la Facultá de Derechu colos de la [[Facultá de Ciencies Físiques y Matemátiques de la Universidá de Chile]] na [[Ponte Pío Nonu]], pero que foi atayada'l [[2000]] polos incidentes qu'esi añu provocáronse, incluyendo alumnos mancaos y daños al Edificiu Central de la Escuela de Derechu, avaluados en 3,5 millones de [[pesu chilenu|pesos]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://diario.elmercurio.cl/detalle/index.asp?id={703d0b8d-f94a-4925-aa4a-y041219d043f}|títulu=Daño en Derechu con Costo de $3,5 Millones|obra=El Mercurio|fecha=23 d'abril de 2000|fechaaccesu=26 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|XvLKaNf3alM|Toma Ponte Pio Nonu añu 2000 (Nota TVN)}}
&lt;/ref&gt;

Otres fiestes clásiques son la selmana de celebración de los alumnos de tercer añu, conocida como «el [[embelicu]]» —en referencia a tar na metá de la carrera—. A eso debe sumar les fiestes tradicionales qu'entama'l Centru d'Estudiantes como la [[fonda]] realizada nos díes previos a les [[Fiestes Patries (Chile)|Fiestes Patries]], y la «[[Fiesta de la Primavera]]», tradición de los [[años 1960]] retomada nel [[2004]].&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/noticias_old/2004/primer_festival_primavera.htm|títulu=Entamen Primer Festival de la Primavera: Estudiantes busquen alicar tradición cultural de los '60|fecha=6 d'ochobre de 2004|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100730073339/http://derecho.uchile.cl/noticias_old/2004/primer_festival_primavera.htm|fechaarchivu=30 de xunetu de 2010}}&lt;/ref&gt;

Los estudiantes tamién construyeron una [[wiki]] dedicada puramente a la Facultá, onde s'apurríen datos académicos y misceláneos de profesores y autoridaes y compartíen documentos de sofitu pal estudiu, llamada Wikiderecho. Sicasí, tres tomar de la Facultá asocedida en [[2009]], esta foi cerrada por decisión de los sos alministradores, y paralelu a ello surdió otra wiki, [http://www.wikibello.cl Wikibello], que reprodució gran parte de los conteníos de l'anterior páxina.

== Premios ==
Na Facultá de Derechu otorgar diverses distinciones a les sos alumnes y alumnos más destacaos, ente los que cabo mentar:

* ''Premiu Pedro Nicolás Montenegro'', al meyor alumnu egresado de cada promoción añal.
* ''Premiu Editorial Legis Chile'', pa los meyores alumnos de los ciclos de Derechu Tributariu, Llaboral y Comercial.
* ''Premiu Manuel Egidio Ballesteros'', a la meyor publicación de calter xurídicu.
* ''Premiu [[Editorial Xurídica de Chile]]'', a los meyores alumnos de cada cursu.
* ''Premiu Philippi, Yrarrázaval, Pulido &amp; Brunner'', apurríu por dichu estudio xurídicu a los meyores alumnos del ciclu de Derechu Civil.

== Egresados destacaos ==
{{Columnes}}
'''[[Presidentes de Chile]]'''&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://www.derecho.uchile.cl/historia/egresados.htm|títulu=Galería de Presidentes de Chile egresados de la Facultá|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090911122015/http://www.derecho.uchile.cl/historia/egresados.htm|fechaarchivu=11 de setiembre de 2009}}&lt;/ref&gt;
* [[Federico Errázuriz Zañartu]] &lt;small&gt;([[1871]]-[[1876]])&lt;/small&gt;
* [[Aníbal Pinto Garmendia]] &lt;small&gt;([[1876]]-[[1881]])&lt;/small&gt;
* [[Domingo Santa María]] &lt;small&gt;([[1881]]-[[1886]])&lt;/small&gt;
* [[Federico Errázuriz Echaurren]] &lt;small&gt;([[1896]]-[[1901]])&lt;/small&gt;
* [[Germán Riesco]] &lt;small&gt;([[1901]]-[[1906]])&lt;/small&gt;
* [[Pedro Montt Montt]] &lt;small&gt;([[1906]]-[[1910]])&lt;/small&gt;
* [[Ramón Barros Luco]] &lt;small&gt;([[1910]]-[[1915]])&lt;/small&gt;
* [[Juan Luis Sanfuentes]] &lt;small&gt;([[1915]]-[[1920]])&lt;/small&gt;
* [[Arturo Alessandri]] &lt;small&gt;([[1920]]-[[1925]]; [[1932]]-[[1938]])&lt;/small&gt;
* [[Emiliano Figueroa Larraín|Emiliano Figueroa]] &lt;small&gt;([[1925]]-[[1927]])&lt;/small&gt;
* [[Juan Esteban Montero]] &lt;small&gt;([[1931]]-[[1932]])&lt;/small&gt;
* [[Carlos Dávila Espinoza]] &lt;small&gt;([[1932]])&lt;/small&gt;
* [[Pedro Aguirre Cerda]] &lt;small&gt;([[1938]]-[[1941]])&lt;/small&gt;
* [[Gabriel González Videla]] &lt;small&gt;([[1946]]-[[1952]])&lt;/small&gt;
* [[Patricio Aylwin]] &lt;small&gt;([[1990]]-[[1994]])&lt;/small&gt;
* [[Ricardo Lagos Escobar]] &lt;small&gt;([[2000]]-[[2006]])&lt;/small&gt;
'''Escritores ya intelectuales'''
* [[Miguel Luis Amunátegui Aldunate]]
* [[Pedro Nolasco Cruz Vergara]]
* [[Gregorio Víctor Amunátegui Aldunate]]
* [[Miguel Luis Amunátegui Reyes]]
* [[Claudio Matte Pérez]]
* [[Domingo Amunátegui Solar]]
* [[Alberto Edwards Vives]]
* [[Jenaro Prieto]]
* [[Jorge Edwards]]
* [[Armando Uribe]]
* [[Miguel Castillo Didier]]
* [[Volodia Teitelboim]]
* [[José Toribio Medina]]
* [[Alfredo Jocelyn-Holt]]
* [[Roberto Torretti]]
* [[Hermógenes Pérez de Arce Ibieta|Hermógenes Pérez de Arce]]
* [[Armando de Ramón]]
{{Nueva columna}}
'''Académicos y xuristes'''
* [[Arturo Alessandri Rodríguez]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[Fernando Alessandri]] &lt;small&gt;([[Derechu procesal]])&lt;/small&gt;
* [[Enrique Cood]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[Juvenal Hernández Jaque]] &lt;small&gt;([[Rector de la Universidá de Chile|Rector UCH]])&lt;/small&gt;
* [[Carlos Casanueva]] &lt;small&gt;([[Rectores de la Pontificia Universidá Católica de Chile|Rector PUC]])&lt;/small&gt;
* [[Alamiro de Ávila|Alamiro de Ávila Martel]] &lt;small&gt;([[Derechu romanu]])&lt;/small&gt;
* [[Luis Claro Solar]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[Gabriel Amunátegui Jordán|Gabriel Amunátegui]] &lt;small&gt;([[Derechu constitucional]])&lt;/small&gt;
* [[Manuel Somarriva]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[Ramón Meza Barros]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[Jorge Millas]] &lt;small&gt;([[Filosofía del derechu]])&lt;/small&gt;
* Aníbal Bascuñán &lt;small&gt;([[Historia del Derechu]])&lt;/small&gt;
* [[Jorge Iván Hübner]] &lt;small&gt;([[Filosofía del derechu]])&lt;/small&gt;
* [[Máximo Pacheco]] &lt;small&gt;([[Filosofía del Derechu]])&lt;/small&gt;
* [[Agustín Squella]]* &lt;small&gt;([[Ciencies del Derechu|Introducción a dereches]])&lt;/small&gt;
* [[Eduardo Novoa Monreal]] &lt;small&gt;([[Derechu penal]])&lt;/small&gt;
* [[Juan Bustos]] &lt;small&gt;([[Derechu penal]])&lt;/small&gt;
* [[Gustavo Labatut]] &lt;small&gt;([[Derechu penal]])&lt;/small&gt;
* [[Pablo Rodríguez Grez]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[Fernando Fueyo]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[René Abeliuk]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[Cecilia Medina Quiroga|Cecilia Medina]] &lt;small&gt;(ex[[Corte Interamericana de Derechos Humanos|presidenta CIDH]])&lt;/small&gt; 
* Antonio Bascuñán Rodríguez &lt;small&gt;([[Derechu penal]])&lt;/small&gt;
* [[Vivian Bullemore]] &lt;small&gt;([[Derechu penal]])&lt;/small&gt;
* [[Paulina Veloso]] &lt;small&gt;([[Derechu civil]])&lt;/small&gt;
* [[José Zalaquett]] &lt;small&gt;([[Derechos humanos]])&lt;/small&gt;
* [[Mario Garrido Montt]] &lt;small&gt;([[Derechu penal]])&lt;/small&gt;
* [[Pamela Pereira]] &lt;small&gt;([[Derechos humanos]])&lt;/small&gt;
* [[Pablo Ruiz-Tagle]] &lt;small&gt;([[Derechu constitucional]])&lt;/small&gt;
* [[Álvaro Bunster]] &lt;small&gt;([[Derechu penal]])&lt;/small&gt;
* [[Enrique Silva Cimma]] &lt;small&gt;([[Derechu alministrativu]])&lt;/small&gt;
* [[Ernesto Barros Jarpa]] &lt;small&gt;([[Derechu internacional]])&lt;/small&gt;
* [[Luis Cousiño Mac Iver]] &lt;/small&gt; [[Derechu penal]] &lt;small&gt;
{{Nueva columna}}
'''Héroes militares'''
* [[Arturo Prat Chacón]]
'''Xueces'''
* [[Alejandro Reyes]]
* [[José Alfonso Cavada]]
* [[Javier Ángel Figueroa]]
* [[Abraham Oyanedel]]
* [[Humberto Trucco]]
* [[Enrique Correa Labra]]
* [[Marcos Aburto]]
* [[Marcos Libedinsky]]
* [[Urbano Marín]]
* [[Milton Juica]]
'''Abogaos'''
* [[Arturo Alessandri Besa]]
* Carlos Torretti 
* Hernán Montealegre
* Fernando Barros
* Gerardo Varela
* [[Clara Szczaranski]]
* Ana Hübner
* Julia Urquieta
* Pamela Pereira
* Nicole Nehme
* Domingo Valdés
* Andrés Jana
* Ricardo Reveco
* Mauricio Tapia *
Fabiola Lathrop
* Nancy Yáñez
* Juan Puga 
* Nelson Contador
* José Gómez Balmaceda
* Héctor Humeres
* Luis Lizama
* María Gajardo
* [[Luis Ortiz Quiroga]]
* Rodrigo Aldoney
* Hugo Llanos
* Claudio Troncoso
* Ximena Fuentes
* María Infante Caffi
'''Empresarios'''
* [[Ricardo Claro]]
* [[Andrónico Luksic Abaroa]]
* [[Agustín Edwards Eastman]]
{{Nueva columna}}
'''Políticos'''
* [[Valentín Letelier]]
* [[Antonio Varas]]
* [[Benjamín Vicuña Mackenna]]
* [[Salvador Sanfuentes Torres|Salvador Sanfuentes]]
* [[Julio Zegers Samaniego]]
* [[Jorge Huneeus Zegers]]
* [[Rafael Sotomayor]]
* [[Ricardo Matte Pérez]]
* [[Augusto Matte]]
* [[Eduardo Matte Pérez]]
* [[Abdón Cifuentes]]
* [[Joaquín Prieto Concha]]
* Pedro Letelier Silva *
[[Carlos Ruiz Bahamonde]]
* [[Jorge González von Marées]]
* [[Arturo Matte]]
* [[Jorge Silva Somarriva]]
* Paulino Alfonso del Barrio *
[[Julio Subercaseaux Barros]]
* [[Clodomiro Almeyda]]
* [[Elena Caffarena]]
* [[Anselmo Sule]]
* [[Enrique Silva Cimma]]
* [[Erich Schnake]]
* [[Alberto Espina]]
* [[José Miguel Insulza]]
* [[Sergio Fernández Fernández|Sergio Fernández]]
* [[Andrés Zaldívar]]
* [[Andrés Allamand]]
* [[Teodoro Ribera]]
* [[Ignacio Walker]]
* [[Soledad Alvear]]
* [[Carolina Tohá]]
* [[Álvaro Elizalde]]
* [[Fuad Chahín]]
* Carmen Hertz
{{Final columnes}}
&lt;small&gt;* Egresados de la [[Escuela de Derechu de la Universidá de Valparaíso|Escuela de Derechu de Valparaíso]] cuando esta yera alministrada pola [[Universidá de Chile]].&lt;/small&gt;

== Perceición pública ==
La Facultá de Derechu de la Universidá de Chile siempres foi considerada como una de los meyores del país, tantu pola so tradición histórica como pol nivel de los sos egresados. A pesar de qu'en Chile nun hai estudios académicos oxetivos alrodiu de les facultaes de Derechu, esisten publicaciones qu'intenten faer rankings de tonu más suxetivu con base n'estadístiques o a perceición pública. La más conocida ye la publicación añal de la revista ''[[Qué Pasa]]'', onde la Facultá añu a añu apostó'l primer llugar col [[Facultá de Derechu de la Pontificia Universidá Católica de Chile|so símil]] de la [[Pontificia Universidá Católica de Chile]].

El diariu ''[[El Mercurio]]'' consultó en 2007 cúales yeren les meyores Universidaes pa estudiar Derechu, y un 86&amp;nbsp;% nomó a la [[Universidá de Chile]], quedando en primer llugar de les preferencies.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=EMOL|url=http://www.emol.com/especiales/infografias/ranking_universidá/derechu.html|títulu=Ranking Universidaes: Facultaes de Derechu|añu=2007|fechaaccesu=15 de febreru de 2010}}&lt;/ref&gt; El mesmu añu un estudiu publicáu pol [[sitiu web]] [http://www.laborum.com/ Laborum.com] reveló que'l 54&amp;nbsp;% de les empreses preferíen abogaos egresados de la Universidá de Chile, ente que la universidá que lu siguía llogró'l 29&amp;nbsp;% de les preferencies.&lt;ref&gt;{{cita web|autor=Derechu O. Chile|url=http://derecho.uchile.cl/noticias/2007/enero/estudiu_de_laborum.htm|títulu=54&amp;nbsp;% de les empreses prefieren abogaos U. de Chile y 29&amp;nbsp;% a la universidá que-y sigue fecha=10 de xineru de 2007|fechaaccesu=15 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090526085531/http://www.derecho.uchile.cl/noticias/2007/enero/estudiu_de_laborum.htm|fechaarchivu=26 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt;

{{VT|Clasificación académica d'universidaes de Chile}}

== Galería d'imáxenes ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200px&gt;
Ficheru:Facder 02.jpg|Fachada de la Facultá.
Ficheru:Pasillo Derecho UCH.JPG|Pasiellu del edificiu central de la Facultá de Derechu.
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f16.jpg|Bustu del rector [[Jorge Huneeus Zegers]] na Facultá.
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f19.jpg|Escalera con propaganda eleutoral. 
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f20.jpg|Placa conmemorativa de la construcción del edificiu.
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f12.jpg|[[Fonte (arquiteutura)|Pileta]] allugada nel patiu.
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f11.jpg|La escultura de la fonte.
Ficheru:Plileta Derecho.JPG|La fonte funcionando.
Ficheru:Nuevo edif Derecho Uchile.JPG|Edificiu de los Presidentes, inauguráu en 2007. Obra de Marsino Arquiteutos Asociaos.
Ficheru:Mechoneo 2009 042.JPG|Placa conmemorativa del premiu ''Obra 2008'' al edificiu de la Facultá.
Ficheru:facder_01.jpg|Facultá dende la ribera sur del [[ríu Mapocho]].
Ficheru:Arcos Derecho UCH.JPG|Entrada principal a la Facultá.
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f02.jpg| [[Columnata]] de la fachada.
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f06.jpg|Grafiti políticu nel patiu.
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f08.jpg|Placa del memorial a les víctimes de la dictadura militar.
Ficheru:Escuela de Derecho UCh Stgo f09.jpg|Vista parcial de la planta so nivel.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Referencies ==
=== Bibliografía ===
* {{cita llibru | 
apellíos = Mellafe Rojas
| nome = Rolando
| enllaceautor = Rolando Mellafe
| autor2 = Rebolledo, Antonia | autor3 = Cárdenas, Mario |
 editorial = Ediciones de la Universidá de Chile |
títulu = Historia de la Universidá de Chile |
añu = 1992
| allugamientu = [[Santiago de Chile]]
| páxina =
| capítulu = 
| urlcapítulu = 
| cita = 
}}
* {{cita web|url=http://www.cybertesis.cl/tesis/uchile/1946/bascunan_a/html/index-frames.html|urltrad=|títulu=La Facultá de Ciencies Xurídiques y Sociales|fechaaccesu=7 de marzu de 2009|autor=|apellíu=Bascuñán|nome=Aníbal|enllaceautor=|coautores=|fecha=|añu=1946|mes=|formatu=|obra=Tesis|editor=|editorial=|allugamientu=|páxina=|páxina=|idioma=|doi=|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080617124730/http://www.cybertesis.cl/tesis/uchile/1946/bascunan_a/html/index-frames.html|fechaarchivu=17 de xunu de 2008|cita=}}

=== Notes ===

{{llistaref|3}}


== Ver tamién ==
* [[Historia del Derechu de Chile]]
* [[Barriu Bellavista]]
* [[Campus Andrés Bello]]

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Facultá de Derechu, Universidá de Chile}}
* [http://www.derecho.uchile.cl Páxina oficial]
* [http://www.estudiantesdederecho.cl Centro d'Estudiantes]
* [http://www.derecho.uchile.cl/cda Centro de Derechu Ambiental]
* [http://www.derecho.uchile.cl/cdh Centro de Derechos Humanos]
* [http://www.cedi.uchile.cl Centro d'Estudios en Derechu Informáticu]
* [http://www.regcom.cl Centro de Regulación y Competencia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181028183559/http://www.regcom.cl/ |date=2018-10-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20090218232651/http://derechoyhumanidades.cl/ Revista estudiantil Derechu y Humanidaes]
* [http://www.analesderecho.uchile.cl/ Añales de la Facultá de Derechu]
* [http://www.wikibello.cl WikiBello], [[wiki]] non oficial de la facultá.


{{Tradubot|Facultad de Derecho de la Universidad de Chile}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Universidaes de Chile| ]]
[[Categoría:Monumentos Históricos de la Rexón Metropolitana de Santiago]]
[[Categoría:Arquiteutura art déco]]
[[Categoría:Arquiteutura de Chile]]</text>
      <sha1>rqrop9ay5m0iloury1sj01o2ihrq7k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fauna d'Escocia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167466</id>
    <revision>
      <id>4493135</id>
      <parentid>4473584</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T14:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83959" sha1="b1hl01vclbqd1e4mdeqt37qf9n6prp5" xml:space="preserve">[[Ficheru:Aquila chrysaetos - Juvenile Golden Eagle - Isle of Arran Scotland.jpg|thumb|170px|[[Águila real]] (''Aquila chrysaetos'') en vuelu.]]
La '''fauna d'[[Escocia]]''' ye, a les traces, la típica del noroeste de la zona [[Europa|europea]] de la rexón [[Paleárticu|paleártica]]. Gran parte de los [[mamíferos]] más grandes del país foi cazada hasta la so estinción en ciertos periodos históricos y l'actividá humana tamién introdució delles especies. Los distintos [[ecosistema|ecosistemes]] [[Clima templáu|templaos]] d'Escocia alluguen sesenta y dos especies de mamíferos monteses, incluyendo una población de [[Felis silvestris|gatos monteses]], un gran númberu de [[Halichoerus grypus|foques grises]] y [[Phoca vitulina|foques comunes]] y la colonia más septentrional del mundu de [[Tursiops truncatus|delfines mulares]].&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Thompson | nome = P.M. | autor2 = Corkrey, R. | autor3 = Lusseau, D. | autor4 = Lusseau, S.M. | autor5 = Quick, N. | autor6 = Durban, J.W. | autor7 = Parsons, K.M. &amp; Hammond, P.S. | añu = 2006 | títulu = An assessment of the current condition of the Moray Firth bottlenose dolphin population | allugamientu = Perth | edición = Scottish Natural Heritage Commissioned Report Non. 175|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =Matt&gt;Matthews (1968) p. 254.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=snhmam&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/scottish/species/mammals.asp | títulu = Mammals | fechaaccesu = 3 de mayu de 2009 | editorial = Scottish Natural Heritage|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Delles poblaciones d'aves de los [[pandorial (xeomorfoloxía)|pandoriales]], incluyendo'l [[Lyrurus tetrix|gallo lira]] y el [[Lagopus lagopus scotica|lagópodo escocés]], viven n'Escocia, y el país tien zones de anidación bien estenses aptes pa les [[ave marina|aves acuátiques]] como'l [[Morus bassanus|alcatraz común]].&lt;ref&gt;Fraser Darling and Boyd (1969) pp. 7, 98–102.&lt;/ref&gt; L'[[águila real]] convirtióse nun iconu nacional,&lt;ref&gt;Benvie (1994) p. 12.&lt;/ref&gt; y el [[Haliaeetus albicilla|pigargo européu]] y l'[[Pandion haliaetus|águila pescadora]] volvieron colonizar esti territoriu apocayá. El [[Loxia scotica|piquituerto escocés]] ye la única especie [[vertebraos|vertebrada]] [[Endemismu|endémica]] de les [[Islles Britániques]].&lt;ref&gt;Gooders (1994) p. 273.&lt;/ref&gt;

Los mares d'Escocia atopar ente los más granibles del mundu dende'l puntu de vista biolóxicu; envalórase que'l númberu total d'especies marines escoceses supera los cuarenta mil.&lt;ref name=InFish&gt;{{cita web| url = http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/03/sfifs/2| títulu = Inshore Fisheries in Scotland| fechaaccesu = 3 de mayu de 2009| editorial = Gobiernu d'Escocia| idioma = inglés| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120824183331/http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/03/sfifs/2| fechaarchivu = 2012-08-24}}&lt;/ref&gt; Esiste un sitiu conocíu como [[Darwin Mounds]], qu'alluga petones de coral d'agües xelaes fondes, afayáu en 1988. Nos ríos d'Escocia viven cerca de cuatrocientes poblaciones de [[Salmu salar|salmón del Atlánticu]] distintes xenéticamente.&lt;ref name=sefish&gt;{{cita web | url = http://www.scotland.gov.uk/library2/doc14/saff-02.asp | títulu = Protecting and Promoting Scotland's Freshwater Fish and Fisheries | editorial = Scottish Executive | fechaaccesu = 3 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090829112642/http://www.scotland.gov.uk/library2/doc14/saff-02.asp | fechaarchivu = 29 d'agostu de 2009 }}&lt;/ref&gt; De los cuarenta y dos especies de peces que viven nes agües fríes del país, la metá llegó ellí pola colonización natural y la otra metá foi introducida pol ser humanu.&lt;ref name=sefish /&gt; 

Namái seis anfibios y cuatro reptiles terrestres son nativos d'Escocia, pero munches especies d'[[invertebraos]], pocu comunes en Gran Bretaña, viven ellí.&lt;ref&gt;Miles y Jackman (1991) p. 48.&lt;/ref&gt; Hai aproximao catorce mil especies d'inseutos, incluyendo delles abeyes y caparines pocu comunes protexíes poles lleis de caltenimientu del ambiente. Les axencies encargaes del caltenimientu animal en Gran Bretaña tán esmolecíes pol [[cambéu climáticu]], especialmente poles sos consecuencies potenciales nos pandos montascosos y na vida acuática, qu'amenacien gran parte de la fauna d'Escocia.&lt;ref&gt;Johnston, I. (29.11.2006) &quot;Sía change as plankton head north'&quot;. Edimburgu. ''The Scotsman''.&lt;/ref&gt;

== Hábitats ==
[[Ficheru:Luibeg scottspines.jpg|thumb|160px|Monte de [[pinu montés|pinos monteses]], en [[Deeside]].]] 
[[Escocia]] tien una gran variedá d'ambientes de clima templáu, incluyendo [[monte|montes]] d'árboles [[caducifoliu|caducifolios]] y [[conífera|coníferes]], y tamién [[pandorial (xeomorfoloxía)|pandoriales]], [[montanos]], [[estuariu|estuarios]], [[agua duce]], [[océanu|océanos]] y [[tundra|tundres]].&lt;ref name=SNHhabitats&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/scottish/settings/settings.asp | títulu = Scottish wildlife habitats | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu = 3 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20061222185208/http://www.snh.org.uk/scottish/settings/settings.asp | fechaarchivu = 2006-12-22 }}&lt;/ref&gt; Aproximao'l catorce per cientu de la superficie d'Escocia ta cubierta por montes, principalmente nos plantíos forestales, pero primero que'l ser humanu empezara a ocupar les tierres había bien de más montes [[monte caledoniu|caledonios]] y d'árboles con fueyes amplies.&lt;ref&gt;Anque naide niega qu'estos montes yeren más grandes, los científicos nun tán d'alcuerdu sobre la dómina y la causa del amenorgamientu. Munchos escritores, dende [[Hector Boece]] nel sieglu XVI hasta'l naturalista [[Frank Fraser Darling]] nel sieglu XX, creíen que los montes yeren muncho más estensos na dómina de los romanos que na actualidá. Vease Smout (2007) pp. 20–32.&lt;/ref&gt; Anque de calter bien amenorgáu, pueden atopase remanentes del monte nativu de [[Pinus sylvestris|pinos monteses]].&lt;ref&gt;{{cita llibru | apellíos = Preston | nome = C.D. | coautores = Pearman, D.A., &amp; Dines, T.D. | añu = 2002 | títulu = New Atlas of the British and Irish Flora | editorial = [[Oxford University Press]]|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El diecisiete per cientu d'Escocia ta cubiertu por pandoriales y [[turba|turbes]] d'[[Ericaceae|ericácees]]. Les rexones de [[Caithness]] y [[Sutherland (Escocia)|Sutherland]] tienen una de les árees de banzaos más intactes del mundu, na cual vive una comunidá d'animales selvaxes.&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Ratcliffe | nome = D.A. | fecha = 7 d'ochobre de 1998 | títulu = Flow Country:the Peatlands of Caithness and Sutherland | edición = Joint Nature Conservation Committee|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/scottish/nhighland/peatlandsofcsl.asp | títulu = North Highland: Peatlands of Caithness &amp; Sutherland | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu = 3 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El setenta y cinco per cientu de la tierra d'Escocia ta clasificada como apta pa l'agricultura (incluyendo dellos pandoriales) ente que les árees urbanes ocupen aproximao'l trés per cientu. La mariña tien 11.803 quilómetros d'estensión y el númberu d'islles con vexetación terrestre ye cercanu a ochocientos, seiscientes d'elles allugaes na mariña occidental. Escocia tien más del noventa per cientu del volume y el setenta per cientu de la superficie total de l'agua duce presente nel [[Reinu Xuníu]]. Hai más de trenta mil [[llagu|llagos]] d'agua duce y seis mil [[ríu|ríos]].&lt;ref name=SNHhabitats /&gt;

So los auspicios de la [[Directiva de Hábitats]] de la [[Xunión Europea]], hasta avientu de 2007 un total de 239 llugares n'Escocia que cubren más de 8750 km² fueron aceptaos pola Comisión Europea d'Árees Especiales de Caltenimientu (SAC).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jncc.gov.uk/ProtectedSites/SACselection/SAC_list.asp?Country=S|títulu=SACs in Scotland|editorial=Joint Nature Conservation Committee|fechaaccesu=3 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cSAC&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/trends/seas/default.asp | títulu = Trends: The Seas around Scotland | editorial = Scottish Natural Heritage|fechaaccesu=3 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los mares d'Escocia atopar ente los más granibles biolóxicamente del mundu y contienen más de cuarenta mil especies. Venticuatro de los sitios aceptaos pola SAC son marinos, y otros nueve tán sobre la mariña, con elementos marinos o non marinos.&lt;ref name =SNHsea&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/pdfs/trends/seas/Sías_Part1.pdf | títulu = Knowledge of the Marine Environment|fechaaccesu = 3 de mayu de 2009| editorial = Scottish Natural Heritage | formatu = pdf|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Estos elementos marinos cubren un área d'aproximao 350 km². Los [[Darwin Mounds]], qu'ocupen aproximao 100 km², fueron el primer sitiu allugáu cerca de la mariña aceptáu pola SAC.&lt;ref name=cSAC /&gt;&lt;ref&gt;&quot;Cerca de la mariña&quot; nesti contestu significa que nun incorpora tierra.&lt;/ref&gt;

== Mamífero ==
Escocia cubrir de xelu dafechu mientres les [[glaciación|glaciaciones]] asocedíes nel [[Pleistocenu]].&lt;ref&gt;Sacante l'archipiélagu de [[Saint Kilda]]. Maclean (1972) p. 20.&lt;/ref&gt; A midida que la temperatura foi aumentando, los mamíferos empezaron a migrar al traviés del paisaxe. La superficie terrestre de [[Gran Bretaña]] allugó namái a dos tercios de les especies que viaxaben escontra [[Escandinavia]], y les islles [[Hébrides]] nes contornes de la mariña occidental d'Escocia aprovieron el llar de namái la metá d'estes especies que llegaron a Gran Bretaña.&lt;ref&gt;Murray (1973) p. 72.&lt;/ref&gt; Sesenta y dos especies de mamíferos selvaxes viven n'Escocia y la so contorna, incluyendo trece especies marines.&lt;ref name=snhmam /&gt; Les poblaciones d'un terciu de les especies de mamíferos terrestres atopar nun descensu nel númberu d'individuos por cuenta de la contaminación ambiental, la fragmentación de les sos hábitats, los cambeos nes producciones agrícoles, el clima, y la competencia coles especies introducíes.&lt;ref name=SNHtrends&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/trends/trends_notes/pdf/terrestrial%20species/land%20mammals.pdf | títulu = National Heritage Trends | editorial = Scottish Natural Heritage |fechaaccesu = 3 de mayu de 2009| formatu = pdf|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Nun hai especies úniques de mamíferos n'Escocia, anque'l [[Apodemus sylvaticus hirtensis|mure de campu de Saint Kilda]] ye una subespecie endémica del [[Apodemus sylvaticus|mure de campu]] y dobla el tamañu d'ésti,&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 645.&lt;/ref&gt; y el [[topín de les Orkney]], que namái vive nel archipiélagu de les [[Orkney]], ye una subespecie del [[Microtus arvalis|topín llabrador]]. Puede ser introducíu polos primeres ocupantes de la rexón hai aproximao cuatro mil años.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/pdfs/about/orkneyvole1.pdf | títulu = Orkney vole |editorial = Scottish Natural Heritage |fechaaccesu = 3 de mayu de 2009 | formatu = pdf|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Carnívoros ===
[[Ficheru:Wildkatze 002.jpg|thumb|150px|[[Felis silvestris|Gatu montés]] (''Felis silvestris'').]]
Les especies de [[Mustelidae|mustélidos]] presentes n'Escocia son les mesmes que nel restu de Gran Bretaña, sacante que na rexón nun habiten [[Mustela putorius|turones]] y qu'Escocia ye'l baluarte británicu de la [[Martes martes|foína europea]],&lt;ref&gt;Corbet y Ovenden (1984) pp. 180–86.&lt;/ref&gt; anque la pureza de la raza de la postrera ta amenazada por una crecedera na población de [[Martes americana|foína americana]] del norte d'[[Inglaterra]].&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 48.&lt;/ref&gt; Escocia alluga les úniques poblaciones de [[Felis silvestris silvestris|gatu montés européu]] nes [[Islles Britániques]] con un total d'ente cuatrocientos y dos mil animales,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.scottishwildcats.co.uk/ | títulu = Scotland's Cat; 400 and counting... | editorial = Scottish Wildcat Association |fechaaccesu = 4 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y de la subespecie de [[Vulpes vulpes|foín colloráu]] ''Vulpes vulpes vulpes'', una raza más común que ''V. v. crucigera'' y qu'esiste en dos formes distintes.&lt;ref&gt;Matthews (1968) pp. 231–32.&lt;/ref&gt; El gatu montés ta en serio peligru d'estinción por cuenta de la poca proteición que se-y empresta.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 18.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hull (2007) pp. 184–89.&lt;/ref&gt; La exterminación de la población de [[Neovison vison|visón americanu]], introducíos en Gran Bretaña pa estrayer la so pelame na década de 1950, foi llevada a cabu pol patrociniu del Proyeutu Visón Hebridean. Estos hanse arrobináu escontra otres árees onde los visones son abondosos, como nel Parque Nacional Cairngorms y seique tamién a lo llargo de les islles.&lt;ref&gt;Haworth, Jenny (3 de febreru de 2009) &quot;National cull may exterminate UK mink&quot;. Edimburgu. ''The Scotsman.''&lt;/ref&gt;

Amás de mamíferos que dacuando migren al país, ente les foques namái tán representaes les [[Phocidae]], o foques ensin oreyes. Dos especies, la [[Halichoerus grypus|foca gris]] y la [[Phoca vitulina|foca común]] tán presentes alredor de la mariña escocesa en númberos bien elevaos. En 2002 la población de foques grises d'Escocia envalorar en 120.600 animales adultos, lo cual conforma alredor del trenta y seis per cientu de la población mundial y más del noventa per cientu de la británica. La población nel país de la foca común ye de 29.700 exemplares, aproximao'l noventa per cientu de los especímenes de Gran Bretaña y el trenta y seis de toa Europa.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/trends/trends_notes/pdf/marine%20species/seals.pdf | títulu = Seals | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu = 4 de mayu de 2009 | formatu = pdf | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071213122524/http://www.snh.org.uk/trends/trends_notes/pdf/marine%20species/seals.pdf | fechaarchivu = 2007-12-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Royedores, insectívoros y lagomorfos ===
El 65% de les [[Sciurus vulgaris|esguiles coloraos]] de Gran Bretaña viven n'Escocia. Esta especie enfrentar a amenaces qu'inclúin la competencia cola [[Sciurus carolinensis|esguil de les Carolines]], una especie introducida, y la &quot;Estratexa Escocesa pa la Preservación del Esguil Coloráu&quot; aprove un plan pa fomentar el so caltenimientu.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/scottish/species/mammals/squirrels.asp | títulu = Red Squirrels | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu=5 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;El Fondu de Vida Selvaxe d'Escocia anunció un proyeutu de cuatro años de duración a empezar nel branu de 2009 llamáu &quot;Salvando los esguiles coloraos d'Escocia&quot;. Vease &quot;A new era for Scotland's red squirrels?&quot; en ''Scottish Wildlife'' (Payares de 2008) Non. 66. Edimburgu.&lt;/ref&gt; Una investigación llevada a cabu en 2007 demostró la crecedera de les poblaciones de les fuines, basándose nun programa en que se cazaron en forma selectiva dellos esguiles de les Carolines.&lt;ref&gt;Watson, Jeremy (30 d'avientu de 2007) &quot;Tufty's saviour to the rescue&quot;. ''Scotland on Sunday''. Edimburgu.&lt;/ref&gt; N'Escocia nun hai poblaciones de [[Glis glis|llironos grises]], de [[Muscardinus avellanarius|llirones castañales]], o de mures de pescuezu mariellu, y l'algame del mure de campu ta llindáu a la parte sur del país. Anque'l [[Apodemus sylvaticus hirtensi|mure de campu de Saint Kilda]] y el mure de campu de les [[Orkney]] son endémicos d'Escocia, la distribución de les poblaciones nun ye mayor que la del restu de Gran Bretaña.&lt;ref&gt;Corbet y Ovenden (1984) pp. 152, 167–68.&lt;/ref&gt; Hai colonies d'[[aguarón negru|aguarones negros]] na islla d'[[Inchcolm]] en [[Firth of Forth]] y nes [[islles Shiant]].&lt;ref name=JNCC&gt;{{cita web | url = http://www.jncc.gov.uk/PDF/bto2_report223.pdf | títulu = Developing a mammal monitoring programme for the UK | editorial = Joint Nature Conservation Committee | fechaaccesu = 5 de mayu de 2009 | idioma = inglés | formatu = pdf | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120904212451/http://jncc.defra.gov.uk/PDF/bto2_report223.pdf | fechaarchivu = 2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;

Les poblaciones d'[[insectívoru|insectívoros]] terrestres son polo xeneral similares a les del restu de Gran Bretaña. L'asociación recién de la [[Scottish Natural Heritage]], el Scottish Executive y la [[Royal Society for the Protection of Birds]] pa esaniciar al [[corcuspín européu]] de les Hébrides,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/pdfs/scottish/wislles/nlaug04.pdf | títulu = Uist Wader Project Newsletter | mes = Agostio | añu = 2004| fechaaccesu=5 de mayu de 2009| editorial = Scottish Natural Heritage | formatu = pdf|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; onde la so introducción causó baxes en poblaciones internacionalmente importantes d'aves zancudes como'l [[Calidris alpina|correlimos común]], [[Charadrius hiaticula|chorlitejo grande]] y [[Tringa totanus|archibebe común]], causó un discutiniu considerable, y el sacrificiu de corpuspinos foi deteníu en 2007.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.thehedgehog.co.uk/campaign.htm|títulu=Campaign to stop the slaughter of over 5000 Hedgehogs on the Island of Uist|editorial=Epping Forest Hedgehog Rescue|fechaaccesu=5 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090829125119/http://www.thehedgehog.co.uk/campaign.htm|fechaarchivu=29 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Ross | nome = John | fecha = 21 de febreru de 2007 | títulu = Hedgehogs saved from the syringe as controversial Uist cull called off | allugamientu = Edimburgu | editorial = The Scotsman|fechaaccesu=5 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Los animales atrapaos fueron devueltos al so hábitat natural. El programa amenorgó'l númberu d'individuos; namái dos fueron atrapaos en 2007.&lt;ref&gt;Ross, John (3 de payares de 2007) &quot;3,2,1... and then there were none&quot;. Edimburgu. ''The Scotsman''.&lt;/ref&gt;

Los únicos [[Lagomorpha|lagomorfos]] qu'habiten Escocia son les [[Lepus|llebres]] y los [[coneyu|coneyos]]. La [[Lepus timidus|llebre de monte]] ye l'únicu miembru nativu de la familia de les llebres y ye la especie dominante a lo llargo de la mayor parte de les zones más elevaes del país. La [[Lepus europaeus|llebre europea]] y el [[Oryctolagus cuniculus|coneyu européu]] tán presentes; esti postreru foi lleváu a Gran Bretaña polos [[Roma Antigua|antiguos romanos]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/nature/animals/pets/rabbits.shtml|títulu=Rabbits|editorial=BBC Nature|fechaaccesu=5 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://archive.today/20120630035620/https://www.bbc.co.uk/nature/animals/pets/rabbits.shtml|fechaarchivu=30 de xunu de 2012}}&lt;/ref&gt; pero nun s'espardieron pel país hasta'l sieglu XIX.&lt;ref name=Buck /&gt;

=== Artiodáctilos ===
[[Ficheru:Red deer stag.jpg|thumb|left|145px|[[Cervus elaphus|Venáu coloráu]] (''Cervus elaphus'').]]
La pintura d'[[Edwin Henry Landseer]] d'un [[Cervus elaphus|venado]], ''Monarch of the Glen'', ye una de les imáxenes más notables d'Escocia mientres la [[yera Victoriana]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos = Ormond| nome = Richard|url =http://www.reddotbooks.co.uk/monarch-glen-landseer-highlands-p-2161.html | títulu = Monarch of the Glen: Landseer in the Highlands | editorial = National Galleries of Scotland| añu = 2005| id = ISBN 1-903278-70-8}}&lt;/ref&gt; La especie, miembru del orde biolóxicu d'[[Artiodactyla|artiodáctilos]] ta representada por cuarenta mil exemplares, anque la so esistencia ta amenazada polos encruces híbridos col [[Cervus nippon|venáu sica]], un animal introducíu. Siendo una especie habitante de les llombes (y muncho más pequeña d'estatura que'l so par européu, qu'habita los montes), suel ser reemplazada pol [[Capreolus capreolus|corzu]] nes tierres más baxes.&lt;ref&gt;Benvie (2004) pp. 14, 44.&lt;/ref&gt; Anque pueden atopase en cualquier llugar del Reinu Uníu, nun hai poblaciones selvaxes de [[Hydropotes inermis|venado acuáticu chinu]] y bien pocos o nengún [[Muntiacus|muntíaco]] n'Escocia. Esisten poblaciones aisllaes de [[Capra aegagrus hircus|cabres]] ''Capra aegagrus hircus'' y d'[[oveya|oveyes]] ''Ovis aries'',&lt;ref name=SNHtrends /&gt; amás d'un fatáu de mil exemplares d'[[oveya de Soay|oveyes de Soay]] en [[Saint Kilda]].&lt;ref&gt;Quine (2000) pp. 30, 199.&lt;/ref&gt; Dende 1952, nel [[Parque Nacional Cairngorms]] vive un fatáu de [[Rangifer tarandus|renos]] semi-adomaos,&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 36.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hull (2007 p. 268.&lt;/ref&gt; una y bones la especie escastóse n'Escocia por ser cazada indiscriminadamente mientres el sieglu XII.&lt;ref name=Watson&gt;{{cita publicación | apellíos = Watson | nome = Jeremy | fecha = 12 d'ochobre de 2006 | títulu = Sía eagle spreads its wings... | editorial = Scotland on Sunday|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Otros mamíferos ===
Namái nueve de los dieciséis o diecisiete especies d'[[Chiroptera|esperteyos]] presentes en Gran Bretaña habiten Escocia. Les más espublizaes son el [[Pipistrellus pipistrellus|común]], el [[Pipistrellus pygmaeus|de cabrera]], l'[[Plecotus auritus|oreyudu doráu]], el [[Myotis daubentonii|riberanu]] y el [[Myotis nattereri|de patagio serrucháu]]. Los que tienen una distribución más acutada son l'[[Myotis mystacinus|esperteyu bigotudu]], los pertenecientes al xéneru ''[[Nyctalus]]'', el [[Nyctalus leisleri|nóctulo pequeñu]] y l'[[Pipistrellus nathusii|esperteyu de Nathusius]]. Los que nun tán nel país son los [[Rhinolophus ferrumequinum|esperteyos grande]] y [[Rhinolophus hipposideros|pequeñu de ferradura]], l'[[Myotis myotis|esperteyu ratoneru grande]] y l'[[Myotis bechsteinii|esperteyu ratoneru forestal]].&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Racey | nome = P.A. | coautores = Raynor, R. &amp; Pritchard, S. | añu = 2006 | títulu = A review of European Bat Lyssavirus (EBLV) and the status of bats in Scotland | allugamientu = Perth | editorial = Scottish Natural Heritage Commissioned Report Non. 63|idioma=inglés|fechaaccesu=8 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt; Nun hai esperteyos nes islles Shetland; namái esisten migrantes o exemplares perdíos.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.nature-shetland.co.uk/brc/bats.htm|títulu=Shetland Bat Records|editorial=Shetland Biological Records Centre|fechaaccesu=6 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081122002036/http://www.nature-shetland.co.uk/brc/bats.htm|fechaarchivu=2008-11-22}}&lt;/ref&gt;

Rexistráronse ventiún especies de [[cetaceu|cetáceos]] nes agües escoceses mientres los últimos cien años, incluyendo [[Ziphius cavirostris|zifios de Cuvier]], [[Orcinus orca|orca]]s, [[Physeter macrocephalus|cachalotes]], [[Balaenoptera acutorostrata|rorcuales aliblancos]] y los delfines [[delfín común|común]], [[Lagenorhynchus albirostris|de focicu blancu]] y [[Grampus griseus|gris]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/pdfs/strategy/trends/SNH_Trends_sía.pdf | títulu = Trends - The Sea | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu=6 de mayu de 2009|idioma=inglés| formatu = pdf}}&lt;/ref&gt; La colonia de [[Moray Firth]] d'aproximao cien [[Tursiops truncatus|delfines mulares]] ye la más septentrional del mundu.&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Thompson | nome = P.M. | autor2 = Corkrey, R. | autor3 = Lusseau, D. | autor4 = Lusseau, S.M. | autor5 = Quick, N. | autor6 = Durban, J.W. | autor7 = Parsons, K.M. &amp; Hammond, P.S. | añu = 2006 | títulu = An assessment of the current condition of the Moray Firth bottlenose dolphin population | llugar= Perth | edición = Scottish Natural Heritage Commissioned Report Non. 175|fechaaccesu=6 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Como indicó una cobertoria televisiva recién,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.highnorth.no/library/myths/ad-a-na.htm | títulu = Adopt a &quot;Natural Born Killer&quot; | editorial = [[High North Alliance]] | fechaaccesu = 6 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20041104191914/http://www.highnorth.no/library/myths/ad-a-na.htm | fechaarchivu = 2004-11-04 }} Publicáu orixinalmente nel ''The International Harpoon'' (1995) Non. 1.&lt;/ref&gt; la especie ye depredadora de la [[Phocoena phocoena|botu común]]; un terciu de los cadabres de los botos esaminaos polos patólogos ente 1992 y 2002 indiquen que la muerte foi causada polos ataques de los delfines.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 112.&lt;/ref&gt; Sicasí, los ecoloxistes espresaron una quexa ante'l gobiernu británicu pola decisión de dexar la producción de combustible y gas nel Moray Firth, asitiando nuna situación de riesgu a estes poblaciones de cetáceos. Como respuesta, el gobiernu va realizar investigaciones na zona mientres 2009 pa pescudar qué efeutos podría causar.&lt;ref&gt;Edwards, Rob (18 de payares de 2007) &quot;Famous Moray dolphins at risk as Whitehall fails to block oil and gas works&quot;. Glasgow. ''Sunday Herald''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haworth, Jenny (29 de xineru de 2009) &quot;Campaigners win reprieve for dolphins&quot;. Edimburgu. ''The Scotsman''.&lt;/ref&gt; El [[marsupial]] introducíu, el [[Macropus rufogriseus|wallaby de pescuezu coloráu]], atópase confináu nuna colonia allugada nuna islla en [[Loch Lomond]].&lt;ref name=Welch /&gt;

=== Estinciones y reintroducciones ===
Mientres la glaciación del [[Pleistocenu]], dellos animales de clima fríu ocuparon Escocia, incluyendo'l [[Coelodonta antiquitatis|rinoceronte lanudo]], el [[mamut]], l'[[Ursus maritimus|osu polar]], el [[Lemmini|lemming]], el [[Alopex lagopus|foín blancu]] y el [[Megaloceros giganteus|venáu xigante]].&lt;ref name=Buck /&gt;&lt;ref&gt;Murray (1973) pp. 55, 71.&lt;/ref&gt; D'antiguo otros mamíferos vivíen na rexón, pero escastar mientres distintos periodos históricos, como'l [[Lynx lynx|llobu cerval européu]], que vivió en Gran Bretaña hasta mil quinientos años tras,&lt;ref name=Watson /&gt; el [[osu pardu européu]], específicamente la so subespecie ''Ursus arctos caledoniensis'', que foi cazada y llevada a los [[circu|circos]] de l'[[Antigua Roma]]&lt;ref&gt;Murray (1973) p. 114.&lt;/ref&gt; pero sumió ente'l novenu y el décimu sieglu, y una especie d'[[Alces alces|alce]], que permaneció hasta 1300.&lt;ref&gt;Hull (2007) p. 240.&lt;/ref&gt; El [[Sus scrofa|xabalín]] y el [[Bos primigenius|güe selvaxe]] escastar nos dos sieglos subsecuentes, anque un gochu adomáu paecíu al xabalín, permaneció hasta 1930 en [[Shetland]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6155172.stm | títulu = Extinct Island Pig Spotted Again | editorial = [[BBC News]] | fecha = 17 de payares de 2006|fechaaccesu=8 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;Mataron al postreru [[Canis lupus lupus|llobu común]] conocíu nes tierres de [[Mackintosh]] en [[Invernessshire]] en 1743,&lt;ref&gt;Fraser Darling y Boyd (1969) p. 64&lt;/ref&gt; y la [[morsa]] namái apaez dacuando nel país.&lt;ref&gt;Corbet y Ovenden (1984) pp. 275–79.&lt;/ref&gt; St. Kilda tamién allugaba una subespecie [[Endemismu|endémica]] del [[Mus musculus|mure domésticu]], ''[[Mus musculus muralis]]'', que yera más llargu, más peludo, de color distintu y con una forma de la cabeza distinta que'l qu'esiste anguaño. Escastar en 1938, ocho años dempués de la evacuación de los habitantes humanos nativos de la islla.&lt;ref&gt;Maclean (1972) pp. 21–22.&lt;/ref&gt;

El [[Scottish Natural Heritage]] ta llevando a cabu un proyeutu pa llograr reintroducir el [[castor européu]] a Escocia, utilizando los exemplares noruegos. La especie habitó les Highlands hasta'l sieglu XV, y magar que el Scottish Executive primeramente refugó la idea, ésta someteráse a votación en 2009 en [[Knapdale]].&lt;ref name=Watson /&gt;&lt;ref&gt;Fraser Darling y Boyd (1969) p. 63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Down to beaver business&quot;. (Agostu de 2008) ''Scottish Wildlife'' '''65.''' pp. 26–27.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|títulu=Bringing back the Beaver|editorial=Royal Zoological Society of Scotland|url=http://www.edinburghzoo.org.uk/news-and-events/news/Beavers/|fechaaccesu=8 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120908035251/http://www.edinburghzoo.org.uk/news-and-events/news/Beavers/|fechaarchivu=2012-09-08}}&lt;/ref&gt; Tamién se consideraron otros proyeutos. Por casu, el propietariu de la finca norte [[Alladale]] d'[[Inverness]] espresó'l so deséu de reintroducir a los llobos como parte d'un parque temáticu de safari.&lt;ref name=Watson /&gt;

== Aves ==
La historia de los mamíferos suxer qu'esistieron trés grandes fases na población del terrén: la colonización natural posterior a la era de xelu, les estinciones provocaes pol ser humanu y la introducción d'especies estranxeres tamién por parte del ser humanu.&lt;ref name=Buck&gt;MacCormick, Finbar y Buckland, Paul C. ''The Vertebrate Fauna'' en Edwards, Kevin J. &amp; Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003) ''Scotland After the Ice Age: Environment, Archaeology and History, 8000 BC - AD 1000''. Edimburgu. Edinburgh University Press. pp. 83–103.&lt;/ref&gt; La movilidá de les aves causa que seya bien difícil realizar tales xeneralizaciones pal so casu. Los seres humanos actuales causaron grandes daños a les distintes especies d'aves, especialmente a les [[ave de presa|aves de presa]], pero les variaciones naturales nes poblaciones son complexes. Por casu, los [[Fulmarus glacialis|fulmares boreales]] tuvieron presentes en [[Skara Brae]] mientres el [[Neolíticu]], pero na [[Edá Media]] el so hábitat acutar a [[Saint Kilda]].&lt;ref name=Buck /&gt; Dende entós arrobináronse a lo llargo de les Islles Britániques.&lt;ref&gt;Gooders (1994) p. 35.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peterson ''et al'' (1993) Mapa 9.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Cleit above Village Bay.jpg|thumb|150px|Village Bay, en [[Saint Kilda]], un Patrimoniu Mundial de la Humanidá, y abellugu d'aves marines.]]

Más de doscientes cincuenta especies d'aves rexistraes en Gran Bretaña emigraron escontra Escocia, y otres trescientes tienen distintos graos de rareza. Un total de 247 especies fueron evaluaes y cada una d'elles foi allugada nuna de trés llistes, colorada, ámbare o verde, indicando'l nivel d'esmolición sobre'l so futuru. Cuarenta especies tán na llista colorada, 121 na llista ámbare y 86 na verde.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.bto.org/psob/index.htm | títulu = Populations Status of Birds in the UK | editorial = British Trust for Ornithology | fechaaccesu = 4 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090413185717/http://www.bto.org/psob/index.htm | fechaarchivu = 13 d'abril de 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.rspb.org.uk/Images/Bocc2_tcm9-132673.pdf | títulu = Birds of conservation concern: 2002–2007 | editorial = RSPB | fechaaccesu=4 de mayu de 2009 | formatu = pdf|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

El [[Loxia scotica|piquituerto escocés]], ''Loxia scotica'', que habita los montes de coníferes de les [[Highlands]], ye l'únicu páxaru [[Endemismu|endémica]] de Gran Bretaña y, con namái trescientos individuos compatibles xenéticamente, ye una de les especies más amenaciaes d'Europa.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 55.&lt;/ref&gt; La so forma, la so tonalidá acoloratada o verde y el so vezu de posase colgando pámpana abaxo llevó a que los comparara colos [[loru|loros]].&lt;ref&gt;Miles y Jackman (1991) p. 21.&lt;/ref&gt; Saint Kilda alluga una subespecie única de [[Troglodytes troglodytes|cerrica]], el [[cerrica de Saint Kilda]] ''Troglodytes troglodytes hirtensis'', que afíxose a posase nes roques y nos cantiles de la so islla nel [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] desprovista de vexetación, y consecuentemente desenvolvió pates más grandes y más fuertes que la variante terrestre. Tamién ye un pocu mayor de tamañu, tien el picu más llargu, una coloración más variada y un cantar &quot;peculiarmente duce y nidiu&quot;. La subespecie foi reconocida en 1884 y protexida por un acta parllamentaria especial en 1904 pa evitar la so destrucción &quot;en manes d'ornitólogos, taxidermistas y turistes&quot;.&lt;ref&gt;Maclean (1972) p. 21.&lt;/ref&gt;

=== Aves de presa ===
Cuasi toes de les seiscientes especies d'[[Aquila chrysaetos|águiles prietes]] de Gran Bretaña habiten n'Escocia como parte de la familia de los [[Falco peregrinus|falcones]].&lt;ref&gt;Brown (1989) pp. 175, 176, 187.&lt;/ref&gt; El [[Falco subbuteo|ferlamicu]], el [[Circus aeruginosus|milán de les xunqueres]] y el [[Circus pygargus|milán castellán]], magar qu'atópense en [[Inglaterra]] y [[Gales]], nun suelen apaecer per Escocia.&lt;ref&gt;Gooders (1994) pp. 85, 86, 94.&lt;/ref&gt;

En 1916 un [[vicariu]] inglés robó los últimos güevos depositaos por un [[Haliaeetus albicilla|pigargu]] nativu en [[Skye]],&lt;ref name=Guinn&gt;{{cita llibru | editor = McFarlan, D. | añu = 1991 | títulu = The Guinness Book of Records | allugamientu = Enfield | editorial = Guinness Publishing}} p. 35.&lt;/ref&gt; y un cazador disparó-y al postreru exemplar adultu en [[Shetland]] dos años más tarde. Sicasí, la especie foi re-introducida na islla de [[Rùm]] en 1975. L'ave espardióse con ésitu a delles islles vecines, y estableciéronse trenta pareyes en 2006. Magar les medranes espresaes polos granxeros locales, la [[Royal Society for the Protection of Birds]] (RSPB) entamó allugar cien águiles nueves na mariña este de [[Firth of Forth|Forth]] y nos estuarios de [[Firth of Tay|Tay]].&lt;ref name=Watson /&gt;&lt;ref&gt;Fraser Darling y Boyd (1969) p. 65.&lt;/ref&gt; El [[Milvus milvus|bilanu real]] foi estermináu n'Escocia en 1879, y la RSPB llanzó un programa de reintroducción na década de 1980. Anque magar la especie realizó meyores significatives, envalórase que'l trenta y ocho per cientu de les 395 aves lliberaes ente 1999 y 2003 fueron envelenaes y los individuos del otru nueve per cientu fueron cazaos polos seres humanos. La RSPB declaró: &quot;les persones rellacionaes con estes actividaes tendríen de ser condergaes por qu'empiecen a tomase en serio estos asuntos&quot;.&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Ross | nome = John | fecha = 29 d'avientu de 2006 | títulu = Mass slaughter of the red kites | editorial = The Scotsman |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Tres una ausencia de cuasi cuarenta años, les [[Pandion haliaetus|águiles marines]] volvieron exitosamente a Escocia a principios de la década de 1950. En 1899 habitaren un castiellu cercanu a [[Aviemore]] y depués nel [[llagu Arkaig]] hasta 1908. En 1952 dióse-yos un nuevu llugar nel [[llagu Garten]].&lt;ref&gt;Fraser Darling t Boyd (1969) p. 274.&lt;/ref&gt; Anguaño esisten 150 pareyes aptes pa la reproducción.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 102.&lt;/ref&gt;

Otres especies d'[[Ave de presa|aves de presa]] que s'atopen nel Reinu Xuníu como la [[Falco tinnunculus|peñerina]], el [[Circus cyaneus|milán blanquín]], l'[[Accipiter gentilis|azor]], el [[Accipiter nisus|ferre]], el [[Strix aluco|gárabu]], y la [[Tyto alba|curuxa]] tán llargamente distribuyíes per Escocia, anque'l [[Athene noctua|miagón]] vive puramente nel sur.&lt;ref&gt;Brown (1989) pp. 104, 115.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gooders (1994) pp. 84, 88, 89, 92, 179–82.&lt;/ref&gt; Los [[Buteo buteo|buzacoss]] desenvolvieron una notable fortaleza, recuperándose de la caza humana y de la [[mixomatosis]] epidémica de la década de 1950, que amenorgó la so cantidá d'alimentu. El so númberu triplicar ente 1978 y 1998.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 70.&lt;/ref&gt; Nel otru estremu de la escala de población, un únicu par de [[Bubo scandiacus]] habitó [[Fetlar]] dende 1967 hasta 1975.&lt;ref name=Guinn /&gt;

En 2009 reportóse que'l gobiernu escocés decidiera llevar a cabu un revesosu plan pa reasitiar a los gavilanes topaos cerca de les [[palombu mensaxeru|bufardes pa palombos mensaxeros]] en [[Glasgow]], Edimburgu, Kilmarnock, Stirling y Dumfries por un costu de [[llibra esterlina|£]]25.000.&lt;ref&gt;Edwards, Rob (1 de febreru de 2009) &quot;Bid to save pigeons from sparrowhawks provokes legal warning ... and complaint by Peacock&quot;. Glasgow. ''Sunday Herald''.&lt;/ref&gt;

=== Aves marines ===
[[Ficheru:Morus-bassanus Northern Gannet.jpg|thumb|155px|[[Morus bassanus|Alcatraz común]].]]
Los mares d'Escocia alluguen cuasi la metá de les [[ave marina|aves marines]] de la [[Xunión Europea]]&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rspb.org.uk/ourwork/library/briefings.asp|títulu=RSPB Scotland Parliamentary Briefing: Alderique on Scotland's Marine Environment – 20th March 08|formatu=pdf|editorial = RSPB |fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; incluyendo aproximao la metá de la población mundial del [[Morus bassanus|alcatraz común]] y un terciu de la del [[Puffinus puffinus|lechuzón mocho chicu]]. Cuatro especies d'aves acuátiques tienen más del noventa y cinco per cientu de la suma de la so población británica ya irlandesa n'Escocia, ente qu'otros catorce especies tienen más de la metá de la so población fértil nes colonies escoceses.&lt;ref name=cSAC /&gt; [[Saint Kilda]], un sitiu declaráu Patrimoniu Mundial de la Humanidá, ye un abellugu p'aves marines de gran importancia. Alluga sesenta mil exemplares de alcatraz común, conformando'l venticuatro per cientu de la población mundial, cuarenta y nueve mil pareyes aptes pa la reproducción del [[Oceanodroma leucorhoa|paíño boreal]], más del noventa per cientu de la población europea, 136.000 pares de [[Fratercula arctica|frairucu común]] y 67.000 de [[Fulmarus glacialis|fulmar boreal]], aproximao'l trenta y el trelce per cientu de los totales respeutivos en Gran Bretaña.&lt;ref&gt;Benvie (2004) pp. 116, 121, 132–34.&lt;/ref&gt; La islla de [[Mingulay]] tamién tien una gran población d'aves acuátiques y conforma un hábitat ideal pal [[Alca torda|alca común]], con 9.514 pareyes, más del seis per cientu de la población europea.&lt;ref name=NTSbirds&gt;{{cita web |url=http://www.nts-seabirds.org.uk/properties/mingulay/mingulay_breeding.aspx/|títulu=Mingulay birds|editorial=National Trust for Scotland|fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20061002121636/http://www.nts-seabirds.org.uk/properties/mingulay/mingulay_breeding.aspx|fechaarchivu=2 d'ochobre de 2006}}&lt;/ref&gt;

El sesenta per cientu de tolos [[Stercorarius skua|cágalos]] añeren n'Escocia, principalmente nes Orkney y en Shetland, magar que nun llegaron hasta'l sieglu XVIII. Escocia ye'l llar de cuasi'l noventa per cientu de los [[Sterna paradisaea|charranes árticos]] británicos, la mayoría de los cualos utilicen les colonies de les [[Orkney]] y [[Shetland]]. Un porcentaxe similar de los [[Cepphus grylle|llabráivos aliblancos]] de les Islles Britániques habiten les islles escoceses incluyendo a [[Unst]], [[Mingulay]] y [[Iona]].&lt;ref&gt;Benvie (2004) pp. 128–38.&lt;/ref&gt; Escocia tamién tien mil pares de [[Stercorarius parasiticus|cágalos árticos]] y ventiún mil de [[Phalacrocorax aristotelis|mabea moñudo]], un cuarenta per cientu de la población mundial de la especie.&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Johnston | nome = I. | fecha = 6 de xineru de 2007| títulu = Escalating threat to the future of Scotland's seas | idioma=inglés | editorial = The Scotsman}}&lt;/ref&gt;

Más de 130.000 aves habiten la [[reserva natural]] de [[Fowlsheugh]] en [[Aberdeenshire]] nel puntu máximu de la temporada reproductiva, convirtiéndola nuna de les mayores colonies p'aves acuátiques de Gran Bretaña. En 2005 aproximao 18.000 pareyes de [[Rissa tridactyla|gavilueta tridáctila]] tornaben cada añu, y tamién hai cantidaes significatives de frairucos, alcas comunes, fulmares boreales, [[Larus argentatus|gaviluetes argénteas]] y [[Larus marinus|gaviones atlánticos]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.rspb.org.uk/reserves/guide/f/fowlsheugh/about.asp | títulu = Fowlsheugh Acute | editorial = RSPB | fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; La [[Bass Rock]] en [[Firth of Forth]] alluga más de cuarenta mil pareyes de alcatraces comunes y ye la mayor saliente de roca solitaria del mundu. El nome científicu de l'ave, ''Morus bassanus'', deriva de la roca.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob710.htm | títulu = Gannet ''Morus bassanus'' [Linnaeus, 1758] | editorial = British Trust for Ornithology | fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.seabird.org/wildlife.asp | títulu = The Wildlife | editorial = Scottish Seabird Centre | fechaaccesu = 11 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090929123416/http://www.seabird.org/wildlife.asp | fechaarchivu = 29 de setiembre de 2009 }}&lt;/ref&gt;

=== Aves de caza, zancudes y de corral ===
L'únicu llugar de Gran Bretaña en qu'habiten el [[urogallo]] y la [[perdiz nival]] ye Escocia. El primeru escastar na rexón en 1785 pero foi reintroducíu exitosamente trayendo exemplares de [[Suecia]] en 1837.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.treesforlife.org.uk/tfl.capercaillie.html|títulu=Species Profile: Capercaillie|editorial=Trees for Life|fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090418194359/http://www.treesforlife.org.uk/tfl.capercaillie.html|fechaarchivu=18 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ukbap.org.uk/ukplans.aspx?ID=597|títulu=Species Action Plan: Capercaillie (Tetrao urogallus)|editorial=UK Biodiversity Action Plan|fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090830022300/http://www.ukbap.org.uk/ukplans.aspx?ID=597|fechaarchivu=30 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; Hai poblaciones significatives d'otros [[Galliformes]] incluyendo al [[Tetrao tetrix|gallo lira]] y al famosu [[lagópodo escocés]].&lt;ref&gt;Gooders (1994) pp. 98–101.&lt;/ref&gt; La [[Coturnix coturnix|falpayar]], la [[Perdix perdix|perdiz gris]] y el [[faisán común|faisán]] tán bien distribuyíos, magar que la [[Alectoris rufa|perdiz de pates coloraes]] nun lo ta tantu.&lt;ref&gt;Gooders (1994) pp. 97, 102, 103, 106.&lt;/ref&gt; Esiste una pequeña colonia del [[faisán doráu]], un animal introducíu pol ser humanu, nel suroeste.&lt;ref&gt;Gooders (1994) pp. 104–05.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Capercaillie Lomvi 2004.jpg|thumb|left|155px|[[Tetrao urogallus|Urogallo]].]]
Ente les aves zancudes, les [[Recurvirostra|avocetas]], los [[Burhinidae|burínidos]], el [[Charadrius dubius|chorlitejo chicu]] y el [[Charadrius alexandrinus|chorlo neváu]] tán ausentes, pero más de cien pares d'aves [[Charadriinae|caradrinas]] pasen los sos branos n'Escocia al igual que'l [[Numenius phaeopus|zarapito trinador]], l'[[Tringa nebularia|archibebe claro]] y el [[Phalaropus lobatus|falaropo picofino]] (anque les últimes dos especies tamién viven n'[[Irlanda]]).&lt;ref&gt;Gooders (1994) pp. 113–44.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peterson ''et al'' (1993) Maps&amp;nbsp;152 and 157.&lt;/ref&gt; Pel branu los llagos pocu fondos de les tierres [[machair]] n'[[North Uist|Uists]] y [[Benbecula]] aproven una notable variedá d'aves zancudes y de coríos, incluyendo al [[Anas clypeata|patu cucharo]], a los [[Somateria|eiders]], al [[Podiceps auritus|zampullín cuellirojo]] y al [[Melanitta nigra|negrón común]], que s'atopa en peligru.&lt;ref&gt;Perrot, D. et al (1995) ''The Outer Hebrides Handbook and Guide''. Machynlleth. Kittiwake. pp. 86–90.&lt;/ref&gt; Los [[Bucephala|porrones]] colonizaron un área céntrica alredor del [[Parque Nacional Cairngorms]] dende la década de 1970 y aproximao cien pareyes críense ellí. La mayoría de los cuasi ocho mil [[Cygnus cygnus|cisnes cantores]] de les Islles Britániques pasen los iviernos n'Escocia ya Irlanda.&lt;ref&gt;Benvie (2004) pp. 97, 106.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gooders (1994) p. 51.&lt;/ref&gt;

Cuasi toos de los cuarenta mil [[Branta leucopsis|barnaclas cariblancos]], que habiten en [[Groenlandia]], emigren a [[Islay]] pa pasar l'iviernu, permaneciendo ellí namái unos díes antes d'esvalixase escontra l'área circundante. Un númberu similar utiliza [[Montrose Basin]] como un llar temporario n'ochobre y el venti per cientu de la población mundial de 225.000 aves pasen l'iviernu nos llagos escoceses.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 74.&lt;/ref&gt; El [[Gavia arctica|colimbo árticu]] y el [[Gavia stellata|chicu]], que atópense na llista ámbare, habiten el norte y l'oeste d'Escocia.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.rspb.org.uk/birds/guide/b/blackthroateddiver/index.asp | títulu = Black-throated Diver | editorial = RSPB |fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

=== Otres non paseriformes ===
Lleváronse a cabo esfuerzo considerables pa caltener al [[Crex crex|guión de falpayares]], y los miembros d'esta especie en peligru d'estinción aumentaron, con 670 pareyes.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 72.&lt;/ref&gt; El [[Jynx|torcecuellos]] tamién ta en riesgu, yá que namái hai de dos a diez pareyes aptes pa la reproducción en toa Escocia.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.rspb.org.uk/birds/guide/w/wryneck/index.asp | títulu = Wryneck | editorial = RSPB | fechaaccesu=12 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; De les [[Columbidae|palombos]] la [[Streptopelia turtur|tórtola europea]] atópase ausente, pero nes Islles Britániques la [[Columba livia|palombu bravíu]] ta confinada a les mariñes norte y oeste d'Escocia ya Irlanda.&lt;ref&gt;Gooders (1994) pp. 171, 175.&lt;/ref&gt;

=== Paseriformes ===
[[Ficheru:Corvus cornix in Locarno.jpg|thumb|150px|[[Corvus cornix|Corneja gris]].]]
Los [[cuervu|cuervos]] son típicamente páxaros habitantes nos montes na mayor parte d'Europa, pero n'Escocia acomuñar, polo xeneral, colos paisaxes montascosos y les mariñes oceániques. En 2002, la [[Corvus cornix|corneja gris]] foi reconocida como una especie separada de la [[Corvus corone|corneja negra]]. Escocia ya Irlanda del Norte alluguen a tolos 190.000 individuos de la primera dientro del Reinu Uníu.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.rspb.org.uk/birds/guide/h/hoodedcrow/index.asp | títulu = Hooded Crow | editorial = RSPB |fechaaccesu=12 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Una encuesta recién suxer que'l númberu de cuervos ta amontándose pero que la población de cornejas grises hai ablayáu nun cincuenta y nueve per cientu ente que'l númberu de cornejas negres permaneció esencialmente estáticu.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/trends/trends_notes/pdf/terrestrial%20species/breeding%20land%20birds.pdf | títulu = National Heritage Trends | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu = 12 de mayu de 2009 | idioma = inglés | formatu = pdf | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071019154020/http://www.snh.org.uk/trends/trends_notes/pdf/terrestrial%20species/breeding%20land%20birds.pdf | fechaarchivu = 2007-10-19 }}&lt;/ref&gt; Concentraes nes islles d'[[Islay]] y [[Colonsay]], 340 pareyes de [[Pyrrhocorax|choves]] añeren n'Escocia.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 118.&lt;/ref&gt;

Amás de los [[Loxia|piquituertos]], esiste una población estazada d'[[Lophophanes cristatus|herrerillos capuchín]] consistente de 2.400 pareyes aptes pa la reproducción dientro del monte caledoniu y en dellos plantíos grandes como'l monte Culbin en [[Moray (Escocia)|Moray]]. El númberu de [[Turdus torquatus|mierlos capiblancos]] tornó a aproximao siete mil pareyes, probablemente por cuenta de les molesties que causa'l númberu creciente de visitantes humanos al so hábitat. Hai menos de cien pares d'[[Plectrophenax nivalis|escribanos nivales]], magar que pel hibiernu lleguen exemplares emigrantes d'Europa continental. Créese qu'un nial allugáu cerca de [[Dumfries]] ye utilizáu polos [[Cinclus|mierlos acuáticos]] dende 1881. Escocia alluga'l noventa y cinco per cientu de la población británica de [[Carduelis flavirostris|pardillos de piquigualdo]], cuasi sesenta y cuatro mil pareyes.&lt;ref&gt;Benvie (2004) p. 79.&lt;/ref&gt; Sicasí, una investigación recién de la RSPB atopó un cayente repentino y dramático nel númberu de les aves mientres l'iviernu, que pasó de seis mil en 1998 a namái trescientos en 2006 nos condaos de [[Caithness]] y [[Sutherland (Escocia)|Sutherland]].&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Ross | nome = John | fecha = 26 de xunu de 2007| títulu = Habitat changes leave the twite living on a wing and prayer | idioma = inglés | editorial = The Scotsman}}&lt;/ref&gt;

=== Peculiaridaes ===
La posición d'Escocia, al oeste d'Europa, provoca qu'una variedá d'aves que de normal non s'atopen nel país visitar de xemes en cuando. Esto inclúi a les visites accidentales de ciertes aves que se perdieron de les sos hábitats naturales. 
[[Fair Isle]] ye un sitiu de sonadía internacional pa la observación de les aves migrantes. Les rareces que pueden atopase ellí inclúin aves paseriformes como'l [[Acrocephalus aedon|carricero de picu gruesu]], el [[Zonotrichia albicollis|chingolo de pescuezu blancu]], el [[Dendroica coronata|chipe coronáu]] y el [[Ficedula albicollis|papamoscas collarino]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.fairislebirdobs.co.uk/Migration_Studies/Common_&amp;_Rare_Migrants.htm | títulu = Common and Rare Migrants | editorial = Fair Isle Bird Observatory | fechaaccesu = 12 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070323152828/http://www.fairislebirdobs.co.uk/Migration_Studies/Common_%26_Rare_Migrants.htm | fechaarchivu = 23 de marzu de 2007 }}&lt;/ref&gt; Más de 345 especies de páxaros fueron rexistraes nesta islla,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.undiscoveredscotland.co.uk/fairisle/birdobservatory/index.html | títulu = Fair Isle Bird Observatory| editorial = Undiscovered Scotland |fechaaccesu=12 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; la cual namái tien una superficie de 7,68 km².&lt;ref&gt;Haswell-Smith (2004) p. 410.&lt;/ref&gt;

N'otros llugares del país, otres peculiaridaes reportaes en 2006 inclúin un [[Gavia adamsii|colimbo de Adams]] en [[Gairloch]], un [[Thalassarche melanophrys|albatros de ceya negra]] nes [[Hébrides Esteriores]], una [[Leucophaeus atricilla|gavilueta reidora americana]] en [[Shetland]] y un [[Tryngites subruficollis|correlimos canelu]] en [[Lossiemouth]].&lt;ref&gt;''British Birds'' (Agostu de 2006) '''199'''. Londres: BB 2000.&lt;/ref&gt; Enantes, reportárense un [[Botaurus lentiginosus|avetoro americanu]] en 1888 y una [[Ardea purpurea|garza imperial]] nel mesmu añu, una [[Anas formosa|cerceta del Baikal]] en 1958, y una [[Ciconia nigra|cigüeña negra]] en 1977.&lt;ref&gt;Cook (1992) pp. 37, 39, 57.&lt;/ref&gt; Tamién se supón que les aves pueden escapar de la so vida en cautiverio, como un [[Falco biarmicus|ferre lanario]] en 1976, un [[Phoenicopterus chilensis|flamencu austral]] en 1976 y 1979, un [[Cygnus melancoryphus|cisne de pescuezu negru]] en 1988, y un [[Buteo jamaicensis|gavilán colirrojo]] en 1989.&lt;ref&gt;Cook (1992) pp. 85, 41, 45, 80.&lt;/ref&gt; Estos rexistros son a cencielles una pequeña proporción de dos condaos del nordés y namái dan una noción de la magnitú de la complexidá y diversidá de la vida de les aves n'Escocia.

=== Estinciones ===
La [[Grus grus|grúa común]] y l'[[Botaurus stellaris|avetoro común]] fueron esterminaos polos cazadores y pol desecamiento de los banzaos mientres el sieglu XVIII.&lt;ref&gt;Fraser Darling y Boyd (1969) p. 64.&lt;/ref&gt; El postreru [[Pinguinus impennis|alca xigante]] avistáu en Gran Bretaña foi matáu en [[Stac an Armin]], una elevación predresa nel archipiélagu de [[Saint Kilda]] en xunetu de 1840.&lt;ref&gt;Haswell-Smith (2004) p. 325.&lt;/ref&gt;

== Peces y vida marina ==
De los cuarenta y dos especies escoceses d'agua duce, namái la metá llegaron per medios naturales.&lt;ref name=sefish /&gt; Les especies natives inclúin el xéneru ''[[Alosa]]'', la [[Salmu trutta|trucha marrón]], l'[[Anguilla anguilla|anguila europea]] y la [[Lampetra fluviatilis|llamprea de ríu]]. Los ríos d'Escocia alluguen una de les fontes de [[salmón del Atlánticu]] más grandes d'Europa, con cuasi cuatrocientos ríos nos que viven poblaciones xenéticamente distintes ente sigo.&lt;ref name=sefish /&gt; Cinco especies de peces son consideraes como de &quot;llegada recién&quot; a Escocia, yá que aportaron de forma natural antes de 1790. Son el [[Esox lucius|lucio européu]], el [[Rutilus rutilus|rutilo]], el [[Phycidae|locha]], la [[perca]] y el [[Phoxinus phoxinus|piscardo]]. Delles especies natives menos comunes inclúin al [[Coregonus clupeoides|powan]], que namái habita en dos llugares y atópase en peligru d'estinción pol [[Gymnocephalus cernuus|acerina]] y el [[Salvelinus alpinus|salvelino]]. El postreru paez ser la primer especie de pexe en volver ingresar a l'agua duce cuando remató la postrera yera del xelu, y conformar aproximao doscientes poblaciones.&lt;ref name=Welch /&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/scottish/species/fish.asp | títulu = Fish species | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu = 5 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090505150814/http://www.snh.org.uk/scottish/species/fish.asp | fechaarchivu = 2009-05-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.marlab.ac.uk/FRS.Web/Delivery/display_standalone.aspx?contentid=625 | títulu = Arctic Charr | editorial = Fisheries Research Services | fechaaccesu = 5 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120717042225/http://www.marlab.ac.uk/index.aspx?aspxerrorpath=%2FFRS.Web%2FDelivery%2Fdisplay_standalone.aspx | fechaarchivu = 2012-07-17 }}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Salmo trutta Trout Aquarium Atlanterhavsparken Norway.jpg|thumb|145px|[[Salmón del Atlánticu]] (''Salmu salar'').]]

Nuna dómina, el [[Margaritifera margaritifera|moxón d'agua duce]] yera lo suficientemente abondosu como pa favorecer actividaes comerciales,&lt;ref&gt;{{cita llibru|apellíos=Neat|nome=T.|añu=2002|títulu=The Summer Walkers: Travelling People and Pearl-fishers in the Highlands of Scotland|allugamientu=Edimburgu|editorial=Birlinn|idioma=inglés}} ISBN 1-84158-199-2&lt;/ref&gt; y Escocia ye l'únicu baluarte européu que queda. Protexe les poblaciones en más de cincuenta río, principalmente nes [[Highlands]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.jncc.gov.uk/ProtectedSites/SACselection/species.asp?FeatureIntCode=S1029 | títulu = Invertebrate species: molluscs | editorial = Joint Nature Conservation Committee |fechaaccesu = 5 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

Los mares del país, que constitúin un área mayor que tolos otros mares qu'arrodien el restu del Reinu Uníu, atopar ente los más granibles del mundu biolóxicamente. Son el llar d'un terciu de la población mundial de delfines y ballenes, de la mayor parte del ''maerl'' británicu, (un términu coleutivu pa designar delles especies d'algues coloraes, y un hábitat marín importante), del [[moxón]] ''Modiolus modiolus'', de delles plantes del llechu marín y d'especies carauterístiques como ''Funiculina quadrangularis''. Envalórase que'l númberu total d'especies marines n'Escocia supera los cuarenta mil.&lt;ref name=InFish /&gt;&lt;ref name =SNHsea /&gt; Esto inclúi doscientes cincuenta especies de [[pexe|pexes]], siendo la variedá más numberosa'l [[Pollachius virens|carboneru]],&lt;ref name=Buck /&gt; y les criatures marines habitantes de les agües más fondes como delles especies de [[tiburón|tiburones]], el [[Dicentrarchus labrax|róbalo]], el [[Hippoglossus hippoglossus|pez mantega]] y delles [[Batoidea|rayes]]. Hai cuatro especies de [[tortúes marines]]: [[Dermochelys coriacea|llaúd]], [[Caretta caretta|caguama]], [[Lepidochelys kempii|golfina]] y [[Chelonia mydas|verde]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.nesbiodiversity.org.uk/pdf-files/Roadshow%20leaflet.pdf| títulu = Turtles in Scotland| editorial = Marine Conservation Society| fechaaccesu = 5 de mayu de 2009| idioma = inglés| urlarchivu = https://archive.today/20121209180309/http://www.nesbiodiversity.org.uk/pdf-files/Roadshow%20leaflet.pdf| fechaarchivu = 9 d'avientu de 2012}}&lt;/ref&gt; Los mares tamién contienen dos mil quinientes especies de [[crustáceos]] y setecientes de [[moluscos]].&lt;ref name =SNHsea /&gt;

Los [[Darwin Mounds]], un área importante de [[petón de coral|petones de coral]] d'agua frío afayáu en 1988, tán aproximao a mil metros de la superficie del [[océanu Atlánticu]], a aproximao 185 quilómetros al noroeste de [[Cape Wrath]] na esquina del nordés del bebederu [[Rockall]]. L'área cubre aproximao cien quilómetros cuadraos y contién cientos de montículos d'aproximao cien metros de diámetru y cinco d'altor, amás d'una punta en forma de llárima empobinada escontra'l suroeste del montículo. Estes carauterístiques son úniques nel mundu. Les puntes de los montículos tienen exemplares vivos de corales ''Lophelia'' y alluguen poblaciones significatives de ''[[Syringammina fragilissima]]''. Columbráronse peces nes cercaníes pero non en densidaes más altes que la so redolada. El dañu pola pesca reconocióse al realizar una investigación sobre la metá del área de los Darwin Mounds mientres el branu de 2000, y el gobiernu británicu ta tomando midíes pa protexer la zona.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.jncc.gov.uk/page-1449 | títulu = Biogenic reefs - cold water corals | editorial= Joint Nature Conservation Committee | fechaaccesu = 5 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; En 2003 la [[Comisión Europea]] aprovió proteición d'emerxencia y prohibió cualquier actividá de pesca que traiga dañu escontra los animales nel llugar.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2003/08/3968 | títulu = Protection for Darwin Mounds | editorial = Scottish Executive | fechaaccesu = 5 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20121003024913/http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2003/08/3968 | fechaarchivu = 2012-10-03 }}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Upogebia deltaura.jpg|thumb|left|155px|''[[Upogebia deltaura]]'', una llagosta que s'atopa nel llechu de los mares escoceses.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=''Upogebia deltaura'' (Crustacea: Thalassinidea) in Clyde Sía maerl beds, Scotland |editorial=Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom |volume=79 |añu=1999 |páxines=871–880 |autor=J. M. Hall-Spencer &amp; R. J. A. Atkinson |doi=10.1017/S0025315498001039|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;]]

Según el periodista del periódicu ''[[The Scotsman]]'' I. Johnston, pa protexer la vida montesa d'Escocia precisaríase realizar munches más campañes nuna escala enforma mayor. Según un reporte recién, la vida marina d'Escocia va ser cuasi esaniciada dientro de cincuenta años nun siendo que se realicen aiciones pa controlar la manera en que los seres humanos aprovechen el mar. Un consorciu d'organizaciones ambientales espresó la so medrana de que'l comerciu de pexes, incluyendo'l [[Gadus morhua|bacaláu del Atlánticu]] que ta sufriendo la [[sobrepesca]] y el salmón ta estropiando l'ambiente acuático. Tamién se ta realizando un amenorgamientu nos banzaos costeros qu'afecta la vida de les aves marines, hai munchos residuos refundiaes n'estuarios densamente poblaos como'l [[Firth of Clyde]] (afectando tou tipu de vida marina) y la crecedera del turismu alloña les poblaciones de, por casu, el [[Cetorhinus maximus|tiburón pelegrín]]. Realizóse un pidíu de llei pa protexer a los animales y coordinar y controlar l'actividá humana nel mar, amás d'aprovir más árees protexíes como [[parque nacional|parques nacionales]] marítimos.&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Johnston | nome = I. | fecha = 6 de xineru de 2007 | títulu = Escalating threat to the future of Scotland's seas | allugamientu = Edimburgu | edición = The Scotsman}}&lt;/ref&gt;

''Calyptraea chinensis'' (L.) ye un [[gastrópodo]] qu'invadió les mariñes d'Escocia y en 1998 algamó la zona del norte de Oban. Atopóse un exemplar vivu en Clachan Sound, y rexistros previos declararon haber vistu cascos d'otros gastrópodos.&lt;ref name=&quot;Smith 98&quot;&gt;Smith, S. 1998. ''Calyptraea chinensis'' (L., 1758) (Mollusca: Gastropoda). ''Newsletter PMNHS'' Non. 1. p.10.&lt;/ref&gt;

=== Estinción de los pexes de ríu ===
La polución y la depredación traxeron a la estinción de dos especies de [[Coregonus|vendace]] nes agües del suroeste d'Escocia en 1980. Na década de 1990 diose entamu a un intentu esitosu por reintroducir al [[Coregonus vandesius|vendace de Lochmaben]] nel [[Lochmaben|área homónima]]. El [[Coregonus albula|corégono blancu]] sigue ausente.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.scotland.gov.uk/Publications/2004/05/19366/37243|títulu=&quot;Scotland's Biodiversity: It's in Your Hands - A strategy for the conservation and enhancement of biodiversity in Scotland&quot;|idioma=inglés|editorial=Gobiernu d'Escocia|fechaaccesu=5 de mayu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120120230405/http://www.scotland.gov.uk/Publications/2004/05/19366/37243|fechaarchivu=2012-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.snh.org.uk/pdfs/education/biodiversity/5%20natural%20inspiration.pdf|títulu=&quot;A Royal Fish&quot;|formatu=PDF|editorial=SNH|idioma=inglés|fechaaccesu=5 de mayu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081217150622/http://www.snh.org.uk/pdfs/education/biodiversity/5%20natural%20inspiration.pdf|fechaarchivu=2008-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/south_of_scotland/7266730.stm|títulu=&quot;Ice Age fish thrives in new home&quot;|editorial=BBC|idioma=inglés|fechaaccesu=5 de mayu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Winfield, Ian J., Fletcher, Janice M., y James, Ben (2004) &quot;Conservation ecology of the vendace (''Coregonus albula'') in Bassenthwaite Lake and Derwent Water O.K. ''Ann. Zool. Fennici.'' '''41''' pp. 155–164.&lt;/ref&gt;

== Anfibios y reptiles terrestres ==
[[Ficheru:Vipera berus.jpg|thumb|135px|Víbora común europea (''[[Vipera berus]]'').]]
Namái seis anfibios y cuatro reptiles terrestres son nativos d'Escocia.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/pubs/detail.asp?id=261 | títulu = Publications: Amphibians &amp; Reptiles | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu = 3 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090901222218/http://www.snh.org.uk/pubs/detail.asp?id=261 | fechaarchivu = 1 de setiembre de 2009 }}&lt;/ref&gt; Los anfibios inclúin tres especies de [[Caudata|tritones]]: el [[Triturus cristatus|tritón crestado]], del cual namái queden menos de mil individuos;&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Johnston | nome = Ian | fecha = 19 de marzu de 2007 | títulu = Scotland 'sliding towards the collapse of our ecosystem' | llugar= Edimburgu | edición = ''The Scotsman''|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; el [[Triturus vulgaris|tritón común]], y el [[Lissotriton helveticus|palmotiáu]].&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://thomsonecology.com/scot-amphibians.htm | títulu = Amphibians | editorial = Thomson ecology | fechaaccesu = 3 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090617073411/http://thomsonecology.com/scot-amphibians.htm | fechaarchivu = 17 de xunu de 2009 }}&lt;/ref&gt; Los otros anfibios son el [[Bufo bufo|sapu común]], el [[Epidalea calamita|sapu corredor]], que namái atopar en cuatro llugares del suroeste, y la [[Xaronca temporaria|xaronca bermeya]]. Namái se conoz un anfibiu estranxeru n'Escocia, el [[Ichthyosaura alpestris|tritón alpín]], afayáu apocayá nel área d'[[Edimburgu]].&lt;ref name=Welch&gt;{{cita publicación | apellíos = Welch | nome = D. | autor2 = Carss, D.N. | autor3 = Gornall, J. | autor4 = Manchester, S.J. | autor5 = Marquiss, M. | autor6 = Preston, C. D. | autor7 = Telfer, M.G. | autor8 = Arnold, H.R. &amp; Holbrook, J. | añu = 2001 | títulu = An Audit of Alien Species in Scotland. Review non 139 | allugamientu = Perth | edición = Scottish Natural Heritage|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; 

Los reptiles inclúin la [[Vipera berus|víbora común europea]] y la [[natrix natrix|culiebra de collar]], l'[[Anguis fragilis|escolanciu]], que ye un llagartu qu'escarez d'estremidaes, y el [[Lacerta vivipara|llagartesa vivípara]]. Les [[Coronella austriaca|culiebres llises europees]], que pueden atopase en cualesquier otru llugar del Reinu Uníu nun habiten Escocia, y escasamente colúmbrase dalguna culiebra de collar.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://thomsonecology.com/scot-reptiles.htm | títulu = Reptiles | editorial = Thomson ecology | fechaaccesu = 3 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090611073806/http://thomsonecology.com/scot-reptiles.htm | fechaarchivu = 11 de xunu de 2009 }}&lt;/ref&gt;

== Invertebraos terrestres ==
N'Escocia habiten setenta y siete especies de cascoxos terrestres&lt;ref&gt;Carter, Stephen P. &quot;Land Snails&quot; en Edwards y Ralston, Ian (2003) p. 104.&lt;/ref&gt; y aproximao catorce mil especies d'inseutos, nengunu d'ellos verdaderamente endémiques.&lt;ref name=Sadler&gt;Buckland, Paul C. y Sadler, Jon P. &quot;Insects&quot; en Edwards y Ralston (2003) pp. 105-08.&lt;/ref&gt; Dellos exemplos son ''[[Pardosa lugubris]]'', una especie de [[tarántula]] afayada nel Reinu Uníu en 2000 na reserva natural del monte [[Abernethy]], y la [[Formica aquilonia|formiga d'árbol escocesa]]. Estes formigues, que son les residentes más numberoses del monte caledoniu, constrúin montículos de piñes y de restos de plantes qu'atopen nel suelu y pueden habitar los montículos mientres décades. Una colonia puede precisar cien mil inseutos al día p'alimentar al so mediu millón d'habitantes y produz más de 250 kilogramos de [[rosada de miel]] por temporada.&lt;ref&gt;Miles &amp; Jackman (1991) p. 47.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:XN Hylobius abietis 02.jpg|thumb|145px|Gorgoyu del pinu (''[[Hylobius abietis]]'').]]
Amás de la formiga d'árbol escocesa, hai delles especies d'invertebraos escoceses que son bien pocu comunes nel restu del Reinu Uníu y lo suficientemente importantes como pa tener un &quot;plan d'aición&quot; específicu pa la so proteición. Estes son cinco especies de [[formiga|formigues]] y [[abeya|abeyes]], seis de [[poliya|polilles]] y [[caparina|caparines]], cinco de [[mosca|mosques]] y una d'[[escarabayu|escarabayos]] (l'escarabayu de xuncu) y de cascoxos (el [[Vertigo genesii|cascoxu ''Vertigo genesii'']]).&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.snh.org.uk/scottish/species/invertebrates.asp | títulu = Invertebrates | editorial = Scottish Natural Heritage | fechaaccesu=10 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Les abeyes ''[[Colletes floralis]]'' conformen una especie pocu común d'abeyes, siendo les Hébrides el so hábitat más significativu en Gran Bretaña, onde hai más de diez colonies.&lt;ref name=Herald&gt;{{cita publicación |nome=David |apellíos=Ross |títulu=Rare species of burrowing bee has flourished in Outer Hebrides |url=http://www.theherald.co.uk/news/news/display.var.1684785.0.0.php |editorial=The Herald |fecha=13 de setiembre de 2007 |fechaaccesu=10 de mayu de 2009 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090830161642/http://www.theherald.co.uk/news/news/display.var.1684785.0.0.php |fechaarchivu=30 d'agostu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830161642/http://www.theherald.co.uk/news/news/display.var.1684785.0.0.php |archivedate=2009-08-30 }}&lt;/ref&gt; Escocia tamién ye'l baluarte británicu del [[babarón|babarón blaeberry]], y el Fondu pal Caltenimientu de los Babarones creó apocayá'l primer santuariu del mundu pa esti xéneru d'inseutos en Vane Farm, cerca del [[llagu Leven]].&lt;ref&gt;&quot;The bee's knees&quot;. (2007) ''Broadleaf'' Non. 68. Grantham. Woodland Trust.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.wildlifeextra.com/go/news/bumblebee-sanctuary927.html|títulu= World's first bumblebee sanctuary created in Scotland|editorial=Wildlife Extra|fechaaccesu=10 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; 

Anque munches especies de [[caparina|caparines]] tán sumiendo nel Reinu Uníu, investigaciones recién suxeren que dalgunes, como la ''[[Boloria euphrosyne]]'', la ''[[Euphydryas aurinia]]'' y la [[Carterocephalus palaemon|blincadora cuadrada]], que'l so númberu ta menguando nel restu del Gran Bretaña, tán emigrando escontra Escocia como respuesta ante'l cambéu climáticu.&lt;ref&gt;Smith, Claire (21 de xunetu de 2007) &quot;Butterflies are flitting here from the South.&quot; Edimburgu. ''The Scotsman''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.butterfly-conservation.org/downloads/75/the_state_of_britains_butterflies.html|títulu=The state of Britain's butterflies 2007|editorial=Butterfly Conservation|fechaaccesu=10 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090607012721/http://www.butterfly-conservation.org/downloads/75/the_state_of_britains_butterflies.html|fechaarchivu=7 de xunu de 2009}}&lt;/ref&gt; En xunu de 2008 una poliya ''[[Ethmia pyrausta]]'' adulta foi columbrada en Easter Ross. Esti afayu foi'l quintu dende'l so descubrimientu na rexón nel llagu Shin nel añu 1853, y l'especie llogró un &quot;estatus cuasi míticu&quot; según l'Asociación pal Caltenimientu de les Caparines n'Escocia.&lt;ref&gt;Davies, Eilidh (3 de xunu de 2008) &quot;Rare moth rescued from becoming a spider's next meal&quot;. Aberdeen. ''Press and Journal''.&lt;/ref&gt;

L'invertebráu más conocíu ye probablemente una especie de mosca pequeña conocida como ''midge'' (''[[Culicoides impunctatus]]''), un inseutu volador que ye'l tormentu de los turistes y de los residentes. El so [[predación]] resultó na perda de más del venti per cientu de los díes de trabayu mientres el branu na industria forestal.&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.treesforlife.org.uk/tfl.midge.html | títulu = Highland biting midge | edición = Trees for Life | fechaaccesu = 10 de mayu de 2009 | idioma = inglés | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090531081636/http://www.treesforlife.org.uk/tfl.midge.html | fechaarchivu = 2009-05-31 }}&lt;/ref&gt; Otros inseutos significativos inclúin al [[Hylobius abietis|gorgoyu del pinu]], al escarabayu de pinu negru, al [[Clytrinae|escarabayu clytra]], y a ''[[Acanthocinus aedilis]]'', un [[Cerambycidae|escarabayu longicornio]].&lt;ref&gt;Miles &amp; Jackman (1991) p. 48.&lt;/ref&gt; Nel muséu arqueolóxicu de [[Skara Brae]] puede atopase'l rexistru más antiguu conocíu de la pulga humana, ''[[Pulex irritans]]'', n'Europa.&lt;ref name=Sadler /&gt;

== Criptozooloxía ==
[[Ficheru:Stronsay beast1.jpg|thumb|135px|Bocetu de la bestia de Stronsay realizáu por Sir Alexander Gibson en 1808.]]

Ye posible qu'esista una población de [[gatu|gatos]] selvaxes,&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://scotcats.online.fr/swc/index.html | editorial = The Scottish Big Cat Trust | títulu = The Scottish Wildcat | fechaaccesu=10 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; incluyendo la 'Bestia de [[Buchan]]'.&lt;ref&gt;{{cita publicación | url = http://heritage.scotsman.com/bigcats/The-Beast-of-Buchan.2837804.jp | editorial = The Scotsman|fecha = 24 d'avientu de 2006|títulu = The Beast of Buchan |fechaaccesu=10 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; El gatu de Kellas de [[Moray (Escocia)|Moray]] ye un animal negru y de pates llargues, probablemente'l resultancia de cruciar ente un gatu montés y uno domésticu, o un gatu montés [[melanismu|melanístico]]. D'antiguo esistía la lleenda del gatu Sidhe o &quot;gato hada&quot;.&lt;ref&gt;{{cita llibru | apellíos = Francis | nome = Di | añu = 1993 | títulu = My Highland Kellas Cats | editorial = Jonathan Cape}} ISBN 0224033961X&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.pawsonline.info/kellas_cat.htm|títulu=Kellas Cat (Melanistic hybrid)|editorial=Paws On-Line|fechaaccesu=10 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090821083932/http://www.pawsonline.info/kellas_cat.htm|fechaarchivu=21 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt; El [[bisarma del llagu Ness]], probablemente una forma de &quot;[[Each-uisge]]&quot;, tien una llarga historia; el so primer rexistru tuvo llugar nel añu [[565|565&amp;nbsp;d.&amp;nbsp;C.]]&lt;ref&gt;{{cita web | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T201040/index.html | autor = Adomnán | títulu = The Life of Columba | editorial = University College Cork|fechaaccesu=10 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; Más apocayá, la bestia de [[Stronsay]] foi un críptido identificáu nes islles Orkney nel sieglu XIX.&lt;ref&gt;{{cita web |autor=Simpson, Yvonne A|url=http://www.theangloscot.co.uk/|títulu=The Strange Case of the Stronsay Beast|editorial=theangloscot.co.uk|fechaaccesu=10 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080914144147/http://www.theangloscot.co.uk/|fechaarchivu=14 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt;

== Caltenimientu de la naturaleza ==

=== Desafíos ===
El caltenimientu del mediu ambiente natural ta bien impulsada nel [[Reinu Xuníu]]. Los recursos de les investigaciones paecen ser insuficientes pa encarar el desafíu, pero'l contraste coles anteriores actitúes para col ambiente ye bien bultable. Na [[yera Victoriana]] escastáronse pocos animales n'Escocia, pero'l númberu creciente de mataderos nes ciudaes dedicaes a la caza foi alarmante. Richard Perry declara que nun solu estáu de los [[Cairngorms]] ente 1837 y 1840 los siguientes animales fueron esterminaos polos habitantes pol simple interés de caltener la población del [[Lagopus lagopus scotica|lagópodo escocés]]: 246 fuines, 198 gatos monteses, 106 turones, 67 melandros, 58 llondres, 475 cuervos, 462 peñerines, 371 águiles ratoneres de pates grueses, 285 águiles ratoneres comunes, 275 [[Milvinae|bilanos]], 98 ferres pelegrinos, 92 aguiluchos pálidos, 78 esmerejones, 71 uxos d'oreyes curties, 63 azores, 35 uxos d'oreyes llargues, ventisiete águiles del xéneru ''[[Haliaeetus]]'', dieciocho águiles pescadores, quince águiles reales, once alcotanes, seis gerifaltes, cinco aguiluchos laguneros y tres halcón abeyeros, y por razones aparentemente desconectaes colos lagópodos, once foinos, 301 armiños y papalbes, 78 gatos domésticos, 1431 cornejas grises o negres, tres lechuza comunes, ocho urraca y siete halcón de pates naranxes.&lt;ref name=Perry1948 /&gt;

En 1947, Perry declaró: &quot;la mio primer reaición a esta horrible llista negra foi d'incredulidá. Los detalles entá me paecen increíbles. Sicasí, yeren aniquilaos polos mesmos arredantarios&quot;.&lt;ref name=Perry1948&gt;Perry (1948) pp. 54–55.&lt;/ref&gt; Delles vegaes demostróse qu'esta cantidá d'animales sumíos yera mayor que'l númberu de residentes d'Escocia na so totalidá.

Inda nun se comprobó si la destrucción llevada a cabu polos victorianos sigue siendo perxudicial pa la fauna d'Escocia. Amás de les otres dificultaes qu'enfrenta l'ambiente marino, el [[cambéu climáticu]] ye un desafíu qu'inclúi a tolos hábitats escoceses. Ente les aves, les [[lagopus muta|perdices nivales]], [[Charadriinae|caradrinos]] y [[Plectrophenax nivalis|escribanos nivales]] en particular podríen ser afeutaos yá que viven en llugares bien elevaos y les sos poblaciones tán condergaes a tornar si'l clima más templáu atrai competidores a la so acutada área.&lt;ref&gt;Benvie (2004) pp. 19, 30, 34.&lt;/ref&gt; Los mamíferos y otros vertebraos pueden afaese meyor, magar que les poblaciones alcontraes d'invertebraos atopar en peligru. La vida marina tamién ta siendo afeutada. Les poblaciones de [[plancton]] que prefieren l'agua frío tán sumiendo y nun son capaces de soportar les cruciales cadenes alimenticies de les que dependen delles aves acuátiques.&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Johnston | nome = I. | fecha = 19 de payares de 2006| títulu = Sía change as plankton head north | idioma= inglés | editorial = The Scotsman}}&lt;/ref&gt; La Unidá d'Investigación de los Mamíferos Acuáticos de la [[Universidá de St. Andrews]] publicó una mayor evidencia de los problemes pa les especies marines. Un analís suxer que les poblaciones de les [[foca común|foques comunes]] nes [[Orkney]] y [[Shetland]] decayeron nun cuarenta per cientu ente 2001 y 2006, provocando al [[Scottish Executive]] a anunciar la necesidá d'un nuevu orde de caltenimientu que protexa a les especies.&lt;ref&gt;{{cita publicación | apellíos = Hardie | nome = Alison | fecha = 20 de xineru de 2007| títulu = Dramatic torne in island common seal populations baffles experts | idioma = inglés | editorial = The Scotsman}}&lt;/ref&gt;

Les complexidaes rellacionaes col caltenimientu de la vida selvaxe escocesa destacar nun reporte de la RSPB, notando que les fuines son predadores importantes de los niales de Capercaillie. Dambes especies tán protexíes, por aciu axencies de caltenimientu con un griespu ruempecabeces que resolver.&lt;ref&gt;&quot;The capercaillie conundrum&quot; (ochobre de 2007) ''BBC Wildlife'' '''25''' Non. 9.&lt;/ref&gt;

=== Axencies de caltenimientu ===
[[Ficheru:Cairn toul.jpg|thumb|155px|[[Cairngorms]] - [[Cairn Toul]] y [[Sgor an Lochain Uaine]] de [[Braeriach]].]]
Delles organizaciones de sectores públicos cumplen un rol importante na alministración de la fauna del país. El [[Scottish Natural Heritage]] ye'l cuerpu responsable pal manexu del patrimoniu natural n'Escocia. Una de les sos xeres ye establecer reserves naturales nacionales (NNR, poles sos sigles n'inglés). Hasta 2004 esistíen 73, pero una investigación llevada a cabu resultó nuna baxa nel númberu pola perda de la so estatus de NNR y en 2006 quedaron namái cincuenta y cinco.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.snh.org.uk/pdfs/publications/corporate/annreview06/SNH%20Review%202006.pdf|títulu=SNH Annual Review 2006|formatu=PDF|editorial = Scottish Natural Heritage|fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;En 1996 desenvolvióse una nueva política pa les NNR, que tienen de tener cuatro atributo: primacía de la naturaleza, importancia nacional, bon manexu de la práctica y continuidá d'alministración. Los sitios que nun cumplíen estes carauterístiques fueron removíos de la llista. Vease [https://web.archive.org/web/20090304192140/http://www.nnr-scotland.com/downloads/publications/The_Story_of_Hermaness_National_Nature_Acute.pdf &quot;The Story of Hermaness National Nature Acute: Appendix 1&quot;] (pdf) SNH. Consultáu'l 11 de mayu de 2009.&lt;/ref&gt; La [[Comisión Forestal]] d'Escocia sirve como'l departamentu forestal del gobiernu escocés y ye unu de los mayores propietarios de tierra del país. El Comité pal Caltenimientu Natural ye'l principal conseyeru del gobiernu nel Reinu Uníu y nel movimientu internacional pol caltenimientu natural. 

El país alluga dos [[parque nacional|parques nacionales]]. El [[Parque Nacional Cairngorms]] inclúi l'área de montes árticos más grande del Reinu Uníu. Los sitios designaos como d'importancia pal patrimoniu natural conformen el trenta y nueve per cientu de la zona, dos tercios de les árees de suma importancia d'Europa.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.cairngorms.co.uk/park/index.php|títulu=The Park|editorial=Cairngorms National Park Authority|fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070207111055/http://www.cairngorms.co.uk/park/index.php|fechaarchivu=2007-02-07}}&lt;/ref&gt; El [[Parque Nacional Loch Lomond]] y el [[Parque Nacional Trossachs]] inclúin la mayor reserva d'agua duce de Gran Bretaña, amás de los montes de [[Breadalbane]] y los llagos salaos d'[[Argyll]]. 

Delles organizaciones voluntaries y de caridá tamién xueguen papeles importantes. La [[National Trust for Scotland]] ye la organización que curia y promueve el patrimoniu natural y cultural del país. Con un númberu que supera'l de los 270.000 miembros, ye la organización non gubernamental pa la preservación más grande d'Escocia. La [[Scottish Wildlife Trust]] ye una de les principales organizaciones voluntaries pa la preservación, especializada nel mediu ambiente. La [[Royal Zoological Society of Scotland]] ye una sociedá rexistrada que caltién al zoolóxicu d'Edimburgu y al Parque de Vida Montesa Highland (un parque y zoolóxicu de safari allugáu cerca de [[Kingussie]], que especialízase na fauna nativa). La sociedá tamién ta arreyada con dellos programes de caltenimientu d'Escocia y del mundu. La [[Royal Society for the Protection of Birds]] promueve el caltenimientu de les aves y d'otros animales monteses por aciu la proteición y el re-creación de hábitats. La [[John Muir Trust]] ye una organización que'l so principal oxetivu ye operar como guardianes de la vida y la tierra montesa, por aciu la compra del territoriu y la promoción de la educación y el caltenimientu. La organización tien y controla finques en llugares como [[Knoydart]] y [[Assynt]], y na islla de [[Skye]]. Tien un venceyu col [[Sierra Club]] de los [[Estaos Xuníos]] que tamién celebra'l legáu del nacíu en [[Dunbar]] [[John Muir]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.jmt.org/|títulu=Welcome to the John Muir Trust|editorial=John Muir Trust|fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; [[Trees for Life]] ye una sociedá que quier restaurar un &quot;monte montés&quot; al norte de les [[Highlands]] y los montes Grampian.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.treesforlife.org.uk/tfl.visi.html|títulu=&quot;Our Vision&quot;|editorial=Trees for Life|fechaaccesu=11 de mayu de 2009|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090430105909/http://www.treesforlife.org.uk/tfl.visi.html|fechaarchivu=30 d'abril de 2009}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref|3}}

== Bibliografía ==
* Benvie, Neil (2004) ''Scotland's Wildlife''. Londres. Aurum Press. ISBN 1-85410-978-2
* Brown, Leslie (1989) ''British Birds of Prey''. Londres. Bloomsbury. ISBN 1-870630-63-7
* Corbet, Gordon y Ovenden, Denys (1984) ''The Mammals of Britain and Europe''. Glasgow. Collins. ISBN 000219774X
* Cook, Martin (1992). ''The Birds of Moray and Nairn''. Edimburgu: Mercat Press. ISBN 1-873644-05-1
* Edwards, Kevin J. &amp; Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003) ''Scotland After the Ice Age: Environment, Archaeology and History, 8000 BC - AD 1000''. Edimburgu. Edinburgh University Press. ISBN 0-7486-1736-1
* Fraser Darling, F. &amp; Boyd, J.M. (1969) ''Natural History in the Highlands and Islands.'' Londres. Bloomsbury. ISBN 1-870630-98-X
* Gooders, J. (1994) ''Field Guide to the Birds of Britain and Ireland''. Londres. Kingfisher. ISBN 0-86272-139-3
* Haswell-Smith, Hamish. (2004) ''The Scottish Islands''. Edimburgu. Canongate. ISBN 1-84195-454-3
* Hull, Robin (2007) ''Scottish Mammals''. Edimburgu. Birlinn. ISBN 1-84158-536-X
* MacLean, Charles (1972) ''Island on the Edge of the World: the Story of St. Kilda''. Edimburgu. Canongate. ISBN 0-903937-41-7
* Matthews, L. Harrison (1968) ''British Mammals.'' Londres. Bloomsbury. ISBN 1-870630-68-8
* Miles, H. and Jackman, B. (1991) ''The Great Wood of Caledon''. Lanark. Colin Baxter Photography. ISBN 0-948661-26-7
* [[W.H. Murray|Murray, W.H.]] (1973) ''The Islands of Western Scotland.'' Londres. Eyre Methuen. ISBN 413303802
* Perry, Richard (1948). ''In The High Grampians''. Londres. Lindsay Drummond.
* Peterson, Roger Tory; Mountfort, Guy; and Hollom, P.A.D. (1993) ''Birds of Britain and Europe''. Glasgow. HarperCollins. ISBN 0002199000
* Quine, David (2000). ''St Kilda''. Grantown-on-Spey: Colin Baxter Island Guides. ISBN 1841070084
* Smout, T.C. MacDonald, R. and Watson, Fiona (2007) ''A History of the Native Woodlands of Scotland 1500-1920''. Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-3294-7

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Animals of Scotland}}
* [http://www.snh.org.uk Patrimoniu natural escocés]
* [http://www.forestry.gov.uk/website/fchomepages.nsf/hp/Scotland Comisión Forestal Escocesa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217160657/http://www.forestry.gov.uk/website/fchomepages.nsf/hp/Scotland |date=2010-12-17 }}
* [http://www.jncc.gov.uk Comité de Caltenimientu Natural]
* [http://www.swt.org.uk Fondu de vida dalvaje escocesa]
* [http://www.edinburghzoo.org.uk/ Real Sociedá Zoolóxica d'Escocia]
* [http://www.nnr-scotland.org.uk/ Reserves naturales nacionales d'Escocia]
* [http://www.rspb.org.uk/ Real Sociedá pa la Proteición de les Aves]
* [http://www.seabird.org/ Centro d'aves marines escoceses]
* [http://www.cairngorms.co.uk/ Parque Nacional Cairngorms]
* [http://www.lochlomond-trossachs.org/ Parque Nacional Loch Lomond &amp; The Trossachs]
* [http://www.jmt.org/ Asociación John Muir]
* [http://www.treesforlife.org.uk/ Trees for Life]
* [http://www.butterfly-conservation.org/downloads/49/bc_scotland.html Caltenimientu de Caparines d'Escocia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919130654/http://www.butterfly-conservation.org/downloads/49/bc_scotland.html |date=2008-09-19 }}
* [http://www.south-coast-central.co.uk/wildwood.htm Introducción a la vida selvaxe perdida de Gran Bretaña]

{{Tradubot|Fauna de Escocia}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Naturaleza d'Escocia|Naturaleza d'Escocia]]
[[Categoría:Fauna de Gran Bretaña]]</text>
      <sha1>b1hl01vclbqd1e4mdeqt37qf9n6prp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferdinand de Lesseps</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167468</id>
    <revision>
      <id>4493145</id>
      <parentid>4491807</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T15:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45154" sha1="ps5tglah2hr6uck2p74asghofc5ssx1" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Ferdinand Marie'''{{nym}}, vizconde de Lesseps, foi un [[diplomacia|diplomáticu]] de carrera y [[empresariu]] francés. 

El so papel más importante foi realizar dos ambicioses obres d'[[inxeniería]] mientres la segunda metá del [[sieglu XIX]]: el famosu [[canal de Suez]] y la [[canal de Panamá]]. Concluyó'l primeru en [[1869]] y recibió munchos méritos y honores por ello, pero la suspensión del segundu en [[1889]] provocó la repulsa del so país y condució a unu de los mayores escándalos financieros na Francia de finales del sieglu XIX.

Sicasí, esti personaxe ye unu de los tantos visionarios y [[progresismu|progresistes]] de la dómina qu'abogaben pola intercomunicación de tolos pueblos, al traviés l'apertura de caminos y canales, qu'encurtiaríen les distancies y averaríen toles rexones del mundu al adelantu industrial.

== Raigaños xenealóxicos ==

La redolada qu'arrodiaba a Ferdinand yera'l d'una familia adinerao y acomodao, qu'amás tenía una rica hestoria. El so padre foi Mathieu de Lesseps, diplomáticu de carrera, y la so madre foi Catherine de Grivegnée. L'ascendencia del so padre remontar al [[sieglu XIV]]. Orixinarios d'[[Escocia]], los Lessep asitiárense nel [[País Vascu francés]] (concretamente na ciudá de [[Bayonne (Francia)|Bayonne]]), cuando dicha rexón taba ocupada polos ingleses. Unu de los sos bisagüelos foi intendente de la ciudá y al empar secretariu de [[Mariana de Neoburgu]], vilba del rei [[Carlos II d'España]], nel so exiliu en Bayonne. A mediaos del [[sieglu XVIII]], dellos miembros de la so familia paterna decidieron siguir la carrera diplomática.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;''[[Encyclopædia Britannica]] 11ª edición.'' [[1911]].&lt;/ref&gt; El tíu de Ferdinand, Barthélemy de Lesseps, participó na espedición del conde [[Jean-François de La Pérouse]] al traviés del [[océanu Pacíficu]] a finales del [[sieglu XVIII]]; nel segundu añu de la espedición La Pérouse unvió a Bathélemy como mensaxeru a Francia pa informar al rei [[Lluis XV de Francia|Lluis XV]] avera del viaxe, antes de la desapaición de la tripulación en [[1788]].&lt;ref name=&quot;lesseps&quot;&gt;[http://www.associationlesseps.org/sp/fdl_biographie.html ''Asociación Lesseps - Biografía de Ferdinand de Lesseps'']&lt;/ref&gt; Darréu foi convertíu en noble pol rei [[Lluis XVI de Francia|Lluis XVI]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Con al respective del so padre (hermanu menor de Barthélemy), foi un diplomáticu qu'exerció cargos [[consuláu|consulares]] en diversos países como [[España]], [[Marruecos]] y [[Libia]]. Ente [[1803]] y [[1804]], [[Napoleón Bonaparte]] dio-y el títulu de [[conde]] y nomar comisariu xeneral d'[[Exiptu]]; poco dempués Mathieu vio virtúes de gobernante en [[Mehmet Alí]], quien se convertiría nel fundador del estáu exipciu modernu, y sofitar cuando yera un [[pachá]]. Al convertise Alí en [[Xefes d'Estáu d'Exiptu|gobernante hereditariu d'Exiptu]] en [[1805]], confirmóse'l sofitu francés al país. Esti llazu especial ente dambos gobiernos foi lo qu'aseguró'l destín de Ferdinand n'Exiptu mediu sieglu dempués.&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt;

La so madre provenía d'una familia d'orixe [[Flandes|flamencu]], pero foi española d'adopción. Tenía llazos cola nobleza d'España, y yera tía de la condesa de Montijo. Ferdinand conoció en Madrid a la fía de la condesa, la nueva [[Eugenia de Montijo]], quien yera la so sobrina y diba ser la futura emperatriz consorte de [[Napoleón III]]; asina aprovechó esta rellación estrecha pa poder favorecer los sos planes ante Napoleón III.&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt;

== Primeros años ==
[[Ficheru:Mehmet Alí, pachá de Egipto, por David Wilkie.jpg|thumb|right|Pintura del pachá d'Exiptu, [[Mehmet Alí]]. El sofitu de Mathieu de Lesseps al gobiernu reformista del rei d'Exiptu implicó qu'ésti depositara'l so enfotu en Ferdinand, encamentándo-y la educación del so fíu menor Mehmet Said, quien se convertiría nel so meyor amigu y nel impulsor de la construcción de la canal de Suez.]] 

Bien pocu conocer de la so infancia. Mientres dellos años moró n'Italia, cuando'l so padre taba realizando llabores consulares en dichu país. Darréu estudió nel Colexu Enrique IV de [[París]]; ente los 18 y 20 años, se enroló nel exércitu francés.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Teniendo venti años, en [[1825]], y por pidimientu del so tíu Barthélemy, [[encargáu de negocios]] de Francia, empecipiar na diplomacia. Mientres dos años convertir n'adxuntu de la embaxada y vicecónsul en [[Lisboa]] col so tíu. Poco dempués, en [[1828]], asistió como vicecónsul al so padre, encargáu de negocios en Túnez,&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt; quien lu encargó diverses misiones pal Mariscal [[Bertrand Clausel]], xeneral del exércitu d'ocupación d'[[Arxelia]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

En [[1832]] foi unviáu a Exiptu y nomáu vicecónsul de Francia en [[Alexandría]]; yá nesta dómina Exiptu convirtiérase nun país modernizáu gracies al gobiernu de Ali, cola construcción d'obres importantes realizaes por europeos (especialmente polos franceses, que teníen una posición dominante).&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt; Nesta ciudá, estudió la propuesta d'una canal por [[Suez]]&lt;ref name=&quot;laprensa&quot;&gt;''La Prensa. Edición Extracentenario.'' Panamá, 31 d'agostu de 2003. Páxina 3.&lt;/ref&gt; que pudiera interconectar el [[Mar Mediterraneu]] y el [[Mar Roxu]] y facilitar asina'l tresporte marítimu global. En [[1835]] foi xubíu a cónsul xeneral n'Alexandría, y esti cargu desempeñar hasta [[1837]]; nesti periodu Mehmet Ali confía-y al so fíu más pequeñu ([[Mehmet Said]]) pa la so educación, surdiendo una duradera amistá ente dambos, amistá que lu conduciría a forxar el so destín con Mehmet n'Exiptu.&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt;

Terminada'l so llabor consular n'Exiptu, contrái matrimoniu con Agathe Delamalle esi mesmu añu, cola que tendría cinco fíos. Delamalle yera fía d'un fiscal na corte d'[[Angers]], y finaría en [[1853]].&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt; Lesseps prosigue'l so llabor diplomáticu per delles ciudaes europees: en [[1839]] realiza llabores consulares en [[Rotterdam]]; y dempués treslládase a España, concretamente a les ciudaes de [[Málaga]] ([[1841]]) y [[Barcelona]] ([[1842]]-[[1848]]) y finalmente [[Madrid]] [[1848]]-[[1849]]), yá como embaxador.&lt;ref name=&quot;laprensa&quot; /&gt;

Al poco d'exercer en Barcelona, hubo disturbios na ciudá de resultes d'un reclutamieno forzosu y de un aumentu d'impuestos. Por orde del rexente, el xeneral [[Espartero]], Barcelona foi bombardiada dende'l castiellu de [[Montjuic (Barcelona)|Montjuïc]]. Lesseps entamó un serviciu d'asistencia pa la numberosa colonia francesa, pero cuando se dio cuenta de la gran cantidá de víctimes facer estensivu a tou aquél que tuviera necesidá. Entrevistar col xeneral [[Juan Van Halen]], comandante de les fuercies españoles, y consiguió d'ésti que cesaren los bombardeos, que fueren lliberaos munchos de los deteníos y que se amortiguara la multa que se diba a imponer a la ciudá. Por tou ello, años dempués ([[1895]]) Barcelona dedicó a Ferdinand de Lesseps una de los sos mayores y más emblemátiques [[Plaza de Lesseps|places]].

En 1849, participaría como negociador de Francia en [[Roma]] mientres les [[revoluciones de los estaos italianos de 1848]], por cuenta de que Francia caltenía influencies polítiques y territoriales en diversos estaos y mandara al so exércitu pa faer frente a l'acabante instaurar [[República Romana|Segunda República Romana]]. Sicasí, foi usáu como [[chivu espiatoriu]] pol gobiernu francés pa xustificar el so fracasu n'Italia, y esto condució a qu'acabara la so carrera como diplomáticu.&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt;

== Construcción de la canal de Suez ==
{{AP|Canal de Suez}}

=== Inspiración ===
[[Ficheru:SuezCanalDiagram.jpg|upright=1.5|thumb|Diagrama llonxitudinal de la canal de Suez (1869).]]
Dempués del so fracasu diplomáticu en Roma, tornó a Francia y convirtióse en productor agrícola. Col sofitu económicu de la so suegra mercó una gran propiedá con una casa nel departamentu de Indre, na llocalidá de La Chênaie.&lt;ref&gt;Dacuando la llocalidá ye mentada como ''La Chesnaye''&lt;/ref&gt; La finca perteneció enantes a [[Agnès Sorel]], amante del rei [[Carlos VII de Francia]] mientres el [[sieglu XV]], y precisaba una restauración considerable, asuntu nel qu'entornó toles sos enerxíes.&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt; 

Nos sos momentos de descansu na residencia, Lesseps relleía los antiguos documentos de la so dómina de diplomáticu n'Alexandría. Ente estos atopaben dellos estudios fechos por J. M. Le Père nel [[ismu de Suez]] en [[1799]] a pidimientu de Napoleón Bonaparte quien taba bien interesáu en dicha comunicación estratéxica&lt;ref name=&quot;suez&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.associationlesseps.org/sp/suez_historique.html |títulu=''Asociación Lesseps - Historia de la Canal de Suez'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170525153737/http://www.associationlesseps.org/sp/suez_historique.html |fechaarchivu=2017-05-25 }}&lt;/ref&gt; y les investigaciones realizaes por [[Louis Maurice Adolphe Linant de Bellefonds]], que foi inxenieru xefe de les obres públiques n'Exiptu y que polos sos llabores foi-y conferíu'l títulu de [[bey]] en 1837. Linant de Bellefonds presentó en [[1847]], un proyeutu téunicu al que llamó «Canal de los dos mares». La idea de xunir dambos mares nun yera nueva: históricamente Exiptu tenía una antigua canal ([[canal de los Faraones]]) que xunía los [[delta del Nilu]] col Mar Roxu dende tiempos faraónicos, pero que nel [[sieglu VIII]] foi zarráu y abandonáu.&lt;ref name=&quot;suez&quot; /&gt; A Lesseps apasionó-y esti proyeutu y simpatizaba coles idees del socialismu utópico de [[Henri de Saint-Simon]] y del grupu de los [[sansimonismo|saint-simonistas]] de [[Barthélemy Prosper Enfantin]], que fundara un centru d'estudios téunicos que s'especializaría en promover la construcción d'una canal que xuniera dambos mares, por cuenta de les evidentes ventayes que traería pal comerciu.&lt;ref name=&quot;suez&quot; /&gt;

En [[1852]] redactó una memoria avera del proyeutu de la canal, y traducir al árabe pal pachá [[Abbas I d'Exiptu|Abbas I]], socesor de Mehmet Ali, ensin llograr respuesta del gobernante.&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt; Sicasí, en [[1854]] morrió Abbas I y xubió como pachá Mehmet Said, el meyor amigu de Ferdinand; esta noticia afaló a unvia-y una carta de felicitación pola so entronización como gobernante exipciu. Na carta de respuesta, recibió de Said una invitación por que viaxara a Exiptu; lo que xeneró un cambéu radical nel futuru de la so vida. Llegó a Alexandría los [[7 de payares]] de [[1854]] y paroló con Said avera del proyeutu d'una canal por Suez. Rescamplaba que'l proyeutu taba maduru en términos téunicos, pero faltaba enforma en cuanto al sofitu políticu y financieru. Nun pasaron munchos díes y el [[30 de payares]] Said robló l'acta de concesión que venceyaba a dambes partes. Integrada por dolce artículos&lt;ref name=&quot;acta&quot;&gt;[http://www.associationlesseps.org/sp/acte_concession.html Acta de concesión pa la construcción d'una canal nel ismu de Suez.]&lt;/ref&gt; y espresada nun tonu bien amistosu, na acta Said otorgába-y a los so amigu Ferdinand de Lesseps el poder esclusivo de constituyir y dirixir una compañía universal p'abrir l'ismu de Suez y la esplotación d'una canal ente los dos mares».&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt; Adicionalmente taríen encargaos de la construcción los inxenieros Linant de Bellefonds y l'inxenieru hidráulicu Mougel Bey;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; que realizaríen una canal a nivel (esto ye, ensin [[esclusas]]) ente dambos mares.

=== El proyeutu ===

La compañía tendría los nome de [[Compagnie universelle du canal maritime de Suez]] (Compañía universal de la canal marítima de Suez) y Lesseps sería los so primer direutor; otros puntos que trataba l'acta contemplaben la construcción d'unu o dos puertos na canal, el gobiernu exipciu tendría la potestá d'escoyer al direutor de la compañía y de recibir el 15&amp;nbsp;% de los ingresos netos, y la concesión tendría una duración de noventa y nueve años a partir de l'apertura de la canal.&lt;ref name=&quot;acta&quot; /&gt; Sicasí, pa ratificar dafechu l'acta, tenía de tenese l'aprobación del [[sultán]] del [[Imperiu otomanu]], [[Abd-ul-Mejid I]], una y bones Exiptu yera una nación vasalla d'esti imperiu. A partir d'esti puntu, l'[[Imperiu británicu]] protestó pola celeridad del asuntu, asina que por presiones del embaxador inglés nel Imperiu otomanu, el sultán nun dio una respuesta definitiva.&lt;ref name=&quot;suez&quot; /&gt;

Lesseps tuvo que realizar alcuerdos y xestiones pa satisfaer de dalguna manera a los británicos, que tamién taben interesaos en llograr el control d'una ruta marítima más fiable escontra les sos colonies n'Asia, sobremanera na [[India]]. Asina, en [[1858]] pudo llograse l'aprobación tantu del sultán otomanu como del pachá Said, y el [[5 de payares]] constituyóse oficialmente la compañía, con casa social n'Alexandría y la so sede alministrativa en París; darréu abrióse la suscripción pa la construcción oficial de la canal de Suez. Finalmente'l [[25 d'abril]] de [[1859]], dio'l primer golpe de picu, y con esto empecipiáronse formalmente los trabayos de construcción.&lt;ref name=&quot;suez&quot; /&gt;

[[Ficheru:SuezCanalElGuisr.jpg|upright=1.5|left|thumb|Construcción de la canal de Suez.]]
Col sofitu ensin condiciones del pachá Said, el gobiernu exipciu suministró una mano d'obra consistente de 20 mil homes que fixeron progresar la obra de manera eficaz.&lt;ref name=&quot;roysuez&quot;&gt;[http://www.alonsoroy.com/hm/hm07.html ''Escritos Históricos de Panamá - Inauguración de la Canal de Suez'']. Alonso Roy.&lt;/ref&gt; Sicasí, mientres los primeros meses, la construcción viose amenazada pola presión de los británicos y los turcos otomanos. La situación apinar n'ochobre de 1859, cuando Ferdinand tuvo qu'allegar ante l'emperador Napoléon III p'amenorgar la intervención del gobiernu francés, con tal de non enemistar a los británicos; inclusive a cuenta de un ritmu más lentu na construcción de la canal.&lt;ref name=&quot;suez&quot; /&gt;

Ensin ameyorar les coses, en xineru de [[1863]] fina Said, y dexa un enorme buecu nel sofitu amistosu del gobiernu exipciu tanto a Ferdinand como a la compañía de la canal. Agora'l nuevu gobernante, [[Ismail Pachá]], a pesar de que sofitaba la construcción de la canal, nun daba les mesmes garantíes que'l so predecesor. Por asuntos internos, fixeron tomar al emperador francés la decisión de suprimir el trabayu obligatoriu de los obreros exipcios a partir d'esi añu; y adicionalmente túvose que devolver el terrén de la compañía al gobiernu exipciu (totalizaba unos 150&amp;nbsp;000 [[Acre (unidá de superficie)|acres]], axustaos na acta de concesión). A manera de [[compensación]], la compañía recibiría 84 millones de [[francu francés|francos]] y l'aceptación llegal de la concesión orixinal pol nuevu gobiernu.&lt;ref name=&quot;roysuez&quot; /&gt; Tou esto tenía como oxetivu paralizar por completu les obres, un oxetivu que los británicos taben consiguiendo cola presión al sultán otomanu y al nuevu pachá exipciu.&lt;ref name=&quot;suez&quot; /&gt; 
[[Ficheru:Empress Eugénie, Hillwood Museum, 1857.jpg|thumb|La emperatriz [[Eugenia de Montijo]], esposa de Napoléon III y pariente de Ferdinand de Lesseps. Foi la principal convidada na inauguración de la canal de Suez y xunto al so maríu fueron los principales promotores financieros de la obra.]]
Sicasí, cola ayuda de los inxenieros franceses, construyéronse [[máquina de vapor|máquines de vapor]], [[draga|dragues]] y escavadores que trabayaríen nes obres; con este emburrie teunolóxicu nun había qu'esmolecese por consiguir una gran cantidá de mano d'obra local que namái podía usar picos y palas.&lt;ref name=&quot;suez&quot; /&gt; Amás axuntáronse 15&amp;nbsp;000 trabayadores de diversos llugares como Francia, Italia, [[Dalmacia]], [[Siria]] y [[Arabia]], qu'ayudaríen a volver a entamar les obres n'agostu de [[1866]].&lt;ref name=&quot;roysuez&quot; /&gt; Con esta ayuda pudo acelerase el proyeutu y finalmente'l [[30 d'ochobre]] de [[1869]] xuniríense les agües de dambos mares xustu nel [[Gran Llagu Amargosu]], a metá de camín. De Lesseps saleó los 195&amp;nbsp;km de la canal ente [[Port Said]] (n'honor al so amigu) hasta la ciudá de [[Suez]] en 15 hores.&lt;ref name=&quot;roysuez&quot; /&gt;

=== Inauguración ===

Finalmente termináu col doble del costu envaloráu, la obra foi inaugurada'l [[17 de payares]] de [[1869]] con un espectacular programa que consistía en fiestes y celebraciones cola presencia d'invitaos procedentes de diversos llugares del mundu. La invitada especial del eventu foi la emperatriz Eugenia de Francia, quien yera la so pariente alloñada; tamién tuvieron l'[[emperador d'Austria]] y el [[príncipe de Gales]] ente otros miembros de la monarquía europea. Realizóse una cena con dichos convidaos na acabante inaugurar ciudá d'[[Ismailia]] (n'honor al pachá Ismail) asitiada na metá del percorríu.&lt;ref name=&quot;roysuez&quot; /&gt;

Tamién se realizó una parada naval, encabezada pol yate imperial L'Aigle, presidida pola emperatriz Eugenia y xunto con seis mil invitaos adicionales. La compañía de la canal pagó tolos gastos d'esta ceremonia. Adicionalmente construyérase un teatru especialmente pa la presentación de la obra [[Aida]] de [[Giuseppe Verdi]] a pidimientu de Ismail, representada dos años dempués n'El Cairo.&lt;ref name=&quot;roysuez&quot; /&gt;

== Entemediu ==
[[Ficheru:Ferdinand de Lesseps, Vanity Fair, 1869-11-27,crop.jpg|thumb|left|Caricatura de Ferdinand de Lesseps como constructor de la canal de Suez (1869).]]
Cola culminación de la canal de Suez, foi condecoráu en Francia polos servicios emprestaos y consideróse-y un héroe nacional, con una serie d'aponderamientos como fomentador del progresu. Recibió la Gran Cruz de la [[Lexón d'Honor]] en 1869 pol so llabor en Suez. Hasta entós tuvo alloñáu de la política, sicasí en [[1869]] decidió convertise en candidatu al Cuerpu Llexislativu de [[Marsella]] a pidimientu del gobiernu imperial francés, qu'aprovechó la bona reputación de Lesseps. Sicasí, darréu decidió retirase favoreciendo a [[Léon Gambetta]]. Tamién tornó otres candidatures que-y ufiertaron al Senáu en [[1876]] y a la Cámara de Representantes en [[1877]].&lt;ref name=britannica /&gt;

En payares de [[1871]] casóse nuevamente, esta vegada con una nueva francesa de 20 años llamada Louise Helena Aubard de Bragade, con quien tuvo doce fíos (seis varones y seis muyeres).&lt;ref name=&quot;roysuez&quot; /&gt;

Mientres esta etapa tuvo entamando otros proyeutos tales como crear en [[1873]] una vía ferroviaria que xuniera Europa con Asia, específicamente a la ciudá de [[Bombay]] y con un ramal escontra [[Beixín]]. Tamién sofitó a [[François Élie Roudaire]], que tenía entamáu convertir el [[Desiertu d'El Sáḥara]] nun mar interior; pero nengunu d'estos dos proyeutos foi acometíu por Ferdinand.&lt;ref name=britannica /&gt; Tamién ingresó na [[Academia de Ciencies Francesa]] en [[1873]].&lt;ref name=&quot;lesseps&quot; /&gt;

En [[1876]] participó como presidente del comité nacional francés de l'Asociación Internacional Africana (Association Internationale Africaine, AIA), que taba a cargu del rei [[Leopoldu II de Bélxica]] y que tenía como oxetivu esplorar la rexón del [[Reinu del Congo|Congo]] col fin de colonizala y expoliarla. Unvió al esplorador italo-francés [[Pierre Savorgnan de Brazza]], que percorrió y dempués reclamó pa Francia'l [[Congo Francés]], actual [[República del Congo]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;
{{VT|François Élie Roudaire|l1=François Élie Roudaire, pa la propuesta del mar interior subshaariano}}

== Construcción de la canal de Panamá ==
{{AP|Canal de Panamá}}

=== El Congresu de la Canal Interoceánica ===
[[Ficheru:Panama Canal Nicaragua Canal MKL Bd. 16 1890 (128535953).jpg|thumb|upright=1.5|Mapa alemán de 1890 qu'amosaba les rutes proyeutaes d'una canal interoceánica en Panamá (enriba) y Nicaragua (embaxo). La canal francesa que se diba a construyir en Panamá yera una canal a nivel y ensin llagos, bien distintu al actual.]] 

Animáu pol ésitu y la fama que llogró cola construcción ya inauguración de la canal de Suez, acolumbró otru gran proyeutu acordies coles sos idees progresistes: la construcción d'una canal interoceánica que xuniría los océanos [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]] y [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]]. Dende'l [[sieglu XVI]] diversos países tuvieron interesaos en construyir una vía navegable por [[Centroamérica]], y mientres la dómina en que se consolidó'l proyeutu, los Estaos Xuníos ya Inglaterra taben apostándose la idea, buscando múltiples rutes alternatives pa llograr una ventaya comercial. Esto dio como resultáu dos rutes predefinidas: [[Nicaragua]] y [[Panamá]] (que mientres esa dómina yera un Estáu Federal de [[Colombia]]).

Francia, sobremanera Lesseps, yera renuente a construyir la vía sobre Panamá y decidió entós, por aciu la Sociedá Civil de la Canal Interoceánica, presidida por él mesmu, unviar al oficial de la marina [[Lucien Napoleón Bonaparte Wyse]] en [[1876]] al [[ismu de Panamá]] pa verificar si la obra yera facedera. En [[1877]], una comisión de la [[Sociedá de Xeografía de París]] presidida por [[Armand Reclus]] fai otres evaluaciones téuniques pal proyeutu. Viendo les bones condiciones pa construyir una canal en Panamá, Wyse foi a [[Bogotá]] a solicitar la construcción de la vía y el 18 de mayu de [[1878]] roblóse'l contratu Salar-Wyse, nel que Colombia autorizaba a Francia a realizar dichu proyeutu, con una duración de 99 años.&lt;ref name=&quot;panama&quot;&gt;''Panamá nel sieglu XX. La Prensa.'' Nᵘ1. Panamá, 21 de marzu de 1999. Páxina 8.&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Mora-lesseps.jpg|thumb|left|upright|Ferdinand de Lesseps.]]
El 15 de mayu de [[1879]] axuntar en París el Congresu Internacional d'Estudios de la Canal Interoceánica, cola presencia de 136 delegaos de 23 países, anque más de la metá yeren franceses. Esti congresu foi presidíu por Lesseps y tendría como oxetivu determinar la meyor ruta y el meyor proyeutu interoceánico ente l'[[ismu de Tehuantepec]], en [[Méxicu]]; hasta'l [[Golfu del Darien|Darién]], en Panamá.&lt;ref name=&quot;panama2&quot;&gt;''Panamá nel sieglu XX. La Prensa.'' Nᵘ1. Panamá, 21 de marzu de 1999. Páxina 9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;laprensa2&quot;&gt;''La Prensa. Edición Extracentenario.'' Panamá, 31 d'agostu de 2003. Páxina 5.&lt;/ref&gt;

Nel congresu conformaron delles comisiones que teníen d'analizar distintos aspeutos del problema y presentar les sos conclusiones y encamientos. La más importante foi la Comisión Téunica integrada pol mesmu Ferdinand de Lesseps, [[Gustave Eiffel]] (quien construyó la [[Torre Eiffel]]), [[Thomas Selfridge]] y [[Pedro J. Sosa]] (únicu representante panamiegu), ente otros. Hubo trabayoses sesiones y múltiples discutinios alrodiu de les distintes rutes. La que más destacó foi la propuesta de Nicholas Joseph Adolphe Godin Lepinay, barón de Brusley, quien como inxenieru francés trató de convencer a De Lesseps de construyir la canal de Panamá, represando el [[ríu Chagres]], incluyendo la construcción d'[[esclusa|escluses]] y un llagu artificial (daqué similar a la canal actual), aportunando en que nun podía repitir la mesma fórmula de la canal de Suez por cuenta de que la topografía de dambos yeren bien distinta. Por cuenta de la influencia de De Lesseps na comisión, refugóse tajantemente dicha idea, yá que según él, la meyor forma yera construyendo una canal a nivel.&lt;ref name=&quot;laprensa2&quot; /&gt;

El [[28 de mayu]] de [[1879]] la comisión concluyó que la vía interoceánica tenía de xunir la [[badea de Limón]] y la [[badea de Panamá]], con una canal a nivel; dicha decisión foi ratificada pol plenu del Congresu, cola astención de los americanos; una y bones esti modelu yera la voluntá propia de Ferdinand que decidió antes del congresu que prevalecería dichu proyeutu.&lt;ref name=&quot;laprensa2&quot; /&gt; Ye asina que, siguiendo'l so designio como héroe nacional en Francia, decidió tomar la direición del nuevu proyeutu:

{{cita|Quiero realizar como en Suez una canal ensin esclusas pol Ismu de Panamá, verdaderu [[Bósforu]] Americanu, capaz de satisfaer tolos aumentos del tránsitu futuru.|Ferdinand de Lesseps.}}

=== Entamu de la obra ===
[[Ficheru:Shares1883cinqcentfrancs.jpg|thumb|Obligación de 500 francos emitida en 1883. La [[Compañía Universal de la Canal Interoceánica de Panamá]] emitió numberoses obligaciones y aiciones que fueron aprovechaes polos franceses mientres la construcción de la obra.]]
El 5 de xunetu, Lesseps merca los derechos del Contratu Salar-Wyse y el 8 de xunetu deposítense los estatutos de la [[Compañía Universal de la Canal Interoceánica de Panamá]] (Compagnie Universelle du Canal Interocéanique de Panama). Poco dempués empecipió la busca de financiamientu pa la compañía: tenía entamáu asítiase en Francia 400 millones de francos, suscritos en forma d'aiciones que diben ser pagaes en términos bien favorables, pero solamente pudo recoyer 300 millones; a pesar d'esto, prosiguió col proyeutu.&lt;ref name=&quot;pancanal&quot;&gt;{{Cita web |url=http://www.associationlesseps.org/sp/panama_historique.html |títulu=''Asociación Lesseps - Canal de Panamá''- |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161120085843/http://www.associationlesseps.org/sp/panama_historique.html |fechaarchivu=2016-11-20 }}&lt;/ref&gt;

Pa demostrar la fiabilidá del proyeutu a los franceses y oponese a les crítiques de que la obra nun se terminaría por cuenta de lo malsano del clima, al mugor y a les enfermedaes, conformóse un comité de téunicos y empresarios, lideraos pol mesmu Lesseps. La so esposa y trés de los sos fíos zarparon dende [[Saint Nazaire]] con destín a Panamá'l [[8 d'avientu]] de 1879. En faciendo escala en [[Barranquilla]] el 28 d'avientu, llegaron finalmente a Panamá'l 30 d'avientu de 1879, empecipiando simbólicamente la construcción de la canal. La primer palada sería realizada por Ferdinande, una de les sos fíes, na desaguada del ríu Grande, na entrada del llau Pacíficu; sicasí, por retrasos de los invitaos, tuvo qu'improvisar l'actu nel barcu que los diba a llevar al ríu, y con un picu Ferdinande cutió una caxa de champaña con tierra, que simbolizaba l'entamu de les obres. Ansiosu por faer un actu más formal, aprovechó la inauguración del sitiu onde se fadría la escavación más importante, que sería una corte al traviés de la [[cordal continental]] na llocalidá de Culiebra (actual corte Culiebra). El 10 de xineru fadría una voladura del visu d'un monte del cordal, que sería españada eléctricamente pola so fía Ferdinande, llanzando tierra y roques al aire.&lt;ref name=&quot;ensayu&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070503215639/http://www.concretonline.com/jsp/articulos/construccion60.jsp ''Historia de la Canal de Panamá'']&lt;/ref&gt;

De siguío tornó a Francia; por cuenta de que yera un diplomáticu y non un inxenieru, encargó al so fíu Charles la supervisión en Panamá, ente que'l mesmu Ferdinand encargar de consiguir más contactos pa financiar la so obra. Estos contactos consiguir solamente cola so inxenuidá y la so fe en que'l proyeutu saldría bien; desconociendo detalles téunicos y loxísticos, confiándo en que diba disponer de la xente y la maquinaria fayadiza pa la obra. Paralelamente, una Comisión Téunica realizó unes esploraciones na ruta del proyeutu pa iguar les especificaciones y los planos de la ruta final; sicasí, tamién tenía como oxetivu convencer totalmente a los inversores de que lo que dicía Ferdinand yera verdá. Sicasí, l'informe final del 14 de febreru de 1880 foi fechu de manera azotada y ensin estándares científicos y profesionales, y dicía que nun diba haber problemes na escavación del cordal continental, que podía faese una canal a nivel y que se tardaría ocho años en terminar la obra.&lt;ref name=&quot;ensayu&quot; /&gt;
[[Ficheru:1886 bas obispo.jpg|thumb|left|Máquina escavadora francesa trabayando en Bas Obispu (1886).]]
Asina pudieron construyise les instalaciones de sofitu y traer la maquinaria a partir de [[1881]]. Allegó ante'l mesmu [[contratista]] que realizó la canal de Suez y tamién adquirió'l [[Ferrocarril de Panamá]] n'agostu de 1881, que diba ser usáu como un elementu importante na construcción de la canal, y que-y costar a la compañía unos US$ 25&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000, y que representaba una tercer parte de los recursos de la compañía (sicasí, el ferrocarril nunca foi usáu). Sumáu a esto, a partir de dichu añu apaecen los casos de [[fiebre mariello]] y [[malaria]] que menguaron la fuercia llaboral ya inclusive afectaron a los encargaos franceses qu'executaben el proyeutu. Puesto que nesa dómina nun se conocía la enfermedá y les sos causes, atribuyir a malestares renales o a fiebre común que teníen como orixe emanaciones tóxiques de la tierra. Tou ello ensin saber que los hospitales que los franceses construyeron yeren los principales focos d'enfermedaes, una y bones los mosquitos reproducir na agua usada por que nun entraren inseutos nel hospital.&lt;ref name=&quot;ensayu&quot; /&gt;

Otru gran problema foi que'l contratista orixinal en quien Lesseps confió atayó'l so contratu nuna carta del 31 d'avientu de 1882. Esto condució a un caos na obra que namái se diba a solucionar en marzu de [[1883]], cuando se modificar la organización del proyeutu: la compañía asignó a un direutor xeneral como superintendente y tuvo qu'usar el sistema de pequeños contratistes. Por esti motivu usábense pequeñes maquinaries que yeren refugaes con frecuencia, xenerando asina un aumentu na mano d'obra, algamando la cifra de 19&amp;nbsp;000 obreros en [[1884]], principalmente traíos de les Antilles. Sicasí, en [[1885]] la situación de les enfermedaes empeoraba, quedando inclusive los Direutores Xenerales afeutaos pola fiebre mariella y la malaria de manera direuta o indireuta (ente 1883 y 1888 hubo seis direutores xenerales); y surdía un problema nuevu: derrumbar nes escavaciones. Nesta fecha namái se removiera'l 10&amp;nbsp;% del Corte Culiebra, y yá munchos pensaben que la idea d'una canal a nivel como Ferdinand propunxo taba desfasada.&lt;ref name=&quot;ensayu&quot; /&gt;

=== La crisis ===
[[Ficheru:Lesseps panama reception.jpg|thumb|Una magna y festiva receición foi preparada a Ferdinand de Lesseps nel so segundu viaxe a Panamá en 1886. Los escesivos luxos pa los altos dirixentes de la obra causaron una alta erogación nel proyeutu de la canal y la so posterior quiebra en 1889.]] 
Pa 1886, el direutor xeneral Leon Boyer criticó que col tiempu que quedaba y colos pocos fondos disponibles diba ser imposible trazar la canal a nivel, y propunxo que se fixera un llagu temporal y una canal de esclusas que podía ser afondáu, pero la neciura del propiu De Lesseps torgó que se tomara en cuenta esta idea. Aun así, les poques meyores na Corte Culiebra taben faciendo esmolecer a los franceses, qu'hasta entós creíen que'l proyeutu avanzaba ensin problemes; asina se tuvo qu'entamar una segunda compañía, Artigue, Sonderegger et Cie., que taba baxu tutelar de [[Phillipe Bunau-Baniella]], fundada por encamientu de Charles y que realizaría un proyeutu que s'enfocaría solamente nesa área. Adicionalmente el sistema de pequeños contratistes reformóse, tresformándolo nun sistema de seis grandes contratistes.&lt;ref name=&quot;ensayu&quot; /&gt; En vista de los problemes que taba teniendo'l proyeutu, Ferdinand decidió viaxar nuevamente a Panamá'l [[17 de febreru]] de [[1886]], pa realizar una inspeición ocular y p'inspirar enfotu a los trabayadores; este diba ser el so últimu viaxe al ismu.

En xineru de [[1887]] entá taba encerriscáu cola so canal a nivel, pero la presión de los políticos, empresarios, y de la ciudadanía francesa polo xeneral, forzar a reconsiderar la so idea y a tomar otres alternatives. Rescamplaba que lo qu'aprendió en Suez nun diba ser aplicable en Panamá por munches razones: el clima en Suez yera secu, pero en Panamá yera húmedu y lluviosu; les enfermedaes tuvieron un escasu impautu en Suez, pero en Panamá taben influyendo decisivamente nel fracasu del proyeutu; el terrén de la canal de Suez yera planu y arenosu, el so altor máximu yera de 15 metros, sicasí Panamá yera predresu y montascosu, con un altor máximu de 95 metros en Corte Culiebra. N'ochobre de 1887, un comité consultivu emitió un informe que sofitaba la construcción d'una canal con esclusas y con un posible dragáu pa una canal a nivel nel futuru, esti plan recordó les pallabres del barón de Lepinay nel Congresu de 1879 y foi aceptáu con renuencia por Ferdinand, que de la mesma asignó a Gustave Eiffel la execución de la obra. Esta fase de la construcción d'una canal con esclusas empecipiaríase'l 15 de xineru de [[1888]].&lt;ref name=&quot;ensayu&quot; /&gt; 

Mientres anguaño la construcción diba ameyorando, delles árees taben terminaes y díbase a empecipiar la construcción de la primera de les diez esclusas, cuando abruptamente el dineru acabóse. La fe que tenía yá nun yera abonda y tenía que caltener de toes toes a una prensa incuestionablemente al so favor, llegando a [[sobornu|sobornar]] con altes sumes a periodistes y parllamentarios de la dómina, p'aselar los ánimos de los franceses y nun revelar les estadístiques de muertos y enfermos na obra. Hubo otros problemes, como les duplicaciones de contratos pal mesmu trabayu d'escavación; la corrupción; el descuidu llaboral de parte de los contratistes colos emplegaos; y los grandes salarios y gastos escesivos nos luxos de los altos dirixentes; xunto cola alquisición d'equipos risibles como 100 escavadores de [[nieve]] modificaes pa recoyer cenices —cuando en Panamá enxamás nevó—.&lt;ref name=&quot;debacle&quot;&gt;[http://www.alonsoroy.com/cp/cp42.html ''Delles causes na debacle de la Canal Francesa'' - Alonso Roy.]&lt;/ref&gt;

Por cuenta de les altes erogaciones y gastos innecesarios, n'agostu de 1885 anunciar na prensa francesa que se vería los más tarrecible desastre financieru del sieglu XIX nun siendo que se llevara a cabu una reorganización total de la compañía».&lt;ref name=&quot;frances&quot;&gt;[http://www.alonsoroy.com/cp/cp54.html ''Sinopsis histórica de los antecedentes a la construcción de la Canal de Panamá'' - Alonso Roy.]&lt;/ref&gt; P'agostu de 1885, la situación económica de la compañía reflexaba una continua baxa nel preciu de les sos aiciones y en mayu de 1886, teníase pensáu proyeutar una llotería colos bonos de la compañía. N'abril de 1888 realizaríase'l sortéu cola aprobación de la Cámara de Diputaos de Francia, non ensin antes sobornar a dellos miembros. Sicasí, esto nun foi abondu pa detener la crisis. En xineru de [[1889]], los accionistes decidieron eslleir la Compagnie Universelle du Canal Interocéanique de Panama, unviándola a una sindicatura xudicial so la direición de Joseph Brunet, del Tribunal Civil del Sena. El [[4 de febreru]] de 1889 sería [[lliquidación|liquidada]] la empresa, dexando na ruina a más de 85&amp;nbsp;000 suscriptores.&lt;ref name=&quot;debacle&quot; /&gt; Sicasí, el proyeutu de la canal siguiría avanzando entá ensin fondos hasta'l [[15 de mayu]] de 1889.&lt;ref name=&quot;ensayu&quot; /&gt;

== L'escándalu de Panamá ==
[[Ficheru:Panama scandal.jpg|thumb|left|Sesión de los xuicios de «l'escándalu de Panamá realizáu en París contra Ferdinand de Lesseps y la Compañía de la Canal Interoceánica (1891).]]

Por cuenta de la pergrave mancadura patrimonial que causó la quiebra de la compañía, anicióse la peor crisis financiera de la [[Tercer República Francesa]], lo que provocó non yá la perda de los aforros de munchos franceses, sinón la decepción total alrodiu de la imaxe de Ferdinand, amosando la so deshonroso papel nel proyeutu de la canal de Panamá. Asina, en [[1891]] interponse una demanda de [[fraude]] y abusu d'enfotu contra Ferdinand y el restu de los miembros de la compañía, conocíu en Francia col nome de «[[escándalu de Panamá|L'Escándalu de Panamá]]».&lt;ref name=&quot;pancanal&quot; /&gt;

Les acusaciones que pesaben sobre ellos, teníen como causes les siguientes:&lt;ref name=&quot;frances&quot; /&gt;
* Mala alministración de la obra
* Corrupción dientro de la compañía y sobornos a periodistes, políticos, etc.
* Enfermedaes y alta mortalidá 
* Gastos escesivos ya innecesarios
* Neciura y obstinación del propiu Lesseps en nun camudar l'esquema del proyeutu, que namái reconsideró pocos meses antes de la quiebra

Por cuenta de la so avanzada edá, nun tuvo de comparecer públicamente. En [[1892]], [[Édouard Drumont]], un periodista [[antisemitismu|antisemita]] aprovechó l'escándalu y denunció a dellos empresarios xudíos arreyaos nel proyeutu; esti casu d'antisemitismu ye una de les causes que darréu desaguaría nel [[casu Dreyfus]] en [[1894]]. Diversos personaxes fueron acusaos, como'l químicu [[Alfred Joseph Naquet]]; tamién 104 llexisladores franceses tuvieron arreyaos en casos de corrupción. 

El [[9 de febreru]] de [[1893]], el Tribunal d'Apelación de París condergó tanto a Ferdinand como al so fíu Charles, a Gustave Eiffel y a [[Charles Baïhaut]] (ex ministru d'obres públiques de Francia), a cinco años de prisión y 3000 francos de multa. Sicasí, por cuenta de la edá de Ferdinand, nun se-y aplicó la pena de prisión. El 15 de xunu del mesmu añu, el Tribunal de Casación anuló'l fallu del Tribunal d'Apelación y dexó en llibertá a Ferdinand y a Charles.&lt;ref name=&quot;pancanal&quot; /&gt;

== Muerte y legáu ==
[[Ficheru:Lesseps 1894 portrait.jpg|thumb|upright|Retrato de Ferdinand de Lesseps nel so [[obituariu]] (1894).]]
Dempués del xuiciu al que tuvo qu'enfrentase, súpose pocu d'él. Nos últimos meses de la so vida'l so estáu mental yera precariu y nun taba al tanto de lo qu'asocedía nel esterior. Taba zarráu na so casa en La Chesnaye xunto cola so familia, y tuvo que soportar ver al so fíu Charles nun segundu xuiciu en marzu de 1893, nel que l'Audiencia de lo Criminal sentenciar a un añu de prisión, anque foi lliberáu a los seis meses.&lt;ref name=&quot;pancanal&quot; /&gt;

Con too y con eso, Francia inda taba interesada en prosiguir cola obra. En 1893 estiéndese'l contratu Salar-Wyse por 10 años más y el [[20 d'ochobre]] de [[1894]] fundaríase la Compagnie Nouvelle du Canal Interoceanique, que taría en manes de Phillipe Bunau-Baniella y que tenía como oxetivu reactivar les obres de la canal de Panamá y recuperar los fondos perdíos.

Poco dempués, el [[7 d'avientu]] de [[1894]] morrería a la edá de 89 años, na so residencia familiar y rindióse-y un funeral con honores. El legáu que dexó fueron los sos dos obres más importantes, indispensables na so dómina y entá na actualidá pal comerciu internacional.

Con respectu a la canal de Suez, el 25 de payares de 1875 el Reinu Uníu mercaría les aiciones de los exipcios, a los que controlaben cola [[delda esterna]]. D'esta forma los británicos convertir n'accionistes del 44&amp;nbsp;% de la Compañía y darréu tomaríen el control absolutu de la canal en 1882, a pesar de que Ferdinand siguiría siendo presidente de la Compañía hasta la so muerte. Por aciu la [[convención de Constantinopla]], ente 1888 y 1936, la canal sería una zona neutral y nuevamente los británicos retomaríen el dominiu de la canal hasta 1956, cuando Exiptu tomó'l control y nacionalizó la Compañía, convirtiéndola na Autoridá de la Canal de Suez. Mientres esi mesmu añu la canal diba sufrir los embates de la [[Guerra de Suez]] y ente [[1967]] y [[1975]] taría cerráu por cuenta de la [[Guerra del Yom Kippur]]. Dende 1975 la canal ta abiertu pal pasu de los barcos. El conglomeráu de la Compañía qu'entá teníen los franceses, sufrió una serie de fusiones con delles empreses y convertiríase na [[multinacional]] [[SUEZ]] en [[1997]].

Sicasí, col proyeutu de la canal de Panamá, la Compagnie Nouvelle du Canal Interoceanique intentó no posible prosiguir les obres con un capital amenorgáu de US$ 12&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000; pero'l gran escepticismu per parte de los inversores franceses, sumáu a l'ausencia d'ayuda del gobiernu francés y a una ciudadanía que perdió la fe nel proyeutu, diba a imposibilitar la so finalización nestes condiciones. Reiniciáronse los trabayos el 9 d'avientu de 1894, dos díes depués de la muerte de Ferdinand de Lesseps. La fuercia llaboral inicial solamente consistía en 700 trabayadores. Ente [[1896]] y [[1898]], una comisión téunica evaluó un proyeutu detalláu con ocho esclusas. Sicasí, yá en 1898 la compañía nun recibía abondos fondos y perdiera la metá de la so capital, y la posterior [[Guerra de los Mil Díes]] qu'azotaría Panamá ente [[1899]] y [[1902]] paralizaría nuevamente les obres, lo que fadría tomar la decisión a la compañía de vender les sos aiciones a los Estaos Xuníos.&lt;ref name=&quot;ensayu&quot; /&gt;

Asina, cola subsecuente [[separación de Panamá de Colombia]] el [[3 de payares]] de [[1903]], el [[Tratáu Hai-Bunau Baniella]] del mesmu añu, y la venta de la Compagnie Nouvelle du Canal Interoceanique por US$ 40&amp;nbsp;000&amp;nbsp;000 a los Estaos Xuníos en febreru de [[1904]], incluyendo l'aval del Ferrocarril de Panamá, daríase'l relevu nes obres de los franceses a los americanos, quien terminaríen el proyeutu'l [[15 d'agostu]] de [[1914]]. A pesar de que'l proyeutu de los franceses supunxo un fracasu nel so conxuntu, pudo considerase un ésitu en dellos aspeutos parciales: dexaron maquinaria que podía ser reciclada; bones instalaciones médiques; delles escavaciones importantes, con más de 30 millones de metros cúbicos de tierra que fueron removíos (eso sí, a cuenta de ente 20 y 22 mil trabayadores muertos); y sobremanera, una serie d'errores y de lleiciones que fueron perbién aprovechaos polos americanos.

{{Socesión 
| títulu= [[Compagnie universelle du canal maritime de Suez|Presidente de la ''Compagnie universelle du canal maritime de Suez'']] 
| predecesor= (nun hubo) 
| socesor=[[Jules Guichard]] 
| periodu=[[1855]]-[[1894]]
| títulu2= [[Academia francesa]] [[Llista de los miembros de l'Academia francesa#Siella 38|Siella 38]] 
| predecesor2= [[Henri Martin (historiador)|Henri Martin]] 
| socesor2=[[Anatole France]] 
| periodu2=[[1884]]-[[1894]]
}}

== Notes ==
{{llistaref|2}}

== Referencies ==
=== Obres mesmes ===
* Lesseps, Ferdinand de. ''Lettres, journal et documents pour servir à l'histoire du canal de Suez'', 5 vol., Didier, [[1875]]-[[1880]].
* Lesseps, Ferdinand de. ''Souvenirs de quarante ans'', 2 vol., Nouvelle Revue, [[1887]].

=== Llibros ===
* Araúz, Celestino - Pizzurno, Patricia. ''Rellaciones ente Panamá y los Estaos Xuníos: hestoria de la Canal Interoceánica dende'l sieglu XVI hasta 1903'', Panamá, [[1999]].
* Barnett Smith, G. ''The Life and Enterprises of Ferdinand de Lesseps'', Londres, [[1893]].
* Batbedat, Th. ''De Lesseps intime'', F. Juven, ensin fecha.
* de Diesbach, Ghislain. ''Ferdinand de Lesseps'', Perrin, 455 p., [[1998]].
* de Lesseps, Alexandre. ''Moi, Ferdinand de Lesseps'', Olivier Orban, [[1986]].
* Edgar-Bonnet, Georges. ''Ferdinand de Lesseps: Le créateur de Suez'', Plon, [[1951]].
* Edgar-Bonnet, Georges. ''Ferdinand de Lesseps: après Suez: Le Pionnier de Panama'', Plon, [[1959]].
* Erckmann-Chatrian. ''Souvenirs d'un ancien chef de chantier à l'Isthme de Suez'', París, [[1876]].
* Heimermann, Benoît. ''Suez et Panama, la fabuleuse épopée de Ferdinand de Lesseps'', Arthaud, [[1996]].
* Paluel-Marmont. ''Lesseps, Le perceur d'isthmes'', Mame à Tours, [[1946]].
* Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). ''Charles Edward Magoon: The Panama Years.'' Río Piedras, Puertu Ricu: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390. 
* Mellander, Gustavo A. (1971). ''The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years.'' Danville, Ill.: Interstate Publishers. OCLC 138568.

* Tesson, Thierry. ''Ferdinand de Lesseps'', Editions Jean-Claude Lattès, [[1992]].
* Vattier, Guy. ''Les grandes heures de l'histoire de Panama'', Les Productions de Paris, [[1965]].

=== Medios audiovisuales ===
* [http://www.zdf.de/ZDFde/inhalt/16/0,1872,3997136,00.html ''Ferdinand de Lesseps. Der Durchbruch bei Suez''] (2006). Documental de 45 minutos producíu pola [[ZDF]] d'Alemaña. (n'alemán)
* ''[[Suez (película)|Suez]]'' (1938). Película d'Estaos Xuníos dirixida por [[Allan Dwan]] y protagonizáu por [[Tyrone Power]], nel papel de Ferdinand de Lesseps. (n'inglés)

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
*[[s:es:Fernando de Lesseps|Fernando de Lesseps]] - Biografía publicada en ''La ilustración español y americano'' del 25.12.1869.
* [http://www.associationlesseps.org/sp/index_espagnol.html Asociación Lesseps]
* [https://web.archive.org/web/20061124112409/http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=457 Biografía - Academia francesa] (en francés)

{{NF|1805|1894|Lesseps, Ferdinand de}}

{{Tradubot|Ferdinand de Lesseps}}

[[Categoría:Diplomáticos y diplomátiques de Francia]]
[[Categoría:Empresarios y empresaries de Francia]]
[[Categoría:Historia d'Exiptu]]
[[Categoría:Persones de Versalles]]</text>
      <sha1>ps5tglah2hr6uck2p74asghofc5ssx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fresadora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167477</id>
    <revision>
      <id>4493190</id>
      <parentid>4492938</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98585" sha1="e70gwccfjeuvuhnp95gt0fcwzemyuov" xml:space="preserve">{{ficha de ferramienta}}
[[Ficheru:Fresadora universal IES Politécnico Sevilla.JPG|thumb|300px|[[Fresadora universal]] colos sos accesorios.]]
[[Ficheru:Oberfraese.jpg|thumb| 300px|Una fresadora de mano pa madera.]]

Una '''fresadora''' ye una [[máquina ferramienta]] pa realizar trabayos mecanizados por arranque de [[forgaxa]] por aciu el movimientu d'una ferramienta rotativo de dellos filos de corte denominada [[#Herramienta|fresa]].&lt;ref name=&quot;CNICE 2005&quot;&gt;{{cita web
|apellíu = MEC
|nome = 
|enllaceautor = 
|títulu = Mecanizado en fresadora.
|añu = 2005
|ubicación = España
|editorial = [[Ministeriu d'Educación y Ciencia (VIII Llexislatura)|Ministeriu d'Educación y Ciencia]]
|url = http://concurso.cnice.mec.es/cnice2005/2_mecanizado_fresadora/curso/index.htm
|fechaaccesu = 25 de marzu de 2008
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20181025093448/http://concurso.cnice.mec.es/cnice2005/2_mecanizado_fresadora/curso/index.htm
|fechaarchivu = 2018-10-25
}}&lt;/ref&gt; Por aciu el fresado puédense mecanizar los más diversos materiales, como [[madera]], [[aceru]], fundición de [[fierro]], [[metal]]es non férricos y materiales sintéticos, superficies planes o curves, de entalladura, de ranuras, de dentáu, etc. Amás, les pieces fresadas pueden ser forgaes o afinaes. N'el fresadores tradicionales, la pieza muévese averando les zones a mecanizar a la ferramienta, dexando llograr formes diverses, dende superficies planes a otres más complexes.

Inventaes a principios del [[sieglu XIX]], el fresadores convirtiéronse en máquines básiques nel sector del mecanizado. Gracies a la incorporación del control numbéricu, son les máquines-ferramienta más polivalente pola variedá de mecanizados que pueden realizar y pola [[flexibilidá mecánica|flexibilidá]] que dexen nel [[procesu de fabricación]]. La diversidá de procesos mecánicos y l'aumentu de la [[competitividá]] [[globalización|global]] dieron llugar a una amplia variedá de fresadores que, anque tienen una base común, estrémense notablemente según el [[sector industrial]] nel que s'utilicen.&lt;ref name=&quot;Ginjaume&quot; /&gt; Coles mesmes, los progresos téunicos de [[diseñu]] y [[calidá]] nes ferramientes de fresar fixeron posible emplegar parámetros de corte bien altos, lo que trai un amenorgamientu drásticu de los tiempos de mecanizado.

Por cuenta de la variedá de mecanizados que pueden realizase n'el fresadores actuales, al ampliu númberu de máquines distintes ente sigo, tantu nel so [[potencia (física)|potencia]] como nes sos carauterístiques téuniques, a la diversidá d'accesorios utilizaos y a la necesidá de cumplir [[especificación|especificaciones]] calidable rigoroses, l'usu de fresadores rique de personal [[cualificación profesional|cualificáu profesionalmente]], yá seya programador, preparador o fresador.&lt;ref name=&quot;Millán Gómez&quot; /&gt;

L'empléu d'estes máquines, con elementos móviles y cortantes, según líquidos [[tóxicu|tóxicos]] pa la [[refrigeración]] y [[lubricación]] de la corte, rique unes [[condiciones de trabayu]] que caltengan la [[salú llaboral|seguridá y salú]] de los trabayadores y eviten [[daños]] a les máquines, a les [[instalación industrial|instalaciones]] y a los [[Manufactura|producto]] finales o [[productu semielaborado|semielaborados]].

== Historia ==
[[Ficheru:U Wash surplus 05.jpg|thumb|Fresadora universal antigua.]]
 
La primer máquina de fresar construyir en [[1818]] y foi diseñada pol americanu [[Eli Whitney]] yera pa picar freses col fin d'entainar la fabricación de fusiles nel estáu de [[Connecticut]]. Caltener nel Mechanical Engineering Museum de Yale.&lt;ref&gt;Aldabaldetrecu, Patxi (2007), [https://web.archive.org/web/20131019160551/http://www.museo-maquina-herramienta.com/historia/Lehenengoko-erremintak/Fresatzeko-makinak Historia de los fresadores], Museo Máquina-Ferramienta de Elgoibar. Guipúzcoa, España [13-3-2008]&lt;/ref&gt; Na década de [[1830]], la empresa Gay &amp; Silver construyó una fresadora qu'incorporaba'l mecanismu de regulación vertical y un soporte pal husillo portaherramientas.

En [[1848]], l'inxenieru americanu [[Frederick. W. Howe]] diseñó y fabricó pa la empresa Robbins &amp; Lawrence la primera [[fresadora universal]], qu'incorporaba un dispositivu de copiáu de perfiles. Por eses mesmes feches dar a conocer la fresadora Lincoln, qu'incorporaba un carneru cilíndricu regulable en sentíu vertical. A mediaos del [[sieglu XIX]] empecipióse la construcción de fresadores verticales. Concretamente, nel muséu [[Conservatoire National des Arts et Métiers]] de [[París]], caltiénse una fresadora vertical construyida en [[1857]].

La primera [[fresadora universal]] fornida con platu divisor que dexaba la fabricación d'[[engranaxe]]s rectos y helicoidales foi fabricada por [[Brown &amp; Sharpe]] en [[1853]], por iniciativa y a instancies de Frederick W. Howe, y foi presentada na [[Esposición Universal de París de 1867]]. En [[1884]], la empresa americana Cincinnati construyó una fresadora universal qu'incorporaba un carneru cilíndricu asitiáu axialmente.

En [[1874]], el constructor francés de máquines-herramienta [[Pierre Philippe Huré]] diseñó una máquina de doble husillo, vertical y horizontal, que s'asitiaben por aciu xiru manual.

En [[1894]] el francés [[R. Huré]] diseñó un cabezal universal col que pueden realizase distintos mecanizados con variaes posiciones de la ferramienta. Esti tipu de cabezal, con llixeros cambeos, ye unu de los accesorios más utilizaos anguaño n'el fresadores universales.

En [[1938]] surde la compañía Bridgeport Machines, Inc. en Bridgeport, Connecticut, que nes décades posteriores faise famosa poles sos fresadores verticales de tamañu pequeñu y medianu.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131019160551/http://www.museo-maquina-herramienta.com/historia/Lehenengoko-erremintak/Fresatzeko-makinak Historia de la Fresadora] Museo máquina-ferramienta de Elgoibar. España [22-4-2008]&lt;/ref&gt; 

=== Introducción del control numbéricu ===

El primer desenvolvimientu nel área del [[control numbéricu por ordenador]] (CNC) realizar l'inventor norteamericanu [[Jonh Parsons|John T. Parsons]] ([[Detroit]] [[1913]]-[[2007]])&lt;ref&gt;National Inventors Hall of Fame Foundation (2007), [https://web.archive.org/web/20080409161021/http://www.invent.org/hall_of_fame/118.html John T. Parsons] (n'inglés), en ''invent.org''. [19-4-2008]&lt;/ref&gt; xunto col so emplegáu [[Frank L. Stulen]], na década de 1940. El conceutu de control numbéricu implicaba usar datos nun sistema de referencia pa definir les superficies de contorna de les hélices d'un [[helicópteru]]. L'aplicación del control numbéricu abarca gran variedá de procesos. Les aplicaciones estremar en dos categoríes: les aplicaciones con [[máquina ferramienta]], tales como [[Taladradora|taladráu]], [[fresado]], [[laminado]] o [[Torniar|torniamientu]]; y les aplicaciones ensin máquina ferramienta, tales como'l [[ensambladura|ensamblaxe]], [[trazáu]], [[oxicorte]] o [[Control calidable|metroloxía]].

El principiu d'operación común de toles aplicaciones del control numbéricu ye'l control de la posición relativa d'una ferramienta o elementu de procesáu con respectu al oxetu a procesar. De primeres los desplazamientos yeren de puntu a puntu, y utilizábense básicamente en [[taladradora|taladradores]]. La invención de les funciones de interpolación llinial y [[interpolación circular|circular]] y el cambéu automáticu de ferramientes fixo posible la construcción d'una xeneración de máquines-herramienta coles que se taladra, rosca, fresa ya inclusive se tornia, que pasaron a denominase [[centru de mecanizado|centros de mecanizado]] en llugar de fresadores puramente diches.&lt;ref&gt;Aldabaltedrecu, Patxi (2002), [http://www.metalunivers.com/arees/hestoria/xeneral/tecnologica.htm Evolución Téunica de la Máquina-ferramienta], en ''metalunivers.com'' [21-3-2008]&lt;/ref&gt;

== Control numbéricu por ordenador en fresadores ==
[[Ficheru:CNC panel Sinumerik.jpg|thumb|250px|Consola de control numbéricu.]]
El fresadores con [[control numbéricu por ordenador]] (CNC) dexen l'[[automatización]] [[programación|programable]] de la producción. Diseñar p'afaer les variaciones na configuración de productos. La so principal aplicación centrar en volúmenes de producción medios de pieces sencielles y en volúmenes de producción medios y baxos de pieces complexes, dexando realizar mecanizados de precisión cola facilidá que representa camudar d'un modelu de pieza a otru por aciu l'insertamientu del programa correspondiente y de les nueves ferramientes que se tengan qu'utilizar, según el sistema de suxeción de les pieces. L'equipu de control numbéricu controlar por aciu un [[Programa (computación)|programa]] qu'utiliza númberos, lletres y otros símbolos; por casu, los llamaos códigos ''G'' (movimientos y ciclos fixos) y ''M'' (funciones auxiliares). Estos númberos, lletres y símbolos, que lleguen a incluyir [[&amp;]], [[%]], [[$]] y [[&quot;]] (comines), tán codificados nun llinguaxe apropiáu pa definir un programa d'instrucciones pa desenvolver una xera concreta. Cuando la xera en cuestión varia camúdase'l programa d'instrucciones. Nes grandes producciones en serie, el control numbéricu resulta preséu pa la robotización de l'alimentación y retirada de les pieces mecanizadas.

El fresadores universales modernes cunten con [[visualizador]]es electrónicos onde s'amuesen les posiciones de les ferramientes, según un [[sistema de coordenaes]], y asina se facilita meyor la llectura de [[Llinia de cota|cotes]] nos sos desplazamientos. Coles mesmes, a munchos fresadores incorpórase-yos un sistema de [[control numbéricu por ordenador]] (CNC) que dexa automatizar el so trabayu. Amás, les [[fresadora copiadora|fresadores copiadores]] incorporen un mecanismu de copiáu pa distintos perfiles de mecanizado. 

Esisten dellos llinguaxes de programación CNC pa fresadores, toos ellos de programación numbérica, ente los que destaquen el llinguaxe normalizáu internacional [[Organización Internacional pa la Estandarización|ISO]] y los llinguaxes HEIDENHAIN, [[Fagor]] y [[Siemens AG|Siemens]]. Pa desenvolver un programa de CNC davezu utilícense [[simulador]]es que, por aciu l'usu d'un [[ordenador]], dexen comprobar la secuencia d'operaciones programaes.

== Tipos de fresadores ==
[[Ficheru:Tren de fresas.JPG|thumb|Tren de fresado.]]

El fresadores pueden clasificase según dellos aspeutos, como la orientación de la exa de xiru o'l númberu d'exes d'operación. De siguío indíquense les clasificaciones más avezaes.

=== Fresadores según la orientación de la ferramienta ===
Dependiendo de la orientación de la exa de xiru de la ferramienta de corte, estrémense tres tipos de fresadores: horizontales, verticales y universales.

Una [[fresadora horizontal]] utiliza freses cilíndriques que se monten sobre una exa horizontal remanáu pol cabezal de la máquina y sofitáu por un estremu sobre dichu cabezal y pol otru sobre un rodamientu asitiáu na ponte esnidiosa llamáu ''carneru''. Esta máquina dexa realizar principalmente trabayos de ranurado, con distintos perfiles o formes de les ranuras. Cuando les operaciones a realizar dexar, principalmente al realizar delles ranuras paraleles, puede aumentar la [[productividá]] montando na exa portaherramientas delles freses conxuntamente formando un ''tren de fresado''. La fondura máxima d'una ranura ta llindada pola diferencia ente'l radiu esterior de la fresa y el radiu esterior de los casquillos de separación que la suxeten a la exa portafresas.
[[Ficheru:Fresadora vertical.JPG|thumb|[[Fresadora vertical]].]]

Nuna [[fresadora vertical]], la exa del husillo ta empobináu verticalmente, perpendicular a la mesa de trabayu. Les freses de corte montar nel husillo y xiren sobre la so exa. Polo xeneral, puede movese verticalmente, bien el husillo, o bien la mesa, lo que dexa afondar la corte. Hai dos tipos de fresadores verticales: les [[fresadora de bancu fixu|fresadores de bancu fixu]] o de bancada y les [[fresadora de torreta|fresadores de torreta]] o de consola. Nuna fresadora de torreta, el husillo permanez estacionariu mientres les operaciones de corte y la mesa muévese tanto horizontal como verticalmente. N'el fresadores de bancu fixu, sicasí, la mesa muévese namái perpendicularmente al husillo, ente que el husillo en sí muévese paralelamente a la so propia exa.&lt;ref name=&quot;CNICE 2005&quot; /&gt;

Una [[fresadora universal]] tien un husillo principal pal acoplamientu d'exes portaherramientas horizontales y un cabezal que s'acopla a dichu husillo y que convierte la máquina nuna fresadora vertical. El so ámbitu d'aplicación ta llindáu principalmente pol costu y pol tamañu de les pieces que se pueden mecanizar. N'el fresadores universales, como nes horizontales, la ponte esnidiosa, conocíu nel [[xíriga]] como ''carneru'', puede movese de lantre a tras y viceversa sobre unes guíes.

=== Fresadores especiales ===
Amás de los fresadores tradicionales, esisten otru fresadores con carauterístiques especiales que pueden clasificase en determinaos grupos. Sicasí, les formes constructives d'estes máquines varien sustancialmente d'unes a otres dientro de cada grupu, por cuenta de les necesidaes de cada [[procesu de fabricación]].

Les [[fresadora circular|fresadores circulares]] tienen una amplia mesa circular xiratoria, percima de la cual muévese'l carru portaherramientas, que puede tener unu o dellos cabezales verticales; por casu, unu pa operaciones de forgue y otru pa operaciones d'acabáu. Amás pueden montase y desmontase pieces nuna parte de la mesa mientres se mecanizan pieces nel otru llau.&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt;

Les [[fresadora copiadora|fresadores copiadores]] disponen de dos meses: una de trabayu sobre la que se suxetar la pieza a mecanizar y otra auxiliar sobre la que s'asitia un modelu. La exa vertical de la ferramienta ta suspendíu d'un mecanismu con forma de [[pantógrafo]] que ta conectáu tamién a un apalpador sobre la mesa auxiliar. Al siguir col apalpador la contorna del modelu, defínese'l movimientu de la ferramienta que mecaniza la pieza. Otru fresadores copiadores utilicen, en llugar d'un sistema mecánicu de siguimientu, sistemes hidráulicos, electro-hidráulicos o electrónicos.&lt;ref name=&quot;Ginjaume&quot; /&gt;

Nes [[fresadora de pórtico|fresador de pórticu]], tamién conocíes como fresadores de ponte, el cabezal portaherramientas vertical topa sobre una estructura con dos columnes asitiaes en llaos opuestos de la mesa. La ferramienta puede movese vertical y transversalmente, y la pieza puede movese llonxitudinalmente. Dalgunes d'esti fresadores disponen tamién, a cada llau de la mesa, de dos talos cabezales horizontales que pueden movese verticalmente nes sos respeutives columnes, amás de poder enllargar les sos exes de trabayu horizontalmente. Utilizar pa mecanizar pieces de grandes dimensiones.&lt;ref name=&quot;Ginjaume&quot; /&gt;

Nes [[fresadora de ponte móvil|fresadores de ponte móvil]], en llugar de movese la mesa, muévese la ferramienta nuna estructura similar a un [[puente grúa]]. Utilícense principalmente pa mecanizar pieces de grandes dimensiones.

Una [[fresadora pa madera]] ye una [[máquina portátil]] qu'utiliza una ferramienta rotativo pa realizar fresados en superficies planes de [[madera]]. Son emplegaes en [[bricolaxe]] y [[ebanistería]] pa realizar ranurados, como xuntes de cola de bilanu o [[machihembrados]]; cajeados, como los necesarios p'agospiar peslleres o goncios nes puertes; y perfiles, como [[moldura|moldures]]. Les ferramientes de corte qu'utilicen son freses pa madera, con dientes mayores y más espaciados que los que tienen les freses pa metal.&lt;ref&gt;Bricotodo (2003) [http://www.bricotodo.com/fresar.htm Fresar la madera], en ''Bricotodo.com'' (2003). Conseyos. [22-3-2008]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;MAD-Eduforma (2006), [https://books.google.com/books?id=qcG4M1XK6aAC&amp;pg=RA1-PA1147&amp;dq=fresadora+carpinter%C3%ADa&amp;lr=&amp;hl=es&amp;sig=r2LBqYs2Ri023o0ZGc5p6Z11cY8#PRA1-PA1147,M1 Oficial de Caltenimientu. Temariu Xeneral Ebook], MAD-Eduforma, ISBN 84-665-5181-6&lt;/ref&gt;

=== Fresadores según el númberu d'exes ===


El fresadores pueden clasificase en función del númberu de [[Graos de llibertá (inxeniería)|graos de llibertá]] que pueden variase mientres la operación d'arranque de forgaxa.

* [[Fresadora de tres eje]]. Puede controlase'l movimientu relativu ente pieza y ferramienta nos trés exes d'un [[Coordenaes cartesianes|sistema cartesianu]].

* [[Fresadora de cuatro eje]]. Amás del movimientu relativu ente pieza y ferramienta en tres eje, puede controlase el xiru de la pieza sobre una exa, como con un mecanismu divisor o un platu xiratoriu. Utilizar pa xenerar superficies con un patrón cilíndricu, como engranaxes o exes estriaes.

* [[Fresadora de cinco eje]]. Amás del movimientu relativu ente pieza y ferramienta en tres eje, puede controlase o bien el xiru de la pieza sobre dos exes, unu perpendicular a la exa de la ferramienta y otru paralelu a ella (como con un mecanismu divisor y un platu xiratoriu nuna fresadora vertical), o bien el xiru de la pieza sobre una exa horizontal y l'enclín de la ferramienta alredor d'una exa perpendicular al anterior. Utilizar pa xenerar formes complexes, como'l [[rodete]] d'una [[turbina Francis]].&lt;ref&gt;MU (2006), [http://www.interempresas.net/MetalMecanica/Articulos/Articulo.asp?A=14095 Mecanizado en cinco eje], en ''Interempresas.net''. Metalmecánica. Artículu téunicu. [22-3-2008]&lt;/ref&gt;
* [[Fresadora de seis eje]].

== Movimientos ==
[[Ficheru:IndexingHead-Tailstock (axis).PNG|200px|thumb|Exes posibles nuna fresadora.]]
[[Image:Movimientos básicos fresado.PNG|200px|thumb|Movimientos básicos de fresado.&lt;br /&gt;
1.- Fresado fronteru&lt;br /&gt;
2.- Fresado fronteru y tanxencial&lt;br /&gt;
3.- Fresado tanxencial n'oposición.&lt;br /&gt;
4.- Fresado tanxencial en concordanza.
{{Lleenda|#ff0000|Movimientu de corte.}} 
{{Lleenda|#0000ff|Movimientu de meyora.}}
{{Lleenda|#00ff00|Movimientu de fondura de pasada.}}]]

=== Movimientos de la ferramienta ===
El principal movimientu de la ferramienta ye'l xiru sobre'l so [[exa de rotación|eje]]. En dellos fresadores tamién puede variase l'enclín de la ferramienta o inclusive enllargar la so posición a lo llargo de la so exa de xiru. N'el fresadores de ponte móvil, tolos movimientos realizar la ferramienta mientres la pieza permanez inmóvil.

=== Movimientos de la mesa ===
La mesa de trabayu puede movese de forma manual o automática con velocidaes de meyora de mecanizado o con velocidaes de meyora rápida en vacíu. Pa ello, cuenta con una caxa de meyores espresaes de mm/minutu, onde puede escoyese la meyora de trabayu fayadizu a les condiciones teunolóxiques del mecanizado.

* Movimientu llonxitudinal: según la exa ''X'', que correspuende davezu al movimientu de trabayu. Pa facilitar la suxeción de les pieces, la mesa ta dotada d'unes ranuras en forma de T pa dexar la fixación de mordazas o otros elementos de suxeción, y amás puede inclinase pal talláu d'ángulos. Esta mesa puede avanzar de forma automática acordies coles condiciones de corte que rica'l mecanizado.

* Movimientu tresversal: según la exa ''Y'', que correspuende al desplazamientu tresversal de la mesa de trabayu. Utilízase básicamente p'asitiar la ferramienta de fresar na posición correuta.

* Movimientu vertical: según la exa ''Z'', que correspuende al desplazamientu vertical de la mesa de trabayu. Col desplazamientu d'esti exa establez la fondura de corte del fresado.

* Giro al respeutive de una exa llonxitudinal: según el grau de llibertá ''O''. Llograr con un cabezal divisor o con una mesa trémbole.

* Giro al respeutive de una exa vertical: según el grau de llibertá ''W''. En dellos fresadores puede xirase la mesa 45º a cada llau; n'otres, la mesa puede dar vueltes completes.

=== Movimientu relativu ente pieza y ferramienta ===
El [[movimientu relativu]] ente la pieza y la ferramienta puede clasificase en tres tipos básicos:
* El movimientu de corte ye'l que realiza la punta de la ferramienta alredor de la exa del portaherramientas.
* El movimientu de meyora ye'l d'aproximamientu de la ferramienta dende la zona cortada a la zona ensin cortar.
* El movimientu de profundización de perforación o de fondura de pasada ye un tipu de movimientu de meyora. que se realiza p'aumentar la fondura de la corte.

== Estructura, componentes y carauterístiques ==
=== Estructura d'una fresadora ===
[[Imaxe:Milling machine diagram.svg|thumb|Diagrama d'una fresadora horizontal.&lt;br /&gt;
1: base. 2: columna. 3: consola. 4: carru tresversal. 5: mesa. 6: ponte. 7: exa portaherramientas.]]
[[Ficheru:Detalle de la mesa de trabajo.JPG|thumb|Detalle de mesa d'una fresadora.]]

Los componentes principales d'una fresadora son la base, el cuerpu, la consola, el carru, la mesa, la ponte y la exa de la ferramienta. La base dexa un sofitu correutu de la fresadora nel suelu. El cuerpu o bastidor tien forma de columna y sofítase sobre la base o dambes formen parte de la mesma pieza. Davezu, la base y la columna son de fundición aleada y estabilizada. La columna tien na parte frontera unes guíes templaes y rectificaes pal movimientu de la consola y unos mandos pal accionamiento y control de la máquina. 

La consola esmuzse verticalmente sobre les guíes del cuerpu y sirve de suxeción pa la mesa. La mesa tien una superficie ranurada sobre la que se suxetar la pieza a conformar. La mesa sofítase sobre dos carros que dexen el movimientu llonxitudinal y tresversal de la mesa sobre la consola. 

La ponte ye una pieza sofitada en voladizu sobre'l bastidor y nél agóspiense unes lunetas onde se sofita la exa portaherramientas. Na parte cimera de la ponte suel montar unu o dellos [[torniellu de cáncamo|torniellos de cáncamo]] pa facilitar el tresporte de la máquina.&lt;ref name=&quot;Ginjaume&quot; /&gt; El portaherramientas o portafresas ye'l sofitu de la ferramienta y tresmíte-y el movimientu de rotación del mecanismu de accionamiento agospiáu nel interior del bastidor. Esta exa suel ser d'[[aceru]] aleado al [[cromu-vanadiu]] pa ferramientes.&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot;&gt;{{cita llibru |
 apellíos = Lasheras
 | nome = Jose María |
 editor = Editorial Donostiarra
 | títulu = Tecnología Mecánica y Metrotecnia
 | edición = 8ª ed
 | fecha = 
 | añu = 2002
 | ubicación = España |
 id = ISBN 978-84-368-1663-1
 | capítulu = Máquines ferramientes: fresadores
}}&lt;/ref&gt;

=== Carauterístiques téuniques d'una fresadora ===

Al escoyer una fresadora pa la so alquisición y pa realizar trabayos con ella, tienen de tenese en cuenta delles carauterístiques téuniques de la mesma. El tamañu de les pieces a mecanizar ta llindáu poles dimensiones de la superficie de la mesa y los percorríos de los elementos móviles. Dependiendo de les operaciones a realizar, pue ser necesaria la posibilidá de controlar delles exes al empar, como los proporcionaos por meses xiratories o por cabezales divisores, o inclusive controlar estes exes de forma automática por CNC, por casu pa realizar contorneados. En función del material de la pieza, de les ferramientes de corte y de les tolerancies de fabricación riquíes, ye necesariu utilizar distintes velocidaes de corte y de meyora, lo que puede faer necesaria la posibilidá d'operar con games de velocidaes, con velocidaes máximes y potencies abondes pa llograr flexibilidá nel sistema de producción.

Los dispositivos electrónicos de control, dende la visualización de cotes hasta'l control numbéricu, dexen aumentar la [[productividá]] y la [[precisión]] del procesu granible.

Amás, una fresadora tien de tener dispositivos de seguridá, como botones de parada d'emerxencia (coloquialmente conocíos como ''cogordes'' d'emerxencia), dispositivu de seguridá contra sobrecargues (que consiste, bien nun [[embrague]] automáticu que desacopla el movimientu de la ferramienta cuando s'algamar una llende de [[resfregón]] o se vence l'aición d'unos [[Muelle elásticu|muelles]], o bien nun sistema electrónicu) y pantalles de proteición contra la proyeición de forgaxes o partes de la pieza o la ferramienta de corte.

Otru aspeutu a tener en cuenta ye'l pesu de la máquina, qu'inflúi nel tresporte de la mesma y les necesidaes de cimentación de la nave por que les vibraciones tean controlaes en niveles almitibles. Un bon funcionamientu de la máquina rique que les sos [[floxura|floxures]] ya imperfecciones dimensionales tean controlaes y nun entepasen d'unes [[Tolerancia de fabricación|tolerancies]] determinaes, pa lo cual realícense inspeiciones periódiques. Por esta razón, les guíes de los componentes esnidiosos (como los carros de mesa o la ponte) davezu son trapezoidales o con forma de [[cola de bilanu]]&lt;ref name=Ginjaume /&gt; Los husillos de accionamiento de los movimientos esnidiosos son husillos de boles ensin [[axuste|xuego]] pa menguar les fuercies d'esfregadura y asina ralentizar la crecedera de les floxures.&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt;

=== Equipamientu d'una fresadora de control numbéricu ===
[[Ficheru:BallScrews-with-detail-insets.jpg|thumb|[[Husillo]] de boles ensin [[axuste|xuego]] del movimientu llonxitudinal de la mesa.]]
Los equipamientos de serie y opcionales que monten el fresadores actuales varien enforma, en función de les sos prestaciones.

Respectu al manexu de la información, hai que tener en cuenta'l tipu de [[llinguaxe de programación]] que puede utilizase, la capacidá de [[Memoria (informática)|memoria]] de la máquina pa un usu posterior de los programes almacenaos, según la forma d'introducir y modificar los programes: a cuerpu de máquina, por aciu [[dispositivu d'almacenamientu de datos|dispositivos d'almacenamientu de datos]] ([[disquete]] o [[memoria USB]]), o por aciu una [[tarxeta de rede]].

La [[unidá central de procesu]] (''CPU'', poles sos sigles n'[[idioma inglés|inglés]]) de la máquina controla accionamientos rotativos, pa lo cual utilícense [[servomotor]]es que pueden variar la so velocidá nun rangu continuu. El movimientu llinial de los carros de la mesa llógrase tresformando'l movimientu rotacional de los servomotores por aciu [[husillos]] de boles ensin [[axuste|xuego]].

La ''CPU'' llogra datos del programa y de los [[sensor]]es instalaos, que dexen establecer una ''[[realimentación]]'' del control de les operaciones. La [[precisión]] d'estos sensores y la [[velocidá de procesamientu]] de la ''CPU'' llinden la precisión dimensional que puede llograse. El tipu de sensor utilizáu evolucionó col tiempu. Na actualidá utilícense enforma los sensores d'[[efeutu Hall]], pa controlar los desplazamientos y xiros realizaos. Pa controlar la posición del orixe del [[sistema de referencia]] de los movimientos realizaos y la gastadura de la ferramienta, utilícense unu o dellos [[apalpador]]es o sondes de midida. Un apalpador ye un dispositivu con un renuevu que remana un [[pulsiador]] al faer contautu cola pieza o cola mesa de la máquina. Tamién puede establecese'l [[orixe de coordenaes]] realizando un contautu en movimientu de la ferramienta cola zona a mecanizar.

Amás de los movimientos de la pieza y de la ferramienta, pueden controlase de manera automatizada otros parámetros como la ferramienta emplegada, que puede camudase dende un almacén de ferramientes instaláu na máquina; l'usu o non de fluyíu refrigerante o l'apertura y zarru de les puertes de seguridá.

=== Accesorios principales ===
[[Ficheru:Xyz display milling machine.jpg|thumb|[[Visualizador]] de les [[llinia de cota|cotes]] de les exes.]]

Esisten dellos accesorios que s'instalen n'el fresadores pa realizar operaciones de mecanizado distintes o pa un usu con mayor rapidez, precisión y seguridá:&lt;ref name=&quot;Kalpakjian&quot;&gt;{{cita llibru |
 apellíos = Kalpakjian
 | nome = Serope
 | coautores = Schimd, Steven R.
 | editor = Pearson educación
 | otros = Gabriel Sánchez García (trad.)
 | títulu = Manufactura, inxeniería y teunoloxía
 | edición = 4ª
 | añu = 2002
 | ubicación = Méxicu |
 id = ISBN 978-970-26-0137-1
 | capítulu = Proceso de maquinado pa producir formes diverses
 | urlcapítulu = https://books.google.com/books?id=gilYI9_KKAoC&amp;pg=PA646&amp;dq=Procesos+maquinado+formes+diverses&amp;lr=&amp;hl=es&amp;sig=gdQN6HcxukWBaF1vF3NvUrzqD0o }}&lt;/ref&gt;.


* Dispositivos de adición d'exes: cabezal multiangular (dexa empobinar la exa del portaherramientas), divisor universal con contrapuntu y xuegu d'engranes y mesa circular divisora.
* Dispositivos pa suxeción de pieces: platu universal de 3 garres con contraplato; contrapuntu y lunetas; mordaza xiratoria graduada; mordaza hidráulica.
* Dispositivos pa suxeción de ferramientes: exes porta-freses llargos y curtios, exa porta-pinces y xuegu de pinces.
* Dispositivos pa operaciones especiales: aparatu de mortajar xiratoriu, cabezal de mandrinar.
* Dispositivos de control: visualización dixital de cotes y apalpadores de midida.

==== Suxeción de ferramientes ====
[[Ficheru:1941-G.jpg|thumb|Adaptador CAT-40 con prisioneru.]]
[[Ficheru:Almacén de ejes portafresas.JPG|thumb|Almacén d'exes portafresas.]]

Según el so mecanismu de suxeción al portaherramientas, les freses pueden clasificase en: freses con mangu cónicu, con mangu cilíndricu y pa montar n'[[árbol de transmisión|árbol]].

Les freses con mangu cónicu, sacante les freses grandes, polo xeneral móntense al portaherramientas utilizando un [[mandril (ferramienta)|mandril]] o un manguitu adaptador entemediu, que'l so agospiamientu tien la mesma [[conicidad]] que'l mangu de la fresa. Les conicidades utilizaes suelen ser les correspondientes a los [[conu ISO|conos ISO]] o a los [[conu Morse|cono Morse]], esistiendo tamién otros tipos menos utilizaos en fresadores como los [[conu Brown y Sharpe|conos Brown y Sharpe]].&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt; 

Les freses con mangu cilíndricu afitar al portaherramienta utilizando mandriles con pinces. Dalgunes tienen un furacu nel mangu y afítense emplegando mangos que s'afaen per un sitiu a la fresa por aciu un roscado o utilizando una exa prisionera y per l'otru llau disponen d'un conu pa montase al husillo de la máquina.&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt;

Les freses pa montaxe sobre árbol tienen un furacu central p'agospiar la exa portaherramientas, que'l so [[diámetru]] ta normalizáu. Disponen d'un [[chavetero]] p'asegurar la rotación de la ferramienta y evitar que patine. P'asitiar axialmente estes freses na exa, empléguense unos [[casquillos]] separadores d'anchores normalizaos. Amás, en casu de necesidá pueden montase delles freses simultáneamente no que se denomina un [[tren de freses]]. Pal cambéu manual de les exes portafresas recurrir a sistemes clásicos d'amarre con tirante roscado, pero cada vez ye más utilizáu l'apierte neumáticu o hidraúlico por cuenta de la rapidez cola que se realiza'l cambéu.

El fresadores de control numbéricu incorporen un almacén de ferramientes y disponen d'un mecanismu que dexa'l cambéu de ferramientes de forma automática según les órdenes programaes.&lt;ref name=&quot;CNICE 2005&quot; /&gt;

Pa poder empobinar la ferramienta esisten dellos tipos de dispositivos, como'l cabezal Huré, el cabezal Gambin o les platinas orientables.&lt;ref name=&quot;Ginjaume&quot;&gt;{{cita llibru |
 apellíos = Ginjaume
 | nome = Albert
 | coautor = Torre, Felipe |
 editor = Cengage Learning Editor
 | títulu = Execución de procesos de mecanizado, conformáu y montaxe 
 | añu = 2005
 | ubicación = Méxicu |
 id = ISBN 84-9732-382-3
 | capítulu = Fresadora | 
 urlcapítulu = https://books.google.com/books?id=me-rMYRKEFsC&amp;pg=PA37&amp;vq=fresadora&amp;dq=fresadora&amp;lr=&amp;hl=es&amp;source=gbs_search_s&amp;cad=4&amp;sig=9m9NMDDEXLdGI1dmxqebIW57HaE
}}&lt;/ref&gt;

===== Cabezal vertical universal =====
[[Ficheru:Cabezal divisor universal.JPG|thumb|Cabezal universal.]]
El cabezal vertical universal Huré ye un mecanismu qu'aumenta les prestaciones d'una fresadora universal y ye d'aplicación pal fresado horizontal, vertical, radial nel planu vertical, angular (inclináu) nun planu vertical perpendicular a la mesa de la fresadora y oblicuu o angular nel planu horizontal. Esti mecanismu ye de gran aplicación n'el fresadores universales y nun s'utiliza n'el fresadores verticales.

Consta de dos partes: la primera, col árbol portaherramientas, xunir cola otra parte del cabezal según una corredera circular inclinada 45º al respeutive de la horizontal, y la segunda xunir por aciu una corredera circular vertical cola parte frontera de la columna de la fresadora, onde s'acopla al husillo principal de la máquina. El cabezal ta dispuestu pa incorpora-y ferramientes de fresar, broques y escariadores por aciu pinces, porta-broques y otros elementos de suxeción de ferramientes. La velocidá de xiru del husillo d'esti accesoriu ye la mesma que la del husillo principal de la fresadora. Nun son afechos pa les operaciones con ferramientes grandes d'entamar.&lt;ref name=&quot;Larburu&quot;&gt;{{cita llibru |
autor = Larburu Arrizabalaga, Nicolás
| títulu = Máquines. Prontuario. Téuniques máquines ferramientes.
| añu = 2004
| editorial = Madrid: Thomson Editores
| id= ISBN 84-283-1968-5
}}&lt;/ref&gt;

==== Suxeción de pieces ====
[[Ficheru:Mecanismo divisor.JPG|thumb|Mecanismu divisor universal.]]
Pa consiguir una correuta fixación de les pieces na mesa de trabayu d'una fresadora utilícense diversos dispositivos. El sistema de suxeción tien de dexar que la carga y la descarga de les pieces na mesa de trabayu sían rápides y precises, garantizar la [[repetibilidad]] de les posiciones de les pieces y el so amarre con una rixidez abonda. Amás, el sistema de suxeción emplegáu tien de garantizar que la ferramienta de corte pueda realizar los percorríos mientres les operaciones de corte ensin topetar con nengún utillaje.&lt;ref name=&quot;CNICE 2005&quot; /&gt;

Esisten dos tipos principales de dispositivos de fixación: les bridas d'apierte y les mordazas, siendo estes postreres les más avezaes. Les [[mordaza (mecanismu)|mordazas]] emplegaes pueden ser de base fixa o de base xiratoria. Les mordazas de base xiratoria tán montaes sobre un platu circular graduáu. Mordazas pueden ser de accionamiento manual o de accionamiento hidráulicu. Les mordazas hidráuliques dexen automatizar la so apertura y el so zarru, según la presión d'apierte.&lt;ref name=&quot;Millán Gómez&quot;&gt;Millán Gómez, Simón (2006), [https://books.google.com/books?id=PXLIf4R5fHMC&amp;pg=PA181&amp;dq=mordaza+hidr%C3%A1ulica&amp;hl=es&amp;sig=YgcqwZdybIBG8mu3YubPo1FccFA#PPA181,M1 Procedimientos de mecanizado], Cengage Learning Editores, ISBN 84-9732-428-5&lt;/ref&gt; Les meses circulares, los platos xiratorios y los mecanismos divisores son elementos que s'asitien ente la mesa de la máquina y la pieza pa llograr empobinar la pieza n'ángulos medibles.

Amás, hai otros dispositivos que faciliten el sofitu como ranuras en V p'afitar redondos o plaques angulares pa realizar [[chaflanado|chaflanes]] y utillajes de diseñu especial. Al afitar una pieza llarga con un mecanismu divisor, pueden utilizase un [[contrapuntu (ferramienta)|contrapuntu]] y [[luneta|lunetes]]. Pa la fixación de les pieces y los dispositivos que s'utilicen, les meses disponen d'unes ranuras en forma de T nes cualos introdúcense los [[torniellu|torniellos]] qu'afiten los utillajes y dispositivos utilizaos. Tamién pueden utilizase dispositivos [[electromagnetismu|magnéticos]] qu'utilicen [[Imán (física)|imanes]].

El fresadores de control numbéricu pueden fornise con dos meses de trabayu, lo que fai posible cargar y descargar les pieces mientres se ta mecanizando una nueva pieza, col consiguiente aforru de tiempu. L'allugamientu o'l xiru de la mesa o de los sos accesorios a la posición de trabayu pueden programase con funciones específiques nos programes de control numbéricu.

===== Mecanismu divisor =====
Un [[mecanismu divisor]] ye un accesoriu de les máquines fresadores y d'otres máquines ferramientes como [[taladradora|taladradores]] y [[mandrinadora|mandrinadores]]. Esti dispositivu afítase sobre la mesa de la máquina y dexa realizar operaciones espaciadas angularmente al respeutive de una exa de la pieza a mecanizar. Utilizar pa la ellaboración d'[[engranaxe]]s, [[prisma mecánicu|prisma]]s, [[escariador]]es, exes ranurados, etc.

La pieza a mecanizar acoplar a la exa de trabayu del divisor, ente'l puntu del divisor y un contrapuntu. Al fresar pieces [[Esbeltez mecánica|espodaes]] utilícense tamién [[luneta|lunetes]] o sofitos d'altor regulable por que les [[deformación|deformaciones]] nun sían escesives. El divisor direutu incorpora un discu o platillo con delles circunferencies concéntriques, en caúna de les cuales hai un númberu distintu de furacos espaciados regularmente. N'unu d'estos furacos asítiase un [[pasador (mecánica)|pasador]] que xira solidariamente cola [[rabil]] de la exa de mandu. Si'l divisor ta automatizado, la división realizar de forma automática, utilizando un discu apropiáu pa cada casu. Esti sistema emplegar en mecanizar grandes cantidaes d'exes ranurados por casu. La [[rellación de tresmisión]] ente la exa de mandu y la exa de trabayu depende del tipu de mecanismu divisor que s'utilice. Hai tres tipos de mecanismos divisores: divisor direutu, divisor semiuniversal y divisor universal.

Un divisor direutu tien un [[árbol de transmisión|árbol]] que, per un estremu tien una punta cónica pa centrar la exa la pieza, y pol otru remanar direutamente pol rabil. Dalgunos d'estos divisores, en llugar de tener discos intercambiables con furacos circunferenciales, tienen ranuras perifériques y el pasador de retención asítiase perpendicularmente a la exa de mandu.

Un divisor semiuniversal utilízase básicamente pa mecanizar exes y engranaxes de munchos dientes cuando ye posible establecer una rellación exacta ente'l movimientu de xiru de la pieza y el xiru de la palanca sobre'l platillo de furacos. Por que ello seya posible, esti tipu de divisor incorpora un mecanismu interior de [[torniellu ensin fin]] y rueda helicoidal que la so [[rellación de tresmisión]] (''i'') usualmente ye de 40:1 o 60:1, según dellos discos intercambiables. Nestos casos, el rabil de mandu tien de dar 40 o 60 vueltes pa completar una vuelta na exa de trabayu del divisor. Pa xirar la exa de trabayu una fraición de vuelta de valor determináu tien de calculase primeramente'l xiru qu'hai de realizar el rabil. Por casu, pal talláu d'un piñón de 20 dientes, el rabil tien de xirar ''40/20 = 2'' vueltes p'avanzar d'un diente al siguiente. Si deseyar tallar un engranaxe de 33 dientes, la solución ye 40/33 = 1+7/33, colo cual hai qu'instalar un platillo que tenga 33 furacos y va haber que dar un xiru al rabil d'una vuelta completa más 7 furacos del platillo de 33 furacos.

El divisor universal ye de constitución asemeyada al divisor semiuniversal y estrémase d'esti postreru en qu'incorpora un tren esterior de engranaxes intercambiables que dexa realizar la división diferencial y tallar engranaxes helicoidales cuando s'establez una rellación de xiru del platu divisor cola meyora de la mesa de la fresadora. La división diferencial utilízase cuando'l engranaxe que se desea tallar tien un númberu de dientes que nun ye posible faelo de forma direuta colos platillos disponibles porque nun se dispón del númberu de furacos que puedan consiguir un cociente exactu ente'l xiru de la exa del divisor y el del rabil del platillo.&lt;ref name=&quot;Larburu&quot; /&gt;

Pal mecanizado de grandes producciones d'exes ranurados o escariadores, esisten mecanismos divisores automáticos con discos ranurados según el númberu d'estríes de les exes. Estos discos entaínen el trabayu de forma considerable. El talláu de engranaxes con estos mecanismos apenes s'utiliza na actualidá porque esisten máquines pal talláu de engranaxes que consiguen mayores niveles calidable y productividá. Dellos fresadores modernes de control numbéricu (CNC) disponen de meses xiratories o cabezales orientables por que les pieces puedan ser mecanizadas por distintos planos y ángulos d'aproximamientu, lo cual fai innecesariu utilizar el mecanismu divisor nestes máquines.

=== Ferramientes ===

[[Ficheru:MillingCutterSlotEndMillBallnose.jpg|thumb|Freses cilíndriques pa diverses aplicaciones.]]
Les ferramientes de corte más utilizaes nuna fresadora denominar freses, anque tamién pueden utilizase otres ferramientes pa realizar operaciones distintes al fresado, como [[broca|broques]] pa taladrar o [[escariador]]es. Les freses son ferramientes de corte de forma, material y dimensiones bien variaos acordies con el tipu de fresado que quiera realizase. Una fresa ta determinada pol so diámetru, la so forma, material constituyente, númberu de llabios o dientes que tenga y el sistema de suxeción a la máquina. 

Los llabios cortantes de les freses d'[[aceru rápido]] (''HSS'') pueden ser rectillinios o helicoidales, y les freses que monten plaquines intercambiables son de [[carburu metálicu]] como'l [[carburu de tungsteniu]], conocíu como [[widia]], de [[cermet|metalcerámica]] o, en casos especiales, de [[nitruro de boro|nitruro de boro cúbicu]] (''CBN'') o de [[diamante]] [[diamante policristalino|policristalino]] (''PDC''). Polo xeneral, los materiales más [[durez|duros]] nos filos de corte dexen utilizar mayores velocidaes de corte, pero al ser menos [[tenacidá|aportunantes]], esixen una velocidá de meyora menor. El númberu de llabios o plaquines de les freses depende del so diámetru, de la cantidá de forgaxa que tien d'arrincar, de la durez del material y del tipu de fresa.

==== Carauterístiques de les plaquines insertables ====
[[Ficheru:Fraise plaquette rhombique.svg|150px|thumb|Fresa d'entamar con plaquines insertables cuadraes.]]
[[Ficheru:Fraise plaquette ronde.svg|150px|thumb|Fresa de perfilar con plaquines redondes.]]
La calidá de les plaquines insertables escuéyese teniendo en cuenta'l material de la pieza, el tipu d'aplicación y les condiciones de mecanizado. La variedá de les formes de les plaquines ye grande y ta normalizada. Coles mesmes, la variedá de materiales de les ferramientes modernes ye considerable y ta suxeta a un desenvolvimientu continuu.&lt;ref name=&quot;Sandvik 2006&quot;&gt;Sandvik Coromant (2006), Guía Téunica de Mecanizado, AB Sandvik Coromant 2005.10&lt;/ref&gt; Los principales materiales de les plaquines de metal duro pa fresado son los que s'amuesen na siguiente tabla:

{|{{tablaguapa}} align=&quot;center&quot;
|-
!Material!!Símbolu
|-
|Metales duros recubiertos||HC
|-
|Metales duros||H
|-
|Cermets||HT, HC
|-
|Cerámiques||CA, CN, CC
|-
|Nitruro de boro cúbicu||BN
|-
|Diamantes policristalinos||DP, HC
|-
|}
L'adecuación de los distintos tipos de plaquines según seya los material a mecanizar indíquense de siguío y clasifíquense según una norma [[Organización Internacional pa la Estandarización|ISO]]/[[ANSI]] pa indicar les aplicaciones en rellación a la resistencia y la tenacidá que tienen.

{|{{tablaguapa}}
|+'''Códigu de calidaes de plaquines'''
|-
|align=center|'''SERIE'''
|align=center|'''ISO'''
|align=center|'''Carauterístiques'''
|-
|style=&quot;background:whitesmoke;&quot;|'''Serie&amp;nbsp;P''' 
|width=170| ISO 01, 10, 20, 30, 40, 50 || Ideales pal mecanizado d'[[aceru]], aceru fundíu, y aceru maleable de forgaxa llarga.
|-
|style=&quot;background:whitesmoke&quot;|'''Serie M''' || ISO 10, 20, 30, 40 || Ideales pa fresar [[aceru inoxidable]], ferrítico y martensítico, aceru fundíu, aceru al manganesu, fundición aleada, fundición maleable y aceru de bona mecanización.
|-
|style=&quot;background:whitesmoke;&quot;|'''Serie K''' || ISO 01, 10, 20, 30 || Ideal pal fresado de [[Fundición (metalurxa)|fundición]] gris, fundición en coquilla, y fundición maleable de forgaxa curtia.
|-
|style=&quot;background:whitesmoke;&quot;|'''Serie N''' || ISO 01, 10. 20, 30 || Ideal pal fresado de metales non-ferriales
|-
|style=&quot;background:whitesmoke;&quot;|'''Serie S''' || || Pueden ser de base de [[níquel]] o de base de [[titaniu]]. Ideales pal mecanizado d'aleaciones termorresistentes y súperaleaciones.
|-
|style=&quot;background:whitesmoke;&quot;|'''Serie H''' || ISO 01, 10, 20, 30 || Ideal pal fresado de materiales endurecíos.
|}

[[Ficheru:VHM-WSP-FDS-2.jpg|150px|thumb|Plaquina de [[widia]] cuadrada.]]
[[Ficheru:VHM-WSP-F-R-2.jpg|thumb|150px|Plaquina de [[widia]] redonda.]]
Como hai tanta variedá nes formes xeométriques, tamaños y ángulos de corte, esiste una codificación normalizada pola [[Organización Internacional d'Estandarización]] (ISO 1832)&lt;ref&gt;{{Cita web
|apellíu = Organización Internacional d'Estandarización
|nome = 
|enllaceautor = Organización Internacional d'Estandarización
|títulu = Indexable inserts for cutting tools -- Designation
|añu = 2004
|url = https://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?csnumber=38903
|ID = ISO 1832:2004
|fechaaccesu = 25 de marzu de 2008
}}
&lt;/ref&gt; que ta compuesta de cuatro lletres y seis número onde caúna d'estes lletres y númberos indica una carauterística determinada del tipu de plaquina correspondiente.&lt;ref&gt;{{Cita web
 |apellíu = Sandvik
 |nome = Coromant
 |títulu = Clave de códigos pa plaquines y portaplaquitas. Estractu de ISO 1832-1991
 |añu = 2007
 |url = http://www2.coromant.sandvik.com/coromant/pdf/CoroKey_2007/spa/013-025.pdf
 |fechaaccesu = 25 de marzu de 2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090124191429/http://www2.coromant.sandvik.com/coromant/pdf/CoroKey_2007/spa/013-025.pdf
 |fechaarchivu = 24 de xineru de 2009
}}&lt;/ref&gt;

'''Exemplu de códigu de plaquina: SNMG 160408 HC'''

{| border=&quot;0&quot;
|valign=&quot;top&quot;|
{|{{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Primer&lt;br /&gt;lletra!!Forma&lt;br /&gt;xeométrica
|-
|C||Rómbica 80º
|-
|D||Rómbica 55º
|-
|L||Rectangular
|-
|R||Redonda
|-
|S||Cuadrada
|-
|T||Triangular
|-
|V||Rómbica 35º
|-
|W||Hexagonal 80º
|}
| width=&quot;2px&quot; |
|valign=&quot;top&quot;|
{|{{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Segunda&lt;br /&gt;lletra!!Ángulu de&lt;br /&gt;incidencia
|-
|A||3º
|-
|B||5º
|-
|C||7º
|-
|D||15º
|-
|E||20º
|-
|F||25º
|-
|G||30º
|-
|N||0º
|-
|P||11º
|}
| width=&quot;2px&quot; |
|valign=&quot;top&quot;|
{|{{tablaguapa}} style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Tercer&lt;br /&gt;lletra!![[Tolerancia de fabricación|Tolerancia&lt;br /&gt;dimensional]]
|-
|J||rowspan=&quot;6&quot;|Menor&lt;br /&gt;[[Ficheru:Swedish road sign 11 9 1.svg|20px]]&lt;br /&gt;Mayor
|-
|K
|-
|L
|-
|M
|-
|N
|-
|O
|-

| width=&quot;2px&quot; |
|valign=&quot;top&quot;|
{|{{tablaguapa}}
|-
!Cuarta&lt;br /&gt;lletra!!Tipu de suxeción
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|A||Furacu ensin ablanéu
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|G||Furacu con rompevirutas en dos cares
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|M||Furacu con rompevirutas nuna cara
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|N||Ensin furacu nin rompevirutas
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|W||Furacu avellanado nuna cara
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|T||Furacu avellanado y rompevirutas nuna cara
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|N||Ensin furacu y con rompevirutas nuna cara
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|X||Non estándar
|}
|}
|}

Les dos primeres cifres indiquen, en milímetros, el llargor de l'aresta de corte de la plaquina; les dos cifres siguientes indiquen, en milímetros, la espesura de la plaquina; y les dos últimes cifres indiquen, en décimes de milímetru, el radiu de punta de la plaquina. A esti códigu xeneral el fabricante de la plaquina puede añader dos lletres pa indicar la calidá de la plaquina o l'usu encamentáu.

==== Afiláu de freses ====
[[Ficheru:ToolandCutterGrinder-table-head.jpg|200px|thumb|[[Afiladora]] universal.]]
La forma constructiva de les [[fresa (ferramienta)|freses]] d'[[aceru rápido]] dexa que cuando los filos de corte tán foliaos puedan ser afilaos nuevamente por aciu unes máquines d'afilar diseñaes pa esta xera. Hai un tipu de máquina, denominada [[afiladora]] universal, que, colos accesorios fayadizos y les [[amoladora|muela]]s fayadices, dexa realizar l'afiláu de [[broca|broques]], [[escariador]]es y freses fronteres y cilíndriques por aciu el [[amoladora|rectificáu]] con discos d'[[esmeril]].&lt;ref name =&quot;Larburu&quot; /&gt;

== Verificación y puesta a puntu ==

Tantu na so construcción como nel caltenimientu preventivu que de forma periódica tienen de realizase a los fresadores ye necesariu controlar los siguientes parámetros:&lt;ref name=&quot;Millán Gómez&quot; /&gt;

* Cimentación y nivelación. El fresadores tienen de tar suxetes en cimientos que amortigüen de la meyor forma posible les vibraciones, según que tea correutamente nivelada p'asegurar un bon funcionamientu a la mesa nos sos desplazamientos siendo necesariu utilizar [[Nivel (preséu)|niveles]] de precisión.

* Alliniación. Por aciu l'usu de [[Reló comparador|comparadores]] hai que verificar que la mesa tea totalmente alliniada dando en la so reglaje si reparar desalliniaciones.

* Funcionamientu de la exa portafresas. Faise necesariu verificar dacuando con un comparador el posible descentráu de la exa portafresas nel so movimientu rotatoriu.

* Alliniación de los puntos del platu divisor y el contrapuntu. Utilizando un [gramil] fayadizu dar# en verificar l'altor y alliniación d'estos dos accesorios.

* Comprobación de la precisión de los nonios graduaos. Verificar si los desplazamientos reales coinciden cola graduación de los tambores.

* Verificación del xuegu de la exa portafresas na luneta del carneru. Si esiste un xuegu escesivu ye necesariu dar en la sustitución casquillo de bronce de la luneta.

== Operaciones de fresado ==

Col usu creciente de los fresadores de control numbéricu tán aumentando les operaciones de fresado que pueden realizase con esti tipu de máquines, siendo asina que'l fresado convirtióse nun métodu polivalente de [[mecanizado]]. El desenvolvimientu de les ferramientes contribuyó tamién a crear nueves posibilidaes de fresado amás d'amontar de forma considerable la productividá, la calidá y exactitú de les operaciones realizaes.

El fresado consiste principalmente na corte del material que se mecaniza con una ferramienta rotativo de dellos filos, que se llamen dientes, llabios o plaquines de metal duro, qu'executa movimientos de meyora programaos de la mesa de trabayu en cuasi cualquier direición de los trés exes posibles nos que puede movese la mesa onde va afitada la pieza que se mecaniza.

Les ferramientes de fresar carauterizar pol so diámetru esterior, el númberu de dientes, el pasu de los dientes (distancia ente dos dientes consecutivos) y el sistema de fixación de la fresa na máquina.

Nes [[fresadora universal|fresadores universales]] utilizando los accesorios fayadizos o nes [[fresadora de control numbéricu|fresadores de control numbéricu]] puede realizase la siguiente rellación de fresados:&lt;ref name=&quot;CNICE 2005&quot; /&gt;

[[Ficheru:Face Mill Index 01.png|thumb|150px|Fresa d'[[entamáu|entamar]] de plaquines de metal duro.]]
* '''Entamáu'''. L'aplicación más frecuente de fresado ye l'[[entamáu]], que tien por oxetivu consiguir superficies planes. Pal entamáu utilícense xeneralmente freses d'entamar de plaquines intercambiables de metal duro, esistiendo una gama bien variada de diámetros d'estes freses y del númberu de plaquines que monta cada fresa. Los fabricantes de plaquines encamienten como primer opción l'usu de plaquines redondes o con ángulos de 45º como alternativa.

* '''Fresado n'escuadra'''. El fresado n'escuadra ye una variante del entamáu que consiste en dexar pasos perpendiculares na pieza que se mecaniza. Pa ello utilicen plaquines cuadraes o rómbiques asitiaes nel portaherramientas de forma fayadiza.

* '''Cubicaje'''. La operación de [[cubicaje]] ye bien común en fresadores verticales o horizontales y consiste en preparar los tarugos de metal o otru material como [[mármol]] o [[granitu]] nes dimensiones cúbiques fayadices pa operaciones posteriores. Esti fresado tamién se realiza con freses d'entamar de plaquines intercambiables.

* '''Corte'''. Una de les operaciones iniciales de mecanizado qu'hai que realizar consiste munches vegaes en cortar les pieces al llargor determináu partiendo de barres y perfiles comerciales d'un llargor mayor. Pa la corte industrial de pieces utilícense indistintamente [[sierra de cinta|sierres de cinta]] o fresadores forníes con freses cilíndriques de corte. Lo significativo de les freses de corte ye que pueden ser d'[[aceru rápido]] o de metal duro. Carauterizar por ser bien delgaes (del orde de 3 mm anque puede variar), tener un diámetru grande y un dentáu bien finu. Utilícense freses de discu relativamente pocu espesura (de 0,5 a 6&amp;nbsp;mm) y hasta 300&amp;nbsp;mm de diámetru coles superficies llaterales retranqueadas pa evitar la esfregadura d'estes cola pieza.&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt;

[[Ficheru:MillSideAndFaceCutter.jpg|thumb|150px|Fresa de discu pa ranurar.]]
[[Ficheru:WoodruffCutters-Keys.jpg|thumb|150px|Freses pa [[ranurado]] de [[chaveteros]].]]

* '''Ranurado rectu'''. Pal fresado de ranuras rectes utilícense xeneralmente freses cilíndriques col anchor de la ranura y, de cutiu, móntense delles freses na exa portafresas dexando aumentar la productividá de mecanizado. Al montaxe de delles freses cilíndriques denominar tren de freses o freses compuestes. Les freses cilíndriques carauterizar por tener tres arista de corte: la frontera y los dos llaterales. Na mayoría d'aplicaciones utilicen freses d'aceru rápido una y bones les de metal duro son bien cares y polo tanto solo empléguense en producciones bien grandes.

* '''Ranurado de forma'''. Utilícense freses de la forma fayadiza a la ranura, que puede ser en forma de T, de [[cola de bilanu]], etc.

* '''Ranurado de chaveteros'''. Utilícense freses cilíndriques con mangu, conocíes na xíriga como ''baillarines'', coles que puede avanzase el tayu tantu en direición perpendicular a la so exa como paralela a este.

* '''Copiáu'''. Pal fresado en copiáu utilícense freses con plaquines de perfil redondu con cuenta de poder realizar operaciones de mecanizado n'orografíes y perfiles de cares cambiantes. Esisten dos tipos de freses de copiar: les de perfil de media bola y les de cantar redondo o [[Toru (xeometría)|tóricas]].

* '''Fresado de cuévanos'''. Nesti tipu d'operaciones ye recomendable realizar una parafusa previa y a partir del mesmu y con freses fayadices encetar el mecanizado del cuévanu teniendo en cuenta que los radios del cuévanu tienen de ser siquier un 15% superior al radiu de la fresa.

* '''Tornu-fresado'''. Esti tipu de mecanizado utiliza la [[interpolación circular]] en fresadores de control numbéricu y sirve tantu pal torniamientu de furacos de precisión como pal torniamientu esterior. El procesu combina la rotación de la pieza y de la ferramienta de fresar siendo posible consiguir una [[superficie de revolución]]. Esta superficie puede ser concéntrica al respeutive de la llinia central de rotación de la pieza. Si muévese la fresa escontra riba o escontra baxo coordinadamente col xiru de la pieza pueden llograse xeometríes escéntriques, como'l d'una [[lleva]], o inclusive'l d'un [[árbol de lleves]] o un [[cigoñal]]. Col desplazamientu axial ye posible algamar el llargor riquíu.

* '''Fresado de rosques'''. El fresado de [[roscado|rosca]]s rique una fresadora capaz de realizar [[interpolación helicoidal]] simultánea en dos graos de llibertá: la rotación de la pieza respeuto a la exa de la héliz de la rosca y la traslación de la pieza na direición de dichu exa. El perfil de los filos de corte de la fresa tienen de ser fayadizos al tipu de rosca que se mecanice.

* '''Fresado fronteru'''. Consiste nel fresado que se realiza con freses helicoidales cilíndriques qu'ataquen frontalmente la operación de fresado. N'el fresadores de control numbéricu utilícense cada vez más freses de metal duro totalmente integrales que dexen trabayar a velocidaes bien altes. 

* '''Fresado de engranaxes'''. El fresado d'[[engranaxe]]s apenes se realiza yá en fresadores universales por aciu el platu divisor, sinón que se faen en máquines especiales llamaes [[talladora de engranaxes|talladores de engranaxes]] y col usu de freses especiales del módulu de diente fayadizu.

* '''[[Taladráu]], [[escariado]] y [[mandrinado]]'''. Estes operaciones realícense davezu n'el fresadores de control numbéricu dotaes d'un almacén de ferramientes y utilizando les ferramientes fayadices pa cada casu.

* [[Mortajado]]. Consiste en mecanizar chaveteros nos furacos, pa lo cual utilícense [[brochadora|brochadores]] o bien un accesoriu especial que s'acopla al cabezal de los fresadores universales y tresforma el movimientu de rotación nun movimientu vertical alternativu.

* '''Fresado en rampla'''. Ye un tipu de fresado habitual nel mecanizado de [[molde]]s que se realiza con fresadores copiadores o con fresadores de control numbéricu.

== Considerancies xenerales pal fresado ==
[[Ficheru:Gleichlauffräsen.GIF|thumb|Fresado a favor.]]

Por que los trabayos de fresado realizar nes meyores condiciones haber de cumplir una serie de requisitos. Tien d'asegurase una bona rixidez de la máquina y que tenga la potencia abonda pa poder utilizar les ferramientes más convenientes. Coles mesmes tien d'utilizase'l menor voladizu de la ferramienta col husillo que seya posible.

Respectu de les ferramientes de fresar, hai qu'afaer el númberu de dientes, llabios o plaquines de les freses procurando que nun haya demasiaos filos trabayando simultáneamente. El diámetru de les freses d'entamar tien de ser el fayadizu acordies con l'anchor de corte.

Nos parámetros de corte hai qu'escoyer la meyora de trabayu per diente más fayadizu acordies coles carauterístiques del mecanizado como'l material de la pieza, les carauterístiques de la fresa, la calidá y precisión riquíes pa la pieza y la evacuación de la forgaxa. Siempres que seya posible, hai que realizar el fresado en concordanza y utilizar plaquines de xeometría positiva, esto ye, con [[ángulu de desprendimientu]] positivu. Tien De utilizase refrigerante namái si ye necesariu, pos el fresado realizar en meyores condiciones ensin refrigerante na mayoría de les aplicaciones de les plaquines de metal duro.&lt;ref name=&quot;Sandvik 2006&quot; /&gt;

== Problemes habituales nel fresado ==

Mientres el fresado pueden apaecer una serie de problemes qu'enzanquen la calidá de les operaciones de fresado. Los problemes más habituales amosar na siguiente tabla:&lt;ref name=&quot;Sandvik 2006&quot; /&gt;

{|{{tablaguapa}} style=&quot;text-align: center&quot;
|-
!rowspan=3 colspan=2|Problemes habituales||colspan=10|Causes posibles
|-
|colspan=2|[[Velocidá de corte]]||colspan=2|[[Avance|Velocidá de meyora]]||colspan=2|[[Fondura de corte]]||colspan=4|Tipu de [[fresa (ferramienta)|fresa]]
|-
|Alta||Baxa||Alta||Baxa||Alta||Baxa||Pocu [[durez|dura]]||Pocu [[tenacidá|aportunante]]||Radio de punta grande||[[Ángulu de desprendimientu]]&lt;br /&gt;pequeñu o negativu
|-
|rowspan=6|Alteración&lt;br /&gt;de los&lt;br /&gt;filos de corte||Folie de la superficie d'incidencia||X||&lt;!--Vc--&gt;||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--p--&gt;||X||&lt;!--Aportunante--&gt;||&lt;!--Re--&gt;||&lt;!--Gamma--&gt;
|-
|Entallas nel filu||X||&lt;!--Vc--&gt;||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--p--&gt;||X||&lt;!--Aportunante--&gt;||&lt;!--Re--&gt;||&lt;!--Gamma--&gt;
|-
|Craterización o [[deformación plástica]]||X||&lt;!--Vc--&gt;||X||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--p--&gt;||X&lt;!--HRC--&gt;||&lt;!--Aportunante--&gt;||&lt;!--Re--&gt;||X
|-
|Filu d'aportación&lt;br /&gt;(forgaxa soldada nel filu)||&lt;!--Vc--&gt;||X||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--HRC--&gt;||&lt;!--Aportunante--&gt;||&lt;!--Re--&gt;||X
|-
|Pequeños astillamientos||&lt;!--Vc--&gt;||X||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--Va--&gt;||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--HRC--&gt;||X||&lt;!--Re--&gt;||X
|-
|Frayatu de dientes||&lt;!--Vc--&gt;||&lt;!--Vc--&gt;||X||&lt;!--Va--&gt;||X||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--HRC--&gt;||X||&lt;!--Re--&gt;||&lt;!--Gamma--&gt;
|-
|colspan=2|Forgaxes llargues||&lt;!--Vc--&gt;||&lt;!--Vc--&gt;||&lt;!--Va--&gt;||X||&lt;!--p--&gt;||X||&lt;!--HRC--&gt;||&lt;!--Aportunante--&gt;||X||&lt;!--Gamma--&gt;
|-
|colspan=2|Vibraciones||X||&lt;!--Vc--&gt;||&lt;!--Va--&gt;||X||X||&lt;!--p--&gt;||&lt;!--HRC--&gt;||&lt;!--Aportunante--&gt;||X||X
|}

Les vibraciones escesives pueden ser causaes amás por fixaciones incorreutes o pocu ríxides o porque la pieza se deforme cuando incide sobre ella cada diente de la fresa. Amás, el fresado n'oposición xenera más vibraciones que'l fresado en concordanza. Diches vibraciones afecten a les tolerancies dimensionales y a les rugosidades llograes, polo que la ''harmonía'' ente la ferramienta y el so movimientu de corte xunto cola pieza y máquina ye esencial pa maximizar el meyor [[acabáu]]. Otres causes d'imperfecciones nes superficies mecanizadas son les alteraciones de los filos de corte, la falta de caltenimientu de la máquina y l'usu incorreutu de los utillajes.
{{VT|Rugosidad (mecánica)}}

== Parámetros de corte del fresado ==
[[Ficheru:Fresado en concordancia 2.JPG|thumb|Fresado en concordanza,&lt;ref name=&quot;UMH&quot;&gt;Brotons Sánchez, J. C. (2007), [https://web.archive.org/web/20120205121727/http://isa.umh.es/asignatures/tftm/Tema%2013-2%20Fresado%20.pdf Procesos de fabricación. Fresado], Inxeniería de Sistemes y Automática, Universitas Miguel Hernández d'Elx. [19-4-2008]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Larburu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt; o escontra baxo.&lt;ref name=&quot;Widia&quot;&gt;Widia (2007), [https://web.archive.org/web/20070209104455/http://www.widia.com/widia/en/pdf/Widia_ESP_INCH_330-407.pdf Notes téuniques en fresado], en ''widia.com'' [21-4-2008]&lt;/ref&gt;]]
[[Ficheru:Fresado en oposición 2.JPG|thumb|Fresado n'oposición,&lt;ref name=&quot;UMH&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Larburu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt; o escontra riba.&lt;ref name=&quot;Widia&quot; /&gt;]]

Los parámetros teunolóxicos fundamentales qu'hai que considerar nel procesu de fresado son los siguientes:&lt;ref name=&quot;Cruz Teruel&quot;&gt;{{cita llibru |
autor = Cruz Teruel, Francisco |
títulu = Control numbéricu y programación
| año = 2005
| editorial = Marcombo, Ediciones téuniques (Madrid)
| id= ISBN 84-267-1359-9
}}&lt;/ref&gt;

* Eleición del tipu de máquina, accesorios y sistemes de fixación de pieza y ferramienta más fayadizu.
* Eleición del tipu de fresado: frontal, tanxencial en concordanza o tanxencial n'oposición.
* Eleición de los parámetros de corte: velocidá de corte (''V&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''), velocidá de xiru de la ferramienta (''n''), velocidá de meyora (''V&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''), fondura de pasada (''p''), anchor de corte (''A&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''), etc.)

Nun hai unanimidá dientro del sector del mecanizado nes denominaciones de los procedimientos de fresado. El fresado tanxencial tamién ye denomináu fresado periféricu, fresado cilíndricu o fresado helicoidal. Los dos tipos de fresados tanxenciales tamién son conocíos con delles denominaciones:
* Fresado en concordanza: fresado escontra baxo,&lt;ref name=&quot;Widia&quot; /&gt; o fresado equicorriente.&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt;
* Fresado n'oposición: fresado escontra riba,&lt;ref name=&quot;Widia&quot; /&gt; o fresado normal.&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt;

Nel fresado en concordanza, la ferramienta xira nel mesmu sentíu nel qu'avanza la pieza. Esti tipu de fresado ye tamién conocíu como ''fresado escontra baxo'' por cuenta de que, cuando la exa de xiru de la fresa ye horizontal, la componente vertical de la fuercia de corte ta dirixida escontra la embaxo.&lt;ref name=&quot;Widia&quot; /&gt; Nel fresado n'oposición, tamién conocíu como ''fresado escontra riba'', asocede lo contrario, esto ye, la ferramienta xira en sentíu contrariu a la meyora de la pieza y la componente vertical de la fuercia de corte diríxese escontra riba.

Pa llograr una bona calidá na superficie mecanizada, el fresado en concordanza ye'l métodu de fresado más recomendable siempres que la máquina, la ferramienta y los utillajes dexar.&lt;ref&gt;Sandvik Coromant (2007), [http://www2.coromant.sandvik.com/coromant/pdf/CoroKey_2007/spa/136-142.pdf Corokey 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303211343/http://www2.coromant.sandvik.com/coromant/pdf/CoroKey_2007/spa/136-142.pdf |date=2016-03-03 }}, Sandvik [21-4-2007]&lt;/ref&gt;

Nel fresado n'oposición, la espesura de la forgaxa y la presión de corte aumenten según avanza la ferramienta, polo que se riquir menos potencia pa la máquina. Sicasí, esti métodu presenta dellos inconvenientes. Produz vibraciones na máquina y una peor calidá superficial del mecanizado. Hai que tener curiáu cola suxeción de la pieza porque l'emburrie de la ferramienta va tender a espulsala del amarre.&lt;ref&gt;Vila, Carlos (2007), [http://www.esid.uji.es/d/ProcFabDoc/ProcFabMedia/Fresado%20Periferico.swf Procesu de fresado periféricu. Fresado n'oposición], Universidad Jaume I, Castellón, España [18-4-2008]&lt;/ref&gt; 

Nel fresado en concordanza, los dientes de la fresa empecipien la corte de la pieza cola máxima espesura de forgaxa, polo que se precisa mayor esfuerciu de corte que nel fresado n'oposición. Cuando la fresa retirar de la pieza, la espesura de la forgaxa ye menor y por tanto la presión de trabayu ye menor, produciendo asina un meyor acabáu de la superficie mecanizada. Esti métodu de fresado rique máquines de mayor potencia y rixidez. Esti fresado favorez la suxeción de la pieza porque tiende a apertar escontra baxo.&lt;ref&gt;Vila, Carlos (2007), [http://www.esid.uji.es/d/ProcFabDoc/ProcFabMedia/Fresado%20Periferico.swf Procesu de fresado periféricu. Fresado en concordanza], Universidad Jaume I, Castellón, España [18-4-2008]&lt;/ref&gt;

Al utilizar ferramientes que los sos filos de corte dexen avanzar la corte en direición axial y en direición radial, como nes freses d'entamar o les ''baillarines'', na mayoría de los casos ye recomendable que, cuando la fresa ta cortando, realícense prioritariamente los movimientos de meyora na direición radial. Esto ye por cuenta de que la xeometría de los filos de corte, na mayoría de los casos, ta diseñada por que se folien más amodo al avanzar la corte en direición radial. Teniendo esto en cuenta, los movimientos de profundización con estes ferramientes realícense preferentemente en vacíu, llindar a una perforación inicial o felicidá perforación realizar con otres ferramientes, por casu [[broca|broques]] o [[trepanado|corones trepanadoras]]. Sicasí, cuando s'utilicen plaquines redondes en freses de perfilar ye indiferente la direición de meyora.

=== Velocidá de corte ===
{{AP|Velocidá de corte}}
Defínese como velocidá de corte a la [[velocidá|velocidá llinial]] de la periferia de la fresa o otra ferramienta que s'utilice nel fresado. La velocidá de corte, que s'espresa en metro per minutu (m/min), tien que ser escoyida antes d'empecipiar el mecanizado y el so valor fayadizu depende de munchos factores, especialmente de la calidá y tipu de fresa que s'utilice, de la durez y la maquinabilidad que tenga'l material que se mecanice y de la velocidá de meyora emplegada. Les llimitaciones principales de la máquina son la so gama de velocidaes, la potencia de los motores y de la rixidez de la fixación de la pieza y de la ferramienta.

Como cada filu de corte de la fresa trabaya intermitentemente sobre la pieza, cortando namái mientres una fraición de cada revolución de la ferramienta, los filos de corte algamen temperatures inferiores a les que s'algamar nun [[tornu]] y, arriendes d'ello, utilícense velocidaes de corte mayores. Sicasí, el trabayu de la fresa en xunto puede nun considerase intermitente, pos siempres hai un filu de corte en fase de trabayu.&lt;ref name=&quot;Lasheras&quot; /&gt;

A partir de la determinación de la velocidá de corte puede determinase les revoluciones per minutu que va tener el husillo portaherramientas según la siguiente fórmula:
{{ecuación|
&lt;math&gt;V_c \left [ \mathrm {m \over min} \right] = \frac{n\ \mathrm{[min^{-1}]} \times \pi \times \mathrm{D_c [mm]}}{1000 \left [ {\mbox{mm} \over \mbox{m}} \right] }&lt;/math&gt;
||left}}
Onde ''V&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;'' ye la velocidá de corte, ''n'' ye la velocidá de rotación de la ferramienta y ''D&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;'' ye'l diámetru de la ferramienta.

La velocidá de corte ye'l factor principal que determina la duración de la ferramienta. Una alta velocidá de corte dexa realizar el mecanizado en menos tiempu pero acelera la gastadura de la ferramienta. Los fabricantes de ferramientes y prontuarios de mecanizado ufierten datos emponedores sobre la velocidá de corte fayadiza de les ferramientes pa una [[vida útil]] o duración determinada de la ferramienta, por casu, 15 minutos. N'ocasiones, ye deseable afaer la velocidá de corte pa una duración distinta de la ferramienta y optimizar la [[productividá]], pa lo cual, los valores de la velocidá de corte multiplicar por un factor de correición. La rellación ente esti factor de correición y la duración de la ferramienta n'operación de corte nun ye [[función llinial|llinial]].&lt;ref name=&quot;Productividá&quot;&gt;Sandvik Coromant (2006), [http://www2.coromant.sandvik.com/coromant/pdf/CoroKey_2006/spa/Page4_11.pdf Productividá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124191344/http://www2.coromant.sandvik.com/coromant/pdf/CoroKey_2006/spa/Page4_11.pdf |date=2009-01-24 }}, en ''CoroKey 2006'', Sandvik [19-4-2008]&lt;/ref&gt;

Una velocidá de corte escesiva puede dar llugar a una gastadura bien rápido del filu de corte de la ferramienta, a la deformación plástica del filu de corte con perda de tolerancia del mecanizado y, polo xeneral, a una calidá del mecanizado deficiente. Per otra parte, una velocidá de corte demasiáu baxa puede dar llugar a la formación de filu d'aportación na ferramienta, a dificultaes na evacuación de forgaxa y al aumentu del tiempu de mecanizado, lo cual traduzse nuna baxa [[productividá]] y un costu eleváu del mecanizado.

=== Velocidá de rotación de la ferramienta ===
La [[Velocidá angular|velocidá de rotación]] del husillo portaherramientas esprésase davezu en [[revoluciones per minutu]] (rpm). N'el fresadores convencionales hai una gama llindada de velocidaes, que dependen de la velocidá de xiru del motor principal y del númberu de velocidaes de la [[caxa de cambeos]] de la máquina. N'el fresadores de control numbéricu, esta velocidá ye controlada con un sistema de [[realimentación]] nel que puede escoyese una velocidá cualesquier dientro d'un rangu de velocidaes, hasta una velocidá máxima.

La velocidá de rotación de la ferramienta ye direutamente [[proporcionalidad|proporcional]] a la velocidá de corte ya inversamente proporcional al diámetru de la ferramienta.
{{ecuación|
&lt;math&gt;n\ [\mbox{min}^{-1}]= {V_c \left [{\mbox{m} \over \mbox{min}} \right ]
\times 1000 \left [{\mbox{mm} \over \mbox{m}} \right] \over \pi \times D_c [mm]}&lt;/math&gt;
||left}}

=== Velocidá de meyora ===
{{AP|Meyora}}
[[Image:Machining diagram.JPG|300px|thumb|Diagrama de fresado frontera.&lt;br /&gt;
'''p''': [[fondura de pasada]]&lt;br /&gt;
'''la''': llargor de corte efectiva&lt;br /&gt;
'''l''': llargor d'aresta de corte&lt;br /&gt;
'''Κr''': ángulu de posición]]
La meyora o velocidá de meyora nel fresado ye la velocidá relativa ente la pieza y la ferramienta, esto ye, la velocidá cola que progresa la corte. La meyora y el radiu de la punta de la ferramienta de corte son los dos factores más importantes de los cualos depende la [[Rugosidad (mecánica)|rugosidad]] de la superficie llograda nel fresado.

Cada fresa puede cortar afechiscamente nun rangu de velocidaes de meyora per cada revolución de la ferramienta, denomináu ''meyora per revolución'' (''f&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''). Esti rangu depende fundamentalmente de númberu de dientes de la fresa, del tamañu de cada diente y de la fondura de corte, amás del tipu de material de la pieza y de la calidá y el tipu de plaquina de corte. Esti rangu de velocidaes determinar esperimentalmente y atópase nos catálogos de los fabricantes de plaquines. Amás esta velocidá ta llindada poles rixidez de les suxeciones de la pieza y de la ferramienta y pola potencia del motor de meyora de la máquina. La grosez máxima de forgaxa en mm ye l'indicador de llimitación más importante pa una ferramienta de fresado. El filu de corte de les ferramientes pruébase por que tenga un valor determináu ente un mínimu y un máximu de grosez de la forgaxa.

La meyora por revolución (''f&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;'') ye'l productu de la meyora por diente pol númberu de dientes (''z'') de la ferramienta.

::&lt;math&gt;f_n \left [ \mathrm {mm \over rev} \right ] = f_z \left [ \mathrm {mm \over diente} \right ] \times z \left [ \mathrm {diente \over rev} \right ]&lt;/math&gt;

La velocidá de meyora ye'l productu de la meyora por revolución pola velocidá de rotación de la ferramienta.

::&lt;math&gt;f \left [ \mathrm {mm \over min} \right ] = f_n \left [ \mathrm {mm \over rev} \right ] \times n \left [ \mathrm {rev \over min} \right ] = f_z \left [ \mathrm {mm \over diente} \right ] \times z \left [ \mathrm {diente \over rev} \right ] \times n \left [ \mathrm {rev \over min} \right ]&lt;/math&gt; 

Al igual que cola velocidá de rotación de la ferramienta, n'el fresadores convencionales la velocidá de meyora escoyer d'una gama de velocidaes disponibles nuna [[caxa de cambeos]], ente que los fresadores de control numbéricu pueden trabayar con cualquier velocidá de meyora hasta la máxima velocidá de meyora de la máquina.

La velocidá de meyora ye decisiva pa la formación de forgaxa, el consumu de potencia, la [[Rugosidad (mecánica)|rugosidad superficial]] llograda, les [[tensión mecánico|tensiones mecániques]], la [[temperatura]] na zona de corte y la [[productividá]]. Una elevada velocidá de meyora da llugar a un bon control de forgaxa y una mayor duración de la ferramienta por unidá de superficie mecanizada, pero tamién da llugar a una elevada rugosidad superficial y un mayor riesgu de deterioru de la ferramienta por frayatos o por temperatures escesives. Sicasí, una velocidá de meyora baxa da llugar a la formación de forgaxes más llargues que pueden formar bucles y una medría del tiempu de mecanizado, lo cual fai que la duración de la ferramienta por unidá de superficie seya menor y que la producción seya más costosa.

=== Fondura de corte o de pasada ===
La fondura de corte o fondura de pasada (''p'') ye la fondura de la capa arrincada de la superficie de la pieza nuna pasada de la ferramienta. Davezu esprésase en milímetros (mm). L'anchor de corte (''s''), espresáu en mm, ye l'anchor de la parte de la pieza implicada na corte. Estos parámetros hai que tenelos en cuenta pola influencia que tien nel cálculu de la seición de forgaxa y consecuentemente na fuercia de corte necesaria pa poder realizar el mecanizado.

La fondura de pasada establezse a priori y depende principalmente de crecer de material a mecanizar, del grau de [[precisión dimensional]] a consiguir, de la [[potencia (física)|potencia]] de la máquina y de la rellación con respectu a la meyora escoyida y de parámetros propios de la plaquina de corte como'l so tamañu, el radiu de la punta y el so perfil. Al realizar mecanizados de forgue utilícense filos con mayor llargor d'aresta de corte que dexen realizar mecanizados con mayores fondures de pasada y velocidaes de meyora. Sicasí, pa les operaciones d'acabáu, ríquese una fondura de corte menor.

El llargor de corte efectiva (''la''), que'l so valor máximu ta direutamente rellacionáu col llargor de l'aresta del filu de corte, depende de la fondura de pasada (''p'') y del [[ángulu de posición]] (&lt;math&gt;\kappa_r&lt;/math&gt;)

::&lt;math&gt;la = p \times \cos ( \kappa_r )&lt;/math&gt;

=== Espesura y seición de forgaxa ===
La rellación qu'esiste ente la meyora por diente de la fresa (''f&lt;sub&gt;z&lt;/sub&gt;'') y la fondura de pasada (''p'') constitúi la seición de la forgaxa. La seición de forgaxa guarda tamién rellación col tipu de fresado que se realice, la seición de forgaxa ye igual a

::&lt;math&gt; S\ \mathrm {[mm^2]} = p\ \mathrm {[mm]} \times f_z\ \mathrm {[mm]} &lt;/math&gt;

La espesura de la forgaxa correspuende a la meyora por diente de la fresa. 

El control de la seición y de la espesura de la forgaxa son factores importantes a la de determinar el procesu de mecanizado. Cuanto menor seya la espesura de la forgaxa nel momentu del arranque, la carga del filu va ser menor y esto va dexar aplicar mayores velocidaes de meyora per diente ensin estropiar al mesmu, teniendo qu'amenorgar la fondura de corte por cuenta de los menores ángulos d'allugamientu de los filos. El poder controlar la seición de forgaxa depende principalmente de dellos factores como la potencia de la máquina, la fixación o'l sistema d'amarre de la pieza, la seición del mangu de la ferramienta lo mesmo que de la suxeción de les plaquines y la xeometría de les mesmes. L'aumentu de la seición y espesura de forgaxa, ente otres variables, implica un aumentu de la potencia necesaria por que se realice l'arranque de material.

=== Volume de forgaxa arrincada ===
Nel fresado tanxencial, el volume de forgaxa arrincáu per minutu esprésase centímetros cúbicos per minutu y llógrase de la siguiente fórmula:

::&lt;math&gt;Q\ \mathrm { \left [ cm^3/min \right ]} = {A_c\ \mathrm {[mm]} \times p\ \mathrm {[mm]} \times f\ \mathrm {[mm/min]} \over 1000\ \mathrm {[mm^3/cm^3]}}&lt;/math&gt;

Onde ''Q'' ye'l volume de forgaxa arrincáu per minutu, ''A&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;'' ye l'anchu de la corte, ''p'' ye la fondura de pasada, y ''f'' ye la velocidá de meyora. Esti datu ye importante pa determinar la potencia necesaria de la máquina y la vida útil de les ferramientes.

=== Tiempu de mecanizado ===
Pa poder calcular el tiempu de mecanizado nuna fresadora hai que tener en cuenta'l llargor d'aproximamientu y salida de la fresa de la pieza que se mecaniza. Esti llargor depende del tipu de fresado. Por casu, nel entamáu'l llargor d'aproximamientu coincide cola metá del diámetru de la ferramienta; nel fresado de ranuras ye distintu y depende la fondura de la ranura y del diámetru de la fresa; y nel fresado por contorneado interior o esterior los llargores de mecanizado dependen del diámetru de la fresa y de la xeometría de la superficie contorneada.

El tiempu de mecanizado puede calculase a partir de la siguiente ecuación.

::&lt;math&gt;T_m\ \mathrm {[min]} = {Lon\ de\ aprox\acute{o}n\ \mathrm {[mm]}+ Lon\ pie\ \mathrm {[mm]} \over f\ \mathrm {[mm/min]} }&lt;/math&gt;;

onde ''T&lt;sub&gt;m&lt;/sub&gt;'' ye'l tiempu de mecanizado y ''f'' ye la velocidá de meyora.

=== Fuercia específico de corte ===
[[Ficheru:Gegenlauffräsen.GIF|thumb|Fresado n'oposición.]]
[[Ficheru:Gleichlauffräsen.GIF|thumb|Fresado en concordanza.]]

La fuercia de corte ye un parámetru a tener en cuenta pa evitar frayatos y deformaciones na ferramienta y na pieza y pa poder calcular la potencia necesaria pa efectuar un determináu mecanizado. Esti parámetru ta en función de la meyora de fresado, de la velocidá de corte, de la maquinabilidad del material, de la durez del material, de les carauterístiques de la ferramienta y de la espesura media de la forgaxa. Toos estos factores se engloban nun coeficiente denomináu fuercia específico de corte (''k&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''), que s'espresa en N/mm².&lt;ref name=&quot;Sandvik 2006&quot; /&gt;

=== Potencia de corte ===

La [[potencia (física)|potencia]] de corte (''P&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;'') necesaria pa efectuar un determináu mecanizado davezu esprésase en [[quilovatiu|quilovatios]] (kW) y calcúlase a partir del valor del volume d'arranque de forgaxa, la fuercia específico de corte y del rendimientu que tenga la fresadora. Esta fuercia específico de corte (''k&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;'') ye una constante que se determina en función del tipu de material que se ta mecanizando, la xeometría de la ferramienta, la espesura de forgaxa, etc. 

Pa poder llograr el valor de potencia correutu, el valor llográu tien qu'estremase por un determináu valor [[adimensional]] que tien en cuenta'l [[rendimientu (física)|rendimientu]] de la máquina (''ρ''). Esti valor ye la rellación ente la potencia de corte efectiva, esto ye, la potencia necesaria na ferramienta; al respeutive de la potencia consumida'l motor de accionamiento principal de la máquina.

::&lt;math&gt;P_c\ \mathrm {[kW]} = {A_c\ \mathrm {[mm]} \times p\ \mathrm {[mm]} \times f\ \mathrm {\left [ {mm \over min} \right ]} \times k_c \mathrm {\left [ {N \over mm^2} \right ]} \over 60 \mathrm {\left [ {s \over min} \right ]} \times 10^3 \mathrm {\left [ {mm \over m} \right ]} \times 10^3 \mathrm {\left [ {W \over kW} \right ]} \times \rho} = {A_c \times p \times f \times k_c \over 60 \times 10^6 \times \rho}&lt;/math&gt;

onde ''P&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;'' ye la potencia de corte, ''A&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;'' ye l'anchu de corte; ''p'' ye la fondura de pasada, ''f'' ye la velocidá de meyora, ''k&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;'' ye la fuercia específico de corte y ''ρ'' ye'l rendimientu de la máquina.

== Mecanizado rápidu ==

El conceutu de mecanizado rápido, tamién llamáu mecanizado d'alta velocidá (MAV), referir al que se produz nes modernes máquines ferramientes de control numbéricu forníes con cabezales potentes y robustos que-yos dexen xirar a munchos miles de revoluciones per minutu hasta del orde de 30.000&amp;nbsp;rpm, y meyores de trabayu bien grandes cuando se trata del mecanizado de materiales blandos y con muncho baleráu de forgaxa tal que asocede na fabricación de moldes o de grandes componentes de la industria aeronáutico. Los metales y aleaciones de bona mecanización son los más fayadizos pal conceutu de mecanizado rápidu.&lt;ref&gt;Ferran Puig y Marta Torres (2003) [http://www.metalunivers.com/Arees/altavelo/i+d/tekniker.htm Mecanizado d'alta velocidá], en ''metalunivers.com'' [19-4-2008]&lt;/ref&gt; Pal mecanizado rápidu de pieces con formes complexes úsense sistemes [[Fabricación asistida por ordenador|CAM]] que xeneren trayectories específiques d'alta velocidá, para forgue y para acabáu.&lt;ref&gt;[http://www.interempresas.net/MetalMecanica/Articulos/Articulo.asp?A=8498 Matribages incorpora les nueves funciones de mecanizado de WorkNC], en ''Revista Interempresas''&lt;/ref&gt;

== Fresado en secu y con refrigerante ==
[[Ficheru:Makino-S33-MachiningCenter-example.jpg|thumb|Fresado d'[[aluminiu]] utilizando [[taladrina]].]]
Na actualidá'l fresado en secu de ciertos materiales ye dafechu vidable cuando s'utilicen ferramientes de metal duro, por eso hai un enclín recién a efectuar los mecanizados en secu siempres que la calidá de la ferramienta déxelo. La molición pola [[eficiencia]] nel usu de refrigerantes de corte espertar mientres los [[años 1990]], cuando estudios realizaos n'empreses de fabricación de componentes para [[automoción]] n'[[Alemaña]] punxeron de relieve'l costu eleváu del [[Ciclu de vida del productu|ciclu de vida]] del refrigerante, especialmente nel so recicláu.

Sicasí, el mecanizado en secu nun ye afechu pa toles aplicaciones, especialmente para [[taladráu|taladraos]], [[roscados]] y [[mandrinados]] pa garantizar la evacuación de les forgaxes, especialmente si utilicen freses d'aceru rápido. Tampoco ye recomendable fresar en secu materiales pastosos o demasiáu blandios como'l [[aluminiu]] o'l [[aceru]] de baxu conteníu en carbonu yá que ye bien probable que los filos de corte se embocen col material que corten, formándose un filu d'aportación que causa imperfecciones nel acabáu superficial, dispersiones nes midíes de la pieza ya inclusive frayatos de los filos de corte. Nel casu de mecanizar materiales pocu [[ductilidad|dúctiles]] que tienden a formar forgaxa curtia, como la [[fundición gris]], la [[taladrina]] ye beneficiosa como axente llimpiador, evitando la formación de nubes tóxiques d'[[aerosol]]es. La taladrina ye imprescindible al fresar materiales abrasivos como'l [[aceru inoxidable]].

Nel fresado en secu la maquinaria tien de tar preparada p'absorber ensin problemes el calor producíu na aición de corte. Pa evitar escesos de [[temperatura]] pol sobrecalentamientu de husillos, ferramientes y otros elementos, suelen incorporase circuitos internos de refrigeración por aceite o aire. 

Salvo esceiciones, el fresado en secu xeneralizóse y sirvió por que les empreses cuestionárense usar taladrina namái nes operaciones necesaries y col [[caudal (fluyíu)|caudal]] necesariu. Ye necesariu evaluar con curiáu operaciones, materiales, pieces, esixencies calidable y maquinaria pa identificar los beneficios d'esaniciar l'apurra de refrigerante.&lt;ref&gt;Capo, Guillermo (2003), [http://www.fi.uba.ar/materies/6717/Tecnicas%20Modernes%20de%20Mecanizado%20I.pdf Téuniques Modernes de Mecanizado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917083420/http://www.fi.uba.ar/materies/6717/Tecnicas%20Modernes%20de%20Mecanizado%20I.pdf |date=2011-09-17 }}, Facultá d'inxeniería, Universidá de Buenos Aires, Arxentina&lt;/ref&gt;

== Xestión económica del fresado ==
Cuando los [[Inxeniería|inxenieros]] diseñen una [[máquina]], un equipu o un instrumentu, facer por aciu l'acoplamientu d'una serie de componentes de materiales distintos y que riquen procesos de [[mecanizado]] pa consiguir les [[Tolerancia de fabricación|tolerancies de fabricación]] fayadices.

La suma del costu de la [[materia primo]] d'una pieza, el costu del procesu de mecanizado y el costu de les pieces fabricaes de forma defectuosa constitúin el costu total d'una pieza.

Dende siempres el desenvolvimientu teunolóxicu tuvo como oxetivu consiguir la máxima calidá posible de los componentes según el preciu más baxu posible tantu de la materia primo como de los costos de mecanizado.

P'amenorgar el costu de fresado y del mecanizado polo xeneral actuóse so les bones práutiques de manufactura, nos siguientes frentes:

* Consiguir materiales con meyor [[maquinabilidad]], de manera qu'una vegada mecanizados en blandiu son endurecíos por aciu tratamientos térmicos qu'ameyoren de forma bien sensible les sos prestaciones mecániques de [[durez]] y [[resistencia de materiales|resistencia]] principalmente.

* Consiguir ferramientes de mecanizado de meyor calidá p'aumentar de forma considerable les condiciones teunolóxiques del mecanizado, tantu la so velocidá de corte como la meyora de trabayu ensin que se deterioren los filos de corte de les ferramientes.

* Construyir fresadores más robustes, rápides y precises que consigan amenorgar sensiblemente'l tiempu de mecanizado según consiguir pieces de mayor calidá y [[tolerancia de fabricación|tolerancies]] más estreches.

* Afaer los parámetros de corte a valores óptimos de productividá,&lt;ref name=&quot;Productividá&quot; /&gt; incluyendo movimientos y cortes d'entrada.

Pa menguar l'índiz de pieces defectuoses consiguióse automatizar al máximu'l trabayu de los fresadores, menguando drásticamente el fresado manual, y construyendo fresadores automátiques bien sofisticaes o fresadores empuestes por ordenador qu'executen un mecanizado d'alcuerdu a un programa establecíu primeramente.

{{VT|Economía del mecanizado}}

== Condiciones de trabayu con fresadora ==
=== Normes de seguridá nel trabayu con fresadores ===

Al manipoliar una fresadora, hai que reparar una serie de requisitos por que les [[condiciones de trabayu]] caltengan unos niveles fayadizos de [[salú llaboral|seguridá y salú]]. Los riesgos más frecuentes con esti tipu de máquines son contactos [[accidente llaboral|accidentales]] cola ferramienta o cola pieza en movimientu, atrapamientos polos órganos de movimientu de la máquina, proyeiciones de la pieza, de la ferramienta o de les forgaxes, [[erupción cutanea|dermatitis]] por contautu colos líquidos refrigerantes y cortes al manipoliar ferramientes o forgaxes.

Pa los riesgos de contautu y atrapamiento tienen de tomase midíes como l'usu de pantalles proteutores, evitar utilizar ropes folgoses, especialmente no que se refier a [[Manga (ropa)|mangues]] anches, [[corbata|corbates]], pañuelos o bufandes y, si trabayar col pelo llargu, llevalo recoyíu.

Pa los riesgos de proyeición de parte o la totalidá de la pieza o de la ferramienta, xeneralmente pola so rotura, tienen d'utilizase pantalles proteutores y cerrar les puertes antes de la operación.

Pa los riesgos de dermatitis y cortes pola manipulación d'elementos, tienen d'utilizase guantes de seguridá. Amás, los líquidos de corte tienen d'utilizase namái cuando sían necesarios.

Amás, la mesma máquina tien de disponer d'elementos de seguridá, como enclavamientos qu'eviten la puesta en marcha involuntaria; botones de parada d'emerxencia de tipo seta tando'l restu de pulsiadores encastrados y asitiaos fora de la zona de peligru. Ye recomendable que los riesgos sían esaniciaos tan cerca del so llugar de xeneración y asina seya posible, disponiendo d'un sistema d'aspiración na zona de corte, pantalles de seguridá y un bonu llume. Estes máquines tienen de tar nun llugar nivelao y llimpio pa evitar cayíes. Nes máquines nes que, una vegada tomaes les midíes de proteición posibles, persista un riesgu residual, ésti ten de tar afechiscamente señalizáu por aciu una [[Señales de peligru|señalización normalizada]].&lt;ref&gt;Marzal Sorolla, J. A. (2007), [https://web.archive.org/web/20080303115747/http://www.sprl.upv.es/msherramientas3.htm Manual de Seguridá y Salú n'operaciones con ferramientes manuales, maquinaria de taller y soldadura], Serviciu de Prevención de Riesgos Llaborales de la Universidá Politéunica de Valencia, España [19-4-2008]&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}}
|+'''Normes de seguridá'''
|-
|1
|style=&quot;background:mintcream&quot;|Utilizar equipu de seguridá: [[gafes]] de seguridá, caretes, ente otros..
|-
|2
|style=&quot;background:ghostwhite&quot;|Nun utilizar ropa folgoso o bien suelta. Encamiéntense les mangues curties.
|-
|3
|style=&quot;background:mintcream&quot;|Utilizar ropa d'algodón.
|-
|4
|style=&quot;background:ghostwhite&quot;|Utilizar [[calzáu de seguridá]].
|-
|5
|style=&quot;background:mintcream&quot;|Caltener el llugar siempres llimpiu.
|-
|6
|style=&quot;background:ghostwhite&quot;|Si se mecanizan pieces pesaes utilizar [[polipastu|polipastos]] fayadizos pa cargar y descargar les pieces de la máquina.
|-
|7
|style=&quot;background:mintcream&quot;|Ye preferible llevar el pelo curtiu. Si ye llargu nun tien de tar sueltu sinón recoyíu.
|-
|8
|style=&quot;background:ghostwhite&quot;|Nun vistir xoyería, como collares o aniellos.
|-
|9
|style=&quot;background:mintcream&quot;|Siempres se deben conocer los controles y el funcionamientu de la fresadora. Tien de sabese como detener el so funcionamientu en casu d'emerxencia.
|-
|10
|style=&quot;background:ghostwhite&quot;|Ye bien recomendable trabayar nun área bien [[llume físico|allumada]] qu'ayude al operador, pero'l llume nun tien de ser escesiva por que nun cause demasiada rellumada.
|}

=== Perfil de los fresadores profesionales ===
Ante la diversidá de tipos de fresadores qu'esisten, tamién esisten distintos perfiles de los profesionales dedicaos a estes máquines. Estos profesionales pueden clasificase en programadores de CNC, preparadores y fresadores.&lt;ref&gt;Trabajastur (2003), {{enllaz rotu|1=[http://213.134.38.13/trabajastur/perfiles/index.php?pg=perf&amp;fp=FE&amp;oc=FEMI50 Perfil profesional de los torneros y fresadores] |2=http://213.134.38.13/trabajastur/perfiles/index.php?pg=perf&amp;fp=FE&amp;oc=FEMI50 |bot=InternetArchiveBot }}, Gobiernu del Principáu d'Asturies, España. [5-3-2008]&lt;/ref&gt;

El programadores de CNC son imprescindibles cuando s'utilicen fresadores de control numbéricu, pos ye necesariu que s'ellabore'l programa de les operaciones que tien que realizar la máquina pal mecanizado de les pieces. Un programador de CNC tien de ser un bon conocedor de los factores qu'intervienen nel mecanizado; les carauterístiques y la disponibilidad de les máquines, les ferramientes de corte y de suxeción; los tipos de material a mecanizar y les sos carauterístiques de mecanización, l'usu de refrigerantes, la cantidá de pieces a mecanizar y los requisitos de tolerancies de fabricación y acabáu superficial que se riquir pa les pieces fabricaes. Amás tien de ser capaz d'interpretar correutamente de los [[dibuxu téunicu|planos]] de les pieces y la téunica de [[programación]] qu'utilice acordies con l'equipu que tenga la fresadora.&lt;ref name=&quot;Cruz Teruel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RD2066/1995&quot;&gt;Ministeriu de Trabayu y Seguridá Social (1996), [http://www.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&amp;id=1996/02630 Real Decreto 2066/1995, de 22 d'avientu, pol que s'establez el certificáu de profesionalidá de la ocupación de preparador-programador de máquines ferramientes con CNC], [[BOE]] nᵘ 34 de 8-2-1996. [19-4-2008]&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:Preparando la máquina.IES Politécnico Sevilla.JPG|thumb|250px|Preparando la máquina. IES Politéunicu Sevilla.]]
Un preparador de fresadores ye un [[cualificación profesional|téunicu cualificáu]] que s'encarga de poner a puntu estes máquines cada vez que se produz un cambéu nes operaciones a realizar nel mecanizado de pieces. Nes industries onde hai instalaes dellos fresadores de gran producción o de control numbéricu, tien d'haber un profesional específicu encargáu pa estes xeres, pero cuando la producción menor, son los mesmos encargaos de les operaciones de la máquina los que preparen la máquina.&lt;ref name=&quot;RD2066/1995&quot; /&gt;

Una vegada que la fresadora foi preparada pa un trabayu determináu, el control posterior del trabayu de la máquina suel encargase a una persona de menor preparación téunica que namái tien d'ocupase de que la calidá de les pieces mecanizadas se vaya cumpliendo dientro de les calidaes de [[tolerancia de fabricación|tolerancia]] y [[Rugosidad (mecánica)|rugosidad]] esixíes. Dacuando un operario ye capaz d'atender a dellos fresadores, si éstes tienen automatizados el sistema d'alimentación de pieces por aciu [[Autómata programable|autómates programables]].

El fresadores de máquines convencionales son operarios cualificaos que s'encarguen de realizar les operaciones qu'intervienen nel procesu de mecanización con máquines ferramientes convencionales y especializaes, comprobando pieces y acoplamientos, emplegando los equipos, máquines y preseos de midida y verificación necesarios, realizando'l caltenimientu de primer nivel y estableciendo los procesos de trabayu, introducción y axuste de parámetros, siguiendo les instrucciones indicaes nos documentos téunicos, en condiciones d'autonomía, calidá y seguridá.&lt;ref&gt;Ministeriu de Trabayu y Seguridá Social (1996), [http://www.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&amp;id=1996/01769 Real Decreto 2065/1995, de 22 d'avientu, pol que s'establez el certificáu de profesionalidá de la ocupación de torneru fresador], [[BOE]] nᵘ 25 de 29-1-1996. [19-4-2008]&lt;/ref&gt;

== Ver tamién ==
* [[Aceru rápido]]
* [[Fresa (ferramienta)]]
* [[Grabadora]]
* [[Mecanizado]]
* [[Pantografo]]
* [[Robot]]
* [[Widia]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |autor=
Aldabaldetrecu, taxi |títulu=
Máquines y hombre
|añu=2000
| editorial = Fundación Muséu de Máquina Ferramienta. Elgoibar. Guipúzcoa |id=
ISBN 84-607-0156-5
}}
* {{cita llibru |
autor = Cruz Teruel, Francisco |
títulu = Control numbéricu y programación
| año = 2005
| editorial = Marcombo, Ediciones téuniques (Madrid)
| id= ISBN 84-267-1359-9
| url = https://books.google.com/books?id=L0bTH0uYk68C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=es }}.
* {{cita llibru |
 apellíos = Kalpakjian
 | nome = Serope
 | coautores = Schimd, Steven R.
 | editor = Pearson educación
 | otros = Gabriel Sánchez García (trad.)
 | títulu = Manufactura, inxeniería y teunoloxía
 | edición = 4ª
 | añu = 2002
 | ubicación = Méxicu |
 id = ISBN 978-970-26-0137-1
 | capítulu = Proceso de maquinado pa producir formes diverses
 | urlcapítulu = https://books.google.com/books?id=gilYI9_KKAoC&amp;pg=PA646&amp;dq=Procesos+maquinado+formes+diverses&amp;lr=&amp;hl=es&amp;sig=gdQN6HcxukWBaF1vF3NvUrzqD0o }}.
* {{cita llibru |
autor = Larburu Arrizabalaga, Nicolás
| títulu = Máquines. Prontuario. Téuniques máquines ferramientes.
| añu = 2004
| editorial = Madrid: Thomson Editores
| id= ISBN 84-283-1968-5
| url = https://books.google.com/books?id=RU9Hno-c5_0C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=es }}.
* {{cita llibru |
 apellíos = Lasheras
 | nome = José María
 | editorial = Editorial Donostiarra
 | títulu = Tecnología Mecánica y Metrotecnia
 | edición = 8ª ed
 | fecha = 
 | añu = 2002
 | ubicación = España |
 id = ISBN 978-84-368-1663-1
 | capítulu = Máquines ferramientes: fresadores
}}
* {{cita llibru |
autor = Millán Gómez, Simón
| títulu = Procedimiento de Mecanizado
| añu = 2006
| editorial = Madrid: Editorial Paraninfu |
id = ISBN 84-9732-428-5
| url = https://books.google.com/books?id=PXLIf4R5fHMC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=es }}.
* {{cita llibru |
autor = Sandvik Coromant
| títulu = Guía Téunica de Mecanizado
| añu = 2006
| editorial = AB Sandvik Coromant 2005.10
}}
* {{cita llibru |
autor = Varios autor
| títulu = Enciclopedia de Ciencia y Téunica. Tomu 3 Fresadora |
añu=1984
| editorial = Salvat Editores S.A |
id= ISBN 84-345-4490-3
}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Milling machines|Fresadores}}
* [http://www.biemh.com Biañal Española de la Máquina ferramienta]
* [http://www.invema.es/home.aspx?tabid=407 Situación actual de les Normes UNE relatives a Máquina-Ferramienta. Fresadores] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522124937/http://www.invema.es/home.aspx?tabid=407 |date=2014-05-22 }}, Fundación d'Investigación de la Máquina-Ferramienta, España.
* [https://web.archive.org/web/20131019160551/http://www.museo-maquina-herramienta.com/historia/Lehenengoko-erremintak/Fresatzeko-makinak Les primeres ferramientes. Fresadores], Muséu de la Máquina-Ferramienta de Elgoibar, Guipúzcoa, España.
* [http://www.metalunivers.com/arees/hestoria/xeneral/tecnologica.htm Evolución téunica de la máquina-ferramienta. Reseña histórica], por Patxi Aldabaldetrecu, en ''MetalUniverse''.
* {{Enllaz rotu|1=Mecanizado en fresadora |2=http://concurso.cnice.mec.es/cnice2005/2_mecanizado_fresadora/curso/index.htm |date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot }}, Centru Nacional d'Información y Comunicación Educativa, [[Ministeriu d'Educación y Ciencia (VIII Llexislatura)|Ministeriu d'Educación y Ciencia d'España]].
* [http://www.afm.es/ Asociación Española de Fabricantes de Máquines-herramienta], que les sos empreses representen alredor del 92% de la producción total del sector n'España.
* {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Dos sieglos de fresadores |2=http://www.interempresas.net/MetalMecanica/Articulos/Articulo.asp?A=12066&amp;R=27541 |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, por Albert Esteves, en &quot;Interempresas&quot;
* {{Enllaz rotu|1=Fresadores y Meses de Fresado |2=https://fresadores.net/ |date=agostu de 2024 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Tradubot|Fresadora}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Máquines ferramienta]]
[[Categoría:Producción]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]</text>
      <sha1>e70gwccfjeuvuhnp95gt0fcwzemyuov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Friedrich von Wieser</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167478</id>
    <revision>
      <id>4493191</id>
      <parentid>4453370</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T01:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43753" sha1="31r8e9g2zicypq6aou9sw9nys4lqur6" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Friedrich von Wieser''' {{nym}} foi un [[economista]] y [[sociólogu]] [[Imperiu austrohúngaru|austriacu]]. Foi unu de los más destacaos del so tiempu. Consideráu, xunto con [[Carl Menger]] y [[Eugen von Böhm-Bawerk]], unu de los fundadores de la [[Escuela austriaca]], ente que per otru llau sería la cabeza visible del denomináu ''[[nuevu lliberalismu]]'' (términu peyorativu usáu per parte de dellos lliberales pa descalificar a lo qu'ellos consideren ''socialistes &quot;lliberales&quot;'') dende'l criteriu de [[Ludwig von Mises|Mises]]. Yera partidariu del [[Sociedá Fabiana|socialismu fabiano]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.hayek.org.ar/biografia.jsp.htm |títulu=Fundación Friedrich A. von Hayek Biografía |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070403204424/http://www.hayek.org.ar/biografia.jsp.htm |fechaarchivu=2007-04-03 }}&lt;/ref&gt; y sofitaba el [[individualismu]] económicu como vía escontra la economía social», a mediu camín ente'l [[lliberalismu clásicu]] y les [[Socialismu|corriente económiques socialistes]].

{{cita|Pero nin la fondura incomparable de la so comprendoria nel desenvolvimientu social, como finalmente reveló a una más amplia audiencia col so postreru gran trabayu, nin entá les sos contribuciones como un home d'Estáu y patriota, pueden abondo esplicar cuan inmensa foi la inspiración d'esti home pa los que lo conocíen personalmente. Esta yera'l so singular grandor humanu: la universalidá que transpiraba de tolos sos trabayos, que llograron el respetu ilimitáu y l'almiración de toos colos qu'entró nel contautu con esta personalidá magnética. A los que nunca conocíen a Wieser personalmente sicasí, el so grandor puede ser un fechu comprensible namái repasando'l trabayu de la so vida entera, non a cencielles los sos llogros profesionales. Yo nun algamar la xera difícil qu'asumí, esto ye, retratar al mio profesor reverenciado, y sería descomanadamente desdexosu, si partir# con una cuenta de la so carrera d'estudiante y a les sos contribuciones como economista. |Friedrich August von Hayek, ''Economía y conocencia (Agradecimientos al mio maestru)'', [[1936]].}}

== Biografía ==
Nacíu en Viena'l 14[[10 de xunetu|de xunetu]] de [[1851]], pasó tola so infancia y adolescencia en dicha ciudá. Interesar dende la so mocedá nel [[derechu]], la [[historia]] y la [[socioloxía]].&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cita web |url=http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=3406&amp;cat=biografiasuelta |títulu=Enciclopledia GEA, F.V.W.,Piero Barucci. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110929153609/http://www.canalsocial.net/GER/ficha_GER.asp?id=3406&amp;cat=biografiasuelta |fechaarchivu=2011-09-29 }}&lt;/ref&gt; Y en 1868 entró a estudiar [[derechu]] na [[Universidá de Viena]].&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://web.archive.org/web/20090919050750/http://www.wissenschaftskalender.at/text/index.aspx?D=1007 Der Österreichische Wissenschaftskalender]&lt;/ref&gt; Dempués de la llectura de [[Herbert Spencer]], ''Einleitung in das Studium der Soziologie'' (Introducción al estudiu de la socioloxía), empezó a interesase pola [[economía política]].&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; Nel añu 1875 Wieser, ál cabu de trabayar 10 años&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; como emplegáu del gobiernu, recibió una beca pa la [[Universidá de Heidelberg]], n'Alemaña, pa estudiar economía política xunto a [[Eugen von Böhm-Bawerk]], de quien yera amigu de la mocedá y más tarde sería cuñáu. Dambos pasen a ser discípulos de [[Carl Menger]], siendo esti postreru 11 años mayor que Wieser. A pesar de que nengún de los dos fuera alumnu direutu,&lt;ref name=autogenerated13&gt;[http://www.hacer.org/pdf/nalga.pdf Juan Carlos Cachanosky La Escuela Austriaca d'Economía]&lt;/ref&gt; recibieron la so influencia al traviés de la llectura de los ''Grundsätze'' (1871),&lt;ref name=autogenerated13 /&gt; obra que los emponer finalmente escontra l'estudiu de la economía política.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; Los trés son consideraos como la primer xeneración de la [[Escuela Austriaca]].&lt;ref name=autogenerated13 /&gt;
[[Ficheru:Menger y bohem.JPG|200px|thumb|left|Les dos figures influyentes en Wieser por excelencia: el so maestru [[Carl Menger]] y el so amigu y cuñáu [[Eugen von Böhm-Bawerk]].]]
Dempués d'una calificación acertada na habilitación postdoctoral en 1884 con ''Über dean Ursprung und die Hauptgesetze des wirthschaftlichen Werthes'' (Sobre l'orixe y les lleis principales del valor económicu),&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; que sería preludiu del so [[Friedrich von Wieser#Teoría del valor|teoría del valor]], foi designáu nesi mesmu añu como profesor acomuñáu na [[Universidá de Praga|universidá alemana de Praga]]&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; onde asocedería na so cátedra a [[Carl Menger]] hasta [[1903]].&lt;ref name=autogenerated15&gt;[http://www.eumed.net/ecorom/Mari%20economisti/friedrich_von_wieser.htm Enciclopedía y Biblioteca Virtual de CC.SS., Biografía de Wieser.].&lt;/ref&gt; Foi profesor d'estraordinarios economistes como [[Ludwig von Mises]], [[Joseph Alois Schumpeter]] y el so más fiel discípulu, [[Friedrich August von Hayek]].&lt;ref name=autogenerated15 /&gt; 

En [[1889]] recibe l'aprobación como ''ordentlicher Professor''&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;(catedráticu titular) y publica la so obra ''Der natürliche Wert'' (El valor natural), cola cual empecipia l'alderique sobre'l valor económicu y de que'l so trabayu estrayer una de les sos mayores aportaciones, la so '''[[Friedrich von Wieser#Teoría del valor|teoría del valor]]''' y el so '''[[Friedrich von Wieser#Teoría de la imputación|teoría de la imputación]]'''. Motiváu por introducir les sos innovaciones na Escuela Austriaca, en [[1891]] publica ''Die österreichische Schule und die Wert Theorie'' (La Escuela Austriaca y la teoría del valor) y en [[1892]] ''Die Wert Theorie'' (La teoría del valor). Darréu collabora na dogmática económica con trabayos como ''Die Wiederaufnahme der Barzahlungen in Österreich-Ungarn'' (Continuación de pagos al contao n'[[Imperiu austrohúngaru|Austria-Hungría]] -[[1893]]-) y ''Die Theorie der städtischen Grundrente'' (Teoría de les rentes provenientes del suelu urbanu -[[1909]]-), y como redactor en Palgrave pal ''Diccionariu d'economía política'' colos artículos ''Die österreichische Schule der Wirtschaft'' (La Escuela austriaca d'Economía) y ''Böhm-Bawerk'', dambos en 1884.

En [[1903]] von Wieser recibe una reconocencia de la [[Universidá de Viena]] siendo profesor na mesma.&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; Ellabora una '''[[Friedrich von Wieser#teoría monetaria|teoría monetaria]]''' inspirada nos estudios de Carl Menger que foi aplicada mientres los años siguientes a los problemes de la [[teoría cuantitativa del dineru]]. Nos sos postreros 25 años dedicar a la [[socioloxía]], que considera qu'hai de dir de la mano de la [[economía]] pa prindar de manera más atinada la realidá social del home. En redol a esta materia llogra dar una nueva visión de la política económica.

En [[1911]] vuelve publicar un trabayu, ''Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (La naturaleza y el conteníu principal de la economía nacional teórica), que va ser el previu a la so otra gran aportación: la '''[[Friedrich von Wieser#Teoría del costu alternativu o d'oportunidá|teoría del costu alternativu o d'oportunidá]]''', que s'estrayi del so estudiu ''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft'' («Teoría de la economía social») publicáu en [[1914]], onde acuña'l términu de [[costu d'oportunidá]].&lt;ref name=autogenerated15 /&gt; Atribúyese-y tamién la creación del términu d'[[utilidá marxinal]] (''Grenznutzen'')&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cita web |url=http://www.eduhi.at/dl/V_-HAK_-_Dogmengeschichte_2005_.doc |títulu=Die Österreichische nationalökonomische Schule, Lektorat Mag. Ines Wakolbinger |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110725170736/http://www.eduhi.at/dl/V_-HAK_-_Dogmengeschichte_2005_.doc |fechaarchivu=2011-07-25 }}&lt;/ref&gt; debíu en gran midida a la influencia de [[Léon Walras]] y [[Vilfredo Pareto]],&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://www.mises.org/etexts/caldwellresponse.pdf Joseph T. Salerno, Friedrich von Wieser and Friedich A. Hayek: The General Equilibrium Tradition in Austrian Economics, Pace University, New York.]&lt;/ref&gt; dambos de la Escuela de [[Lausana]], lo que motivó que les sos últimes obres nun fueren consideraes por dellos eruditos como pertenecientes a la [[Escuela Austriaca]]. Inclusive Ludwig von Mises, discípulu so, afirmó nos sos ''Apuntes de Mises y alcordances'' ([[1978]]) que Wieser entendiera mal la idea esencial del suxetivismu de la Escuela Austriaca y que yera en realidá un miembru de la Escuela de Lausana.&lt;ref name=autogenerated8 /&gt; Pero en dambos trabayos tamién se presenta un claru individualismu metodolóxicu y un refugu del [[Escuela Historicista Alemana d'Economía|historicismo de la Escuela Alemana]], polo qu'en principiu ye fráxil la base que xustifique la so esclusión de la Escuela Austriaca.&lt;ref name=autogenerated13 /&gt; En [[1914]] muerre Eugen von Böhm-Bawerk, lo que supón un duru golpe pa Wieser.&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;[[Ficheru:Wien, Universität, Tafel Friedrich von Wieser.JPG|200px|thumb|Placa recordatoria na Universidá de Viena.]]

En [[1917]] ye nomáu miembru del [[Herrenhaus]]&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://6008977bd12a5270c411ca61d18fdca1.za.wikivx.biz/de/Friedrich+von+Wieser |títulu=Enciklopedya wikivx.biz |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230730091119/http://6008977bd12a5270c411ca61d18fdca1.za.wikivx.biz/de/Friedrich%20von%20Wieser |fechaarchivu=2023-07-30 }}&lt;/ref&gt;(llogrando'l títulu de barón) y ministru de Comerciu nel gabinete austriacu hasta'l final de la [[Primer Guerra Mundial]] en [[1918]]. Sicasí, la so actividá foi torgada por Richard Riedl, ministru d'Enerxía y claro partidariu del [[intervencionismu]] económicu, siendo solamente les materies d'importancia secundaria les que fueron dexaes a la [[xurisdicción]] de Wieser.&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://www.mises.org/etexts/histsetting.pdf The Historical Setting of the Austrian School of Economics]&lt;/ref&gt; Les sos últimes obres son ''Das geschichtliche Werk der Gewalt'' (El trabayu históricu del poder estatal -[[1923]]-), ''Das Gesetz der Macht'' (La llei del poder -[[1926]]-), un impresionante estudiu sociolóxicu.

Wieser foi un maestru qu'enseñó a trabayar, non en que creer, como magníficamente resumir [[Wesley Mitchell]], na introducción a la segunda edición inglesa de Social Economics:

“Afalar na so Economía Social a los sos llectores a un pensamientu independiente ye, poques gracies, el so gran méritu ... 
Foi Carauterísticu de Von Wieser como profesor, amosar a los estudiantes cómo trabayar en llugar de lo que creer ... probablemente los sos alumnos que fueren atraíos por un tipu distintu de teoría economía aprovecharon les enseñances de Wieser, al igual qu'aquellos que pueden ser llamaos los sos discípulos”{{ensin referencies}}

Muerre'l [[22 de xunetu]] de 1926 en [[Salzburgu]], onde tamién s'atopa soterráu. Publicar dos obres póstumes con conteníu hasta entós inéditu: ''Geld'' (Dineru -[[1927]]), que sintetiza'l so [[Friedrich von Wieser#teoría monetaria de Wieser|teoría monetaria]] y ''Gesammelte Abhandlungen'' (Ensayos Completos -[[1929]]). Con posterioridá dedícase-y un llibru como homenaxe nel que collaboren prestixosos economistes, ente otros [[Knut Wicksell]],&lt;ref name=autogenerated3&gt;[https://web.archive.org/web/20110927125623/http://www.dallasfed.org/research/ei/ei0401.html Web Reserva Federal del Bancu de Dallas]&lt;/ref&gt; pero la obra ye censurada mientres la [[Segunda Guerra Mundial]].

== Relevancia del personaxe ==
[[Ficheru:1wieser.jpg|150px|thumb|left|Acuñó los términos d'[[utilidá marxinal]] y [[costu d'oportunidá]].]]

Les sos contribuciones más bultables son la [[Friedrich von Wieser#teoría de la imputación|teoría de la imputación]] estrayida de la so obra ''Der natürliche Wert'' (El valor natural - [[1889]]); y la [[Friedrich von Wieser#teoría de costu alternativu o d'oportunidá|teoría de costu alternativu o d'oportunidá]] estrayida de la so obra ''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft'' (Teoría de la economía social - [[1914]]) na cual acuña'l términu de [[costu d'oportunidá]]. Atribúyese-y la distinción económica ente [[bien públicu|bienes públicos]] y los [[bien económicu|bienes privaos]] que darréu utilizaría [[Friedrich August von Hayek]],&lt;ref name=autogenerated8 /&gt; discípulu so, y l'acuñamientu del conceutu d'[[utilidá marxinal]] (''Grenznutzen'').&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;

Tamién acentuó la importancia del [[empresariu]] (''entrepreneur'') al cambéu económicu, qu'él vio como siendo causáu por &quot;la intervención heroica de los homes individuales qu'apaecen como líderes escontra nueves veres económiques&quot;. Esta idea de mandu más tarde foi xubida por [[Joseph Alois Schumpeter]] nel so tratamientu d'innovación económica.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://www.mises.org/journals/qjae/pdf/qjae6_2_1.pdf Samuel Bostaph, Wieser Economic Calculation Under Socialism.]&lt;/ref&gt;

La teoría del valor foi revolucionaria porque creó l'alderique sobre la cuestión del [[valor económicu]], introduciendo un cálculu oxetivu nuna teoría suxetiva. Foi una de les primeres soluciones matemátiques al problema de determinar los precios de los factores. La so teoría de la imputación enmendó los posibles errores de la teoría del so maestru [[Carl Menger]] y entá anguaño úsase en [[microeconomía]] nel estudiu de los consumidores pal cálculu de la sustitución discontinua de los factores.&lt;ref name=autogenerated7&gt;[http://www.econlink.com.ar/economia/austriaca/austriaca.shtml Econlink - La Escuela Austriaca].&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Mises,hayek,shumpe.jpg|300px|thumb|Los sos trés meyores discípulos, [[Ludwig von Mises]], [[Friedrich August von Hayek]] y [[Joseph Alois Schumpeter]]. En cada unu puede reparase la indiscutible influencia de Wieser.]]
Otra de les aportaciones fundamentales de Wieser a la [[economía]] ye la teoría del ''costu alternativu'', agora llamada teoría de costu d'oportunidá, que fuera inorada por [[Alfred Marshall]] y los economistes británicos.&lt;ref name=autogenerated15 /&gt; Basándose nos estudios de [[Pareto]], creó los conceutos d'utilidá marxinal&lt;ref name=autogenerated11 /&gt; y costu d'oportunidá y por aciu ellos dirixó la [[economía]] escontra l'estudiu del analís de la [[escasez]] y la asignación de recursos escasos.&lt;ref name=autogenerated15 /&gt;

D'esta manera Wieser perfeccionó la teoría de Carl Menger introduciendo una definición de costu, el costu d'oportunidá, compatible cola teoría de la utilidá marxinal.
Tamién utilizó la teoría monetaria de Menger a partir de la cual escurrió una [[Friedrich von Wieser#teoría monetaria de Wieser|teoría monetaria propia]] que presentaba un estudiu sobre les posibles influencies nel valor monetariu que pueden exercer cambeos nes rellaciones ente la economía natural y la monetaria.&lt;ref name=autogenerated15 /&gt;

Pero lo más importante de tola so aportación ye que, gracies a la so introducción na [[socioloxía]], combina la teoría austriaca de la [[Función d'utilidá|utilidá]] con una teoría evolutiva de les instituciones proponiendo soluciones a la [[paradoxa]] ente la [[propiedá privada]] y la maximización de la utilidá. Wieser sorrayó que los modelos idealizaos clásicos y neoclásicos desdexen conceutos fundamentales tales como la posibilidá d'apaición de [[monopoliu|monopolios]] y la esistencia d'[[economíes d'escala]]&lt;ref name=autogenerated7 /&gt; Wieser refuga que modelos ideales bien refinaos por sigo solos, puedan tener un valor pa la política económica, desenvolviendo polo tanto una solución de segundu óptimo. Entós entra en xuegu'l conceutu de «economía socia»l (''Gesellschaftliche Wirtschaft'') qu'ellaboró genialmente nel so tratáu ''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft'' («Teoría de la economía social»), tomándolo como prueba patrón normativa pa evaluar la [[eficacia]] del [[intervencionismu]] en ciertos casos.{{ensin referencies}}

== Teoríes económiques ==
[[Ficheru:Wieser - Naturliche Werth, 1889 - 5754519.tif|thumb|''Naturliche Werth'', 1889]]
De la so obra ''Der natürliche Wert'' («El valor natural»), publicada en [[Viena]] en [[1889]] estrayer dos de los trés teoríes más relevantes de Wieser, la [[Friedrich von Wieser#Teoría del valor|teoría del valor]] y la [[Friedrich von Wieser#Teoría de la imputación|teoría de la imputación]], anque realmente vieron la lluz n'otros estudios previos.&lt;ref&gt;[http://www.hacer.org/pdf/nalga.pdf Juan Carlos Cachanosky. La Escuela Austriaca d'Economía]&lt;/ref&gt; Tamién foi determinante la so contribución conocida como la [[Friedrich von Wieser#Teoría del costu alternativu o d'oportunidá#|teoría del costu alternativu o d'oportunidá]] publicada en [[1914]] en ''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft'' («Teoría de la economía social»). D'últimes tamién cabo faer mención a la so [[Friedrich von Wieser#teoría monetaria de Wieser#|teoría monetaria]].

=== Teoría del valor ===
La '''teoría del valor''' de Friedrich von Wieser trata d'establecer una manera de calcular el [[valor económicu]] y afirma que los factores de la producción tienen un valor por cuenta de la utilidá qu'ellos confirieron al productu final, esto ye, [[utilidá marxinal]], a diferencia de la teoría caltenida pol so maestru, [[Carl Menger]], quien afirmaba que'l valor de los factores ye'l valor del postreru que contribuyó al productu final. Estrayer, xunto cola so teoría de la imputación, de la so obra &quot;Der natürliche Wert&quot; (El valor natural), publicada en Viena en [[1889]], anque l'estudiu empieza nel so estudiu postdoctoral ''Über dean Ursprung und die Hauptgesetze des wirthschaftlichen Werthes'' («Sobre l'orixe y les lleis principales del valor económicu») de [[1884]].

Wieser afirma que'l valor natural (''der natürliche Wert'') ye un fenómenu neutral, independiente del réxime económicu. La so idea de valor natural tiende a poner de relieve cómo'l valor de los bienes ta de cutio dependiendo de la distribución de la renta ente les diverses clases sociales, de cuenta que, en presencia d'una situación distante a la equidistribución, bienes o servicios dotaos d'escasa utilidá social pueden tener un gran valor, y viceversa. 

La [[economía]] ocupar d'un procesu social y polo tanto tien de basase nun conceutu d'[[Friedrich von Wieser#Socioloxía de Wieser: la economía social (Gesellschaftliche Wirtschaft)|economía social]] (''Gesellschaftliche Wirtschaft'') lo cual implica ciertes actuaciones institucionales. Na primer parte del so tratáu ''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft'' («Teoría de la economía social»), col mesmu títulu, esplica curioso la so visión del equilibriu xeneral de la economía. Realizando camientos idealizaos d'esta economía Wieser procura definir con precisión meridiana les condiciones nes cualos los recursos seríen asignaos p'asegurar la mayor [[Función d'utilidá|utilidá]] posible. La economía social polo tanto tenía de sirvir como la prueba patrón normativa pa evaluar la [[eficacia]] de l'actuación administritativa na economía de mercáu.

{{cita|La mayor parte de los teóricos, sobremanera los de la [[Escuela Austriaca|escuela clásica]], fixeron tácitamente la mesma astraición. En particular, les opiniones que consideren el [[preciu]] como un xuiciu social de [[valor económicu|valor]] [...] munchos teóricos escribieron la teoría del valor mesma del [[comunismu]] ensin sabelo.|''' Friedrich Von Wieser, ''Der natürliche Wert'' («El valor natural»), [[1914]].'''}}

Dicha afirmación basar en que pa Wieser el valor natural ye'l qu'esistiría nun estáu comunista» perfectu, por cuenta de la ausencia de desigualdaes de riqueza y d'errores. Nésti, el valor tendría que ser resultante solo de la cantidá disponible y les utilidaes. Pero, tal qu'él mesmu afirma, nel mundu real el valor natural nun ye más qu'un elementu na formación del [[preciu]]. Los otros factores qu'inflúin ellí son la distribución del poder adquisitivu, los errores, los fraudes y les coaiciones.

Y ye que la so idea de valor natural, que tiende a poner de relieve cómo'l [[valor económicu]] de los [[bienes]], ta de cutio dependiendo de la [[distribución de la renta]] ente les diverses clases sociales, de cuenta que, en presencia d'una situación distante de la equidistribución, bienes o servicios dotaos d'escasa utilidá social pueden tener un gran valor, y viceversa. Poro, Wieser enuncia los sos supuestos explícitamente considerando los casos en que'l valor de cambéu (preciu) difier del valor real ([[utilidá marxinal]]):&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;

* Antinomia del valor, el [[monopoliu]]: Almite que la competencia puede llevar al valor de cambéu a la caña descendente. Nun xustifica una [[Socialismu|economía socialista]], pero sí intervenciones escoyíes. 

* Disparidad del poder adquisitivu de los demandantes: Asina, produzse por demás aquellos bienes destinaos a satisfaer necesidaes de persones con alta capacidá de pagu, y bien pocos bienes destinaos a satisfaer les necesidaes de les persones d'escasos recursos. 

{{cita|En cuenta de les coses que tendríen mayor utilidá, prodúcense les coses que se paguen meyor. Cuanto mayores son les diferencies na [[riqueza]], más llamatives son les anomalíes de la [[Producción (economía)|producción]]. Aprovir de luxos al caprichosu y al famión, ente que se ye sordu pa les necesidaes del miserable y del probe. Ye por tanto la distribución de la riqueza la que decide qué ye lo que se va a producir, ya induz al [[consumu]] de tipu más anti-económicu: un consumu que despilfarra nel esfrute innecesariu y culpable lo que podría sirvir pa sanar les firíes de la probeza.|''' Friedrich Von Wieser, ''Der natürliche Wert'' (El valor natural), [[1914]].'''}}

Dellos economistes de la [[Escuela Austriaca]] caltuvieron que'l valor de los factores nun ye la contribución individual de cada unu d'ellos nel productu final; sinón que'l so valor ye'l valor del postreru que contribuyó al productu final (la utilidá marxinal antes d'algamar el puntu óptimo de Pareto). Otra visión tamién caltenida pola [[Lliberalismu clásicu|escuela clásica]] d'[[Adam Smith]] ye la [[teoría del valor-trabayu]].

==== Utilidá práctica ====
* Acuña per primer vegada'l términu d'[[utilidá marxinal]] y da forma al conceutu.&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;

* Foi revolucionaria porque apurrió una nueva visión nel alderique sobre la cuestión del [[valor económicu]].

* Establez supuestos d'[[intervencionismu|intervención]] explícitamente considerando los casos en que'l valor de cambéu ([[preciu]]) difier del valor real (utilidá marxinal).&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;

* Trata de dar una solución a la [[paradoxa]] de la [[propiedá privada]] y la maximización de la utilidá.&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;

* Esta teoría sigue teniendo vixencia anguaño, sobremanera nel campu del estudiu de los consumidores en [[Microeconomía]].

=== Teoría de la imputación ===
Wieser basó'l so '''teoría la imputación''' nel postuláu de que los factores combinar en proporciones fixes en cada industria, pero en proporciones distintes n'industries distintes. Foi una de les primeres soluciones matemátiques al problema de determinar los precios de los factores.&lt;ref name=autogenerated7/&gt;

Hasta entós dellos economistes como [[Carl Menger]] y la [[Escuela Austriaca]] caltuvieron que'l valor de los factores nun ye la contribución individual de cada unu d'ellos nel productu final; sinón que'l so valor ye'l valor del postreru que contribuyó al productu final (la utilidá marxinal antes d'algamar el puntu [[óptimo de Pareto]]). Asina, Wieser atopa una falla na teoría de la imputación del so maestru Carl Menger: puede incurrir na sobrevaloración si atopamos ante economíes que presenten saltos nes sos utilidaes (máximos y mínimos na so función d'utilidá, siendo la so segunda derivada igual a 0). D'esta forma Wieser suxer como alternativa la solución simultánea d'un sistema d'ecuaciones industriales. 

* Industria 1: X + Y = 300
* Industria 2: 6X + Z = 900
* Industria 3: 4Y + 3Z = 1700 ⇒ X = 100; Y = 200; Z = 300.

Puesto que un factor utilizar na producción d'una serie de bienes de primer orde, el so valor va determinar pol bien que vale menos d'ente los bienes que produz. Esti valor determinar nel marxe, pola utilidá marxinal de la última unidá del bien ''menos pervalible'' que produz el factor. En rellación cola so [[Friedrich von Wieser#teoría del costu alternativu o d'oportunidá|teoría del costu alternativu o d'oportunidá]] el valor asina deducíu representa un costu d'oportunidá en toles industries y los valores de los factores y de los productos queden determinaos en tol sistema. D'esta forma nun desenvuelve los determinantes de la ufierta y la demanda sinón que'l determinante del valor ye la utilidá marxinal.

==== Utilidá práctica ====
Pueden considerase aplicaciones de la teoría de la imputación de Wieser:
 
* La [[programación llinial]], que s'ocupa del casu de la sustitución discontinua de los factores. Esti enfoque consiste esencialmente na aplicación de la teoría de la imputación de Wieser a una sola empresa. El problema de la empresa ye maximizar el so productu total suxetu a un conxuntu de restricciones lliniales.&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;

* Albert Aftalion utilizar como argumentu contra'l [[Socialismu]] nel so trabayu ''Les Fondements du Socialisme: Étude critique'' (Les bases del Socialismu: Estudiu críticu -[[1923]]-).&lt;ref&gt;[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/a/aftalion.htm Biografíes y Vida. Biografía d'Albert Aftalion]&lt;/ref&gt; En dicha obra espón que los [[preciu|precios]] apurren información clave sobre les condiciones del [[mercáu]] y yeren necesarios pa cualquier tipu d'actividá económica. Un sistema socialista que pretendiera ser eficiente tendría qu'utilizar dalgún sistema de precios pa operar.

=== Teoría del costu alternativu o d'oportunidá ===
{{AP|Costu d'oportunidá}}
[[Ficheru:Wieser.gif|thumb|Weiser ellaboró la [[Friedrich von Wieser#teoría de la imputación|teoría de la imputación]], la [[Friedrich von Wieser#teoría del costu alternativu o d'oportunidá#|teoría del costu alternativu o d'oportunidá]] y la so [[Friedrich von Wieser#teoría monetaria de Wieser#|teoría monetaria]].]]
Teoría d'enorme relevancia que s'estrayi de la so Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft (Teoría de la Economía Social) publicáu en [[1914]], anque se reparaben yá nicios dende la so obra ''Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (La Naturaleza y el Conteníu Principal de la Economía Teórica Nacional) publicada en 1911. Wieser acuña'l términu de costu d'oportunidá y realiza un estudiu detalláu sobre la materia.

El costu d'oportunidá acomuñar a un famosu discutiniu de principios del [[sieglu XX]], onde los [[economista|economistes]] ingleses discípulos de [[Alfred Marshall|Marshall]] oponer a los economistes continentales de la [[Escuela Austriaca]], a la cabeza de los cualos atopábase Friedrich von Wieser cola so teoría del costu alternativu o d'oportunidá.&lt;ref name=autogenerated12&gt;[http://www.answers.com/topic/friedrich-von-wieser Friedrich von Wieser: Información de Answers.com]&lt;/ref&gt; L'alderique centrar nos siguientes puntos:&lt;ref name=autogenerated12 /&gt;

* Pa los ingleses, el costu yera un conceutu téunicu, el ''[[gastu]] necesariu pa producir daqué''.
* Pa los austriacos, el costu yera ''resultancia de la [[Demanda (economía)|demanda]]'', yá que esta afitaría'l nivel de [[Producción (economía)|producción]], dependiendo de la disposición de los compradores a pagar esi costu. La demanda, dependiente de l'aición de los compradores, sería la [[Función d'utilidá|utilidá]], non la [[téunica]] que dota de costu a les coses. Nesti contestu, el conceutu de costu d'oportunidá austriacu pretende arruinar el conceutu teunolóxicu de costu de los ingleses. El costu d'oportunidá sería a qué arrenuncia'l comprador, en términos de disposición, aceptando pagar el costu de la opción escoyida.

Nel discutiniu espunxéronse más argumentos, pero los conceutos principales son los yá espuestos.&lt;ref name=autogenerated12 /&gt; Lo más destacable del conceutu, ye que'l costu d'oportunidá namái tendría sentíu si la ''oportunidá fora afita'' o llindada nel razonamientu. Esto ye, si esiste un conflictu na realización de múltiples inversiones o aiciones, de forma simultánea o consecutiva, que nun sían realizables ensin tener qu'escoyer ente toes elles como alternatives.

Asina, si una persona tien delles opciones puede calculase el costu d'oportunidá d'escoyer una. Pero ¿podemos calcular un costu d'oportunidá universal, qu'entienda toles opciones?. La opinión más estendida yera que'l costu d'oportunidá nun podría atopar aplicación más allá d'unos recursos llindaos. Esto condució a dellos economistes a llindar l'oxetu de la [[economía]] a situaciones de recursos ''&quot;escepcionales&quot;'' (inda presentes en tolos manuales d'economía). Yá que se desconocen les consecuencies que podría deparar una ciencia económica, que nun tuviera unes llendes fites, fora del [[sistema económicu]], tocantes a disponibilidad de los [[bienes]].

==== Utilidá práctica ====
* Acuñó'l términu de costu d'oportunidá&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20030402154354/http://cepa.newschool.edu/het/profiles/wieser.htm CEPA Friedrich von Wieser].&lt;/ref&gt;

* Dio forma a esta teoría que sería l'empiezu de la distinción ente'l costu contable (&quot;el costu de llogru&quot;) y el costu económicu (&quot;el costu de llogru&quot; + el &quot;costu d'oportunidá de nun poder llograr otra alternativa&quot;).

=== Teoría monetaria de Wieser ===
Wieser tamién ellaboró una teoría monetaria. Ésta taba inspirada nos estudios de [[Carl Menger]], en concretu nun trabayu sobre moneda nel cual espón tantu la evolución histórica del dineru como una teoría del valor d'ésti. Wieser utilizó la teoría de la [[utilidá marxinal]] pa ellaborar una teoría monetaria. En principiu foi refugada ya inclusive dellos autores trataron de demostrar que'l marginalismo fallaba necesariamente cuando se trataba d'edificar tal teoría sobre les sos bases. Sicasí, el so discípulu [[Ludwig von Mises]] estudió dicha teoría y dio-y forma creando tou un complexu qu'ellaboraba'l conceutu alemán de ''Geld'' (dineru).

Amás realizaba un estudiu sobre la influencia qu'exerz sobre'l valor de la moneda un cambéu nes rellaciones ente economía natural y economía monetaria.

==== Utilidá práctica ====
* Foi aplicada mientres los años siguientes a los problemes de la [[teoría cuantitativa del dineru]]. 

* Apurre una nueva teoría monetaria dientro de la corriente austriaca y realiza un estudiu útil y específico sobre un tipu de posibles influencies nel valor monetariu.

* Promueve les bases del posterior y relevante estudiu del so discípulu, Ludwig von Mises, en redol a la teoría monetaria.

== Pensamientu económicu de los austriacos ==
Pa entender un pocu más a Friedrich y les sos teoríes ye necesariu entender cómo pensaben tamién otros austriacos. Magar ye contrariu al pensamientu d'esta escuela falar del pensamientu de “los austriacos”, una y bones la forma d'argumentar de cada unu d'ellos nun ye homoxénea, va resultar bien útil entender cómo formulaben idees y qué coses estremen a estos economistes de los demás, una y bones les conclusiones a que lleguen individualmente son bien asemeyaes. 

Hai ciertes carauterístiques fundamentales de la [[escuela austriaca]] que-y dan el so traza distintiva respectu de lo que puede llamase ''la teoría económica prevaleciente''; vease, por casu, la revolución austriaca na tema del valor, que foi más fonda que les de Cambridge y Lausanne.

Los economistes clásicos sosteníen que'l valor de cambéu taba determináu pol costu de producción. Nin [[Jevons]] nin [[Alfred Marshall]] nin [[Léon Walras]] llograron abandonar dafechu esta teoría.{{ensin referencies}} En realidá, les idees de Marshall y Walras implicaron un retrocesu respeuto de Jevons. Vese claramente que dambos usen la teoría de la [[utilidá marxinal]] pa complementar y non pa refutar la teoría del costu de producción. Pa ellos ye tantu un error pensar que solo'l costu de producción determina'l [[valor de cambéu]] como que solo lo determina la valoración suxetiva. Son los dos elementos los qu'entren en xuegu.

Les conclusiones de los austriacos fueron distintos. Pa ellos la teoría de la utilidá marxinal nun yera'l complementu que faltaba a los [[economistes clásicos]]. A partir de la teoría de la utilidá marxinal los austriacos llegaron a la conclusión de que nun son los costos los que determinen los precios (valor de cambéu), sinón que, otra manera, son los precios de los bienes finales los que determinen los precios de los bienes de producción, esto ye los costos. Magar nel llargu plazu precios y costos tienden a igualase, pa los austriacos la direición causal ye opuesta a la sostenida polos clásicos.

Nengún empresariu puede pagar polos factores de producción un preciu cimeru al que los consumidores tán dispuestos a pagar pol bien final. Los precios de los bienes de producción determinar pola puya de la demanda pa utilizalos na producción de bienes finales alternativos. Los costos nun son una de les variables que determinen el preciu del bien final; la determinación d'esi preciu ye independiente de los costos. Los costos son la resultancia de la esistencia de precios esperaos.

[[Carl Menger]] esplicar de la siguiente manera:

“[...] si un diamante foi atopáu por fuercia o si llograr d'una mina de diamantes col emplegu de mil díes de trabayu ye dafechu irrelevante pal so valor. Polo xeneral, naide, na so vida cotidiana, entruga pola hestoria del orixe d'un bien pa envalorar el so valor, sinón que toma en cuenta solamente'l serviciu que'l bien-y va brindar y al que tendría qu'arrenunciar si nun tuviera'l bien a la so disposición.{{ensin referencies}}
 

El puntu de vista de Cambridge y Lausanne ye'l que predominó hasta los nuesos díes, ente que para a la tradición Cambridge-Lausanne el valor sicasí determinar pola interaición d'utilidá marxinal y costos, pa los austriacos intervién namái la primera y los costos son la consecuencia de los precios de los bienes finales. Esta diferencia llevó a los austriacos escontra un enfoque distintu de la teoría económica.

== Socioloxía de Wieser: la economía social (''Gesellschaftliche Wirtschaft'') ==
Nos sos últimos años, Wieser incursionó al estudiu de la [[socioloxía]] y esto traducióse na so obra ''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft'' («Teoría de la economía social» -[[1914]]-), de la que s'estrayi la so [[Friedrich von Wieser#teoría del costu alternativu o d'oportunidá|teoría del costu alternativu o d'oportunidá]] y en ''Das Gesetz der Macht'' («La llei del poder» -[[1926]]-), que foi la so última publicación, un gran estudiu sociolóxicu del cual podemos aprofiar les siguientes conclusiones.

Wieser trató d'esplicar les rellaciones y fuercies sociales al traviés d'un estudiu de la [[Historia]] y llegó a la conclusión de que les fuercies económiques tomaben un papel predominante na evolución social. A pesar del so interés por oxetivos coleutivos, como'l bienestar económico, Wieser adoptó un planteamientu [[individualismu|individualista]], refugando explícitamente la estructura [[coleutivismu|coleutiva]], averándose al [[lliberalismu]], y estableciendo la diferencia esencial ente la [[economía social]] polo xeneral y la [[Socialismu|economía socialista]].

La economía social (n'alemán orixinal ''Gesellschaftliche Wirtschaft'') trata de ''un suxetu ideal económicamente'', la humanidá como una unidá, y oldear cola naturaleza, de cuenta que les cuestiones nes que tán en desalcuerdu los intereses económicos y la [[xusticia]] económica, seríen tan irrelevantes como lo seríen a la economía de [[Robinson Crusoe]]».&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;

{{cita|La economía social ta dirixida por una sola mente. Esto contesta'l so oxetivu d'una manera intachable porque ye una mente sistemática y dirixir indiscutiblemente. Esti direutor preve finales, sopesar ensin l'error o la pasión, y caltién una disciplina qu'asegura que toles direutrices son executaes con precisión y habilidá estremes, y ensin perda d'enerxía. Entá más, vamos asumir que toles fuercies precises individuales son asitiaes na disposición d'esta direición social alegremente, como si apuntárense nel so interés individual.|'''''Friedrich von Wieser, ''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft'' («Teoría de la economía social»), [[1914]].'''''}} 

Pa Wieser, l'individuu ye'l raigañu de toles decisiones.&lt;ref name=autogenerated8 /&gt; Les decisiones tomen frente a determinaes restricciones. Les instituciones son les que definen les restricciones qu'afecten les decisiones individuales. El reflexu d'estes conclusiones na [[economía política]] reparar n'aiciones como:&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;

* La regulación de les empreses imperfectamente competitives siempres qu'esistan beneficios de [[Capital (economía)|capital]] que se tean perdiendo.

* La imposición progresiva basada na [[utilidá marxinal]] decreciente: L'Estáu nun tenía d'intentar la compensación de toles desigualdaes de [[Ingreso|renta]] y [[propiedá]] per mediu d'una imposición progresiva, sinón que la imposición progresiva tien de desenvolvese dientro de la doctrina de la utilidá marxinal decreciente, esto ye, cada nueva imposición suma una cierta &quot;cantidá&quot; d'[[Función d'utilidá|utilidá]] cada vez menor. Asina, un impuestu progresivu escomanáu, por casu sobre la riqueza, violaría l'espíritu priváu de la economía social de Wieser.

* El deber del Estáu como productor de [[bien públicu|bienes públicos]] (creando la diferenciación ente bienes públicos y [[bien económicu|bienes privaos]] que nun futuru recoyería'l so discípulu [[Friedrich August von Hayek]]&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;).

* L'actuación de los [[sindicatu|sindicatos]] permediando socialmente el poder beneficiando, frente a les empreses, a los obreros, que namái pueden aspirar a llograr el so [[productividá]] marxinal.

Estes condiciones nes cualos los recursos seríen asignaos p'asegurar la mayor utilidá describir a partir del so conceutu d'economía ideal al que denomina economía social na primer parte del so tratáu ''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft'' («Teoría de la economía social»). Con esti conceutu realiza camientos idealizaos sirviéndose d'él como la prueba patrón normativa pa evaluar la [[eficacia]] de l'actuación administritativa na economía de mercáu.

Entós la economía social de Wieser ye, n'efeutu, una economía [[comunismu|comunista]]&lt;ref name=autogenerated8 /&gt;na cual, llográndose la mayor productividá, los [[recursos escasos]] son asignaos por un planificador omnipresente y benévolu, que tien la comprendoria direuto y exacto a la de conocer les intensidaes de los prestos esperimentaos y les necesidaes polos miembros individuales de sociedá, na cual toos tienen esautamente los mesmos gustos y les mesmes escales d'utilidá y reciben los mesmos [[ingresu|ingresos]]. Amás, les sos direiciones son siguíes ensin dulda por una mano d'obra totalmente donda.

== Obres y publicaciones ==
* '''Über dean Ursprung und die Hauptgesetze des Wirthschaftlichen Werthes''' (''Sobre l'orixe y les lleis principales del valor económicu''), [[1884]].
* '''Der natürliche Wert''' (''El valor natural''), [[1889]] (D'ella estrayi'l so '''[[Friedrich von Wieser#teoría de la imputación|teoría de la imputación]]''').
* '''Die österreichische Schule und die Werth Theorie''' (''La Escuela austriaca y la teoría del valor''), [[1891]]. 
* '''Die Wert Theorie''' (''La teoría del valor''), [[1892]].
* '''Die Wiederaufnahme der Barzahlungen in Österreich-Ungarn''' (''Continuación de pagos al contao n'[[Imperiu austrohúngaru|Austria-Hungría]]''), [[1893]]. 
* '''Die österreichische Schule der Wirtschaft''' (''La Escuela austriaca d'economía'') y '''Böhm-Bawerk''', [[1894]], en [[Palgrave]], como redactor pal ''Diccionariu d'economía política''.
* '''Die Theorie der städtischen Grundrente''' (''Teoría de les rentes provenientes de suelu urbanu''), [[1909]]. 
* '''Das wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''' (''La naturaleza y el conteníu principal de la economía teórica nacional''), [[1911]].
* '''Theorie der gesellschaftlichen Wirtschaft''' (''Teoría de la economía social''), [[1914]] (de la que s'estrayi la so '''[[Friedrich von Wieser#teoría del costu alternativu o d'oportunidá|teoría del costu alternativu o d'oportunidá]]'''). 
* '''Das geschichtliche Werk der Gewalt''' (''El trabayu históricu del poder estatal''), [[1923]].
* '''Das Gesetz der Macht''' (''La llei del poder''), [[1926]].

=== Póstumes ===
* '''Geld''' (''Dineru''), [[1927]] (sintetiza'l so '''[[Friedrich von Wieser#teoría monetaria de Wieser|teoría monetaria]]''').
* '''Gesammelte Abhandlungen''' ([[1929]]) (publicáu pol so discípulu [[Friedrich August von Hayek]]).

== Bibliografía ==

=== Artículo ===
* {{cita publicación |apellíu= Wieser
|nome= F.
|enllaceautor= Friedrich von Wieser
|títulu= The Austrian School and the Theory of Value
|fecha= marzu de 1891
|revista= The Economic Journal
| volume= 1
|númberu= 1
|idioma= inglés
|páxines= 108-121
|doi= 10.2307/2955844
|url=http://mises.org/document/204/Austrian-School-and-the-Theory-of-Value-The
|fechaaccesu=15 de mayu de 2012
}}

== Ver tamién ==
* [[Costu d'oportunidá]]
* [[Utilidá marxinal]]
* [[Escuela austriaca]]
* [[Carl Menger]]
* [[Eugen von Böhm-Bawerk]]
* [[Economía Social]]
* [[Valor económicu]]
* [[Lliberalismu]]
* [[Neolliberalismu]]
* [[Economía Política]]

== Referencies ==
{{llistaref|2}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}
* [http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/wieser/value.txt Lee ''Theory of Value, by Friedrich von Wieser'' (Teoría del Valor, por Friedrich von Wieser) (n'inglés).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630235112/http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/wieser/value.txt |date=2017-06-30 }}
* [http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/wieser/austrian.txt Lee ''The Austrian School and the Theory of Value'', (La Escuela austriaca y la teoría del aalor) (n'inglés).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630234115/http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/wieser/austrian.txt |date=2017-06-30 }}
* [http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/wieser/natural/index.html Lee ''The Natural Value'' (El valor natural) (n'inglés).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630235107/http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/wieser/natural/index.html |date=2017-06-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20030402154354/http://cepa.newschool.edu/het/profiles/wieser.htm Obres más importantes de Friedrich von Wieser.]

{{NF|1851|1926|Wieser, Friedrich von}}

{{Tradubot|Friedrich von Wieser}}
[[Categoría:Economistes d'Austria]]
[[Categoría:Políticos y polítiques d'Austria]]
[[Categoría:Lliberales d'Austria]]
[[Categoría:Economistes de la escuela austriaca]]
[[Categoría:Persones de Viena]]</text>
      <sha1>31r8e9g2zicypq6aou9sw9nys4lqur6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fútbol n'Arxentina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167481</id>
    <revision>
      <id>4493203</id>
      <parentid>4486136</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T04:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 0 referencia(es) y marcando 13 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185870" sha1="6xqoiu379kvt4j1n1gnwscu1c1c615k" xml:space="preserve">[[Ficheru:Maradona cup azteca.jpg|thumb|250px|[[Diego Maradona]] llevantando la [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]] en [[Méxicu]].]]

{{redirixe|Fútbol arxentino|Fútbol arxentino (película)|la película documental de 1990}}
El '''[[fútbol]] ye'l [[deporte]] más popular n'[[Arxentina]]''', el que tien más xugadores federaos (540&amp;nbsp;000 en 2002, equivalente al 1,4% de la población), y el más practicáu pola población masculina y femenina en forma recreativa o non federada, dende la niñez, na qu'algama a la cuasi totalidá, hasta los sesenta años.&lt;ref&gt;Secretaría de Deportes de la Nación y INDEC; Censu sobre Vezos n'actividaes físiques y deportives de la población arxentina, Buenos Aires, 2000.&lt;/ref&gt; Nueve de cada diez habitantes declaren ser simpatizantes de dalgún equipu de fútbol.&lt;ref name=&quot;Xe&quot;&gt;{{cita web
| autor = Consultora Xe
| títulu = Estudios sobre adhesiones a equipos de fútbol. Total país 2006
| añu = 2006
| publicación = Consultora Xe
| volume = 
| númberu = 
| id = Buenos Aires
| url = http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=246667&amp;IdxSeccion=0
| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20130531065630/http://www.infobae.com/notas/nota.php?Idx=246667&amp;IdxSeccion=0
| fechaarchivu = 2013-05-31
}}&lt;/ref&gt; Na fala popular del país, tamién se suel utilizar les espresiones «fúbol», «fulbo» o «chuti» (esta postrera nel noroeste) pa designar al deporte.&lt;ref&gt;
{{cita web | url = http://www.ñurda.com.ar/tag/jujuy/page/3/
| títulu = Diccionariu: Chuti
| autor = Velázquez, Alejandro |
editorial = Ñurda
| fecha = 25 d'agostu de 2010
| fechaaccesu = 19 de setiembre de 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cita web |url = http://www.solofulbo.com.ar/
 |títulu = El fulbo
 |editorial = Namái fulbo
 |fechaaccesu = 4-feb-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080126111250/http://www.solofulbo.com.ar/
 |fechaarchivu = 26 de xineru de 2008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
| url = http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2007/2007prim/varios/fobal-a-010707.asp
| títulu = Fanáticu del fóbal
| autor = Argerich, John
| editorial = Páxina dixital
| fechaaccesu = 4-feb-2008
| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160815091519/http://www.paginadigital.com.ar/articulos/2007/2007prim/varios/fobal-a-010707.asp
| fechaarchivu = 2016-08-15
}}&lt;/ref&gt;
Coles mesmes, resulta bien común utilizar la espresión «xugar a la pelota», en referencia a la práctica del fútbol.&lt;ref&gt;
{{cita web | url = http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-207802-2012-11-14.html
| títulu = Aptitud pa xugar a la pelota |
autor = [[Diego Bonadeo]]
| editorial = [[Página/12|Diariu Página/12]]
| fecha = 14 de payares de 2012
| fechaaccesu = 20 de xunetu de 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cita web |url = http://www.solofulbo.com.ar/
 |títulu = Riquelme: “Non estrañu xugar a la pelota”
 |autor = Gustavo Ortiz
 |editorial = [[Clarín (periódicu)|Diariu Clarín]]
 |fecha = 25 de xineru de 2013
 |fechaaccesu = 20 de xunetu de 2013
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120706001214/http://www.solofulbo.com.ar/
 |fechaarchivu = 6 de xunetu de 2012
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
| url = http://www.eldiario.com.ar/diario/interes-general/nota.php?id=81637
| títulu = Les moces que salen a buscar el fútbol editorial = [http://www.eldiario.com.ar El Diariu]
| fecha = 22 de mayu de 2013
| fechaaccesu = 20 de xunetu de 2013
| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160310164206/http://www.eldiario.com.ar/diario/interes-general/nota.php?id=81637
| fechaarchivu = 2016-03-10
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
| url = http://www.elgrafico.com.ar/blogue_detalle.php?id_post=517
| títulu = Xugar a la Pelota
| autor = Elías Perugino
| editorial = [[El Gráficu]]
| fecha = 11 de xunetu de 2010
| fechaaccesu = 20 de xunetu de 2013
}}&lt;/ref&gt;

L'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] (AFA) crear en [[1893]]. Ye la octava federación futbolística más antigua del mundu. El tornéu de lliga, xugáu añalmente de manera ininterrumpida dende esi añu —anque en [[Campeonatu de primer División 1891 (Arxentina)|1891]] yá s'apostara'l primer tornéu de [[Argentine Association Football League (1891)|lliga]] nel país—, ye unu de los más antiguos del mundu, detrás de les lligues [[Reinu Uníu|británica]] y [[Países Baxos|neerlandesa]].{{refn|group=n|Les asociaciones más antigües, depués de les britániques, son: Dinamarca y Países Baxos (1889), Nueva Zelanda (1891), Arxentina (1891), Bélxica, Chile y Suiza (1895) ya Italia (1898).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |títulu=FIFA's 208 Member Associations |fechaaccesu=20 d'abril de 2017 |formatu=PDF |autor=FIFA |fecha=2009 |editorial=fifa.com |idioma=alemán, español, francés ya inglés}}&lt;/ref&gt; Les restantes empecipiar nel sieglu XX.}} [[Seleición Arxentina de Fútbol|Arxentina]] ye unu de los ocho países que llograron la [[Copa Mundial de Fútbol]], ganándola n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]], amás d'algamar el subcampeonatu n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]], [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|Brasil 2014]]. Llogró tamién dos [[Xuegos Olímpicos|medayes d'oru olímpicu]], [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Atenes 2004]] y [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008|Beixín 2008]], y dos de plata ([[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Ámsterdam 1928]] y [[Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996|Atlanta 1996]]). Llogró catorce veces la [[Copa América]], na que salió catorce veces subcampeón; ganó una vegada la [[Copa Confederaciones]], de la cual llogró dos veces el subcampeonatu.

Amás, a nivel de seleiciones mayores ye una de les trés seleiciones con más copes oficiales de la historia, con diecinueve títulos,&lt;ref group=n&gt;Arxentina comparte'l récor absolutu de diecinueve títulos oficiales coles seleiciones de {{sel|Brasil}} y {{sel|Uruguái}}.&lt;/ref&gt; cuntándose les dos Copes Mundiales, les catorce Copes América y la Copa Confederaciones, a les que se deben sumar dos competencies interconfederativas: el [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] de [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]] y la [[Copa Artemio Franchi]] de [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]].

A nivel xuveniles, consiguió seis veces la [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20]], na que salió subcampeón nuna ocasión; y ganó'l [[Campeonatu Suramericanu Sub-20|Campeonatu suramericanu]] de la categoría en cuatro ocasiones y foi seis veces subcampeón. Amás llogró'l [[Campeonatu Suramericanu de Fútbol Sub-17|Campeonatu Suramericanu Sub-17]] en tres ediciones. Tamién lidera'l tornéu de [[fútbol nos Xuegos Panamericanos]], con seis medayes d'oru y dos de plata. 

Los clubes de fútbol arxentín son los que llograron mayor cantidá de [[Clubes de fútbol ganador de competiciones internacionales a nivel confederativo y interconfederativo|títulos internacionales nel mundu]] (69), siendo los que más vegaes llograron la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] (9) y la [[Copa Libertadores d'América|Libertadores]] (24). Sumando los ésitos deportivos de los representativos nacionales y [[Títulos internacionales oficiales del fútbol arxentino a nivel de clubes|los llogros oficiales de los clubes a nivel internacional]], el fútbol arxentino masculín, con 117 torneos oficiales, ye'l segundu más gallardoniáu del mundu, detrás de [[Fútbol en Brasil|Brasil]] que tien 123.&lt;ref name=&quot;AFA 10 n'Historia&quot;&gt;{{cita web | títulu =10 n'Historia editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |
url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&amp;n=7&amp;idm=2
| fechaaccesu = 27-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

El [[fútbol femenín]] entama la [[Primer División del Fútbol Femenín (Arxentina)|Primer División Femenina]] dende 1991. L'escoyíu arxentín de fútbol femenín llogró'l so meyor resultáu al coronase campeón nel [[Campeonatu Suramericanu Femenín de 2006]].&lt;ref&gt;{{cita web | títulu =Fútbol femenino |
editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |
url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&amp;n=1880&amp;idm=19
| fechaaccesu = 27-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

Na Arxentina tamién se practica de manera bien espublizada'l [[Fútbol sala|futsal]]. Los llogros más importantes de la seleición arxentina de futsal fueron: na AMF, el campeonatu mundial de 1994 y el subcampeonatu de 2007;&lt;ref name=&quot;amfutsal&quot;&gt;{{cita web |títulu=[[Asociación Mundial de Futsal (AMF)]] - Historial de Competiciones editorial=Asociación Mundial de Futsal|url=http://www.amfutsal.com.py/historial.html|fechaaccesu=27-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080916200046/http://www.amfutsal.com.py/historial.html|fechaarchivu=16 de setiembre de 2008}}&lt;/ref&gt; na FIFA'l llogru del [[Copa Mundial de fútbol sala de la FIFA 2016|Copa Mundial de 2016]], la Copa América en 2003 y en 2015, y el tercer llugar nel Campeonatu Mundial de 2004. En categoría femenina llogró'l subcampeonatu en [[Campeonatu Mundial Femenín de futsal de la AMF]] en 2017.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu =Futsal
| editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |
url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&amp;n=1044&amp;idm=18
| fechaaccesu = 27-ene-2008}}&lt;/ref&gt; Dientro de la variedá del futsal, Arxentina destacar na modalidá de [[fútbol pa ciegos]]. La seleición nacional, llamada ''[[Los Esperteyos]]'', llogró dos veces el campeonatu mundial (2002 y 2006), la medaya d'oru nos Xuegos Mundiales pa Ciegos de Seúl 2015,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://mundod.lavoz.com.ar/futbol/los-murcielagos-campeones-mundiales-en-seul|obra=Mundu D|fecha=16 de mayu de 2015|títulu=Los Esperteyos, campeones mundiales en Seúl}}&lt;/ref&gt; según la medaya de plata nos [[Arxentina nos Xuegos Paralímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Paralímpicos de 2004]],&lt;ref name=&quot;ciudá.com&quot;&gt;{{cita web |títulu=Esperteyos Campeones|editorial=Revista Ciudá, Buenos Aires, 2006|url=http://www.ciudad.com.ar/nota.aspx?id=1259679|fechaaccesu=27-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080610054633/http://www.ciudad.com.ar/nota.aspx?id=1259679|fechaarchivu=10 de xunu de 2008}}&lt;/ref&gt; y dos veces la medaya de bronce nos [[Arxentina nos Xuegos Paralímpicos de Beixín 2008|Xuegos Paralímpicos de 2008]] y [[Arxentina nos Xuegos Paralímpicos de Rio de Janeiro 2016|Xuegos Paralímpicos de 2016]].

Finalmente, nel país practicar tamién el [[fútbol de sablera]]. L'Arxentina foi una de les cuatro participantes, con Brasil, Estaos Xuníos ya Italia, qu'entamaron la primer competencia internacional en Miami en 1993. Participó en tolos campeonatos mundiales non oficiales entamaos dende 1995, llogrando la so meyor posición en 2001, cuando salió terceru.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu =Fútbol de sablera editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |
url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&amp;n=1343&amp;idm=20
| fechaaccesu = 27-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

Dende'l puntu de vista de los elementos de xuegu, n'Arxentina inventar en 1931, na ciudá de [[Bell Ville]], la pelota de fútbol moderno, ensin tento, conocida orixinalmente col nome de [[superball]].&lt;ref name=&quot;González&quot;&gt;González, Juan Evaristo (2004). ''De Bell Ville al mundu: historia del inventu arxentín que camudó a la pelota de fútbol: [la invención de la pelota de fútbol de boca invisible]: [curtia reseña del fútbol bellvillense y les sos figures más representatives]''. Córdoba: Comunicate.&lt;/ref&gt;

== Historia ==

=== Los entamos ===
[[Ficheru:Bacrc.jpg|thumb|right|200px|El primer partíu de fútbol na Arxentina xugar nel campu del Buenos Aires Cricket Club el 20 de xunu de 1867, onde güei s'atopa'l [[Planetariu de Buenos Aires|Planetariu]].]]

El [[fútbol]] aniciar n'[[Arxentina]] a mediaos del [[sieglu XIX]], de la mano d'inmigrantes británicos que llegaben a establecese nel país, principalmente pola construcción del ferrocarril.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíu=Raffo|nome=Víctor|títulu=L'orixe británicu del deporte arxentino|editorial=Gráfica MPS|añu=2004|allugamientu=Buenos Aires|isbn=9789874381071}}&lt;/ref&gt;

En mayu de 1867, los hermanos Thomas y James Hogg convidaron, al traviés d'un avisu nel diariu ''The Standard'', a una xunta pa intentar propulsar la práctica del fútbol. El 9 de mayu fundóse'l Buenos Aires Football Club,&lt;ref name=primer&gt;{{cita llibru |apellíos=Brown|nome=Paul|títulu=The Victorian Football Miscellany|añu=2013|editorial=Superelastic|isbn=978-095-6227-058|páxines=182 |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt; y entamóse el primer partíu, apostáu'l 20 de xunu ente blancos y coloriaos.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = 1863-1868
| editorial = The Association of Football Statiticians
| url=http://www.11v11.co.uk/index.php?pageID=479
| fechaaccesu = 14-ene-2008}}&lt;/ref&gt; El partíu foi convocáu pel Buenos Aires Cricket Club, a iniciativa de los hermanos Thomas y James Hogg, qu'enfrentó al Buenos Aires Football Club, fundáu pa la ocasión unos díes antes, el primer club de fútbol arxentino. L'alcuentru xugar nos [[montes de Palermo]], nel llugar onde güei s'atopa'l [[Planetariu de Buenos Aires|Planetariu]], apenes cuatro años dempués de que se va xugar el primer partíu de fútbol moderno nel mundu, según [[The Football Association#Les 13 regles del fútbol de 1863|les regles de 1863]]. Dende entós y mientres delles décades el fútbol practicar nos clubes y escueles fundaos polos [[Inmigración n'Arxentina#Británicos|inmigrantes británicos]].&lt;ref name=&quot;AFA Oríxenes&quot;&gt;{{cita web | títulu = Oríxenes. El fútbol, una pasión arxentina |
editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |
url=http://www.afa.org.ar/?m=news&amp;n=8&amp;idm=1
| fechaaccesu = 22-ene-2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Historia: hai 140 años xugó'l primer partíu nel país. El fútbol nacional cumple año | autor = Barnade, Oscar | editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 20 de xunu de 2007 | url = http://www.clarin.com/diario/2007/06/20/deportes/d-05801.htm | fechaaccesu = 22-ene-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20081002195114/http://www.clarin.com/diario/2007/06/20/deportes/d-05801.htm | fechaarchivu = 2008-10-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = 140 años del primer partíu de fútbol na Arxentina |
autor = Cantaro, Eduardo |
editorial = Sitiu del historiador Eduardo Cantaro, 21 de mayu de 2007
| url=http://eduardocantaro.blogspot.com/2007/05/140-aos-del-primer-partido-de-ftbol-en.html
| fechaaccesu = 22-ene-2008}}&lt;/ref&gt; Esti primer partíu xugar dende la 12:30 hasta les 14:30, y namái cuntó con ocho xugadores por equipu. Los equipos teníen la siguiente formación (recordada pol diariu ''The Standard''):

'''Equipo Blanco''': Thomas Hogg, James Hogg, W. Forrester, T.B. Smith, J.W. Bond, Y.S. Smith, J. Rabsbottom y N.B. Smith.

'''Equipu Coloráu''': William Heald, T.R. Best, O. Smith, H.J. Barge, H. Willmont, R.M. Ramsay, J. Simpson y W. Boschetti.

[[Ficheru:The Standard 23Jun1867.JPG|thumb|left|100px|Crónica del diariu ''The Standard'' de Buenos Aires detallando'l primer partíu de fútbol apostáu n'Arxentina. 23 de xunu de 1867.]]

Pero'l fútbol nun yera inda una disciplina popular, yá que solía xugase xeneralmente en clubes ingleses. En 1869, l'inglés [[Isaac Newell]] llegó a la ciudá de Rosario, trayendo ente les sos pertenencies una pelota de fútbol y un reglamentu. En 1884 fundó'l ''Colexu Comercial Anglicanu Arxentín'', y los sos estudiantes empezaron a practicar el deporte de &quot;los ingleses llocos&quot;. Magar [[Alejandro Watson Hutton|Alexander Watson Hutton]] (un inmigrante proveniente d'Escocia que llegó al país en 1882) ye consideráu'l ''padre del fútbol arxentino'', dicha paternidá podría ser discutible, yá que los historiadores que-y atribuyeron esi rótulu al escocés, posiblemente tornaron los acontecimientos asocedíos fora de les llendes de Buenos Aires. 

Watson Hutton llegó pa faese cargu del Colexu [[Saint Andrew's Scots School|Saint Andrew]]. Ellí desenvolvió la práctica del fútbol hasta que problemes coles autoridaes de la institución causaron el so alloñamientu pa fundar la English High School, que sería la base d'[[Alumni Athletic Club|Alumni]], una institución que ganó diez torneos amateur (incluyendo'l ganáu por English High School) hasta que s'eslleió en 1912.

El fútbol solía ser practicáu n'escueles o dientro de dellos clubes que nun se dedicaben puramente a ello. Tamién en llugares con fuerte presencia de ciudadanos ingleses, como les empreses ferroviaries.

Ye nesi contestu qu'en 1886 empieza la práctica del fútbol nos [[Talleres Ferroviarios de Junín|talleres ferroviarios]] de [[Junín (Buenos Aires)|Junín]]. Los xugadores pertenecíen a la numberosa coleutividá británica que s'aniciara na ciudá. El 23 d'avientu de 1892 fundan el [[Club Atlético Buenos Aires al Pacífico]], nome de la empresa ferroviaria. Amás del fútbol, foi iniciador d'otros deportes como [[críquet]], [[boxéu]], [[golf]], [[ḥoquei]] y [[baloncestu]]. El club entá esiste col mesmu nome, y xuega na [[Lliga Deportiva del Oeste]], asociación de fútbol [[Amateur (afición)|amateur]] de [[Junín (Buenos Aires)|Junín]].

El 3 de xunu de 1887 fúndase'l [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]], el más antiguu de los qu'anguaño tán afiliaos a la AFA, dedicáu primeramente a los deportes incluyíos nel so nome, qu'incluyó la práctica de fútbol en 1893. El [[Quilmes Rovers Club]] fúndase'l 27 de payares de 1887. Anque nun ta claro que se trate del mesmu qu'anguaño se denomina [[Quilmes Atlético Club]], participa nos torneos de la AFA, siendo consideráu oficialmente como'l ''decanu del fútbol arxentino''.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Historia Quilmes Atlético recibiendo'l llamatu del cerveceru&quot; Club|url=http://www.quilmesaclub.org.ar/institucion/historia.html|obra=www.quilmesaclub.org.ar|fechaaccesu=20 de xineru de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141216133057/http://www.quilmesaclub.org.ar/institucion/historia.html|fechaarchivu=16 d'avientu de 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita publicación|url=http://edant.clarin.com/diario/2006/11/06/deportes/d-00201.htm|publicación=Diariu Clarín|fecha=6 de payares de 2006|autor=Oscar Barnade|títulu=El dos feches de Quilmes|fechaaccesu=20 de xineru de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303193616/http://edant.clarin.com/diario/2006/11/06/deportes/d-00201.htm|archivedate=2016-03-03}}&lt;/ref&gt; El 24 d'avientu de 1889 fúndase'l [[Rosario Central|Central Argentine Railway Athletic]] na ciudá de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]], qu'anguaño compite nos torneos de la AFA col nome de [[Rosario Central]]. El 3 de xunetu de 1892 fúndase'l [[Lobos Athletic Club]] na estancia &quot;La Morada&quot;, cerca del pueblu de [[Lobos]]. El 21 de xineru de 1896 fúndase'l [[Club Atlético Banfield]], en 1898 el [[Club Atlético Estudiantes]] de Buenos Aires y en 1899 el [[Club Atlético Argentino de Quilmes]].

En 1891 creóse la primer asociación de fútbol n'Arxentina: ''[[Argentine Association Football League (1891)|The Argentine Association Football League]]''. La mesma tuvo una esistencia fugaz, pero entamó'l [[Campeonatu de primer División 1891 (Arxentina)|primer campeonatu]] oficial, nel que compartieron el primer puestu los equipos d'[[Old Caledonians]] y [[Saint Andrew's Scots School|Saint Andrew's]]. Dos años dempués, el 21 de febreru de 1893, [[Alejandro Watson Hutton|Hutton]] fundó la lliga definitiva, ''The Argentine Association Football League'' (homónima de l'asociación fundada en 1891), que con socesivos cambeos de nome adoptaría finalmente la denominación de ''[[Asociación del Fútbol Arxentino]]'', la octava asociación de fútbol en crease nel mundu.

Coles mesmes, n'otres ciudaes del interior del país, desenvolviéronse les lligues locales.

=== Feches de fundación de los clubes del fútbol arxentino ===
La práctica entamada del fútbol na Arxentina ye de les más antigües y de mayor tradición del mundu; ye asina que la gran mayoría de los clubes que compiten nos torneos de toles divisiones superen largamente los 100 años de vida.

Les feches de fundación de dalgunos de los clubes más antiguos que perduren hasta'l presente son:

{| {{tablaguapa}}
| '''Clubes'''
|- valign=top
|
&lt;div style=&quot;-moz-webkit-column-count:1; column-count:2&quot;&gt;
 
* [[Club Mercedes]]: 12 de mayu de 1875*
* [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]]: 3 de xunu de 1887*
* [[Quilmes Atlético Club]]: 27 de payares de 1887
* [[Club Atlético Rosario Central]]: 24 d'avientu de 1889
* [[Lobos Athletic Club]]: 3 de xunetu de 1892
* [[Club Atlético Buenos Aires al Pacífico]]: 23 d'avientu de 1892
* [[Club Atlético Banfield]]: 21 de xineru de 1896
* [[Club Atlético Pacífico]]: 1 de payares de 1896
* [[Club Atlético Estudiantes]]: 15 d'agostu de 1898
* [[Club Atlético Argentino de Quilmes]]: 1 d'avientu de 1899
* [[Club Atlético Concepción (Concepción de la Sierra, Misiones)]]: 17 d'agostu de 1900
* [[Club Atlético Libertad (Salta)]]: 12 de marzu de 1901
* [[Club Atlético River Plate]]: 25 de mayu de 1901
* [[Club Atlético Tigre]]: 3 d'agostu de 1902
* [[Club Atlético Tucumán]]: 27 de setiembre de 1902
* [[Gimnasia y Tiro de Salta]]: 29 de payares de 1902
* [[Racing Club]]: 25 de marzu de 1903
* [[Club Ferrocarril Roca (Las Flores)]]: 30 d'agostu de 1903
* [[Club Atlético Newell's Old Boys]]: 3 de payares de 1903
* [[Club Atlético San Telmo]]: 5 de marzu de 1904
* [[Club Atlético Barracas Central]]: 5 d'abril de 1904
* [[Club Atlético 9 de Julio (Rafaela)|Club Atlético 9 de Julio (R)]]: 9 de xunetu de 1904
* [[Club Ferro Carril Oeste]]: 28 de xunetu de 1904
* [[Asociación Atlética Argentinos Juniors]]: 15 d'agostu de 1904
* [[Club Atlético Uruguay]]: 1 de setiembre de 1904
* [[Club Atlético Atlanta]]: 12 d'ochobre de 1904
* [[Club Atlético Independiente]]: 1 de xineru de 1905
* [[Club Atlético Belgrano|Club Atlético Belgrano (C)]]: 19 de marzu de 1905
* [[Club Atlético Tiro Federal Argentino]]: 29 de marzu de 1905
* [[Club Atlético Boca Juniors]]: 3 d'abril de 1905
* [[Club Atlético Baradero]]: 3 d'abril de 1905
* [[Club Everton]]: 9 d'abril de 1905
* [[Club Atlético Colón|Club Atlético Colón (SF)]]: 5 de mayu de 1905
* [[Club Atlético Platense]]: 25 de mayu de 1905
* [[Club Atlético de la Juventud Alianza]]: 14 de xunu de 1905
* [[Club Estudiantes de La Plata]]: 4 d'agostu de 1905
* [[Club Atlético Sarmiento (La Banda)]]: 16 d'abril de 1906
* [[Club Atlético Chacarita Juniors]]: 1 de mayu de 1906
* [[Club Atlético Defensores de Belgrano]]: 25 de mayu de 1906
* [[Club Atlético Talleres (Remedios de Escalada)|Club Atlético Talleres (RdE)]]: 1 de xunu de 1906
* [[Club Atlético Argentino (Marcos Juárez)|Club Atlético Argentino (MJ)]]: 9 de xunetu de 1906
* [[Club Atlético Argentino (Merlo)|Club Atlético Argentino (M)]]: 30 d'agostu de 1906
* [[Club Atlético Central Córdoba (Rosario)|Club Atlético Central Córdoba (R)]]: 20 d'ochobre de 1906
* [[Asociación Mutual Social y Deportiva Atlético de Rafaela]]: 13 de xineru de 1907
* [[Club Atlético Mitre (Santiago del Estero)|Club Atlético Mitre (SdE)]]: 2 d'abril de 1907
* [[Club Atlético Universitario (Córdoba)|Club Atlético Universitario(C)]]: 8 d'abril de 1907
* [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Club Atlético Unión (SF)]]: 15 d'abril de 1907
* [[Club Social y Deportivo Juventud Unida|Club Social y Deportivo Juventud Unida (G)]]: 1 de mayu de 1907
* [[Club Atlético Paraná]]: 16 de xunu de 1907
* [[Club Atlético San Martín (San Juan)|Club Atlético San Martín (SJ)]]: 27 de setiembre de 1907
* [[Club Atlético Colegiales (Munro)|Club Atlético Colegiales (BA)]]: 1 d'abril de 1908
* [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro]]: 1 d'abril de 1908
* [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Mendoza)|Club Atlético Gimnasia y Esgrima (M)]]: 30 d'agostu de 1908
* [[Club Atlético Liniers]]: 8 d'ochobre de 1908
* [[Club Atlético Argentino Peñarol]]: 12 d'ochobre de 1908
* [[Club Atlético Huracán]]: 1 de payares de 1908
* [[Club Atlético Libertad (Corrientes)|Club Atlético Libertad (C)]]: 10 de marzu de 1909
* [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|Club Atlético San Martín (T)]]: 2 de payares de 1909
* [[Club Atlético Concepción|Club Atlético Concepción (T)]]: 27 d'avientu de 1909
* [[Club Atlético Vélez Sarsfield]]: 1 de xineru de 1910
* [[Club Atlético Excursionistas]]: 1 de febreru de 1910
* [[Viamonte Fútbol Club]]: 4 de mayu de 1910
* [[Club Deportivo Libertad]]: 25 de mayu de 1910
* [[Club Atlético Sarmiento (Resistencia)|Club Atlético Sarmiento (R)]]: 24 de setiembre de 1910
* [[Club Olimpo]]: 15 d'ochobre de 1910
* [[Cañuelas Fútbol Club]]: 1 de xineru de 1911
* [[Club Almagro]]: 6 de xineru de 1911
* [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Club Atlético Sarmiento (J)]]: 1 d'abril de 1911
* [[Club Atlético Belgrano (Paraná)]]: 10 de xunu de 1911
* [[Club Atlético Nueva Chicago]]: 1 de xunetu de 1911
* [[Club Sportivo Patria]]: 14 d'ochobre de 1911
* [[Club Atlético Central Norte (Tucumán)]]: 29 de payares de 1911
* [[Club Atlético Argentino (Rosario)|Club Atlético Argentino (R)]]: 15 de xineru de 1912
* [[Club Atlético Palmira]]: 31 de xineru de 1912
* [[Club Atlético Ituzaingó]]: 1 d'abril de 1912
* [[Club Atlético Estudiantes (Olavarria)]]: 12 d'abril de 1912
* [[Club Colón de San Justo]]: 1 de mayu de 1912
* [[Club Atlético Sarmiento (San Fernando del Valle de Catamarca)]]: 12 de xunu de 1912
* [[Club Atlético San Jorge]]: 23 de xunu de 1912
* [[Asociación Atlética Estudiantes]]: 21 de setiembre de 1912
* [[Club Atlético Temperley]]: 1 de payares de 1912
* [[Club Atlético Benjamín Matienzo (Villa de Soto, Córdoba)]]: 12 de payares de 1912
* [[Club Jorge Newbery de Junín]]: 13 de xineru de 1913
* [[Club Sportivo Independiente Rivadavia]]: 24 de xineru de 1913
* [[Club Atlético All Boys]]: 15 de marzu de 1913
* [[Club Atlético Aldosivi]]: 29 de marzu de 1913
* [[Club Atlético Chaco For Ever]]: 27 de xunetu de 1913
* [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Club Atlético Talleres (C)]]: 12 d'ochobre de 1913
* [[Club Sportivo Barracas]]: 30 d'ochobre de 1913
* [[Club y Biblioteca Ramón Santamarina]]: 20 d'avientu de 1913
* [[Club Atlético Patronato de la Juventud Católica]]: 1 de febreru de 1914
* [[Club Sportivo Belgrano (San Francisco)|Club Sportivo Belgrano (SF)]]: 15 d'abril de 1914
* [[Club Atlético General Paz Juniors]]: 27 d'abril de 1914
* [[Club Atlético Sansinena Social y Deportivo]]: 12 de xunu de 1914
* [[Club Atlético Ferrocarril Midland]]: 28 de xunu de 1914
* [[Club Atlético Defensores Unidos]]: 14 de xunetu de 1914
* [[Club Atlético Lanús]]: 3 de xineru de 1915
* [[Club Rivadavia]]: 22 de marzu de 1915
* [[Club Atlético Puerto Comercial]]: 1 d'agostu de 1915
* [[Club El Porvenir]]: 11 de setiembre de 1915
* [[Club Atlético Lugano]]: 18 de payares de 1915
* [[Centro Juventud Antoniana]]: 12 de xineru de 1916
* [[Club Deportivo Jorge Gibson Brown]]: 16 de marzu de 1916
* [[Racing Athletic Club]]: 16 d'abril de 1916
* [[Club Atlético Huracán (Ingeniero White)]]: 25 de mayu de 1916
* [[Andes Foot-Ball Club]]: 31 de mayu de 1916
* [[Club Libertad de Bahía Blanca]]: 9 de xunetu de 1916
* [[Club Sportivo y Biblioteca Atenes]]: 9 de xunetu de 1916
* [[Club Atlético Independiente (Trelew)]]: 30 d'agostu de 1916
* [[Club Sportivo Dock Sud]]: 1 de setiembre de 1916
* [[Club Atlético Los Andes]]: 1 de xineru de 1917
* [[Club Gimnasia y Esgrima (Concepción del Uruguay)]]: 8 de febreru de 1917
* [[Club Atlético Resistencia Central]]: 12 de xunu de 1918
* [[Club Independiente (Tandil)]]: 9 de xunetu de 1918
* [[Instituto Atlético Central Córdoba]]: 8 d'agostu de 1918
* [[Deportivo Guaymallén]]: 25 d'agostu de 1918
* [[Club Atlético Douglas Haig]]: 18 de payares de 1918 
* [[Club General Belgrano]]: 28 d'abril de 1919
* [[Club Atlético Central Córdoba (Santiago del Estero)]]: 3 de xunu de 1919
* [[Club Sportivo Desamparados]]: 10 de setiembre de 1919
* [[Club Sportivo Estudiantes (San Luis)]]: 20 de xunu de 1920
* [[Club Atlético Juventud Unida Universitaria]]: 8 de payares de 1920
* [[Club Atlético Independiente (Neuquén)]]: 27 de febreru de 1921
* [[Club Atlético Central Norte (Salta)]]: 21 de marzu de 1921
* [[Godoy Cruz Antonio Tomba]]: 1 de xunu de 1921
* [[Sportivo Atlético Club]]: 18 de marzu de 1922
* [[Luján Sport Club]]: 15 de xunetu de 1922
&lt;/div&gt;
|}

=== La era amateur ===
[[Ficheru:Lomas-futbol1893.jpg|thumb|200px|[[Lomas Athletic]], equipu campeón en 1893.]]
Nes primeres dos décades d'esistencia de la lliga, les competiciones entamáronse básicamente en derredor de les escueles y clubes d'inmigrantes británicos, íntimamente rellacionáu coles nociones del [[xuegu llimpiu]] y la caballerosidad deportiva, que constituyíen la exa de la concepción británica del [[deporte]].&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Dunning, Eric; Malcom, Dominic; et.al.|títulu=[https://books.google.com/books?id=TqyCioQFv6cC&amp;hl=es Sport]|añu=2003|editorial=Londres: Routledge|ISBN= 0-415-26292-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AFA Oríxenes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Frydenberg Práutiques&quot;&gt;{{cita web |títulu = Práutiques y valores nel procesu de popularización del fútbol. Buenos Aires (1900-1910)
 |autor = Frydenberg, Julio david
 |editorial = EFDeportes
|url=http://www.efdeportes.com/efd10/jdf10.htm
 |fechaaccesu = 14-ene-2008}}&lt;/ref&gt; Nesos años destacóse [[Alumni]], el club de los alumnos del Buenos Aires English High School, fundáu por Alejandro Watson Hutton, que llogró diez campeonatos antes d'eslleise en 1911.

[[Ficheru:Alumni Athletic Club, in 1910..jpg|200px|thumb|[[Alumni]] foi'l club más destacáu del amateurismo. Fundáu pol padre del fútbol arxentino, l'escocés [[Alejandro Watson Hutton]]. Participó en trece campeonatos arxentinos y ganó 10. En 1911 dexó de competir.]]

Na [[década de 1900|primer década]] empezó un procesu de popularización del fútbol, por aciu la creación esplosiva de cientos de clubes, qu'enriaron l'ingresu masivu al deporte de los sectores populares, munchos d'ellos trabayadores y descendientes d'[[Inmigración n'Arxentina#Britámicos|inmigrantes, o ellos mesmos]].&lt;ref name=&quot;Frydenberg Práctiques2&quot;&gt;{{cita web |títulu = Práutiques y valores nel procesu de popularización del fútbol. Buenos Aires 1900-1910
 |autor = Frydenberg, Julio David
 |editorial = EFDeportes
|url=http://www.efdeportes.com/efd10/jdf10.htm
 |fechaaccesu = 10 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; La masificación del fútbol n'Arxentina produció un paralelu alloñamientu del mesmu de los clubes venceyaos a la comunidá británica y la [[clase alta]], que s'entornaron principalmente al [[tenis]], el [[rugbi]] y el [[Hockey Hierba|ḥoquei sobre verde femenín]], col fin d'evitar la so participación nel deporte espectáculu y caltenese como instituciones empobinaes puramente a la práctica del deporte recreativo de los sos socios. El sociólogu Eric Dunning, espertu nel estudiu del deporte, señala que la separación ente deportes elitistes y deportes populares foi un procesu xeneral, que se repitió na mayor parte de los países del mundu, de la mano col amenorgamientu de la [[xornada de trabayu]] y la consecuente apaición del [[tiempu llibre]] para amplios sectores de la población.&lt;ref name=&quot;Donning Sport Matters&quot;&gt;{{cita web |títulu =Donning cita la siguiente opinión de 1895 sobre la situación en Gran Bretaña, frente al ingresu de los sectores populares al deporte. &quot;¿Por qué tuviera d'haber esta constante brega pa xuntar nel deporte los dos elementos diverxentes de la sociedá que nunca por nengún motivu atopar en nengún llugar nuna situación entá más incomprensibles, y esta ye la causa de toa nuesa frustración atlética... La clase trabayadora ta bien nel so llugar; déxenlos nel so llugar en paz, y que tengan el so atletismu de la manera en que meyor s'espresen los sos enclinos... Déxennos tener el nuesu propiu deporte ente los elementos más refinaos, y nun dexen a los espíritus discordantes entren n'él&quot;. Sport matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation
 |autor = Dunning, Eric
 |editorial = Londres, Routledge
|url=https://books.google.com/books?id=TqyCioQFv6cC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Dunning+%22sport,+violence+and+civilization%22&amp;hl=es |fechaaccesu
 = 24-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

Nesi momentu apaecieron munchos de los equipos qu'habríen de destacar nel fútbol arxentino. Magar los primeros clubes de fútbol fueron fundaos a fines del [[sieglu XIX]]: el [[Club Mercedes]] en 1875, [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] y [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]], en 1887;&lt;ref&gt;L'historiador Jorge Gallego, del Centru pa la Investigación de la Historia del Fútbol ([[CIHF]]), discrepa con esta parte de la historia y considera que'l [[Quilmes Rovers Club]] fundáu en 1887, ye un club distintu al [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] actual. Afirma que «el Quilmes Cricket Club, fundáu'l 5 de payares de 1897, llamáu Quilmes Athlétic Club dende'l 14 d'ochobre de 1901 y, finalmente, Quilmes Atlético Club a partir del 17 d'abril de 1952, foi una entidá nueva; nun s'anició como productu d'una fusión, dixebra o cambéu de nome de centros anteriores»&lt;/ref&gt; [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], en 1889; [[Club Atlético Banfield|Banfield]], en 1896; y l'[[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes (BA)]] en 1898, foi recién a partir de principios del [[sieglu XX]] que se produció una creación masiva de clubes, superando los 300 ente 1900 y 1910, ente ellos, [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]], [[Club Atlético Atlanta|Atlanta]], [[Club Atlético Tucumán|Atlético Tucumán]], [[Club Atlético Belgrano|Belgrano (C)]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]], [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]], [[Gimnasia y Tiro de Salta]], [[Club Atlético Huracán|Huracán]], [[Club Atlético Independiente|Independiente]], [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]], [[Club Atlético Platense|Platense]], [[Racing Club|Racing]], [[Club Atlético River Plate|River Plate]], [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]], [[Club Atlético Tigre|Tigre]], [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|San Martín de Tucumán]] [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]. Tamién se crearon n'otres ciudaes les llamaes [[Lligues rexonales de fútbol n'Arxentina|lligues de fútbol del interior]], como les lligues [[Lliga Rosarina de Fútbol|rosarina]] (1905), [[Lliga Cordobesa de Fútbol cordobés]] (1912), [[Lliga Santafesina de Fútbol|santafesina]] (1913), [[Lliga Tucumana de fútbol|tucumana]] (1919), [[Lliga Sanluiseña de fútbol|puntana]] (1920), [[Lliga Salteña de Fútbol|salteña]] (1921), [[Lliga Paranaense de Fútbol|paranaense]], [[Lliga Santiagueña de Fútbol|santiagueña]], ente munches otres, que más palantre conformaríen el [[Asociación del Fútbol Arxentino#Órgano|Consejo Federal del fútbol arxentino]] (CFFA), unu de los órganos de conducción de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]. 

Mientres tou esti periodu y los primeros años del profesionalismo, el campeonatu de Lliga de la [[Primer División Arxentina]] tuvo siempres integráu puramente por clubes de la ciudá de [[Buenos Aires]], el [[conurbano bonaerense]] y la ciudá de [[La Plata]]. Les úniques esceiciones fueron los casos de [[Rosario Athletic]] en [[Campeonatu de primer División 1894 (Arxentina)|1894]]; [[Lobos Athletic Club]], en [[Campeonatu de primer División 1894 (Arxentina)|1894]], [[Campeonatu de primer División 1898 (Arxentina)|1898]] y [[Campeonatu de primer División 1899 (Arxentina)|1899]]; y Reformer, de [[Campana (Arxentina)|Campana]], de [[Campeonatu de primer División 1905 (Arxentina)|1905]] a [[Campeonatu de primer División 1909 (Arxentina)|1909]]. Esto dábase porque los equipos del interior del país nun taben afiliaos de manera direuta a los antecesores de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] —igual que na actualidá—, poro, pertenecíen nos campeonatos oficiales de les sos Lligues rexonales que si taben xuntaos al ente rector. Asina —por citar dellos exemplos— mientres tou esi tiempu, [[Rosario Central|Central]] y [[Newell's Old Boys|Newell´s]] apostaben los campeonatos oficiales entamaos pola [[Campeonatu de fútbol de Rosario|Lliga Rosarina]], [[Club Atlético Belgrano|Belgrano]] y [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]] facer nos torneos oficiales de la [[Lliga Cordobesa de Fútbol|Lliga Cordobesa]], ente que [[Club Atlético Colón|Colón]] y [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión]] participaben nos certámenes desenvueltos pola [[Lliga Santafesina de Fútbol|Lliga Santafesina]], y asina socesivamente según la so afiliación. 

Amás de la Lliga, l'ente rector mientres esos años, entamó dellos concursos col [[copes nacionales del fútbol arxentino|formatu de copa]]. A diches competencies yeren convidaos permanentemente los clubes de la [[Lliga Rosarina de Fútbol]] yá que, pol nivel de los sos xugadores y la so importante infraestructura, los sos equipos teníen un poderíu similar a los de la lliga Porteña —considerada de calter nacional—. Asina, mientres tol amateurismo, los conxuntos de la ciudá de Rosario pudieron midise colos «Porteños», ya inclusive, ganar delles ediciones de dichos trofeos. 

Mientres les primeres trés décades del sieglu XX caltuvo un sordu conflictu ente los partidarios del amateurismo y los del profesionalismo: polo xeneral los futbolistes y una minoría de dirixentes sosteníen la necesidá d'entamar una lliga de fútbol profesional, pero la mayoría de los clubes y les sos autoridaes oponíense, cola evidente intención de retener la totalidá de les ganancies llograes nos espectáculos. Esti y otros conflictos, derivaos del manexu d'eses ganancies, y disputes de poder con fonderada na política, llevaron, en tres ocasiones, a la creación de lligues paraleles. Fueron creaes la ''[[Federación Arxentina de Football]]'' (que tuvo vixente ente'l 14 de xunu de 1912 y el 23 d'avientu de 1914), la ''[[Asociación Amateurs de Football]]'' (del 22 de setiembre de 1919 al 28 de payares de 1926) y finalmente la ''[[Lliga Arxentina de Football]]'' (dende'l 18 de mayu de 1931 hasta'l 3 de payares de 1934) que fundó la caña profesional del deporte nel país.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu =Origen
 |autor = AFA
 |url=http://www.afa.org.ar/?m=news&amp;n=8&amp;idm=1
 |fechaaccesu = 12-feb-2008}}&lt;/ref&gt; 

Ye por ello que mientres les décades [[década de 1910|del 10]] y [[década de 1920|del 20]] predominó'l llamáu &quot;[[amateurismo marrón]]&quot;, pol cual los clubes abonaben sumas de dineru a los sos xugadores de manera informal y antirreglamentaria. Paralelamente, la práctica masiva enriar de manera cuasi esclusiva al traviés del llamáu &quot;fútbol de potreru&quot;, ensin institucionalidad nin supervisión dalguna, porque los clubes nunca entamaron la práctica recreativa del fútbol de la población, como tampoco lo fixo'l sistema escolar. Esti fechu sería decisivu pa la creación d'un estilu propiu y orixinal, denomináu &quot;criollu&quot; o &quot;rioplatense&quot; y que va ser percibíu como opuestu al estilu &quot;inglés&quot;.&lt;ref name=&quot;Clarín Pasión&quot;&gt;{{cita web
 |títulu = Pasión d'ayeri, pasión de siempre
 |autor = Bossio, Miguel; Uzquiza, Pedro
 |editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 14 de xineru de 2002
 |url = http://www.clarin.com/diario/2002/01/14/d-01215.htm
 |fechaaccesu = 27-ene-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090505110251/http://www.clarin.com/diario/2002/01/14/d-01215.htm
 |fechaarchivu = 2009-05-05
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Archetti&quot;&gt;{{cita publicación | autor = Archetti, Eduardo P.
| títulu = El deporte n'Arxentina (1914-1983)
| añu = 2005
| publicación = Sociedá y trabayu, Universidá Nacional de Santiago del Estero |
volume = VI, jun-sep 2005
| númberu = 7
| ISSN = 1514-6871
| url = http://www.unse.edu.ar/trabajoysociedad/Archetti.pdf
}}&lt;/ref&gt; Retiráu Alumni de la lliga, destacóse especialmente [[Racing Club|Racing]], que llogró siete campeonatos consecutivos (1913 a 1919), únicu casu del fútbol arxentino.

Nel ámbitu internacional, los clubes apostaben de manera regular colos sos pares [[Uruguayos]] una serie de [[Campeonatos rioplatenses de fútbol|campeonato]] que son consideraos antecesores de los [[Partíu internacional de fútbol|torneo internacionales]]. Amás, en 1925, [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] realizó la primera [[Xira europea de Boca Juniors de 1925|xira d'un equipu arxentín per Europa]], ganando 15 de los 18 partíos xugaos, ente ellos al [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] y al [[Atlético de Madrid]], según al combináu de [[Francia]], recibiendo por ello la Copa d'Honor de la AFA. 

Pela so parte, l'Asociación Arxentina de Football acomuñar a la [[FIFA]] en 1912 y foi miembru fundador de la [[Confederación Suramericana de Fútbol]] ([[Conmebol]]) en 1916. El primer partíu oficial d'una [[seleición arxentina de fútbol]] foi'l 16 de mayu de 1901 contra {{sel|Uruguái}}, trunfando Arxentina 3-2.&lt;ref&gt;Esiste un discutiniu sobre cuál foi'l primer partíu de la seleición arxentina. Delles fontes indiquen qu'en realidá'l debú del escoyíu producióse'l 20 de xunetu de 1902, tamién nun partíu contra Uruguái, con un trunfu por 6-0. L'Asociación del Fútbol Arxentino considera como primer partíu de la seleición arxentina al apostáu contra Uruguái, el 16 de mayu de 1901. {{cita web |títulu =Los empiezos
 |autor = AFA
 |url=http://www.afa.org.ar/?m=news&amp;n=5264&amp;idm=13
 |fechaaccesu = 12-feb-2008}}. Pa más información, consulte [[Seleición de fútbol d'Arxentina#Primer partíu|Seleición de fútbol d'Arxentina: primer partíu]].&lt;/ref&gt; La primer copa foi la [[Copa Lipton]] (Arxentina-[[Uruguái]]) de 1905 y el primer tornéu ganáu foi la [[Copa Centenariu Revolución de Mayu|Copa Centenariu de la Revolución de Mayu de 1910]], apostáu ente Arxentina, [[Chile]] y Uruguái. El primer tornéu mayor llográu foi la [[Copa América]] de 1921, la primera de les 14 que llograría hasta'l día de güei. 

En [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|1928]], na so primer participación [[Xuegos Olímpicos|olímpica]], Arxentina llogró la [[medaya de plata]], perdiendo 1-2 nun partíu de desempate ante Uruguái, que se consagró bicampeón.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu =Historia de XX.OO. Amsterdam 1928. La 8ava edición de los Xuegos dexó munches hestories pa cuntar
 |autor = ESPN
 |editorial = ESPN Deportes
|url=http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=224561
 |fechaaccesu = 9-feb-2008}}&lt;/ref&gt; Nesi tornéu Arxentina golió a [[Estaos Xuníos]] 11-2, el quintu partíu con más goles de la historia olímpica.&lt;ref&gt;Los partíos con más goles de los Xuegos Olímpicos fueron: Dinamarca-Francia (17-1) en 1908, Alemaña-Rusia (16-0) en 1912, Italia-Exiptu (11-3) en 1928, Inglaterra-Suecia (12-1) en 1908 y Arxentina-Estaos Xuníos (11-2) en 1928. {{cita web
 |títulu = Goliaes y partíos con más goles
 |autor = El Area
 |editorial = Fútbol olímpico: intereses y datos accesorios
 |url = http://www.el-area.com/olimpiadas/subpaginas/olimpiaes-accesorios.htm#golom
 |fechaaccesu = 12-feb-2008
 }}&lt;/ref&gt;De la mesma, Arxentina en [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]] salió subcampeón de la primer edición de la [[Copa Mundial de Fútbol|Copa Mundial]], detrás d'{{sel|Uruguái}}, país organizador.

=== El profesionalismo ===
[[Ficheru:Horacio Coppola - Buenos Aires 1936 - Tribuna.jpg|thumb|250px|Públicu mientres un partíu de fútbol en 1936.]]

En 1931, tres un llargu procesu que remató con una [[fuelga]] de futbolistes, producióse una quebra, y el 18 de mayu d'esi añu, 18 clubes, ente ellos los de mayor convocatoria, decidieron retirase d'esa Asociación, que yera la entidá oficial, y formaron la [[Lliga Arxentina de Football]], entidá disidente de la [[FIFA]], dando empiezu al profesionalismo. Dicha lliga convivió cuatro años colos torneos entamaos pola Asociación, que siguíen siendo amateurs, y que a pesar de ser &quot;oficiales&quot;, taben devaluaos. Lo mesmo asocedió nes lligues de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] y [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]].

El mal desempeñu del [[Seleición de fútbol d'Arxentina|escoyíu]] nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Mundial de 1934]], al que s'allegó con xugadores de segundu orde, yá que los meyores apostaben los torneos entamaos poles lligues disidentes; sumáu a la poca convocatoria que teníen los torneos qu'entamaba l'Asociación, provocó que'l 3 de payares de 1934 fundiérense dambes entidaes, dando forma definitiva a la AFA. Cola unión establecióse que los conxuntos que participaben nos campeonatos de la otrora disidente lliga apuesten los concursos de [[Primer División d'Arxentina|primer división]] y que los equipos de l'Asociación compitan nes lligues inferiores. De la mesma convalidáronse retroactivamente como oficiales los torneos qu'entamó la Lliga Arxentina ente 1931 y 1934.

Magar que los torneos entamaos pola AFA, yeren consideraos de calter nacional, solamente pertenecíen los equipos de la ciudá de [[Buenos Aires]], el [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|conurbano bonaerense]] y dos de la ciudá de [[La Plata]], como na era anterior. Esto fizo que clubes d'otres rexones deseyaren apostar dichos campeionatos, especialmente de la [[Provincia de Buenos Aires]] y la [[Provincia de Santa Fe]]. Y anque, como nel amateurismo, a los equipos de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] dexóse-yos competir nes [[Copes nacionales del fútbol arxentino|copes nacionales oficiales entamaes pola AFA y les sos antecesotas]], foi recién a partir de [[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]] que, cola incorporación a la primer división de [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's]] y [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], fuéronse sumando de manera lenta y progresiva a les distintes categoríes d'ascenso equipo de les provincies de Buenos Aires y Santa Fe, pero esto nun llegó a xeneralizase al restu del país.

En [[1966]], el interventor de AFA, [[Valentín Suárez]], determinó un cambéu na organización de los torneos, dichu cambéu taba destináu a dexar que los equipos del interior del país compitieren nun campeonatu de primera ''federal''. El campeonatu regular, a partir de 1967 denomináu '''[[Campeonatu Metropolitanu de Fútbol (Arxentina)|Metropolitanu]]''', foi categorizado al mesmu nivel que los entamaos poles asociaciones y lligues del restu del país, xugándose na primer parte del añu y clasificando equipos, al igual que los demás campeonatos, al '''[[Campeonatu Nacional de Fútbol (Arxentina)|Nacional]]''', estructurado por puntos a una sola rueda, nes sos primeres 3 ediciones, y depués como una copa, con grupos ya instancies finales.

A partir d'entós, el fútbol revolucionóse, saliendo de cierta apatía que tenía n'años anteriores. El cambéu se evidenció en qu'equipos non avezaos al ésitu pudieron salir campeones, yá que nes primeres décades el tornéu sería apoderáu polos llamaos ''[[Cinco grandes del fútbol arxentino|Cinco grandes]]'' (Boca Juniors, Independiente, Racing, River Plate y San Lorenzo de Almagro), que ganaron tolos torneos hasta 1966, y principalmente Boca Juniors y River Plate, que xuntos lleguen anguaño a concentrar más del 70% de tolos simpatizantes del país.&lt;ref name=&quot;Xe2&quot;&gt;{{cita publicación
| autor = Consultora Xe
| títulu = Estudios sobre adhesiones a equipos de fútbol. Total país 2006
| añu = 2006
| publicación = Consultora Xe
| volume = 
| númberu = 
| id = Buenos Aires
| url = http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm
| urlarchivu = https://web.archive.org/web/http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm
| fechaarchivu = 3 d'avientu de 2015
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080919123223/http://www.consultoraequis.com/equisenlosmedios_ole_010406.htm
| archivedate = 2008-09-19
| fechaaccesu = 2018-10-31
}}&lt;/ref&gt; A partir d'esi añu'l fútbol arxentino fíxose más variáu, con mayor cantidá d'equipos reclamando un llugar ente los más destacaos, como [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes]] ([[La Plata]]), [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez]] ([[Buenos Aires]]), [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's]] y [[Club Atlético Rosario Central|Central]] ([[Rosario (Santa Fe)|Rosario]]), ente otros.

La resolución 1309, promulgada'l 15 d'agostu de 1979,&lt;ref&gt;[http://mundod.lavoz.com.ar/content/30-anos-de-la-1309-1 30 años del Resolvimientu 1309]&lt;/ref&gt; dexó una participación llindada nos torneos Metropolitanos, a partir de 1980, a aquellos clubes indireutamente afiliaos a la AFA que clasificaren o clasificaren a la ronda final en dos de tres torneos Nacionales consecutivos. Finalmente, a partir de la temporada [[Campeonatu de primer División 1985/86 (Arxentina)|1985/86]], esanicióse'l Tornéu Nacional y establecióse un sistema d'[[Ascensu y descensu (deportes)|ascensos y descensos]] por que los clubes indireutamente afiliaos llegaren a la máxima categoría, al traviés de la nueva [[Primer B Nacional|segunda división]], volviéndose al tornéu añal únicu pero esta vegada en correspondencia col calendariu européu, ye dicir en dos semestres d'años socesivos. A partir del [[Campeonatu de primer División 1991/92 (Arxentina)|tornéu 1991/92]], los dos ruedes del certame pasaron a ser torneos independientes y cada unu consagró al so propiu campeón.

En materia de trunfos internacionales, [[Club Atlético Independiente|Independiente]] ganó en 1964 la primer [[Copa Libertadores d'América]] pal país, siendo los equipos arxentinos los que más torneos ganaron hasta empiezos de 2017, con 24, siguíos de Brasil con 17. [[Racing Club|Racing]] en 1967 foi'l primer equipu arxentín en llograr una [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], certame nel qu'Arxentina tamién tien la mayor cantidá de trunfos con 9, siguida d'Italia, con 7.

Na [[Copa Mundial de Fútbol]], al yá mentáu subcampeonatu de [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|1930]]. Depués del mundial de 1934, realizáu n'Italia, y hasta [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|1958]], caltúvose estremada de les competencies mundiales, en protesta pol usu de xugadores arxentinos per parte de los escoyíos europeos, como la [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|seleición italiana de fútbol campeona de 1934]] qu'incluyó a cuatro de los meyores futbolistes de la seleición arxentina.&lt;ref&gt;Los cuatro xugadores arxentinos qu'integraron la seleición italiana campeona en 1934 fueron [[Enrique Guaita]], [[Raimundo Orsi]], [[Luis Monti]] y [[Attilio Demaría]]. Los cuatro fueren hasta esi momentu destacaos xugadores de la seleición arxentina, que llogró la medaya de plata nos [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos de 1928]] y el [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|subcampeonatu mundial en 1930]].&lt;/ref&gt;

En [[Campeonatu Suramericanu 1945|1945]], [[Campeonatu Suramericanu 1946|1946]] y [[Campeonatu Suramericanu 1947|1947]] Arxentina llogró'l tricampeonatu na [[Copa América]], únicu na historia d'esti tornéu. En [[Campeonatu Suramericanu 1957|1957]] volvió llograr la Copa América, goliando en tolos alcuentros (8-2 a Colombia, 3-0 a Ecuador, 4-0 a Uruguái, 6-2 a Chile) y ganando 3-0 a Brasil na final, con un equipu denomináu &quot;los carasucias&quot;, consideráu ente los meyores de la so historia.&lt;ref&gt;La seleición de los &quot;carasucias&quot; tenía una recordada delantrera integrada por [[Orestes Omar Corbatta|Orestes Corbatta]], [[Humberto Maschio]], [[Antonio Valentín Angelillo|Antonio Angelillo]], [[Enrique Omar Sívori|Enrique Sívori]] y [[Osvaldo Héctor Cruz|Osvaldo Cruz]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Los Carasucias, la gloria cumple 50 años | autor = Iglesias, Waldemar | editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 3 d'abril de 2007 | url = http://www.clarin.com/diario/2007/04/03/deportes/d-04901.htm | fechaaccesu = 03-feb-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090401165115/http://www.clarin.com/diario/2007/04/03/deportes/d-04901.htm | fechaarchivu = 2009-04-01 }}&lt;/ref&gt;

En [[Copa Mundial de Fútbol de 1978|1978]] consagróse [[Copa Mundial de Fútbol|campeona del mundu]] per primer vegada (ganando tamién la [[Premios de la Copa Mundial de Fútbol#Premiu al xuegu llimpiu|Copa Xuegu Llimpiu]]), repitiendo'l campeonatu en [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|1986]]. Amás foi finalista en [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|1990]] y [[Copa Mundial de Fútbol de 2014|2014]].

En [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1979|1979]] Arxentina ganó'l primer [[Copa Mundial de Fútbol Sub-20|campeonatu mundial xuvenil sub 20]], llogrando seis hasta principios de 2008, superando por dos a Brasil. En 2004 ganó la medaya d'oru nos [[Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Olímpicos d'Atenes]], l'únicu títulu mayor que nun llograra hasta entós, llogru que repitió nos [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]].

En total la Seleición Arxentina llogró 169 copes oficiales y los clubes arxentinos 62 copes continentales y mundiales. Sumaes dambes, ye'l país con más ésitos futbolísticos del mundu.&lt;ref name=&quot;AFA 10 n'Historia&quot; /&gt;

=== Xugadores destacaos na so historia ===
Ente los xugadores que se destacaron internacionalmente atópense [[Diego Armando Maradona]], [[Lionel Messi]], [[Alfredo Di Stéfano]], [[José Manuel Moreno]], [[Omar Sívori]], [[Fernando Redondo]], [[Raimundo Orsi]], [[Claudio Caniggia]], [[Carlos Tévez]], [[Renato Cesarini]], [[Luis Monti]], [[Norberto Méndez|''Tucho'' Méndez]], [[Sergio Agüero]], [[Adolfo Pedernera]], [[Humberto Maschio]], [[Héctor Yazalde]], [[Osvaldo Ardiles]], [[Daniel Bertoni]], [[Gabriel Batistuta]], [[Roberto Ayala]], [[Jorge Valdano]], [[Mario Kempes]], [[Javier Zanetti]], [[Juan Sebastián Verón]], [[Ángel Labruna]], [[Ariel Ortega]], [[Pablo Aimar]], [[Hernán Crespo]], [[Juan Román Riquelme]], [[Daniel Passarella]], [[Américo Tesoriere]], [[Ubaldo Matildo Fillol]], [[Amadeo Carrizo]], [[Javier Saviola]], [[Diego Simeone]].&lt;ref name=&quot;Bayer-Gorin-LN&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos=[[Osvaldo Bayer|Bayer]]|nome=Osvaldo|títulu=Fútbol arxentín|añu=1990|editorial=Buenos Aires: Suramericana|ISBN= 950-07-0605-9}}. {{cita llibru |apellíos=Gorin|nome=Natalio|títulu=Fútbol: memoria de mediu sieglu|añu=2005|editorial=Buenos Aires: Instituto Movilizador de Fondos Cooperativos|ISBN= 950-860-164-7}}. {{cita llibru |apellíos=La Nación|títulu=Historia del fútbol arxentino|añu=1995|editorial=Buenos Aires: La Nación}}&lt;/ref&gt;

&lt;!--ENTE LOS XUGADORES CONSAGRAOS DIENTRO DE L'ARXENTINA INCLUYÉRONSE DOS POR EQUIPU, PA EVITAR ESCESOS NEL WP:PVN. --&gt;
Dalgunos de los xugadores arxentinos que fueron consagraos como estrelles pol públicu arxentín, son [[José Manuel Moreno]] , [[Jorge Gibson Brown]] , [[Norberto Alonso]], [[Ricardo Bochini]], [[Orestes Omar Corbatta]], [[Herminio Masantonio]], [[René Houseman]], [[Ángel Clemente Rojas]], [[Ernesto Grillo]], [[Guillermo Stábile]], [[Roberto Perfumo]], [[José Sanfilippo]], [[Ariel Ortega]], [[Francisco Varallo]], [[Bernabé Ferreyra]], [[José Omar Pastoriza]], [[Martín Palermo]], [[René Pontoni]], [[Silvio Marzolini]], [[Claudio Borghi]], [[Sergio Batista]], [[Aldo Pedro Poy]], [[Gerardo Martino]], [[Juan Ramón Verón|Juan Ramón &quot;La Bruxa&quot; Verón]], [[Daniel Willington]], [[Omar Palma]], [[Luis Artime]], [[Hugo Gatti]], [[Héctor Guidi]], ente munchos otros.&lt;ref name=&quot;Bayer-Gorin-LN&quot; /&gt;

Dalgunos de los xugadores estranxeros que fueron consagraos como estrelles pol públicu arxentín son los [[Uruguái|uruguayos]] [[Walter Gómez]], [[Severino Varela]], [[Ricardo Pavoni]], [[José Jorge González]], [[Rubén Paz]], [[Enzo Francescoli]], [[Luis Cubilla]], [[Antonio Alzamendi]] y [[Rubén Da Silva]]; los [[colombia]]nos [[Teófilo Gutiérrez]], [[Radamel Falcao García]], [[Mario Yepes]], [[Óscar Córdoba]], [[Jorge Bermúdez]], [[Mauricio Serna]] y [[Juan Pablo Ángel]]; los [[Paraguái|paraguayos]] [[Arsenio Pastor Erico|Arsenio Erico]], [[José Luis Chilavert]], [[Roberto Cabañas]], [[Adolfino Cañete]] y [[Celso Ayala]]; los chilenos [[Marcelo Salas]] , [[Sergio Livingstone]] , [[Alexis Sanchez]] y [[Gary Medel]] ; los [[España|españoles]] [[Isidro Lángara]] y [[Ángel Zubieta]]; el [[Perú|peruanu]] [[Julio Meléndez Calderón]] y los brasilanos [[Delém]] y [[Paulo Silas]] ente otros.&lt;ref name=&quot;Bayer-Gorin-LN&quot; /&gt;

=== Pelota moderna ===
N'Arxentina, amás, inventóse la [[Balón ensin tento|pelota moderna o ensin tento]], llamada orixinalmente superball, un balón de cordura invisible y ensin picu.&lt;ref name=&quot;González&quot;/&gt;Hasta 1930, la pelota con que se xugaba al fútbol representaba un riesgu pa los futbolistes, una y bones los primitivos balones iguaos en cueru vacunu o de potru, teníen un picu metálicu, por aciu el que s'enchíen, que se replegaba sobre la superficie del esféricu, onde yera sosteníu por un tento -un gordón iguáu col mesmu cueru-, lo que significaba una irregularidá que frecuentemente provocaba mancadures nos xugadores.

Foi en [[Bell Ville]], [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|provincia de Córdoba]] y La idea foi patentada por Romano Polo, Antonio Tossolini y Juan Valbonesi el 20 d'abril de 1931.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.conexionbrando.com/1592082-les meyores-tecnologicos-en-el-futbol |títulu= Les meyores teunolóxiques nel fútbol |fechaaccesu= 4 de xunetu de 2013 }}&lt;/ref&gt; Esti tipu de balón foi utilizáu nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1934|Mundial de 1934]], entamáu n'[[Italia]], y dende 1936 como balón oficial de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]].&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.aprender.entrerios.edu.ar/recurso/recurso.php?id=132 |títulu=La Pelota del mundial |fechaaccesu=4 de xunetu de 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://ramella.tripod.com/notes_publicaes/reportaxe_bellville.htm |títulu=Bell Ville y una industria que busca renacer La batalla de la pelotes |fechaaccesu=4 de xunetu de 2013 }}&lt;/ref&gt;

== Estilu ==
[[Ficheru:Potrero (5).jpg|thumb|200px|Buenos Aires: &quot;fútbol de potreru&quot;.]]L'estilu habitual del futbolista arxentín ta incluyíu dientro de lo que se denomina &quot;fútbol [[Suramérica|suramericanu]]&quot; ([[Arxentina]], [[Bolivia]], [[Brasil]], [[Chile]], [[Colombia]], [[Ecuador]], [[Perú]], [[Paraguái]], [[Uruguái]] y [[Venezuela]]) y dientro d'ésti, del &quot;fútbol [[Ríu de la Plata|rioplatense]]&quot; (Arxentina y Uruguái).&lt;ref name=&quot;Archetti&quot; /&gt;

Tradicionalmente, n'Arxentina'l fútbol aprendióse y desenvolvió popularmente n'espacios o parques llibres, denominaos &quot;potreros&quot;, ensin nenguna supervisión [[institución|institucional]] nin preparación pa la so práctica.&lt;ref name=&quot;Archetti Potreru&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos=Archetti,|nome=Eduardo P.|títulu=El potreru, la pista y el ring: Les patries del deporte arxentino|añu=2001|editorial=Buenos Aires: Fondu de Cultura Económica|ISBN= 950-557-403-7}}&lt;/ref&gt; Salvu casos y momentos bien específicos, el [[sistema escolar]] y el [[Estáu]] desabrir de la práctica del fútbol per parte de los estudiantes, buscando promover deportes alternativos.

[[Ficheru:Potrero-gambeta (6).jpg|thumb|200px|left|La &quot;[[gambeta]]&quot;, base del fútbol arxentino.]]
Estes circunstancies dexaron l'ampliu desenvolvimientu d'un estilu especial, conocíu como &quot;fútbol de potreru&quot;, pocu reguláu, munches vegaes masivu, ensin entrenadores, capitanes nin padres.
El ''fútbol de potreru'' inclúi una variedá de xuegos de fútbol, dende partíos más o menos formales, hasta partíos informales multitudinarios como &quot;el picáu&quot;, o xuegos como'l &quot;mete-gol-entra&quot;, el &quot;llocu&quot;, la &quot;cuerra&quot;, el &quot;centro-gol&quot;, el &quot;cañito-la lliga&quot;, el &quot;fútbol-tenis&quot;, el &quot;coca-cola&quot;, el &quot;cabeza&quot;, etc.&lt;ref name=&quot;Rivoira&quot;&gt;{{cita publicación | autor = Rivoira, Roberto |
títulu = Incorporando los xuegos tradicionales del potreru na formación de xugadores de fútbol
| añu = 2006
| publicación = EFDeportes Revista Dixital
| volume = Añu 11
| númberu = - Nᵘ96, mayu |
id = Buenos Aires
| url = http://www.efdeportes.com/efd96/potreru.htm
}}&lt;/ref&gt; Eses condiciones promovieron un xuegu basáu fundamentalmente na improvisación y l'habilidá individual nel manexu de la pelota, el llamáu &quot;arte de la [[gambeta]]&quot; (dribbling), y el pase curtiu, según un xuegu defensivu más físicu y violentu, con recursu sistemáticu a la vieya llei del football premoderno británicu, el &quot;hacking&quot; o zancadiella, conocíu nel Ríu de la Plata como &quot;hachu&quot;.&lt;ref name=&quot;Archetti&quot; /&gt; El ''fútbol de potreru'' caracterízase tamién por una mínima coordinación coleutiva y un menor usu del tiru de llarga distancia.&lt;ref name=&quot;Panzeri Dinámica&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos=Panzeri|nome=Dante|títulu=Fútbol: dinámica de lo Impensado|añu=1967|editorial=Buenos Aires: Paidós|ISBN= 987-97435-4-7}}&lt;/ref&gt; Unu de los principales analistes y defensores del &quot;fútbol de potreru&quot; foi'l periodista [[Dante Panzeri]], quien concebía los xuegu como una &quot;dinámica de lo impensado&quot; y sostenía básicamente que &quot;el fútbol ye'l xugador&quot;.&lt;ref name=&quot;Panzeri Dinámica&quot; /&gt;

Dende la [[década de 1970]], la multiplicación de les competencies con equipos europeos, según la posibilidá masiva de reparar otros estilos de fútbol gracies a la [[televisión]] y la internacionalización del mercáu de xugadores, produció una evolución nel estilu del fútbol arxentino, fundiendo les carauterístiques básiques del ''fútbol de potreru'' con munchos elementos que caracterizaben al fútbol [[Europa|européu]]: xuegu coleutivu y coordináu, planes estratéxicos, pases de primera, &quot;parés&quot;, triangulación, mayor velocidá nel xuegu. La resultancia foi la creación d'un estilu más efectivu, que llevó a llograr gran cantidá de victories internacionales y que suel ser referíu de manera xenérica como &quot;fútbol suramericano&quot;.&lt;ref name=&quot;Rivoira&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Recuperar&quot;&gt;{{cita web | títulu =Recuperar los potreros ye caltener la esencia del fútbol arxentino | editorial =Diariu Clarín, Buenos Aires, 22 de mayu de 2007 | url =http://www.clarin.com/diario/2007/05/22/conexones/t-01423242.htm | fechaaccesu =27-ene-2008 }}&lt;/ref&gt;

A partir de la [[década de 1990]] surdieron les &quot;escuelitas de fútbol&quot;, centros xeneralmente privaos y empobinaos por deportistes y profesionales de la educación física, destinaos a enseñar a los neños a xugar al fútbol y a entamar la práctica. Esiste un alderique alrodiu de la incidencia de les &quot;escuelitas del fútbol&quot; sobre un eventual cambéu d'estilu del fútbol arxentino y sobre si la espansión de les mesmes implicó la desapaición del &quot;potreru&quot; y el fútbol d'habilidá individual acomuñáu con él.

== Fútbol de clubes ==
{{AP|Campeonatos oficiales de fútbol de l'Arxentina}}
{{AP|Primer División d'Arxentina}}
{{AP|Estadístiques de la primer división del fútbol arxentino}}
{{AP|Copes nacionales del fútbol arxentino}}

N'Arxentina esisten más de 3.000 clubes, formalmente entidaes privaes ensin fines d'arriquecimientu, que participen n'ocho torneos principales, entamaos piramidalmente y regulaos pola [[Asociación del Fútbol Arxentino]]. A ellos hai que sumar un númberu indetermináu d'equipos qu'actúen en 249 lligues locales acomuñaes a la AFA, qu'apuesten el so ingresu a la pirámide clasificatoria nacional. La mayoría de los clubes de fútbol arxentín actuales apaecieron na [[década de 1900|primer década]].

El sistema de torneos ta estremáu en dos rames: nuna participen los [[Clubes direutamente afiliaos a la AFA|clubes afiliaos direutamente a la AFA]], que provienen de la ciudá de [[Buenos Aires]], el [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|conurbano bonaerense]], catorce equipos del restu de la [[provincia de Buenos Aires]] y seis de la [[provincia de Santa Fe]], con trés gradies (B, C y D); na otra, los clubes [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|afiliaos indireutamente]], pertenecientes a 21 provincies, y los de les provincies de Buenos Aires y Santa Fe non incluyíos na otra caña, entamaos en cuatro gradies ([[Tornéu Federal A]], [[Tornéu Federal B]], [[Tornéu Federal C]] y [[Lligues rexonales de fútbol n'Arxentina|lligues rexonales o locales]]).

Dambes aguaes conflúin nel campeonatu de [[Primer B Nacional]], que de la mesma dexa clasificar a la [[Primer División d'Arxentina|Primer División]]. Nel cumal de la pirámide allúguense los equipos qu'apuesten añalmente la Primer División, hasta la temporada [[Campeonatu de primer División 2013/14 (Arxentina)|2013/14]] estremada en dos torneos, [[Torneos Inicial y Final|l'Inicial y el Final]], cola participación de 20 clubes, de los cualos surdíen dos campeones arxentinos per añu, que clasifiquen de la mesma pa la [[Copa Libertadores d'América]]. A partir del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|ciclu 2015]] xuégase un únicu campeonatu añal de 30 conxuntos. Tal división, sicasí, nun reflexa la verdadera distribución demográfica del país, onde dos tercios de la población correspuenden al interior, y namái un terciu al Gran Buenos Aires.

Desque'l fútbol fixo profesional en [[Campeonatu de primer División 1931 (Arxentina)|1931]] y hasta la temporada [[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|2016/17]], apostáronse 132 campeonatos nacionales que fueron ganaos por 17 clubes: [[Club Atlético River Plate|River Plate]] (35), [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (27), [[Club Atlético Independiente|Independiente]] (14), [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]] (12), [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (10), [[Racing Club]] (8), [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (6), [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (5), [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (4), [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] (3), [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] y [[Club Atlético Lanús|Lanús]] (2), [[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]], [[Club Atlético Huracán|Huracán]], [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]], [[Club Atlético Banfield|Banfield]] y [[Arsenal Fútbol Club|Arsenal]] (1). De los diecisiete clubes, namái trés nun pertenecen al conglomeráu urbanu del Gran Buenos Aires.

Los clubes non pertenecientes a Buenos Aires fueron integraos nun sistema competitivu nacional recién a fines de la [[década de 1960]], quitando los casos de Newell's Old Boys y Rosario Central, quien ingresaron a los torneos nacionales d'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] en 1939; [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión (SF)]], incorporáu en 1940; [[Club Atlético Central Córdoba (Rosario)|Central Córdoba (R)]] afiliáu en 1943; [[Club Atlético Argentino (Rosario)|Arxentín (R)]] y [[Club Atlético Tiro Federal Argentino|Tiro Federal (R)]], dambos xuntaos en 1944 anque'l segundu se desafiló en 1962; [[Club Atlético Colón|Colón (SF)]], incorporáu en 1948; y [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Sarmiento (J)]], qu'ingresó en 1952.

Ente los torneos rexistraos como oficiales pola AFA, destácase'l [[Copa Dr. Carlos Ibarguren|Campeonatu Arxentín Copa Dr. Carlos Ibarguren]], xugáu en 23 ocasiones ente 1913 y 1958, qu'incluyía tamién dellos equipos y lligues del &quot;interior&quot;, anque de manera non equilibrada. Esti campeonatu foi ganáu en cinco causes por Racing Club y Boca Juniors, en cuatro por River Plate, en dos por Independiente y Huracán, y nuna por Rosario Central, Newell's Old Boys, Tiro Federal (R), [[Lliga Mendocina de Fútbol|Lliga Mendocina]], [[Lliga Cordobesa de Fútbol|Lliga Cordobesa]], y [[Lliga Cultural de fútbol de Frías|Lliga Cultural de Santiago del Estero]].&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Arxentina Domestic Cup History. Campeonatu Arxentín Copa Dr. Carlos Ibarguren
| editorial = The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation
| url=http://www.rsssf.com/tablesa/argcuphist.html
| fechaaccesu = 16-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

=== Los clásicos ===
{{AP|Clásicos del fútbol arxentino}}
{{VT|Llistáu de los clásicos del fútbol arxentino}}

Nel fútbol arxentino hai bien de [[clásicu deportivu|clásicos]] y partíos de gran rivalidá, que, utilizando un criteriu cronolóxicu, pueden estremase en clásicos «históricos» y clásicos «modernos». Considérense modernos a los clásicos nos que los equipos empezaron a andar a la tema cuando siquier unu d'ellos yá tenía un club con quien caltenía una rivalidá más vieya, ye dicir el so clásicu históricu. En dellos casos toma fuercia la nueva rivalidá al aparrar el clásicu históricu, llegando en dellos casos, col pasu de los años, a ser más fuerte qu'ésti.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.periodicoparatodos.com.ar/actualidad/nota_074.htm |títulu=Periódicu Pa Toos. Actualidá. Los clásicos reales y históricos del Futbol Arxentín. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171116040826/http://www.periodicoparatodos.com.ar/actualidad/nota_074.htm |fechaarchivu=2017-11-16 }}&lt;/ref&gt; Hai de solliñar que cualesquier de los partíos apostaos ente los denominaos [[cinco grandes del fútbol arxentino|cinco grandes]] tamién son consideraos clásicos (más allá del Superclásico y del Clásicu d'Avellaneda, partíos onde yá de por sí s'enfrenten equipos grandes).

==== Clásicos históricos ====
* [[Clásicu rosarino]] (en [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]): [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] vs. [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], apostáu per primer vegada'l 18 de xunu de 1905.
* [[Clásicu quilmeño]] (en [[Quilmes (Buenos Aires)|Quilmes]]): [[Club Atlético Argentino de Quilmes|Argentino de Quilmes]] vs. [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]], apostáu per primer vegada'l 25 de mayu de 1906.
* [[Clásicu d'Avellaneda]] (n'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]): [[Club Atlético Independiente|Independiente]] vs. [[Racing Club|Racing]], apostáu per primer vegada'l 9 de xunu de 1907.
* [[Clásicu mendocino]] (en [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]]): [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Mendoza)|Gimnasia y Esgrima]] vs. [[Club Sportivo Independiente Rivadavia|Independiente Rivadavia]], apostáu per primer vegada'l 3 de xunetu de 1913.
* [[Superclásico del fútbol arxentino|Superclásico]] (en [[Buenos Aires]]): [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] vs. [[Club Atlético River Plate|River Plate]], apostáu per primer vegada'l 24 d'agostu de 1913.
* [[Clásicu santafesino]] (en [[Santa Fe (ciudá)|Santa Fe]]): [[Club Atlético Colón|Colón]] vs. [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión]], apostáu per primer vegada en 1913, anque se desconoz la fecha exacta.
* [[Clásicu cordobés]] (en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]): [[Club Atlético Belgrano|Belgrano]] vs. [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]], apostáu per primer vegada'l 17 de mayu de 1914.
* [[Clásicu tucumano]] (en [[San Miguel de Tucumán]]): [[Club Atlético San Martín (Tucumán)|San Martín]] vs. [[Club Atlético Tucumán|Atlético Tucumán]], apostáu per primer vegada'l 26 de xunu de 1915.
* [[Clásicu de la Zona Norte|Clásicu de la zona norte]] (en [[Vicente López (Buenos Aires)|Vicente López]] y [[Victoria (Buenos Aires)|Victoria]]): [[Club Atlético Platense|Platense]] vs. [[Club Atlético Tigre|Tigre]], apostáu per primer vegada'l 19 de setiembre de 1915.
* [[Clásicu Huracán-San Lorenzo|Huracán vs. San Lorenzo de Almagro]] (en [[Buenos Aires]]), apostáu per primer vegada'l 24 d'ochobre de 1915.
* [[Clásicu platense]] (en [[La Plata]]): [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] vs. [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]], apostáu per primer vegada'l 27 d'agostu de 1916.
* [[Clásicu del oeste]] (en [[Buenos Aires]]): [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] vs. [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]], apostáu per primer vegada'l 6 de xunu de 1920.
* [[Clásicu de Trés de Febreru]] (en [[Ciudadela (Buenos Aires)|Ciudadela]] y [[Caseros]]): [[Club Almagro|Almagro]] vs. [[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes]], apostáu per primer vegada'l 15 d'agostu de 1920.
* [[Club Atlético Lanús|Lanús]] vs. [[Club Atlético Talleres (Remedios de Escalada)|Talleres (RdE)]] (en [[Lanús]] y [[Remedios de Escalada (Lanús)|Remedios de Escalada]]), apostáu per primer vegada, en competencies oficiales de AFA, el 18 d'abril de 1926.
* [[Clásicu de Villa Crespo|Atlanta vs. Chacarita Juniors]] (en [[Buenos Aires]] y [[San Martín (Buenos Aires)|San Martín]]), apostáu per primer vegada'l 13 de payares de 1927.
* [[Clásicu godoycruceño]] (en [[Godoy Cruz]]): [[Andes Talleres Sport Club|Andes Talleres]] vs. [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz Antonio Tomba]], apostáu per primer vegada'l 18 de xunu de 1933.
* [[Superclásico del Ascensu]] [[All Boys vs. Nueva Chicago]] (en [[Buenos Aires]]), apostáu per primer vegada 30 d'ochobre de 1937 (All Boys 4:4 Nueva Chicago).
* [[Clásicu de la Zona Oeste|Clásicu de la zona oeste]] (en [[Isidro Casanova]] y [[Morón (Buenos Aires)|Morón]]): [[Club Almirante Brown|Almirante Brown]] vs. [[Club Deportivo Morón|Morón]], apostáu per primer vegada'l 20 de xunetu de 1957.
* [[Club Atlético Banfield|Banfield]] vs. [[Club Atlético Los Andes|Los Andes]] (en [[Banfield]] y [[Lomas de Zamora]])
* [[Clásicu rafaelino]] (en [[Rafaela]]): [[Asociación Mutual Social y Deportiva Atlético de Rafaela|Atlético de Rafaela]] vs. [[Club Atlético 9 de Julio (Rafaela)|9 de xunetu]]
* [[Clásicu chaqueño]] (en [[Ciudá de Resistencia|Resistencia]]): [[Club Atlético Chaco For Ever]] vs. [[Club Atlético Sarmiento (Resistencia)|Sarmiento]]
* [[Clásicos salteños]] (en [[Salta (Capital)|Salta]]): [[Club Atlético Central Norte (Salta)|Central Norte (S)]] vs. [[Centro Juventud Antoniana|Juventud Antoniana]]; [[Club Gimnasia y Tiro|Gimnasia y Tiro (S)]] vs. [[Centro Juventud Antoniana|Juventud Antoniana]] y [[Club Gimnasia y Tiro|Gimnasia y Tiro (S)]] vs. [[Club Atlético Central Norte (Salta)|Central Norte (S)]]
* [[Clásicu jujeño de fútbol]]: [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Jujuy)|Gimnasia y Esgrima (J)]] vs. [[Club Atlético Talleres (Perico)|Talleres (P)]] (en [[San Salvador de Jujuy]] y [[Perico (Jujuy)|Perico]])
* [[Clásicu posadeño]] (en [[Posadas (Misiones)|Posadas]]): [[Club Atlético Bartolomé Mitre (Posadas)|Bartolomé Mitre (P)]] vs. [[Club Deportivo Guaraní Antonio Franco|Guaraní Antonio Franco]]
* [[Clásicu santiagueño]] (en [[Santiago del Estero (Capital)|Santiago del Estero]]): [[Club Atlético Central Córdoba (Santiago del Estero)|Central Córdoba (SdE)]] vs. [[Club Atlético Mitre (Santiago del Estero)|Mitre]]
* [[Arsenal Fútbol Club|Arsenal (S)]] vs. [[Club El Porvenir|El Porvenir]] (en [[Sarandí]] y [[Gerli]])
* [[Instituto Atlético Central Córdoba|Instituto]] vs. [[Club Atlético Racing|Racing (C)]] (en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]) 
* |Clásicu Del Norte]]: [[Centro Juventud Antoniana|Juventud Antoniana]] vs. [[Gimnasia y Esgrima de Jujuy|Gimnasia de Jujuy]] http://www.saltaesdelsanto.com/2008/10/dura-derrota.html?m=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181012214533/http://www.saltaesdelsanto.com/2008/10/dura-derrota.html?m=1 |date=2018-10-12 }}

==== Clásicos modernos ====
* [[Clásicu de La Matanza]] (en [[Gregorio de Laferrere]] y [[Isidro Casanova]]): [[Club Social y Cultural Deportivu Laferrere|Deportivu Laferrere]] vs. [[Club Almirante Brown|Almirante Brown]]
* [[Clásicu del Sur]] (en [[Banfield]] y [[Lanús]]): [[Club Atlético Banfield|Banfield]] vs. [[Club Atlético Lanús|Lanús]]
* [[Clásicu Los Andes - Temperley|Los Andes vs. Temperley]] (en [[Lomas de Zamora]] y [[Temperley]])
* [[Clásicu de Cuyo]] (en [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]] y [[Ciudá de San Juan|San Juan]]): [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz Antonio Tomba]] vs. [[Club Atlético San Martín (San Juan)|San Martín (SJ)]]
* [[Clásicu puntano]]: [[Club Sportivo Estudiantes (San Luis)|Estudiantes (SL)]] vs. [[Juventud Unida Universitaria]] ([[Ciudá de San Luis|San Luis]]) 
* [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] vs. [[Club Atlético Platense|Platense]] (en [[Buenos Aires]] y [[Vicente López (Buenos Aires)|Vicente López]])
* [[Clásicu bahiense]]: [[Club Olimpo|Olimpo]] vs. [[Club Villa Mitre|Villa Mitre]]
* [[Clásicu d'Ente Ríos]] (en [[Concepción del Uruguay]] y [[Paraná (Arxentina)|Paraná]]): [[Club Gimnasia y Esgrima (Concepción del Uruguay)|Gimnasia y Esgrima (CdU)]] vs. [[Club Atlético Patronato de la Juventud Católica|Patronato de la Juventud Católica]]
* [[Clásicu paranaense]]: [[Club Atlético Paraná|Paraná]] vs. [[Club Atlético Patronato de la Juventud Católica|Patronato de la Juventud Católica]]
* [[Clásicu sanjuanino]] (en [[Rivadavia (San Juan)|Rivadavia]] y [[Ciudá de San Juan|San Juan]]): [[Club Sportivo Desamparados|Desamparados]] vs. [[Club Atlético San Martín (San Juan)|San Martín (SJ)]]
* [[Club Atlético Peñarol (Mar del Plata)|Peñarol (MdP)]] vs. [[Club Atlético Quilmes (Mar del Plata)|Quilmes (MdP)]] (en [[Mar del Plata]])
* [[Club Deportivo y Mutual Leandro N. Alem|Leandro N. Alem]] vs. [[Club Luján|Luján]] (en [[General Rodríguez]] y [[Luján]])
* [[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz Antonio Tomba]] vs. [[Club Sportivo Independiente Rivadavia|Independiente Rivadavia]] - (en [[Godoy Cruz]] y [[Ciudá de Mendoza|Mendoza]])
* [[Club Atlético Boca Unidos|Boca Unidos]] vs. [[Club Deportivo Mandiyú|Deportivu Mandiyú]] - (en [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]])
* [[Club Atlético Chaco For Ever|Chaco For Ever]] vs. [[Club Deportivo Mandiyú|Mandiyú]] (en [[Resistencia (Chaco)|Resistencia]] y [[Ciudá de Corrientes|Corrientes]])
* [[Club Atlético Douglas Haig|Douglas Haig]] vs. [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Sarmiento (J)]] - (en [[Pergamino (Buenos Aires)|Pergamino]] y [[Junín (Buenos Aires)|Junín]])
* [[Clásicu del Norte]]: [[Club Atlético Gimnasia y Esgrima (Jujuy)|Gimnasia y Esgrima (J)]] vs. [[Club Gimnasia y Tiro|Gimnasia y Tiro (S)]] (en [[San Salvador de Jujuy]] y [[Ciudá de Salta|Salta]])
* [[Club Atlético Nueva Chicago|Nueva Chicago]] vs. [[Club Atlético All Boys|All Boys]] - (en [[Mataderos (Buenos Aires)|Mataderos]] y [[Floresta (Buenos Aires)|Floresta]])

=== Competencia internacional de clubes ===
{{AP|Títulos internacionales oficiales del fútbol arxentino a nivel de clubes}}
Les principales competencies internacionales qu'apuesten los clubes arxentinos son la [[Copa Libertadores d'América]], la [[Copa Suramericana]] y la [[Estadístiques de la Copa Intercontinental y la Copa Mundial de Clubes de la FIFA|Copa Mundial de Clubes]] (cada vez que dalgún d'ellos gana la Copa Libertadores). Si considerar a esta postrera como continuación de la estinguida [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]], nos trés competencies los equipos arxentinos lideren la cantidá de llogros llograos per país. Adicionalmente, apuéstase tamién la [[Recopa Suramericana|Recopa]], onde los equipos arxentinos tamién lideren la cantidá de copes per país.

Hasta'l 26 d'agostu de 2016, los clubes arxentinos llograren 69 copes internacionales oficiales entamaes por Conmebol-FIFA, incluyendo 9 copes mundiales o intercontinentales. Dos clubes arxentinos atopar ente los seis que más competencies oficiales llograron nel mundu: [[Al-Ahly]] -d'[[Exiptu]]- (21), [[Real Madrid Club de Fútbol|Real Madrid]] -d'[[España]]- (21), [[Milan AC|Milan]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] -d'Arxentina- (18), [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]] -d'España- (17) y [[Club Atlético Independiente|Independiente]] -d'Arxentina- (18).&lt;ref name=&quot;Títulos&quot;&gt;{{cita web | títulu = Equipos De Fútbol Con Más Títulos Internacionales
| autor = Infofútbol Online
| editorial = Infofútbol Online
| url=http://www.infofutbolonline.com/torneos/equipos_mas_ganadores.htm
| fechaaccesu = 10 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt;

Na actualidá, Arxentina tien seis cupo clasificatorios a la Copa Libertadores. Cuatro equipos participen direutamente de la segunda fase, ente qu'unu llogra'l derechu a participar dende la primer fase o ronda de repechaje. Pela so parte, a la Copa Suramericana clasifiquen seis equipos a la segunda fase.

Estes places son daes pola [[Confederación Suramericana de Fútbol|Conmebol]], y depués son asignaes pola Asociación del Fútbol Arxentino, según la so propia reglamentación.

=== Mercáu de xugadores ===
[[Ficheru:FutbolistaAr-Mundo-2007.png|thumb|250px|Futbolistes arxentinos n'otros países: 1095 en 63 países. Los principales son Italia (18%) y España (16%).]]
Los clubes y xugadores arxentinos tienen una participación considerable y creciente nel mercáu internacional de pases.

Ente qu'en [[2000]] 571 xugadores actuaben en 32 países, en 2008 esa cantidá ampliárase a 1095 xugadores en 63 países.&lt;ref&gt;Los datos tán tomaos d'institutos de rexistros y llistes de xugadores qu'actualicen el llugar en que cada unu ta actuando. Ente les llistes más espublizaes atópense la que publica'l sitiu Tic Espor (Especiales: Xugadores arxentinos pel Mundu) y el que publica'l sitiu Taringa (Alredor de 1.043 futbolistes tán tremaos per distintos países. Grecia ta nel tercer llugar del podiu).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Arxentinos pel mundu |editorial
 = Llibru de Pases
 |url = http://www.librodepases.com/htm/argentinosamerica.asp
 |fechaaccesu = 30-ene-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080621112647/http://www.librodepases.com/htm/argentinosamerica.asp
 |fechaarchivu = 21 de xunu de 2008
}}&lt;/ref&gt; [[Italia]] (194) y [[España]] (177), son los destinos más importantes, siguíos de [[Chile]] (69) y [[Méxicu]] (56). A lo llargo de la historia, cinco veces les tresferencies de futbolistes arxentinos fueron realizaos por montos que resultaron récores mundiales: [[Bernabé Ferreyra]] (1932), [[Enrique Omar Sívori]] (1957), [[Diego Maradona]] (1982), [[Diego Maradona]] (1984), [[Hernán Crespo]] (2000), solo superáu polos xugadores italianos con siete récores y siguíu de los brasilanos con trés.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Pases históricos
 |editorial = Llibru de Pases
 |url = http://www.librodepases.com/htm/paseshisto.asp
 |fechaaccesu = 30-ene-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090601095935/http://www.librodepases.com/htm/paseshisto.asp
 |fechaarchivu = 1 de xunu de 2009
}}&lt;/ref&gt;

N'Arxentina tamién se desempeñen gran cantidá de xugadores estranxeros, principalmente provenientes d'[[Uruguái]] y [[Paraguái]], y en menor midida de [[Colombia]], [[Bolivia]], [[Chile]] y [[Perú]].

=== Retresmisión ===
Ente 1991 y 2009 el fútbol arxentino tuvo fuertemente influyida pol contratu de tresmisión televisiva robláu ente la AFA y el grupu formáu poles empreses [[Torneos y Competencies]] y [[Clarín (Arxentina)|Clarín]]. Nesi periodu la economía del fútbol arxentino estremóse notablemente de los mercaos similares de Brasil, Chile y Méxicu, yá que mientres nestos casos la principal fonte d'ingresos yeren los derechos d'emisión, siguida de la tresferencia de xugadores, n'Arxentina l'esquema yera inversu, siendo les tresferencies el 34% de los ingresos totales, ente que la retresmisión apurría solo'l 19%, y la venta d'entraes representó apenes el 5% del ingresu total. El preciu de los derechos de tresmisión televisiva apautaos pa la temporada 2007/2008 foi de 180 millones de pesos, que se distribuyeron ente la AFA y los clubes, d'alcuerdu a regles rellacionaes cola capacidá de convocatoria de cada unu. Finalmente, los clubes recibieron 8 millones de dólares al añu pola publicidá incorporada nos sos equipos deportivos.&lt;ref&gt;{{cita web
| títulu = Latin American Money Football League
| editorial = Consultora Deloite, Méxicu, 2007, 2ª edición
| url = http://www.deloitte.com/dtt/cda/doc/content/mx%28ye-mx%29Football07_versionFINAL_191207.pdf
| fechaaccesu = 30-ene-2008
}}&lt;/ref&gt;

Esti esquema económicu modificóse radicalmente n'agostu de 2009, cuando la AFA rescindió'l contratu col grupu Clarín, y robló un nuevu contratu col Estáu nacional, pol cual esti postreru garantiza a los clubes una suma de 600 millones de pesos, que triplicó'l monto que recibíen nel esquema contractual anterior. En cuenta de ello, l'Estáu acutóse los derechos por comercialización de los espacios publicitarios y obligó a la AFA a dexar que los partíos sían tresmitíos por televisión abierta y ensin les llimitaciones del sistema de &quot;pagar pa ver&quot; (''pay per view''), como asocedía nel sistema anterior.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = AFA rescindió'l so contratu con TSC y robló col gobiernu | autor = Sportsnet | editorial = Sportsnet, Arxentina, agostu, 2009 | url = http://sportsnet.com.ar/index.php/en/futbol-mainmenu-32/13-arxentina/132-afa-rescindio-el so-contratu-con-tsc-y-roblo-con-el gobiernu | fechaaccesu = 22-ago-2009 }}&lt;/ref&gt; Esti esquema conocióse como [[Fútbol Pa Toos]].

Pa la [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017-18]], l'Estáu arxentín rescindió unilateralmente el conveniu de Fútbol Pa Toos&lt;ref&gt;{{cita publicación|títulu=El Gobiernu alcordó con Fox y Turner caltener la gratuidá del fútbol hasta que pasen les eleiciones|url=http://www.politicargentina.com/notes/201706/21257-el gobiernu-acordo-con-fox-y-turner-caltener-la gratuidá-del-futbol-hasta-que-pasen-les eleiciones.html?fb_comment_id=1344724585620709_1347312768695224|fechaaccesu=23 de setiembre de 2017}}&lt;/ref&gt; ya indemnizó a la contraparte.&lt;ref&gt;{{cita publicación |títulu=El Gobiernu pagó y agora xuégase contrarreló por que vuelva el fútbol|url=https://www.clarin.com/deportes/futbol/marchi-vs-afa_0_rkZ78yBcg.html|fechaaccesu=23 de setiembre de 2017}}&lt;/ref&gt; Darréu, la AFA realizó una llicitación y vendió los derechos de televisión de la Primer División a una [[Alianza Turner-Fox pa la retresmisión del fútbol arxentino|alianza]] ente [[Fox Networks Group Latin America]] y [[Turner Broadcasting System Latin America]], quien crearon les canales ''premium'' [[Fox Sports Premium]] y [[TNT Sports]], al efeuto de realizar les tresmisiones.

=== Discutinios ===
Reparóse que'l fútbol n'Arxentina, como reflexu de la estructura sociopolítica y económica del país, ta descomanadamente centralizáu en [[Buenos Aires]].&lt;ref&gt;[[BBC]]: [https://www.bbc.co.ukblogstimvickery/2010/11/can_godoy_cruz_make_history.html &quot;''Puede Godoy Cruz faer historia''&quot;, por Tim vickery (n'inglés).] Comentariu d'un periodista de la BBC sobre la centralización del fútbol arxentino en Buenos Aires. 15 Nov 2010, consultáu'l 8 Dic 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Diariu Unu - Mendoza: [http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3333%3AFederalizaci%C3%B3n%2C+molición+de+dirixentes+de+bona+parte+del+pa%C3%ADs&amp;Itemid=218 Federalización, molición de dirixentes de bona parte del país] 17 d'abril de 2007, consultáu'l 9 d'avientu de 2010&lt;/ref&gt; A diferencia d'otros países, onde los clubes más poderosos atópense aniciaos en ciudaes distintes de la capital del país, (por casu: el [[Manchester United Football Club|Manchester United]] n'[[Inglaterra]], el [[Bayern Munich]] n'[[Alemaña]] o l'[[Internazionale]], la [[Juventus]] y [[AC Milan]] n'[[Italia]]), n'Arxentina, los equipos más fuertes concéntrense desproporcionadamente na [[Buenos Aires|Capital Federal]], el [[Gran Buenos Aires]] y [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]. Ye interesante remarcar, seya comoquier, que los clubes de fútbol suelen espolletar y tener mayor repercusión nos principales centros económicos d'un país, independientemente de que sían o non la capital del mesmu. Nel casu de munchos países europeos, esta coincidencia nun se da, ente que na República Arxentina, Buenos Aires tien un desproporcionáu pesu económicu y cultural sobre'l restu del país.
Según datos del [[Censu arxentín de 2010|censu de 2010]], la ciudá de Buenos Aires y el so área metropolitana axunten al 31,9% de la población del país. Pero na [[Primer División d'Arxentina|Primer División]] del fútbol arxentino, hasta [[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|2014]], d'un total de 20 clubes que participaben nella, 14 (esto ye, el 70%) yeren de la [[Capital Federal]] y la so contorna; y solamente 6 del restu del país. Esta estructura foi modificada pola [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]], parcialmente, cola organización del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu de primer División 2015]], qu'implicó que, depués del so ascensu dende la segunda categoría, diez clubes sumar a los 20 que yá integraben la división principal y d'esta miente conformar un inéditu campeonatu cimeru integráu por 30 equipos. La reestructuración, sicasí, nun llogró revertir la desproporción de representantes según la zona d'influencia: na [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017/18]], 17 pertenecíen a la Capital Federal, Gran Buenos Aires y l'área metropolitana; y namái 11 al restu del país, sobre un total de 28 participantes.

A partir d'ellí, según la pirámide sobre la que se estructuran los [[campeonatos oficiales de fútbol d'Arxentina]], les categoríes del ascensu tributen al traviés de dos vertientes a la [[Primer B Nacional|segunda división]]. Una d'elles desenvuélvese puramente colos [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|indireutamente afiliaos a la AFA]], mientres la otra facer colos [[Clubes direutamente afiliaos a la AFA|direutamente afiliaos a la AFA]], lo que supón ventayes económiques d'estos postreros por sobre los clubes del interior, que tienen de realizar mayores erogaciones en viaxes y tresllaos.

Hai quien cuestionen la esistencia d'estos dos aguaes, pos-y da un 50% de posibilidaes d'ascensu de la tercera a la segunda categoría a los equipos direutamente afiliaos, naturales na so mayoría de la Capital Federal y contorna, contra l'otru 50% a los equipos del restu del país, cuando la rellación poblacional ye de 1 a 2. Sía comoquier, en cada temporada hai ascensos a la máxima categoría, tando la posibilidá de llogralo abierta a cualesquier d'ellos, al traviés de la so participación na Primera B Nacional.

Per otra parte, la gran mayoría de los futbolistes más talentosos del país, al crecer profesionalmente, son captaos por clubes del esterior, lo que lleva al empobrecimiento de la calidá del xuegu.

== Fútbol de seleición ==
[[Ficheru:Argentina football team Olympics 1928.jpg|thumb|200px|Equipu arxentín ganador de la medaya de plata nos [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos de 1928]].]]
[[Ficheru:Argentina Copa América 1957.jpg|thumb|200px|Los &quot;carasucias&quot;, [[Copa América|campeones suramericanos]] en 1957, ganando tolos partíos por goliada. Consideráu unu de los meyores equipos de la historia del fútbol arxentino. Enriba, d'esquierda a derecha: [[Juan Carlos Giménez]], [[Guillermo Stábile]] (DT), [[Rogelio Domínguez]], [[Pedro Dellacha]], [[Néstor Rossi]], [[Federico Vairo]] y [[Ángel Schandlein]]. Embaxo: [[Orestes Omar Corbatta|Oreste Corbatta]], [[Humberto Maschio]], [[Antonio Valentín Angelillo|Antonio Angelillo]], [[Enrique Omar Sívori|Enrique Sívori]] y [[Osvaldo Héctor Cruz|Osvaldo Cruz]].]]
{{AP|Seleición de fútbol d'Arxentina}}
Arxentina consiguió tolos títulos importantes de competencia de seleiciones: dos veces la [[Copa Mundial de Fútbol]], dos veces la medaya d'oru nos [[Xuegos Olímpicos]], una vegada la [[Copa FIFA Confederaciones]] y catorce veces la [[Copa América]]. Nel mundu, namái {{sel|Francia}}, anque en menor cantidá d'ocasiones, llogró'l llogru.

Los dos momentos culminantes fueron les copes mundiales ganaes en 1978 y 1986. La [[Copa Mundial de Fútbol de 1978]] realizar n'Arxentina mientres la [[Procesu de Reorganización Nacional|dictadura militar]] que dos años antes impunxera un [[terrorismu d'Estáu Estáu terrorista]]. El réxime buscó utilizar l'acontecimientu pa legitimarse, llográndolo namái parcialmente, arriendes de dalgunos [[boicó]]s internacionales,&lt;ref name=&quot;Ortiba&quot;&gt;{{cita web |títulu = El Mundial del 78
 |editorial = El Ortiba
 |url = http://www.elortiba.org/mundial78.html
 |fechaaccesu = 20-ene-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071225172159/http://www.elortiba.org/mundial78.html
 |fechaarchivu = 25 d'avientu de 2007
}}&lt;/ref&gt; la ulla masiva a los militares nel estadiu de [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]],&lt;ref name=&quot;Heraldu&quot;&gt;{{cita web | títulu = A 30 años del golpe d'estáu editorial = Diariu El Heraldo, Honduras
| url=http://www.elheraldo.hn/nota2.php?aid=2760&amp;rev=6&amp;fecha=26-05-2006
| fechaaccesu = 20-ene-2008}}&lt;/ref&gt; una notable rebelión simbólica popular impulsada pol personaxe d'historieta [[Clemente (historieta)|Clemente]] contra l'encamientu oficial de nun tirar &quot;papelinos&quot;,&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = L'auténticu hincha oficial d'Arxentina |
autor =&quot;El personaxe tuvo la so esplosión popular nel Mundial d'Arxentina '78, cola famosa guerra de papelinos que tuvo'l personaxe col relator José María Muñoz. «Yera una dómina na que taba tou prohibíu», recuerda Caloi. «L'únicu huequito nel qu'unu podía colar una opinión sobre'l presente yera al traviés del humor y el Mundial. Muñoz representaba a la voz oficial de la dictadura, que dicía que nun había que tirar papelinos a la cancha, y Clemente yera la voz contestataria, aguiyando a que la xente recibiera a la Seleición con papelinos. Foi maraviyosa la respuesta popular que nesi momentu recibió Clemente»&quot;. Respighi, Emanuel
| editorial = Diariu Página/12, 24 de xunu de 2006
| url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/espectaculos/8-2927-2006-06-24.html
| fechaaccesu = 20-ene-2008}}&lt;/ref&gt; la entrada de la seleición de llombu al palcu oficial,&lt;ref name=&quot;Heraldu&quot; /&gt; y la negativa de los holandeses a saludar a los dictadores, cuando recibieron el títulu de subcampeón.&lt;ref name=&quot;Ortiba&quot; /&gt; El partíu final xugar contra {{sel|Países Baxos}}, venciendo Arxentina 3-1 en tiempu suplementariu, con dos goles de [[Mario Kempes|Mario &quot;El Matador&quot; Kempes]] y unu de [[Daniel Bertoni]]. El [[direutor téunicu]] foi [[César Luis Menotti]] y el capitán [[Daniel Pasarella]].

La [[Copa Mundial de Fútbol de 1986]] xugar en [[Méxicu]]. L'escoyíu foi dirixíu por [[Carlos Bilardo]], el capitán foi [[Diego Maradona]], quien tamién foi [[Balón d'Oru]] del tornéu y destacóse realizando brilloses xugaes y goles memorables, como'l segundu a Inglaterra, votáu como'l ''[[Gol del Sieglu]]''. Na final, Arxentina venció a {{sel|Alemaña}} 3-2, con goles de [[José Luis Brown]], [[Jorge Valdano]] y [[Jorge Burruchaga]]. Arxentina recuperara la [[democracia]] pocu más de dos años antes y los xugadores saludaron a los aficionaos, qu'enllenaron la [[Plaza de Mayu]], dende'l balcón de la [[Casa Rosada]].&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Bilardo y la táctica – Arxentina llevanta la Copa del Mundu per segunda vegada (1983/1990)
| editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |
url=http://www.afa.org.ar/?m=news&amp;n=5269&amp;idm=13
| fechaaccesu = 20-ene-2008}}&lt;/ref&gt;
De magar, [[César Luis Menotti|Menotti]] y [[Carlos Bilardo|Bilardo]], los dos entrenadores campeones mundiales, quedaron como símbolos de dos visiones engarraes del xuegu: el primeru identificáu con un fútbol más ofensivo y fundáu na habilidá individual del xugador; el segundu identificáu con un fútbol más táctico y planiáu.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = El toma y daca de Bilardo y Menotti
| autor = Coullaut, A.
| editorial = El País, España, 25 de setiembre de 2006
| url=https://www.elpais.com/articulo/internet/toma/daca/Bilardo/Menotti/elpportec/20060925elpepunet_7/Tes/
| fechaaccesu = 20-ene-2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = El clásicu: el Narigón contra'l Flacu | editorial = Diariu Güei, 18 d'ochobre de 2005 | url = http://pdf.diariohoy.net/2005/10/18/pdf/c16-cla.pdf/ | fechaaccesu = 30-ene-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20160307102927/http://pdf.diariohoy.net/2005/10/18/pdf/c16-cla.pdf | fechaarchivu = 2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;

[[Ficheru:FIFA-WFC06-ArgentinaAlemania-178821820.jpg|thumb|200px|left|Nun chigre de Buenos Aires, mientres la Copa Mundial de 2006.]]

Adicionalmente la seleición arxentina salió tres veces subcampeona del mundu (1930, 1990 y 2014), catorce veces campeona de la [[Copa América]] (1921, 1925, 1927, 1929, 1937, 1941, 1945, 1946, 1947, 1955, 1957, 1959, 1991 y 1993) y trece veces subcampeón; una vegada campeona de la [[Copa FIFA Confederaciones]] ([[Copa FIFA Confederaciones 1992|1992]]), de la cual llogró dos veces el subcampeonatu; amás ganó'l [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol]] de [[Campeonatu Panamericanu de Fútbol Tercer edición|1960]] y la [[Copa Artemio Franchi]] de [[Copa Artemio Franchi 1993|1993]] (dambes competencies interconfederativas oficiales); Tamién llogró dos [[medayes d'oru]] nos [[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004#Medaya d'oru en fútbol masculino|Xuegos Olímpicos de 2004 (Atenes)]] y [[Arxentina nos Xuegos Olímpicos de Beixín 2008#Medaya d'oru en fútbol masculino|2008 (Beixín)]] y dos [[medayes de plata]] ([[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928#Medaya de plata en fútbol|Ámsterdam 1928]] y [[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996#Medaya d'oru en fútbol masculino|Atlanta 1996]]). N'otres competiciones del [[Comité Olímpicu Internacional|Movimientu Olímpicu]], que nun son oficiales pa la [[FIFA]] con seleiciones formaes con xuveniles, ganó: cuatro medayes d'oru, dos de plata y trés de [[medaya de bronce|bronce]] nos [[Tornéu Preolímpicu Suramericanu Sub-23|Torneos Preolímpicos]]; seis d'oru, dos de plata y trés de bronce, nos [[Fútbol nos Xuegos Panamericanos|Xuegos Panamericanos]]; y dos d'oru y una de plata nos [[Fútbol nos Xuegos Suramericanos|Xuegos ODESUR]].

Otres copes ganaes pola seleición mayor son la [[Copa de les Naciones]] en 1964, la [[Copa Kirin]] en 1992 y 2003 y la correspondiente al [[Premios de la Copa Mundial de Fútbol#Premiu al Xuegu Llimpiu|Premiu al Xuegu Llimpiu de la FIFA]] (1978).&lt;ref name=&quot;AFA 10 n'Historia&quot; /&gt;

Les seleiciones xuveniles tamién fueron multipremiadas, destacar el llogru en seis ocasiones de la [[Copa Mundial de Fútbol Xuvenil]] (1979, 1995, 1997, 2001, 2005 y 2007) y seis premios mundiales por [[xuegu llimpiu]]: Sub 23 (Atlanta 1996, Atenes 2004), Sub 20 (Malasia 1997, Arxentina 2001), y Sub 17 (Italia 1991, Exiptu 1997).&lt;ref name=&quot;AFA 10 n'Historia&quot; /&gt; Ente los principales maestros-entrenadores qu'influyeron na organización de fútbol xuvenil atópense [[Renato Cesarini]], [[Ernesto Duchini]] y [[José Pekerman]].&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Don Ernesto. A los 95 años foi Ernesto Duchini
| editorial = Página/12, Buenos Aires, 25 de marzu de 2006
| url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/libero/11-2825-2006-03-25.html
| fechaaccesu = 30-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

A Julio de 2015, los escoyíos de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] llograren 47 títulos oficiales y más de 170 copes, na so historia, si sumir les competencies amistoses.&lt;ref name=&quot;AFA 10 n'Historia&quot; /&gt;

Tolos llogros numberaos, sumáu a que figura cuarta na [[Tabla estadística de la Copa Mundial de Fútbol|tabla histórica de los mundiales]] con un total de 140 puntos, convertir nuna de les grandes potencies de la historia del fútbol internacional,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?ID=720379|títulu=Nel fútbol nun hai cambéu d'orde mundial|editorial=ámbitu.com|fechaaccesu=12 de mayu de 2015}}&lt;/ref&gt; 

Les principales frustraciones del escoyíu fueron la non clasificación a la [[Copa Mundial de Fútbol de 1970]] (movíu por {{sel|Perú}}),&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = El día más negru na historia del fútbol arxentino | autor = Baravalle, Jorge | editorial = Diariu Infobae, 31 d'agostu de 2006 | url = http://www.infobae.com/contenidos/273947-100795-0-El-d%C3%ADa-m%C3%A1s-negru-la historia-del-f%C3%BAtbol-arxentín | fechaaccesu = 30-ene-2008 }}&lt;/ref&gt; y la derrota 0-5 como llocal frente a {{sel|Colombia}}, en 1993.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Flashback
 |editorial = Revista [[El Gráficu]], 31 d'agostu de 2006
 |url = http://www.elgrafico.com.ar/formaciones.php?id=14
 |fechaaccesu = 30-ene-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080226180813/http://www.elgrafico.com.ar/formaciones.php?id=14
 |fechaarchivu = 26 de febreru de 2008
}}&lt;/ref&gt; Otres derrotes frustrantes fueron la goliada 1-6 ante [[Checoslovaquia]] y eliminación en primer ronda na [[Copa Mundial de Fútbol de 1958]] y na Copa Mundial de Fútbol de 2002, el 0-4 contra [[Seleición de fútbol de los Países Baxos|la &quot;Naranxa Mecánica&quot; holandesa]] na [[Copa Mundial de Fútbol de 1974]], la cayida 0-3 contra {{sel|Brasil}}, na final de la [[Copa América 2007]]&lt;ref&gt;{{cita web
| títulu = Los grandes fracasos. La historia que queremos escaecer
| autor = Burgu, Andrés
| editorial = Diariu Clarín, 12 de xunu de 2002
| url = http://www.clarin.com/diario/2002/06/12/d-401408.htm
| fechaaccesu = 30-ene-2008
| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090505133239/http://www.clarin.com/diario/2002/06/12/d-401408.htm
| fechaarchivu = 2009-05-05
}}&lt;/ref&gt;y la goliada 0-4 ante {{sel|Alemaña}} en [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Sudáfrica 2010]], siendo direutor téunicu [[Diego Maradona]].

Los enfrentamientos clásicos de la seleición arxentina son contra {{sel|Uruguái}} ([[Clásicu del Río de la Plata]], el de mayor cantidá d'alcuentros del mundu),&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Arxentina-Uruguái: el clásicu. Ye'l duelu que más vegaes se xugó (172)
| autor = Martínez, Héctor
| editorial = As.Com Fútbol, 14 de xunetu de 2004
| url=http://www.as.com/futbol/articulo/argentina-uruguay-clasico/daiftb/20040714dasdaiftb_39/Tes
| fechaaccesu = 30-ene-2008}}&lt;/ref&gt; [[Rivalidá futbolística ente Arxentina y Brasil|Brasil]] ya [[Rivalidá futbolística ente Arxentina ya Inglaterra|Inglaterra]].

== Variantes ==

=== Fútbol femenín ===
{{AP|Seleición femenina de fútbol d'Arxentina}}
En comparanza col fútbol masculino, el fútbol femenín na Arxentina y del restu de los países suramericanos de fala hispana, ta evidentemente retardáu, por cuenta de una histórica marxinación de les muyeres del fútbol impulsada por una visión [[machismu|machista]] del xuegu.&lt;ref name=&quot;Sosa Fútbol femenino&quot;&gt;{{cita web |títulu = Pasión pol Fútbol Femenín
 |autor = Sosa, Alejandro |editorial
 = Asociación de Psicoloxía del Deporte Arxentina, 2005
 |url = http://psicodeportes.com/articulos/Sosa/futbol_femenín.html
 |fechaaccesu = 20-ene-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070919020519/http://psicodeportes.com/articulos/Sosa/futbol_femenín.html
 |fechaarchivu = 19 de setiembre de 2007
}}&lt;/ref&gt; Magar yá dende mediaos de sieglu, dellos clubes promovieron que les muyeres participaren n'actividaes deportives y allegaren a a los estadios a guardar alcuentros de fútbol, foi partir de la [[Copa Mundial de Fútbol de 1978]], xugada n'Arxentina, que les muyeres empezaron a arreyase col xuegu, anque principalmente como espectadores, una y bones la práctica recreativa ye marxinal y atópase escluyida de les escueles.&lt;ref name=&quot;Fútbol femenino&quot;&gt;{{cita web |títulu = El fútbol de l'Arxentina. Aproximamientos dende les ciencies sociales (IV). Entrevista a Lucas Rubinich
 |autor = Di Giano, Roberto; David Frydenberg, Julio |editorial
 = Revista Dixital, EFDeportes, Buenos Aires, Añu 5, Nᵘ24, agostu de 2000
|url=http://www.efdeportes.com/efd24b/rubinic1.htm
 |fechaaccesu = 30-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

N'Arxentina'l fútbol femenín ye [[Afición|amateur]] y ta entamáu pola [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]]. El [[Campeonatu de Fútbol Femenín]] onde trece clubes compiten, llevar a cabu añalmente dende 1991. Ente esa fecha y 2013 incluyíu, namái Cuatro clubes han ganaos el tornéu: [[Club Atlético Boca Juniors (fútbol femenín)|Boca Juniors]] (23), [[Club Atlético River Plate (fútbol femenín)|River Plate]] (11), [[Club Deportivo UAI Urquiza|UAI Urquiza]] (3) y [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (2). A partir del 2009 el ganador del partíu ente'l campeón de l'apertura y clausura, clasificar a la [[Copa Libertadores d'América Femenina]], onde [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] llogró'l tercer puestu na edición [[Copa Libertadores Femenina 2010|2010]] siendo'l meyor resultáu d'un equipu arxentín en dicha competencia.

En 2003 la [[Seleición femenina de fútbol d'Arxentina|seleición arxentina de fútbol femenín]] clasificar por primer vegada a la [[Copa Mundial Femenina de Fútbol]], creada en 1991, volviendo clasificase na edición de [[Copa Mundial Femenina de Fútbol de 2007]]. En dambes ocasiones quedó esaniciada na ronda inicial, pero amosando una evidente evolución.

En 2006 Arxentina llogró per primer vegada'l campeonatu [[Suramericanu Femenín]] ganando a [[Seleición femenina de fútbol de Brasil|Brasil]] por 2-0, clasificando asina pa los [[Xuegos Olímpicos de Beixín 2008]], lo que constitúi la primer participación d'una seleición suramericana de fala hispana nesa disciplina.
[[Ficheru:Futebol Salao Pan2007.jpg|thumb|200px|Futsal: Arxentina-Brasil nos [[Xuegos Panamericanos 2007]].]]

=== Fútbol sala ===
{{VT|Fútbol sala}}
Na Arxentina tamién se practica de manera bien espublizada'l [[fútbol sala]] (fútbol de salón de cinco xugadores), disciplina inventada en 1930 y que la so organización ta estremada en dos federaciones mundiales, l'[[Asociación Mundial de Futsal]] (FIFUSA) y la [[FIFA]].

La Confederación Arxentina de Fútbol de Salón-Futsal (CAFS) foi fundada en 1964 y ta afiliada a la AMS. Dende 1976 entama'l Campeonatu Arxentín de seleiciones provinciales y dende 1980 el Campeonatu Arxentín de clubes.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Estadístiques
 |editorial = Confederación Arxentina de Futbol de Salón-Futsal
 |url = http://www.cafs-amf.com.ar/estadisticas.php
 |fechaaccesu = 27-ene-2008
 |urlarchivu = https://archive.today/20120923020022/http://www.cafs-amf.com.ar/estadisticas.php#selection-5309.0-5309.62
 |fechaarchivu = 23 de setiembre de 2012
}}&lt;/ref&gt; La AFA-FIFA entamó'l primer campeonatu arxentín de futsal en 1986.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Historia n'Arxentina |editorial
 = Futsala.com.ar
|url=http://www.futsala.com.ar/
 |fechaaccesu = 27-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

Los llogros más importantes de la seleición arxentina de futsal fueron: 

*na FIFUSA, el [[Campeonatu Mundial de futsal de la AMF|campeonatu mundial]] de [[Campeonatu Mundial de futsal de la FIFUSA 1994|1994]], el subcampeonatu de [[Campeonatu Mundial de futsal de la FIFUSA 2007|2007]] y dos veces consecutives el tercer llugar en [[Campeonatu Mundial de futsal de la FIFUSA 2011|2011]] y [[Campeonatu Mundial de futsal de la FIFUSA 2015|2015]];&lt;ref name=&quot;amfutsal&quot; /&gt; 
*na FIFA'l llogru de la [[Copa Mundial de fútbol sala de la FIFA 2016|Copa Mundial en 2016]], el cuartu llugar na [[Copa Mundial de fútbol sala de la FIFA 2004|Copa Mundial en 2004]], según dos veces el campeonatu en [[Copa América de fútbol sala|Copa América]] ([[Copa América de Futsal 2003|2003]] y [[Copa América de Futsal 2015|2015]]) y cinco veces el subcampeonatu.
*otros llogros son los títulos de [[Copa Confederaciones de fútbol sala]] 2014, [[Copa de les Naciones de Futsal]] 2014 y la medaya de plata de [[futsal nos Xuegos Panamericanos]] en 2007, y dos medayes de plata en [[futsal nos Xuegos Suramericanos]] 2002 y 2014.
* en categoría femenina llogró'l subcampeonatu de [[Campeonatu Mundial Femenín de futsal de la AMF]] en 2017.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu =Futsal
 |editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&amp;n=1044&amp;idm=18

 |fechaaccesu = 27-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

=== Fútbol pa ciegos ===
[[Ficheru:Football 5 Parapan 2007 Final.jpg|thumb|200px|Fútbol pa ciegos: Arxentina-Brasil (final). Xuegos Parapan 2007.]]
{{VT|Fútbol pa ciegos}}
Dientro de la variedá del futsal, Arxentina destacar na modalidá de [[fútbol pa ciegos]]. La seleición nacional, llamada ''Los Esperteyos'', llogró dos veces el campeonatu mundial de los cuatro realizaos dende 1998 (en 2002 y 2006), una medaya de plata nos [[Xuegos Paralímpicos d'Atenes 2004|Xuegos Paraolímpicos de 2004]] y otra de bronce nos [[Xuegos Paralímpicos de Beixín 2008|Paraolímpicos de 2008]], dos Copes Américas (1999 y 2005) y medaya de plata nos Xuegos Parapanamericanos 2007.&lt;ref name=&quot;ciudá.com&quot; /&gt; La disciplina ta entamada pola [[Federación Arxentina de Deportes pa Ciegos]] (FADEC), fundada en 1988 y la primer seleición foi creada en 1991; dende 2002 tien el sofitu institucional y financieru de la AFA.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu =Fútbol pa ciegos editorial = Asociación del Fútbol Arxentino, Buenos Aires, 2006
|url=http://www.afa.org.ar/?m=news&amp;n=2742
 |fechaaccesu = 27-ene-2008}}&lt;/ref&gt; En 2007 ''Los Esperteyos'' recibieron el [[Premiu Jorge Newbery|Premiu Jorge Newbery d'Oru]], col que la [[Ciudá de Buenos Aires]] premia cada añu al meyor deportista, primer vegada qu'un premiu máximu deportivu foi apurríu a atletes con discapacidaes.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu =Reconocencia a deportistes de la Ciudá. Los Esperteyos alzar col Jorge Newbery d'Oru editorial = Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires, 2007
|url=http://www.buenosaires.gov.ar/noticias/?modulo=ver&amp;item_id=6090&amp;contenido_id=18014&amp;idioma=es |fechaaccesu
 = 9-feb-2008}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = La seleición arxentina de futsal pa ciegos, gallardoniada col Premiu Jorge Newbery d'Oru editorial = International Blind Sport Federation, 5 de febreru de 2007
 |url = http://www.ibsa.es/esp/fedContinentales/america/noticia.asp?Idnoticia=622
 |fechaaccesu = 9-feb-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090506044835/http://www.ibsa.es/esp/fedContinentales/america/noticia.asp?Idnoticia=622
 |fechaarchivu = 6 de mayu de 2009
}}&lt;/ref&gt;

=== Fútbol de sablera ===
Nel país practicar tamién el [[fútbol de sablera]]. L'Arxentina foi una de les cuatro participantes, con Brasil, Estaos Xuníos ya Italia, qu'entamaron la primer competencia internacional en Miami en 1993. Participó en tolos campeonatos mundiales non oficiales entamaos dende 1995 llogrando la so meyor posición en 2001, cuando salió terceru.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu =Fútbol de sablera editorial = Asociación del Fútbol Arxentino |url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&amp;n=1343&amp;idm=20

 |fechaaccesu = 27-ene-2008}}&lt;/ref&gt;
[[Ficheru:Dogos-mundial-futbol-buenos-aires.JPG|thumb|200px|''Los Dogos DAG'', l'equipu arxentín campeón del mundial de fútbol [[gai]] de 2007.]]

=== Fútbol gai ===
{{AP|International Gay and Lesbian Football Association}}
En 2007 llevar a cabu na [[Ciudá de Buenos Aires]] el décimu ''Mundial de Fútbol Gai'', entamáu pola [[Asociación Internacional de Fútbol de Gais y Lesbianes]], en xunto cola Subsecretaría de Deportes de Buenos Aires; cuntando col sofitu de la [[Comunidá Homosexual Arxentina]] y l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]]. El trunfu correspondió al equipu arxentín, [[Los Dogos]], los que, con gol de Milton Pedro, vencieron na final al equipu [[Inglaterra|inglés]], ''Los Stonewalls''. Foi'l primer tornéu del so tipu apostáu en [[Llatinoamérica]] y el primeru tamién en ser ganáu por un equipu llatinoamericanu.&lt;ref&gt;[http://espndeportes.espn.go.com/news/story?id=601107&amp;s=fut&amp;type=stor ESPNdeportes - La pelota empezó a rodar]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/09/30/sociedad/s-04501.htm |títulu=Diariu Clarín - 30/09/2007 - Un títulu p'alimentar l'arguyu gai |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090505141018/http://www.clarin.com/diario/2007/09/30/sociedad/s-04501.htm |fechaarchivu=2009-05-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=948596 |títulu=La Nación - 29/09/2007 - L'Arxentina, campeón nel Mundial Gai |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430113418/http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=948596 |fechaarchivu=2008-04-30 }}&lt;/ref&gt;

=== Fútbol recreativo y non federáu ===
[[Ficheru:Raota - Al final de la lucha.jpg|thumb|200px|&quot;A la fin de la llucha&quot;, del fotógrafu arxentín [[Pedro Luis Raota]] (1934-1986).]]
N'Arxentina virtualmente tola población masculina practica fútbol dende la primer infancia (&quot;nel barriu'l que nun xugaba al fútbol yera un bichu raru&quot;)&lt;ref name=&quot;Frydenberg Cappa&quot;&gt;{{cita web |títulu = El fútbol de l'Arxentina. Aproximamientos dende les ciencies sociales (VII). Entrevista a Angel Cappa
 |autor = Frydenberg, Julio D.; Di Giano, Roberto |editorial
 = Revista Dixital EFDeportes, Buenos Aires, Añu 5, Nᵘ28, avientu de 2000
|url=http://www.efdeportes.com/efd28/cappa.htm
 |fechaaccesu = 31-ene-2008}}&lt;/ref&gt; y cerca del 40% practicar siquier de manera esporádica.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Vezos d'Actividá Física y Perceición del Esforcio |autor = Antivero, Enrique; Mg. Vargas, Ciro; Dr. Parajón, Manuel; Lic. Ferragut, María Beatriz |editorial = Centru Arxentín d'Información Deportiva, |url = http://www.deportes.gov.ar/caid/Plug/Notes.php?Ver=55 |fechaaccesu = 31-ene-2008 }}&lt;/ref&gt; Sobre la base de datos pal conglomeráu Gran Buenos Aires, la práctica del fútbol ye l'actividá física mayoritaria de los homes en toles franxes de población non sedentaria hasta los 60 años: 69% ente 25 y 29 años, 66% ente 30 y 39 años, 40% ente 40 y 49 años y 25% ente 50 y 59 años.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=El sedentarismu n'Arxentina|autor=Erdociaín, Luis; Isa, Rubén; Solís, Diana|editorial=Rede Arxentina d'Actividá Física, páx. 8|url=http://www.rafargentina.com.ar/articulos/sedentarismu.pdf|fechaaccesu=31-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091007062516/http://www.rafargentina.com.ar/articulos/sedentarismu.pdf|fechaarchivu=7 d'ochobre de 2009}}&lt;/ref&gt; En contraste, la población femenina rexistra un mayor sedentarismu al empar qu'una bien baxa opción pola práctica del fútbol, malapenes llegando al 0,5%.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Deporte y xéneru. Vezos deportivos de los arxentinos
 |autor = Erdociaín, Luis; Isa, Rubén; Solís, Diana |editorial
 = Asociación Llatinoamericana de Salú y Actividá Física |url=http://www.sportsalut.com.ar/articulos/deporte/3.pdf

 |fechaaccesu = 31-ene-2008}}&lt;/ref&gt;

La práctica masiva del fútbol toma diverses modalidaes: una gran parte de los aficionaos practicar informalmente y ensin llei de fora de xuegu (&quot;el picadín&quot;), en parques, places y cais, principalmente les fines de selmana.&lt;ref&gt;{{cita web
|títulu = El grupu de fútbol editorial = El Guxanu Coleutivu Autónomu de Reacreación Popular
|url = http://www.laorugaweb.com.ar/grupos%20de%20volley%20y%20futbol.html
|fechaaccesu = 31-ene-2008
|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080228174650/http://www.laorugaweb.com.ar/grupos%20de%20volley%20y%20futbol.html
|fechaarchivu = 2008-02-28
}}&lt;/ref&gt; Otra forma de práctica masiva ye l'arriendu por grupos d'amigos de &quot;canches de papi fútbol&quot; sobre superficies dures, pa practicalo ente equipos de cinco a nueve xugadores per llau y regles modificaes.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Poner una cancha de fútbol 5, un auténticu &quot;negociu redondu&quot;
 |editorial = Minutu 1, 22 de payares de 2007
|url=http://www.minutouno.com.ar/minutouno/nota/58853%5EPoner-una cancha-de-f%C3%BAtbol-5,-un-aut%C3%A9ntico-negociu-redondu |fechaaccesu
= 31-ene-2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
 |títulu = Tornéu de papi-fútbol
 |editorial = Sindicatu de Lluz y Fuercia de Mar del Plata
 |url = http://www.lyfmdp.org.ar/article.php3?id_article=1434&amp;id_mot=130
 |fechaaccesu = 31-ene-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080226185026/http://www.lyfmdp.org.ar/article.php3?id_article=1434&amp;id_mot=130
 |fechaarchivu = 2008-02-26
 }}&lt;/ref&gt;

Adicionalmente, l'Estáu, les escueles, les universidaes, los sindicatos y los clubes ensin federar na [[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]], entamen campeonatos amateurs con participación de cientos de miles de xugadores. Ente ellos destáquense les competencies de fútbol 11, fútbol 7 y futsal, dientro de los Xuegos Nacionales Evita (12-16 años), los Xuegos Suramericanos Escolares, tres xuegos deportivos rexonales (Araucanía, Binacionales y Transandinos), y los Xuegos Universitarios.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Plan Nacional de Deporte Social 2006/2007|editorial=Secretaría de Deportes de la Nación|url=http://www.deportes.gov.ar/Paginas/PlanNacionalDeporte2006.pdf|fechaaccesu=31-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081203014248/http://www.deportes.gov.ar/Paginas/PlanNacionalDeporte2006.pdf|fechaarchivu=3 d'avientu de 2008}}&lt;/ref&gt;

== Estadios ==
{{VT|Categoría:Estadios de fútbol d'Arxentina}}
{{AP|Estadios de fútbol d'Arxentina por capacidá|l1=Estadios de fútbol d'Arxentina por capacidá}}

De resultes direuta de l'afición masiva al fútbol de la población arxentina, esisten gran cantidá d'estadios en tol país, cuasi puramente diseñaos pa la práctica del fútbol.
Buenos Aires, que foi denominada ''la ciudá de los estadios'',&lt;ref&gt;{{cita publicación | autor = Gaffney, Christopher
| títulu = Fútbol, simbolismos ya identidaes en Buenos Aires, la ciudá de los estadios
| añu = 2007
| publicación = Revista Dixital EFDeportes, Buenos Aires
| volume = - Añu 12, agostu de 2007
| númberu = 111
| id =
| url = http://www.efdeportes.com/efd111/estadios-futbol-y-identidaes-en-buenos-aires.htm
}}&lt;/ref&gt; tien nos sos 202 km²&lt;ref&gt;,[https://web.archive.org/web/20080806171456/http://www.bue.gov.ar/informacion/?menu_id=2 Turismu BsAs - Sitiu oficial de turismu de la Ciudá de Buenos Aires]&lt;/ref&gt; una numberosa cantidá d'estadios, ente los que s'atopen los de [[Estadiu Monumental Antonio Vespucio Liberti|River Plate]] (el más grande del país con una capacidá de 73.449 espectadores sentaos), [[Estadiu Alberto J. Armando|Boca Juniors]], [[Estadiu José Amalfitani|Vélez Sarsfield]], [[Estadiu Tomás Adolfo Ducó|Huracán]], [[Estadiu Pedro Bidegain|San Lorenzo de Almagro]], [[Estadiu Diego Armando Maradona|Argentinos Juniors]], [[Estadiu Arquiteutu Ricardo Etcheverri|Ferro Carril Oeste]], [[Estadiu Nueva Chicago|Nueva Chicago]], [[Estadiu Don Lleón Kolbovsky|Atlanta]], [[Estadiu Nueva España|Deportivu Español]] y [[Estadiu Islles Malvines|All Boys]] ente otros, a los que tienen d'amestase los de [[Estadiu Juan Domingo Perón|Racing]], [[Estadiu Libertadores d'América|Independiente]], [[Estadiu Eduardo Gallardón|Los Andes]], [[Estadiu Nuevu Francisco Urbanu|Deportivu Moron]], [[Estadiu Florencio Sola|Banfield]], [[Estadiu Alfredo Beranger|Temperley]], [[Estadiu Ciudad de Lanús - Néstor Díaz Pérez|Lanús]], [[Estadiu Centenariu Dr. José Luis Meiszner|Quilmes]] y [[Estadiu Julio Humberto Grondona|Arsenal de Sarandí]] ente los munchos que s'atopen nel [[Gran Buenos Aires]]. Na ciudá y la so contorna esisten amás, estadios de menor tamañu como los d'[[Estadiu d'Excursionistas|Excursionistas]], [[Estadiu Juan Pasquele|Defensores de Belgrano]], [[Estadiu Alfredo Ramos|Comunicaciones]], [[Club Atlético Xeneral Lamadrid|Lamadrid]], [[Club Atlético Barracas Central|Barracas Central]], [[Club Deportivo Riestra|Riestra]] y [[Sacachispas Fútbol Club|Sacachispas]].

Otros importantes estadios de fútbol nel país son l'[[Estadiu Mario Alberto Kempes|Estadiu Mario Alberto Kempes (ex Chateau Carreras)]] con capacidá pa 57.000 espectadores en [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], l'[[Estadiu Ciudad de La Plata]] con capacidá pa 53.000 espectadores (40.000 sentaes), los de [[Estadiu El Colosu del Parque|Newell's Old Boys]] (38.000 espectadores) y [[Estadiu Dr. Lisandro de la Torre|Rosario Central]] (42.000 espectadores) en [[Rosario (Santa Fe)|Rosario]], los de [[Estadiu Brigadier Xeneral Estanislao López|Colón]] (40.000 espectadores) y [[Estadiu 15 d'Abril|Unión]] (26.000 espectadores) en [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]], l'[[Estadiu José Hierro]] (35.200 espectadores) y [[Estadiu La Ciudadela]] (28.000 espectadores) en [[Tucumán]], l'[[Estadiu José María Minella]] (ex Mundialista) de [[Mar del Plata]], l'[[Estadiu Juan Domingo Perón (Córdoba)|Estadiu Juan Domingo Perón de Córdoba]] ([[Instituto de Córdoba]]), l'[[Estadiu Padre Ernesto Martearena]] de [[Ciudá de Salta|Salta]], l'[[Estadiu Malvinas Argentinas]] de [[ciudá de Mendoza|Mendoza]]. Toos ellos con capacidá pa más de 20.000 espectadores.

== Medios ==
[[Ficheru:Fioravanti (3).jpg|thumb|200px|[[Joaquín Carballo Serantes (Fioravanti)|Fioravanti]] (Joaquín Carballo Serantes, 1911-1989), famosu relator uruguayu del fútbol arxentino. Tresmitía por [[Radio Splendid]] nos 40 y [[Radio El Mundo]] nos 50 y 60.]]
El mediu de comunicación deportivu históricamente más importante del país ye la Revista [[El Gráficu]], un selmanariu fundáu en 1919, que, anque dedicáu a tolos deportes, atribuyó siempres al [[fútbol]] una importancia cuasi esclusiva. Otru mediu gráficu que-y da al fútbol un llugar prioritariu ye'l [[Diariu Olé]], inauguráu en 1996 y perteneciente al [[Grupu Clarín]], principal [[multimedio]] del país.

La [[Radio (mediu de comunicación)|radio]] arxentina destacóse especialmente nel fútbol. La primer tresmisión radial d'un partíu de fútbol nel mundu foi realizada por LOR Radio Arxentina, el 2 d'ochobre de 1924, per parte de Horacio Martínez Seeber y Atilio Casime; tratar del partíu qu'Arxentina venciera a Uruguái por 2-1 y nel que Cesáreo Onzari convirtió'l primer gol de [[córner]] de la historia, que foi denomináu ''[[gol olímpicu]]'', precisamente por ser convertíu contra Uruguái, que ganara la medaya d'oru nos [[Fútbol nos Xuegos Olímpicos de París 1924|Xuegos Olímpicos]] d'esi añu.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2004/10/02/deportes/d-07101.htm |títulu=Diariu Clarín - 10/02/2004 - El gol olímpicu cumple 80 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090828034003/http://www.clarin.com/diario/2004/10/02/deportes/d-07101.htm |fechaarchivu=2009-08-28 }}&lt;/ref&gt; De magar, la radio arxentina tuvo cuatro grandes relatores deportivos: [[José María Muñoz (periodista)|José María Muñoz]] y [[Lalo Pelliciari]] y los [[Uruguái|uruguayos]] [[Joaquín Carballo Serantes (Fioravanti)|Fioravanti]] y [[Víctor Hugo Morales]], esti postreru calificáu como'l más importante relator de fala hispana de tolos tiempos.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = A ochenta años de la primer tresmisión de fútbol. El gol ye un rellatu imaxinariu |
autor = Guiñazú, Daniel
| editorial = Página/12, Buenos Aires, 29 de payares de 2004
| url=http://www.pagina12.com.ar/diario/cultura/7-44191-2004-11-29.html
| fechaaccesu = 1-feb-2008}}&lt;/ref&gt; Ente les tresmisores, [[Radio Rivadavia]] destacóse dende la década del sesenta con una dedicación especial al deporte y programes clásicos del fútbol arxentino, como ''La Oral Deportiva''.

La primer tresmisión televisiva d'un partíu de fútbol arxentino foi'l 18 de payares de 1951, cuando [[Canal 7 (Arxentina)|Canal 7]] televisó un ''San Lorenzo-River'' nel [[Vieyu Gasómetru]].&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cita web |url=http://www.clarin.com/suplementos/especiales/2007/08/03/m-00501.htm |títulu=Diariu Clarín - 03/08/2007 - van televisase los 10 partíos |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090505080549/http://www.clarin.com/suplementos/especiales/2007/08/03/m-00501.htm |fechaarchivu=2009-05-05 }}&lt;/ref&gt;

En 1987, l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] robló un contratu de exclusividad cola empresa [[Torneos y Competencies]] (TyC), pol cual vencíense-y a la mesma los derechos de tresmisión televisiva de la temporada 1987-88 de [[Primer División d'Arxentina|Primer División]], [[Primer B Nacional|Nacional B]] y [[Primer B (Arxentina)|Primer B]], en cuenta de un millón d'[[Austral (moneda)|australes]].&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=909256 |títulu=La Nación - 17/05/2007 - Tolos partíos, por TV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430114120/http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=909256 |fechaarchivu=2008-04-30 }}&lt;/ref&gt; En 1996 establecióse un nuevu venceyu, hasta l'añu 2014, pero esta vegada la AFA dio-y la exclusividad compartida de los derechos de tresmisión a TyC y el Grupu Clarín.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=209189&amp;origen=acumul%C3%A1u&amp;acumul%C3%A1u_id= |títulu=La Nación - 26/04/1998 - Pa los que lo miren por TV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230418234904/https://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=209189&amp;origen=acumul%C3%A1u&amp;acumul%C3%A1u_id= |fechaarchivu=2023-04-18 }}&lt;/ref&gt; El contratu d'emisión estableció, dende la temporada [[Campeonatu de primer División 2007/08 (Arxentina)|2007/08]], y per primer vegada, que los diez alcuentros de primer División seríen tresmitíos por cable, la metá d'ellos al traviés d'un sistema de [[pay-per-view]] pol que l'usuariu tenía de pagar un monto adicional per cada partíu.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; Amás calteníase la prohibición, pa noticieros y otros programes, d'emitir imáxenes de los goles y circunstancies deportives dientro del mesmu día en que s'apostaren los alcuentros.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=222573&amp;origen=acumul%C3%A1u&amp;acumul%C3%A1u_id= |títulu=La Nación - 19/05/2002 - Prensa, fútbol y monopoliu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230418190453/https://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=222573&amp;origen=acumul%C3%A1u&amp;acumul%C3%A1u_id= |fechaarchivu=2023-04-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/08/06/espectaculos/c-00301.htm |títulu=Diariu Clarín - 06/08/2006 - A ver fútbol pola tele |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090528102847/http://www.clarin.com/diario/2006/08/06/espectaculos/c-00301.htm |fechaarchivu=2009-05-28 }}&lt;/ref&gt;

N'agostu de 2009, la AFA, por decisión unánime de los clubes, decidió realizar un cambéu radical del sistema d'emisión y rescindió el contratu que caltenía col Grupu Clarín, pa roblar un nuevu alcuerdu col [[Poder Executivu Nacional (Arxentina)|Estáu nacional]], garantizando la tresmisión de tolos alcuentros pola televisión abierta y ensin costu pa los televidentes. Denominóse &quot;[[Fútbol pa toos (TV Pública)|Fútbol pa toos]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web |apellíu = Wall
 |nome = A.
 |títulu = Néstor dio vuelta'l partíu y la AFA rompió la unión con Clarín y TyC
 |añu = 2009
 |llugar = Buenos Aires, Arxentina |editorial
 = Diariu Crítica |url
 = http://www.criticadigital.com/index.php?secc=nota&amp;nid=27849
 |fechaaccesu = 28 d'agostu de 2009
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090823005215/http://criticadigital.com/index.php?secc=nota&amp;nid=27849
 |fechaarchivu = 23 d'agostu de 2009
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = La sociedá AFA y Estáu: &quot;El fútbol ye un negociu estraordinariu&quot;
|añu = 2009
|llugar = Buenos Aires, Arxentina |editorial
= Diariu La Nación
|url= http://www.canchallena.com/1164650-la sociedá-afa-y-tao-el-futbol-ye-un negociu estraordinariu |fechaaccesu=
28 d'agostu de 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Dilema: cómo se va recuperar el dineru qu'apurre'l Gobiernu |añu = 2009 |llugar = Buenos Aires, Arxentina |editorial = Diariu La Nación |url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1165083 |fechaaccesu = 28 d'agostu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090828045409/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1165083 |fechaarchivu = 2009-08-28 }}&lt;/ref&gt;

Pa la [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017-18]] de primer División, l'Estáu arxentín remató'l programa Fútbol pa toos, polo cual la AFA vendió los derechos de televisión a una [[Alianza Turner-Fox pa la retresmisión del fútbol arxentino|alianza]] ente [[Fox Networks Group Latin America]] y [[Turner Broadcasting System Latin America]], quien crearon les canales premium [[Fox Sports Premium]] y [[TNT Sports]].

Ente los periodistes deportivos arxentinos dedicaos al fútbol, destacáronse bien especialmente [[Dante Panzeri]] (1921-1978) y [[Borocotó]] (1902-1964), dambos redactores d'[[El Gráficu]] y autores de dellos llibros y ensayos sobre la naturaleza sociolóxica del fútbol.

== Enchíes ==
[[Ficheru:Discepolo.jpg|thumb|200px|El poeta [[tangu|tangueru]] [[Discépolo]], guionista y protagonista de ''[[L'hincha]]'' (1951), un clásicu del [[cine arxentín]]. ''&quot;¿Y para qué trabaya unu si nun ye pa dir los domingos y rompese los pulmones a les tribunes enchiendo por un ideal? ¿O ye qu'eso non vale nada?”...&quot;¿Qué sería del fútbol ensin l'hincha?...L'hincha ye tou na vida&quot;.''.(Guión de la película).]]
Les pallabres &quot;hincha&quot; y &quot;enchida&quot;, utilizada generalizadamente n'español pa definir a los simpatizantes activos y ruidosos d'un club de fútbol, apaecieron nel [[Ríu de la Plata]] a empiezos del sieglu XX. El so orixe provién de los fuertes berros de sofitu al so equipu, el [[Club Nacional de Football|Nacional de Montevideo]], que daba Prudencio Miguel Reyes, un talabartero [[uruguái|uruguayu]], que la so xera yera encher “a puru pulmón” la pelota del club, esto ye, “l'hincha pelotes” o a cencielles “l'hincha” del club. El términu pasó a designar a quien espresaben ruidosamente el so sofitu al club, imponiéndose nel [[Castellán rioplatense|fala rioplatense]], pa estendese depués al restu de los países de fala hispana, y tamién a otros deportes.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = La llingua viva. L'inciertu orixe de les pallabres
| autor = De Miguel, Armando |
editorial = Libertad Digital, |
url= http://www.libertaddigital.com/index.php?action=desaopi&amp;cpn=36985
| fechaaccesu = 7-feb-2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web | títulu=Vierbu a vierbu. Enche |
autor= Escandell , María Victoria
| editorial= Centru Virtual Cervantes
| url= http://cvc.cervantes.es/aula/palabra_por pallabra/pie_pagina.asp?pxp=12
| fechaaccesu = 7-feb-2008}}&lt;/ref&gt;

La conducta de los espectadores de &quot;encher&quot; nos alcuentros deportivos, oldeaba coles normes del ''&quot;fair play&quot;'' qu'intentaben imponer los clubes y escueles d'orixe británicu, que cuestionaben como antideportives, la exteriorización de les pasiones nel deporte y de resultes d'ello, les manifestaciones esaxeraes de sofitu a unu de los contrincantes, según toa manifestación de refuga.

Debíu al [[inmigración n'Arxentina|enorme procesu inmigratorio qu'afectaba a les sociedaes rioplatenses]] a principios del sieglu XX, el fútbol y particularmente l'adopción dende neñu d'un club pol cual encher, constituyir n'unu de los elementu decisivos de homogeneización cultural de la población.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Los nomes de los clubes de fútbol. Buenos Aires 1880-1930
| autor = Frydenberg, Julio David
| editorial = Revista Dixital EFDeportes, Añu 1, Nᵘ2; setiembre 1996
| url= http://www.efdeportes.com/efd2/22jdf11.htm
| fechaaccesu = 7-feb-2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Archetti Potreru&quot; /&gt;

Mientres años realizáronse distintes encuestes pa determinar qué cantidá envalorada de simpatizantes tienen los clubes del fútbol arxentino.
Magar los datos nun son definitivos, y suelen refundiar diversos matices, amuesen una considerable ventaya de los denominaos [[Cinco grandes del fútbol arxentino|Cinco grandes]] por sobre'l restu.

=== Cantidá de simpatizantes según el Gran DT ===
'''[[El Gran DT]]''' ye un concursu entamáu pol [[Diariu Clarín]], nel cual el llector arma un equipu con diversos xugadores del [[fútbol arxentino]], ganando puntos sobre la base de les puntuaciones coles que'l el diariu califica les actuaciones de los mesmos nos alcuentros de cada fecha del respeutivu campeonatu.
Unu de los pasos pa dase d'alta nel concursu ye enllenar un formulariu colos datos personales del participante, como'l nome, l'apellíu, el [[Documentu d'identidad|DNI]] y tamién el club de fútbol del cual ye simpatizante. D'esta manera creóse una base de datos de 2.005.590 persones que coles mesmes son simpatizantes de distintos clubes de fútbol a lo llargo y a lo ancho de tol [[República Arxentina|país]]. La resultancia refundio que los denominaos [[Cinco grandes del fútbol arxentino|Cinco grandes]] lideren el ranking de cantidá de simpatizantes confirmando de dalguna manera lo que reflexaben les recaldaciones y les encuestes realizaes sobre la tema.

&lt;center&gt;
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: justify;&quot;
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|Equipu
!style=&quot;background:
#ccccff&quot;|% de simpatizantes
|-
|Boca Juniors
|style=&quot;text-align: center;&quot;|'''34,40''' %
|-
|River Plate
|style=&quot;text-align: center;&quot;|'''24,06''' %
|-
|Independiente |style=&quot;text-align:
center;&quot;|'''6,76''' %
|-
|San Lorenzo
|style=&quot;text-align: center;&quot;|'''4,87''' %
|-
|Racing
|style=&quot;text-align: center;&quot;|'''4,47''' %
|-
|Rosario Central
|style=&quot;text-align: center;&quot;|'''2,18''' %
|-
!colspan=8 style=&quot;text-align: right;&quot;|&lt;small&gt;Gran DT, 10 de mayu del 2009.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.clarin.com/diario/2009/05/10/deportes/d-01915198.htm ''Encuesta Gran DT.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324125229/http://www.clarin.com/diario/2009/05/10/deportes/d-01915198.htm |date=2010-03-24 }} en Clarín.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://4.bp.blogspot.com/_4OVjHQ7tTUg/ShY6zas6TqI/AAAAAAAAAAc/hX-1O8M-RDU/s1600/grandts%2Bhinchas.jpg ''Imaxe del diariu en formatu papel.'']&lt;/ref&gt;
|}
&lt;/center&gt;

=== Consultora Xe ===
Según una encuesta realizada en tol país pola Consultora Xe'l 90% de la población arxentina ye simpatizante de dalgún equipu de fútbol, y de estos [[Boca Juniors]] y [[Club AtléticoRiver Plate|River Plate]] concentren el 73% del total.
La encuesta foi realizada en tol país y sobre 9260 casos.
El sociólogu y actual direutor de la consultora, Artemio López, dixo &quot;Facer mientres trés años y el marxe d'error ta nel 1%&quot;.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://old.ole.clarin.com/jsp/v4/pagina.jsp?pagId=1169122 |títulu=Nota a Artemio López, sociólogu que dirixe la consultora Xe |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090826184702/http://old.ole.clarin.com/jsp/v4/pagina.jsp?pagId=1169122 |fechaarchivu=2009-08-26 }}&lt;/ref&gt;

{| {{tablaguapa}} style=&quot;width:70%; margin-left: auto; margin-right: auto&quot;
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot;|'''Simpatizantes de clubes de fútbol d'Arxentina según área de residencia'''
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: justify;&quot;
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|Equipu
!style=&quot;background:
#ccccff&quot;|[[Gran Buenos Aires|Metropolitana&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(Gran Bs.As.)&lt;/small&gt;]]
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|[[Rexón Pampeana|Pampeana]]
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|[[Patagonia]]
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|[[NOA]]
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|[[Cuyo]]
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|[[NEA]]
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|Total
|-
|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|40,4 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|33,8 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|44,1 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|35,0 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|44,7 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|47,7 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''40,4 %'''
|-
|[[Club Atlético River Plate|River Plate]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|29,9 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|28,5 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|39,8 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|37,6 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|40,7 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|39,0 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''32,6 %'''
|-
|[[Club Atlético Independiente|Independiente]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|7,0 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4,9 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3,8 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|5,3 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|5,7 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4,0 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''5,5 %'''
|-
|[[Racing Club|Racing]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|5,5 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2,9 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4,0 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4,6 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3,1 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4,8 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''4,2 %'''
|-
|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|6,9 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2,3 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3,8 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2,0 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3,0 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3,0 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''3,9 %'''
|-
|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,9 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4,5 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,2 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,9 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,2 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;| 0,4 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''1,7 %'''
|-
|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,1 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4,2 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,5 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''1,5 %'''
|-
|Otros clubes
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2,9 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,2 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,6 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''1,5 %'''
|-
|[[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,1 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3,6 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,1 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''1,3 %'''
|-
|[[Club Atlético Belgrano|Belgrano]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3,6 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''1.3 %'''
|-
|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3,5 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,1 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''1,2 %'''
|-
|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2,6 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,1 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,3 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,4 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''1,1 %'''
|-
|[[Club Atlético Tucumán|Atlético Tucumán]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|6.4 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''0.8 %'''
|-
|[[Club Atlético San Martín (Tucumán)|San Martín (T)]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|6,4 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''0,8 %'''

|-
|[[Club Atlético Huracán|Huracán]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,4 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,5 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,5 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0,3 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''0,6 %'''
|-
|[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,4 %
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|
|style=&quot;text-align: right;&quot;|'''0,5 %'''

|-

!colspan=8 style=&quot;text-align: right;&quot;|&lt;small&gt;Consultora Xe, 2006.&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Xe&quot; /&gt;
|}
|}

=== Secretaría de Medios de Comunicación de la Nación ===
La encuesta del Sistema Nacional de Consumos Culturales, entamada pola Secretaría de Medios de Comunicación de la Nación, refundia que River y Boca lleven el 73,3% per cientu de los hinches.
La encuesta tomó 3051 casos de tol país.

{| class=&quot;wikitable col2cen&quot; style=&quot;margin: auto;&quot;
 ! style=&quot;background: #ccf&quot; | Equipu
! style=&quot;background: #ccf&quot; | % de simpatizantes

|- | Boca Juniors || '''41,5''' %

|- | River Plate || '''31,8''' %

|- | Independiente || '''4,8''' %

|- | San Lorenzo || '''3,3''' %

|- | Racing || '''3,2''' %

|- | colspan=&quot;8&quot; | &lt;small&gt;Sec. de Medios de Com. de la Nación, 2006.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;(Consultáu en 2008) [http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-78167-2006-12-24.html Los númberos de la pasión] en Página 12.&lt;/ref&gt;
|}

=== Violencia ===
Como n'otros países, ye común que nos [[estadiu|estadios]] les &quot;enchíes&quot; tean entamaes por grupos de adeptos denominaos [[barres braves n'Arxentina|&quot;barres braves&quot;]], qu'impulsen los cantares de sofitu a los equipos, y los viaxes de simpatizantes cuando xueguen de visitante. Les &quot;barres braves&quot; y los dirixentes deportivos y políticos fueron bien cuestionaos pola promoción y involucramiento n'actos de violencia, nos qu'inclusive se producieron asesinatos de simpatizantes d'equipos contrarios.&lt;ref&gt;{{cita web
 |títulu = Qué llugar ocupa caúna de les barres braves
 |autor = Chiappetta, Julio
 |editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 5 de setiembre de 2006
 |url = http://www.clarin.com/diario/2006/09/05/deportes/d-04401.htm
 |fechaaccesu = 1-feb-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090515233524/http://www.clarin.com/diario/2006/09/05/deportes/d-04401.htm
 |fechaarchivu = 2009-05-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
| títulu = La pantasma de la impunidá: namái 33 condergaos
| autor = Bertolotto, Miguel Ángel y Starimel, Néstor (editores)
| editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 15 de mayu de 2000
| url = http://www.clarin.com/diario/especiales/violenciaenelfutbol/nota2/r-02202d.htm
| fechaaccesu = 1-feb-2008
| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100417065055/http://www.clarin.com/diario/especiales/violenciaenelfutbol/nota2/r-02202d.htm
| fechaarchivu = 2010-04-17
}}&lt;/ref&gt;

A lo llargo de la historia, morrieron un total de 271 persones n'incidentes rellacionaos col fútbol n'Arxentina.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://salvemosalfutbol.org/listavictimas.htm |títulu=Muertes na historia pola violencia nel fútbol arxentino |fechaaccesu=15 de marzu de 2013 |editorial=Salvemos el futbol |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130210081530/http://salvemosalfutbol.org/listavictimas.htm |fechaarchivu=10 de febreru de 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web
| títulu = Una historia nefasta que yá tien 262 víctimes
| editorial = Salvemos al Futbol - 27 de mayu de 2012
| url = http://www.clarin.com/diario/2008/03/15/um/m-01629364.htm
| fechaaccesu = 15-mar-2008
| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090226201202/http://www.clarin.com/diario/2008/03/15/um/m-01629364.htm
| fechaarchivu = 2009-02-26
}}&lt;/ref&gt; El primer fallecimientu foi'l 14 de mayu de 1939 nun ''Lanús-Boca'' de cuarta división nel que depués d'una engarradiella ente los xugadores los hinches intentaron invadir el campu de xuegu y fueron reprimíos pola policía que realizó disparos pa esvalixar. Una de les bales acabó cola vida d'Óscar Munitoli, de nueve años.&lt;ref name=Muertes&gt;{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=920643 |títulu=La Nación - 26/06/2007 - Una indeseable llista que crez... |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430113413/http://www.lanacion.com.ar/Archivo/nota.asp?nota_id=920643 |fechaarchivu=2008-04-30 }}&lt;/ref&gt;

Les muertes tienen causes variaes: enfrentamientos ente les enchíes ,&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.periodicoparatodos.com.ar/notasdearchivo/notasdearchivos_16.htm |títulu=La Violencia nel Fútbol y la so historia |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924071226/http://www.periodicoparatodos.com.ar/notasdearchivo/notasdearchivos_16.htm |fechaarchivu=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt; represión policial o mala organización. La mayor traxedia del fútbol arxentino asocedió nel [[Estadiu Antonio Vespucio Liberti|Estadiu de River Plate]] el 23 de xunu de 1968, cuando 71 persones morrieron entartallaes y afogaes na llamada [[Traxedia de la Puerta 12]].&lt;ref name=Muertes /&gt;

Por cuenta de la final de fútbol, na que [[Nixeria]] venció a Arxentina 3-2, na final pola medaya d'oru nos [[Arxentina nos Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996|Xuegos Olímpicos d'Atlanta 1996]], un grupu d'arxentinos asesinó nun linchamiento en [[Buenos Aires]], a Elías Farías, un inmigrante brasilanu que celebró'l gol de la victoria nixeriana.&lt;ref&gt;[http://www.internet.ve/amecs/atlanta96/principal133.html &quot;Dos deteníos pol crime de brasilanu que glayó'l gol de Nixeria&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506211941/http://www.internet.ve/amecs/atlanta96/principal133.html |date=2009-05-06 }}, Atlanta 1996.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Romero, Amílcar (1999). [http://www.efdeportes.com/efd14/aromero1.htm &quot;La muerte, ¿un gol en contra?&quot;], Revista dixital EFDeportes, Añu 4, Nᵘ14, Buenos Aires, xunu de 1999.&lt;/ref&gt;

== Direutores téunicos ==
Na [[Copa Mundial de la FIFA]], [[César Luis Menotti]] foi campeón en 1978 y [[Carlos Bilardo]] en 1986]], en dambos casos cola seleición arxentina. Na [[Copa América]], [[Guillermo Stábile]] ye líder con seis títulos, en cuantes que [[Alfio Basile]] llogró dos títulos.

Na Primer División Arxentina, l'historial de direutores téunicos con más títulos liderar [[Ángel Labruna]], [[Carlos Bianchi]] y [[Ramón Ángel Díaz]] con siete, siguíos de [[José María Minella]] con seis, y [[Juan Carlos Lorenzo]], [[Américo Gallego]] y [[Ricardo Gareca]] con cuatro.

Na [[Copa Libertadores]], los direutores téunicos arxentinos lideren l'historial con 26 campeonatos. Carlos Bianchi ye líder absolutu con cuatro títulos, siguíu d'[[Osvaldo Zubeldía]] con trés. [[Juan Carlos Lorenzo]], [[Manuel Giúdice]], [[Pedro Dellacha]] y [[Edgardo Bauza]] llograron dos títulos cada unu.

N'Europa, [[Luis Carniglia]] y [[Helenio Herrera]] llograron dos [[Copa de Campeones d'Europa|Copes de Campeones d'Europa]] cada unu. Helenio Herrera llogró amás cuatro títulos de lliga n'España y trés n'Italia, ente que [[Renato Cesarini]] consiguió dos títulos n'Italia.

Los direutores téunicos arxentinos lideren l'historial de la [[Copa Intercontinental de Fútbol|Copa Intercontinental]] con 11 títulos, destacar Carlos Bianchi con trés, y Helenio Herrera con dos.

== Árbitros ==
{{AP|Árbitros de fútbol d'Arxentina|l1=Árbitros de fútbol d'Arxentina}}

Los árbitros de fútbol n'Arxentina tán estremaos en dos [[sindicatu|sindicatos]] engarraos: l'históricu creáu en 1965, l'[[Asociación Arxentina d'Árbitros]] (AAA), afiliáu a la [[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]], y el [[Sindicatu d'Árbitros Deportivos de la República Arxentina]] (SADRA), creáu en 1988 con sofitu de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]], la entidá que representa a los emplegadores. La xusticia arxentina condergó a la AFA por práctica deslleal, pero la situación persiste.&lt;ref&gt;Cámara Nacional d'Apelaciones del Trabayu. Sala VI, Exte. Nᵘ10.507/01, Sentencia 58683, Autos &quot;Asociación Arxentina d'Árbitros AAA c/ Asociación del Fútbol Arxentino AFA s/ Práctica Deslleal&quot;, 22 de marzu de 2006.&lt;/ref&gt; Sostúvose que «la interna qu'estrema a los árbitros... ye una de les razones qu'inflúi sobremanera nel bajísimo nivel arbitral».&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = AAA vs SADRA vs AFA
| autor = Veiga, Gustavo
| editorial = Página/12
| url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/libero/subnotas/3218-1445-2006-12-21.html
| fechaaccesu = 9-feb-2008}}&lt;/ref&gt;

Con esti conflictu de fondu, l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] tien una dependencia interna denominada ''Colexu d'Árbitros'', que la so función ye asumir les xeres rellacionaes cola designación, supervisión, promoción y esclusión de los árbitros, veedores y asistentes contrataos. El colexu ta integráu por seis miembros, incluyendo un representante de cada sindicatu.&lt;ref&gt;[http://www.afa.org.ar/index.php?m=news&amp;n=23&amp;idm=8 Asociación del Fútbol Arxentino - Colexu d'Árbitros]&lt;/ref&gt; La formación arbitral atópase al cargu de la ''Direición de Formación Arbitral'', creada en 2007 en reemplazu de la ''Escuela d'Árbitros''.&lt;ref&gt;{{cita web | títulu = Elizondo presentó un plan ensin comparanza nel mundu enteru |
autor = AFA
| url=http://www.afa.org.ar/?m=news&amp;n=5362&amp;idm=21
| fechaaccesu = 11-feb-2008}}&lt;/ref&gt;

El primer árbitru arxentín en dirixir nuna [[Copa Mundial de Fútbol|Copa del Mundu]] foi [[Bartolomé Macías]], quien lo fixo nel primer mundial de la historia: [[Copa Mundial de Fútbol de 1930|Uruguái 1930]]. El segundu en faelo foi [[Juan Bozzi]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1958|Suecia 1958]] y el terceru [[Roberto Goicochea]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1966|Inglaterra 1966]]. Dende ésta edición, l'arbitraxe arxentín cuntó con un representante en tolos mundiales apostaos: [[Ángel Coerezza]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1970|Méxicu 1970]], [[Luis Pestarino]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1974|Alemaña 1974]], Ángel Coerezza n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1978|Arxentina 1978]], [[Arturo Iturralde]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1982|España 1982]], [[Carlos Espósito]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1986|Méxicu 1986]], [[Juan Carlos Loustau]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Italia 1990]], [[Francisco Lamolina]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Estaos Xuníos 1994]], [[Javier Castrilli]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 1998|Francia 1998]], [[Ángel Sánchez (árbitru)|Ángel Sánchez]] en [[Copa Mundial de Fútbol de 2002|Corea-Xapón 2002]] y [[Horacio Elizondo]] n'[[Copa Mundial de Fútbol de 2006|Alemaña 2006]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101209031844/http://www.arbitrosdefutbol.com.ar/arb_arg.htm Asociación Arxentina de Arbitros - Los arbitros arxentinos nos mundiales]&lt;/ref&gt; Esti postreru dirixó'l partíu inaugural y la final, y foi consideráu pola FIFA como'l meyor árbitru del mundu del 2006.

Finalmente, [[Héctor Baldassi]] foi l'escoyíu pola FIFA pa participar de la [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Copa Mundial Sudáfrica 2010]].

== Récores ==
&lt;!--POR WP:PVN, AQUI NUN S'INCLÚIN &quot;RÉCORDS&quot; D'EQUIPOS: NIN TRICAMPEONATOS, NIN PARTÍOS INVICTOS, NIN MAYOR CANTIDÁ DE CAMPEONATOS GANAOS.--&gt;
* 10 xugadores arxentinos fueron incluyíos pola [[FIFA 100|FIFA ente los meyores xugadores]] vivos del so primer sieglu d'historia: [[Gabriel Omar Batistuta]], [[Hernán Crespo]], [[Mario Alberto Kempes]], [[Diego Armando Maradona]], [[Daniel Passarella]], [[Javier Saviola]], [[Omar Sívori]], [[Alfredo Di Stéfano]], [[Juan Sebastián Verón]] y [[Javier Zanetti]].
* 4 xugadores arxentinos fueron incluyíos por [[IFFHS]] ente los [[Meyor xugador del mundu según la IFFHS|Meyores Xugadores]] nel mundu: [[Diego Maradona]], [[Alfredo Di Stéfano]], [[José Manuel Moreno]] y [[Omar Sívori]].
* 24 son los xugadores incluyíos na Galería de la Fama de l'Asociación del Fútbol Arxentino: [[Diego Armando Maradona]], [[Federico Sacchi]], [[Félix Loustau]], [[Antonio Sastre]], [[Hugo Orlando Gatti]], [[René Orlando Houseman]], [[Carlos Bianchi (futbolista)|Carlos Bianchi]], [[Ernesto Grillo]], [[Norberto Méndez|Norberto «Tucho» Méndez]], [[Rinaldo Fioramonte Martino]], [[Ángel Labruna]], [[Ricardo Bochini]], [[Jorge Burruchaga]], [[Mario Kempes]], [[Silvio Marzolini]], [[Enrique Omar Sívori]], [[Ubaldo Matildo Fillol]], [[Daniel Passarella]], [[Natalio Agustín Pescia]], [[Amadeo Carrizo]], [[Diego Simeone]], [[Américo Tesorieri]], [[Gabriel Batistuta]] y [[Bernabé Ferreyra]].&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Galería de la Fama del Fútbol Arxentino |autor
 = AFA
 |editorial = Asociación del Fútbol Arxentino, 2008
|url=http://www.afa.org.ar/index.php?m=all_news&amp;c=149&amp;idm=107&amp;page=4
 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}&lt;/ref&gt;
* La seleición del sieglu XX. En 2000 el [[diariu Clarín]] entamó una encuesta ente 100 personalidaes destacaes del fútbol sobre'l meyor xugador arxentín en cada puestu, que dio la siguiente resultancia: [[Ubaldo Fillol]]; [[Carlos Adolfo Sosa|Carlos Sosa]], [[Roberto Perfumo]], [[Daniel Passarella]], [[Silvio Marzolini]]; [[Miguel Brindisi]], [[Néstor Rossi]], [[Diego Maradona]]; [[René Houseman]], [[Gabriel Batistuta]] y [[Mario Kempes]].&lt;ref&gt;{{cita web
 |títulu = La seleición de tolos tiempos
 |autor = Tagliaferri, Guillermo
 |editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 1 de xineru de 2000
 |url = http://www.clarin.com/diario/2000/01/03/r-00401d.htm
 |fechaaccesu = 1-feb-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090422053406/http://www.clarin.com/diario/2000/01/03/r-00401d.htm
 |fechaarchivu = 2009-04-22
}}&lt;/ref&gt;
* Trenta xugadores arxentinos figuren na llista de los 313 máximos goliadores de la historia mundial en torneos de [[Primer División d'Arxentina|primer división]], que convirtieren 200 goles o más. Los xugadores arxentinos con más de 200 goles en partíos de lliga son: [[Carlos Bianchi]] (385), [[Alfredo Di Stéfano]] (377), [[Delio Onnis]] (363), [[Ángel Amadeo Labruna]] (293), [[Mario Alberto Kempes]] (276), [[Juan Carlos Sánchez Frías|Juan Carlos Sánchez]] (266), [[Oscar Más]] (261), [[Herminio Masantonio]] (259), [[Diego Armando Maradona]] (259), [[Héctor Casimiro Yazalde]] (252), [[Carlos Manuel Morete]] (245), [[Hugo Ernesto Gottardi]] (245), [[Martín Palermo]] (243), [[Alberto Federico Acosta]] (238), [[José Francisco Sanfilippo]] (237), [[Luis Artime]] (236), [[Ariel Graziani]] (235), [[Gabriel Omar Batistuta]] (233), [[Bernabé Ferreyra]] (232), [[Manuel Pelegrina]] (230), [[Camilo Rodolfo Cervino]] (227), [[Atilio Ceferino García]] (226), [[José Manuel Moreno]] (224), [[Miguel Ángel Brindisi]] (224), [[Hugo Horacio Londero]] (222), [[Ramón Ángel Díaz]] (215), [[Roberto Eugenio Cherro]] (210), [[Francisco Varallo]] (209), [[Héctor Horacio Scotta]] (207), [[Osvaldo Marcial Palavecino]] (205). D'ellos, escláriase que Onnis nació n'Italia, pero aniciar na Arxentina a los 3 años (datos actualizaos al 31/12/2009).&lt;ref name=&quot;IFFHS 301 Goliadores&quot;&gt;{{cita web |títulu = Los 304 Meyores Goliadores de primer División en la Historia
 |autor = IFFHS
 |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008
|url=http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda17b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d12
 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}&lt;/ref&gt;
* [[Bernabé Ferreyra]] integra'l selectu grupu de los únicos quince xugadores que, na historia del [[fútbol]] mundial, llograron algamar un permediu de más d'un gol por partíu na so carrera, con una cantidá total de 232 goles en 228 partíos, y un permediu de 1,017 por partíu.&lt;ref name=&quot;IFFHS 301 Goliadores&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Los siguientes son los 15 xugadores que superaron na so carrera'l permediu d'un gol por partíu:
{| {{tablaguapa}} style=&quot;text-align: justify;&quot; %;&quot;
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|Xugador
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|País
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|Permediu
!style=&quot;background:
#ccccff&quot;|Goles
!style=&quot;background: #ccccff&quot;|Partíos
|-
|[[Fernando Baptista Peyroteo|Fernando Peyroteo]]
|[[Angola]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,6751
|style=&quot;text-align: right;&quot;|330
|style=&quot;text-align: right;&quot;|197
|-
|[[Josef Bican]]
|[[Austria]]&lt;br /&gt;[[Checoslovaquia]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,5191
|style=&quot;text-align: right;&quot;|518
|style=&quot;text-align: right;&quot;|341
|-
|[[Imre Schlosser]]
|[[Hungría]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,3113
|style=&quot;text-align: right;&quot;|417
|style=&quot;text-align: right;&quot;|318
|-
|[[Joseph Absolom Bambrick|Joseph Bambrick]]
|[[Irlanda]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,3068
|style=&quot;text-align: right;&quot;|345
|style=&quot;text-align: right;&quot;|264
|-
|[[Ferenc Deák (futbolista)|Ferenc Déak]]
|[[Hungría]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,2815
|style=&quot;text-align: right;&quot;|305
|style=&quot;text-align: right;&quot;|238
|-
|[[Isidro Lángara]]
|[[España]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,1707
|style=&quot;text-align: right;&quot;|336
|style=&quot;text-align: right;&quot;|287
|-
|[[Jimmy Jones (futbolista)|Jimmy Jones]]
|[[Irlanda]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,1544
|style=&quot;text-align: right;&quot;|329
|style=&quot;text-align: right;&quot;|285
|-
|[[Franz Binder]]
|[[Austria]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,1029
|style=&quot;text-align: right;&quot;|268
|style=&quot;text-align: right;&quot;|243
|-
|[[Arthur Friedenreich]]
|[[Brasil]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,0960
|style=&quot;text-align: right;&quot;|354
|style=&quot;text-align: right;&quot;|323
|-
|[[Gyula Zsengéller]]
|[[Hungría]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,0558
|style=&quot;text-align: right;&quot;|416
|style=&quot;text-align: right;&quot;|394
|-
|[[Valeriano López Mendiola|Valeriano López]]
|[[Perú]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,0402
|style=&quot;text-align: right;&quot;|207
|style=&quot;text-align: right;&quot;|199
|-
|[[Bernabé Ferreyra]]
|[[Arxentina]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,0175
|style=&quot;text-align: right;&quot;|232
|style=&quot;text-align: right;&quot;|228
|-
|[[József Takács]]
|[[Hungría]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,0141
|style=&quot;text-align: right;&quot;|360
|style=&quot;text-align: right;&quot;|355
|-
|[[José Pinto Carvalho do Santos Santos Águas|José Pinto Carvalho]]
|[[Portugal]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,0139
|style=&quot;text-align: right;&quot;|292
|style=&quot;text-align: right;&quot;|288
|-
|[[James Edward McGrory|James McGrory]]
|[[Escocia]]
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1,0049
|style=&quot;text-align: right;&quot;|410
|style=&quot;text-align: right;&quot;|408
|-
!colspan=8 style=&quot;text-align: right;&quot;|&lt;small&gt;[http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda17b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d12 IFFHS, 2008]
|}&lt;/ref&gt; Tamién ye'l goliador con meyor permediu en campeonatos arxentinos: 204 goles en 195 partíos, que resulten nun permediu de 1,04 goles per partíu.

* [[Ángel Labruna]] y [[Arsenio Erico]] son los máximos goliadores na lliga arxentina con 295 goles (anguaño n'estudio dos posibles goles de [[Angel Labruna|Labruna]]).&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2008/07/02/deportes/d-04801.htm|títulu=Labruna glayó otru gol 67 años dempués|editorial=Clarín|autor=Bossio, Miguel|fecha=2 de xunetu de 2008|fechaaccesu=21 de xineru de 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Diego Armando Maradona]] foi goliador en cinco campeonatos (Metropolitanu 78, Metropolitanu 79, Nacional 1979, Metropolitanu 80 y Nacional 1980), siempres n'Argentinos Juniors.
* [[Domingo Tarascone]] foi goliador de los [[Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928|Xuegos Olímpicos de 1928]], con 11 goles en cuatro partíos, algamando un permediu de 2,75 goles per partíu, que constitúi récor nuna competencia oficial internacional.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Taraconi, Domingo Tarascone
 |editorial = Fútbol Factory
 |url=http://www.futbolfactory.futbolweb.net/index.php?ff=historicos&amp;f2=00001&amp;idjugador=790
 |fechaaccesu = 1-feb-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.futbolfactory.futbolweb.net/index.php?ff=historicos&amp;f2=00001&amp;idjugador=790|fechaarchivu=3 d'avientu de 2015}}&lt;/ref&gt;
* [[Norberto Méndez]] ye, xunto a Zizinho, el máximu goliador de la [[Copa América]] con 17 goles.
* [[Maximiliano Susán]] del [[Club Atlético Estudiantes]] de Buenos Aires, ye'l xugador arxentín que más goles fixo nun alcuentru, al convertir doce goles al [[Lomas Athletic Club]], al que'l so equipu venció 18-0 el 25 de mayu de 1909.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = El récor del fútbol arxentino: Maximiliano Susan
 |editorial = Club Atlético Estudiantes
 |url = http://ar.geocities.com/clubestudiantesbsas/
 |fechaaccesu = 1-feb-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20031018104338/http://ar.geocities.com/clubestudiantesbsas/
 |fechaarchivu = 18 d'ochobre de 2003
}}&lt;/ref&gt; Nel profesionalismo, el récor arxentín atópase en cabeza de Juan Taverna, de [[Club Atlético Banfield|Banfield]], quien-y convirtió 7 goles a Puerto Comercial de Bahía Blanca, el 6 d'ochobre de 1974.&lt;ref&gt;[http://www.clarin.com/diario/2001/08/13/d-01215.htm ''Récores. Los más y los menos del fútbol arxentino''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526081103/http://www.clarin.com/diario/2001/08/13/d-01215.htm |date=2010-05-26 }}, Clarín, 13 d'agostu de 2001.&lt;/ref&gt;
* Na llista de defensores más goliadores de la historia mundial, atópense cuatro arxentinos ente los 10 primeros: 2ᵘ) [[Daniel Passarella]], con 134 goles en 451 partíos de lliga; 4ᵘ) [[Edgardo Bauza|Edgardo «El Patón» Bauza]] con 108 en 499 partíos; 7ᵘ) [[José Rafael Albrecht|José Albrecht]], con 95 en 506 partíos; y 10ᵘ) [[Juan Domingo Antonio Rocchia|Juan Rocchia]], con 86 en 396 partíos.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Los 80 máximos goliadores de primer División de tolos tiempos xugando de defensor
 |autor = IFFHS
 |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008
|url=http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda14b45fdcdc3bfcdc0aec28d6f15
 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}&lt;/ref&gt;
* El 18 de marzu de 1973, Eduardo Maglioni d'[[Club Atlético Independiente|Independiente]] convirtió tres goles ([[tripleta]]) nun minutu y 51 segundos. Ye récor mundial.&lt;ref&gt;{{cita web
 |títulu = ¿Te acordás hermanu? Aquellos 90 segundos de Maglioni
 |autor = Tagliaferri, Guillermo
 |editorial = Diariu Clarín, Buenos Aires, 17 de mayu de 2003
 |url = http://www.clarin.com/diario/2003/05/17/d-00207.htm
 |fechaaccesu = 1-feb-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091010183847/http://www.clarin.com/diario/2003/05/17/d-00207.htm
 |fechaarchivu = 2009-10-10
}}&lt;/ref&gt;
* [[Carlos Dantón Seppaquercia]] de [[Gimnasia y Esgrima La Plata]] tien el récor pol gol más rápidu de la primer división. Convertir frente al [[Club Atlético Huracán]] dempués de 5 segundos, el día 18 de marzu de 1979.
* El porteru arxentín col récor de más tiempu cola valla invicta foi [[Carlos Barisio]] xugando para [[Ferro Carril Oeste]] en 1981: 1075 minutos (26ᵘ na historia mundial).&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Los 405 porteros de primer División que más tiempu tuvieron ensin recibir un gol
 |autor = IFFHS
 |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008
|url=http://www.iffhs.de/?b4a390f03be4ac07cda14b45fdcdc3bfcdc0aec28d6d19
 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}&lt;/ref&gt;
* [[Amadeo Carrizo]] foi consideráu pola FIFA como'l meyor porteru suramericanu del sieglu XX.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Meyor Porteru Suramericanu del Sieglu |autor
 = IFFHS
 |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008
|url=http://www.iffhs.de/?16f43809fa3c17c52c00f23808f32b0cfd3831f92b0de33c11f32b17f7370eff3702bb0a35bb6y28fc380de43110f83d00y42d03y32a0y |fechaaccesu
 = 1-feb-2008}}&lt;/ref&gt;
* [[Alfredo Di Stéfano]], consideráu pola FIFA como'l cuartu meyor xugador del sieglu XX,&lt;ref name=&quot;IFFHS Meyor xugador&quot;&gt;{{cita web |títulu = El Meyor Xugador Mundial del Sieglu |autor
 = IFFHS
 |editorial = International Federation of Football History and Statistics, 2008
|url=http://www.iffhs.de/?42d03y32a16f43809fa3c17c13c09y20a15ff3c09f32b17f7370eff3702bb0a35bb6y28fc380de43110f83d00y1a |fechaaccesu
 = 1-feb-2008}}&lt;/ref&gt; integró la seleición arxentina en 6 partíos, cola que ganó la Copa América 1947 y la d'España en 31, integrando la delegación española na [[Copa Mundial de Fútbol de 1962]], pero ensin xugar.&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/distefano-intl.html|títulu=Alfredo Di Stéfano Laulhé - International Matches|editorial=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193041639976/1202817703443/xugador/JugadorLegendario/Di_Stefano.htm|títulu=Alfredo Di Stéfano|editorial=Web oficial de Real Madrid|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130508004818/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193041639976/1202817703443/xugador/JugadorLegendario/Di_Stefano.htm|fechaarchivu=8 de mayu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web |url=http://www.foroelmito.com/miticos_di_stefano.html|títulu=Alfredo Di Stéfano|editorial=Foru El Mitu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130326103044/http://www.foroelmito.com/miticos_di_stefano.html|fechaarchivu=26 de marzu de 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.portalplanetasedna.com.ar/idolo03.htm|títulu=Alfredo Di Stéfano|editorial=Planeta Sedna|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150405090210/http://www.portalplanetasedna.com.ar/idolo03.htm|fechaarchivu=2015-04-05}}&lt;/ref&gt;
* [[José Manuel Moreno]], consideráu pola FIFA como'l 25ᵘ meyor xugador del sieglu XX,&lt;ref name=&quot;IFFHS Meyor xugador&quot; /&gt; ye l'únicu xugador del mundu que salió campeón en cuatro países: Arxentina, Méxicu, Colombia y Chile.&lt;ref&gt;{{cita web |títulu = Récores mundiales del fútbol
 |autor = ABCGol
 |editorial = ABCGol
|url=http://www.erikarubaja.com.ar/abcgol/Imagenes/Templates/records.htm
 |fechaaccesu = 1-feb-2008}}&lt;/ref&gt;
* [[Sergio Agüero|Sergio «el Kun» Agüero]] ye'l xugador arxentín más nuevu en debutar en primer división, col club Independiente, el 5 de xunetu de 2003, con 15 años, un mes y tres díes.&lt;ref&gt;{{cita web
 |títulu = Récores del fútbol
 |autor = UF
 |editorial = Universu Fútbol
 |url = http://www.universofutbol.com/plantiyes/informes/records.php
 |fechaaccesu = 1-feb-2008
 }}&lt;/ref&gt;
* Dellos xugadores d'orixe arxentín, formaos futbolísticamente nel país, salieron campeones mundiales xugando para escoyíos d'otros países:
** Nel escoyíu d'[[Italia]] campeón na [[Copa Mundial de Fútbol de 1934]], xugaron [[Enrique Guaita]], [[Raimundo Orsi]], [[Luis Monti]] y [[Atilio Demaría]].
** Nel escoyíu de [[Francia]], campeón na [[Copa Mundial de Fútbol de 1998]], xugó [[David Trezeguet]].
** Nel escoyíu d'Italia, campeón na [[Copa Mundial de Fútbol de 2006]], xugó [[Mauro Camoranesi]].
* Na Arxentina inventóse la pelota de fútbol moderno, ensin tento, con cordura invisible. L'inventu recibió'l nome de [[superball]] y foi realizáu en 1931 na ciudá de [[Bell Ville]], [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], por [[Luis Polo]], [[Antonio Tossolini]] y [[Juan Valbonesi]], dando orixe a una estensa industria. N'alcordanza del fechu, cada añu dende 1994 realizar en Bell Ville la Fiesta Nacional de la Pelota de Fútbol.&lt;ref name=&quot;González&quot; /&gt;

*Nel [[Tornéu Metropolitanu 1981]] [[Carlos Barisio]], atayando para [[Ferro Carril Oeste]], llogró'l récor de la valla invicta mientres más tiempu nel fútbol arxentino, con 1075 minutos ensin recibir un gol.

*Na temporada 2017/2018, el porteru de Gimnasia y Esgrima de Jujuy, Javier Burrai, llogró'l mayor récor de valla invicta na B Nacional: 933 minutos.

*La peor campaña del fútbol arxentino, tener Deportivu Muñiz na Primera D. Sacó 1 empate y 15 derrotes en 16 partíos xugaos que duró'l tornéu de transición 2014, convirtiendo tan solo 3 goles en tol tornéu.

*El máximu goliador históricu de la Seleición Arxentina ye Lionel Messi (55).

== El fútbol na cultura arxentina ==
[[Ficheru:PelotadeTrapo-1948.jpg|thumb|200px|Imaxe de la película ''[[Pelota de trapu]]'' (1948), clásicu del [[cine arxentín]], que fizo famosa'l cantar de los &quot;pibes&quot;: ''«Oise ruíu de pelota y nun sé lo que va ser; ye'l club de Sacachispas que yá vien, que yá vien de ganar»''.&lt;ref name=&quot;Uzquiz&quot;&gt;Uzquiz, Pedro [http://www.clarin.com/diario/1998/11/05/r-00202d.htm ''Oise ruíu de pelota''], Clarín, 5 de payares de 1998.&lt;/ref&gt;]]
La importancia del fútbol na Arxentina manifestóse de diverses formes na so cultura y actividaes artístiques.

El [[tangu]], como señaló l'antropólogu Julián Ponisio, tien un orixe simultáneu y culturalmente interrelacionáu col fútbol &quot;rioplatense&quot;: ''&quot;la tríada potreru-pibe-gambeta... forxó les bases identitarias d'un estilu corporal similar al movimientu corporal de la danza del tangu, na manera d'entender la práctica del fútbol&quot;''.&lt;ref name=&quot;Ponisio Cuerpos&quot;&gt;{{cita publicación | autor = Ponisio, Julián| títulu = Cuerpo, estilos y emociones nos entamos de la práctica futbolística na Arxentina y la so rellación col tangu| publicación = Revista Dixital EFDeportes, Buenos Aires| volume = Añu 10| númberu = 92 -xineru de 2006-| id =
| url = http://www.efdeportes.com/efd92/tangu.htm}}&lt;/ref&gt;

Importantes músicos tangueros compunxeron tangos pa los equipos de la so simpatía, como ''[[Racing Club (tangu)|Racing Club]]'' (1913) de [[Vicente Greco]], &quot;Independiente Club&quot; y &quot;San Lorenzo de Almagro&quot; (1923) d'[[Agustín Bardi]] o &quot;La parafusa&quot; (1946) d'[[Alfredo de Angelis]], ente munchos otros. Los &quot;cracks&quot; tamién fueron tema pa tangos, como &quot;Tarasca solu&quot; y &quot;Ochoíta&quot;, grabaos por [[Osvaldo Fresedo]] en 1928, dedicaos a dos xugadores del amateurismo, [[Domingo Tarascone]] de Boca y [[Pedro Ochoa]] de Racing; del mesmu añu ye &quot;[[Luis Monti|Monti]] namái&quot;, d'[[Alejandro Scarpino]], dedicáu al capitán de la seleición arxentina. En 1933, [[Francisco Canaro]] grabó &quot;Bernabé, la fiera&quot;, sobre'l goliador de River, [[Bernabé Ferreyra]]. En 1949 [[Armando Pontier]] grabó un bellu tangu tituláu &quot;A [[José Manuel Moreno]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Fliess&quot;&gt;{{cita publicación| autor = Fliess, Enrique| títulu = Los dos berretines: Tangu y Futbol| añu = 2004| publicación = Revista Tangu Reporter, Estaos Xuníos| volume = Fútbol y Tangu| númberu = 97, Xunu 2004| id = | url = http://webcom.com/reporter/nota-futbol.html| urlarchivu = https://web.archive.org/web/20040603052036/http://webcom.com/reporter/nota-futbol.html| fechaarchivu = 3 de xunu de 2004| archiveurl = https://web.archive.org/web/20040603052036/http://webcom.com/reporter/nota-futbol.html| archivedate = 2004-06-03| fechaaccesu = 2018-10-31}}&lt;/ref&gt; Otru tangu notable ye &quot;Llargue esa Mujica&quot; (1929), de [[Juan Sarcione]], grabada por [[Carlos Gardel]], con una lletra que, utilizando tolos nomes de los xugadores de Huracán, constrúi tou un mensaxe en doble sentíu (&quot;llargue esa Mujica&quot;, por &quot;llargue esa muyer&quot;).&lt;ref&gt;{{cita publicación | autor = Sarcione, Juan
| títulu = Llargue esa Mujica
| añu = 1929
| publicación = Tou Tangu, Buenos Aires
| volume =
| númberu =
| id =
| url = http://www.todotango.com/Spanish/biblioteca/letra/lletra.asp?idletra=2889
}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right:1em; font-size: 90%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:30%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
|style=&quot;text-align: justify;&quot;|
&lt;center&gt;'''Patadura''' (frag.)&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;
''Piantáte de la cancha, dejále el puestu a otru&lt;br /&gt;
''de puru patadura tas siempres en orsay;&lt;br /&gt;
''enxamás cachás pelota, dir de figurina&lt;br /&gt;
''y nun sirvís siquier pa patiscar un hands.&lt;br /&gt;
''Querés xugar de forward y ser como [[Manuel Seoane|Seoane]]&lt;br /&gt;
''y faer como [[Domingo Tarascone|Tarasca]] de media cancha gol.&lt;br /&gt;
''Burllar a la defensa con pases y gambetas&lt;br /&gt;
''y ser como [[Pedro Ochoa|Ochoíta]] el crack de l'afición.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
::::&lt;small&gt;de [[José López Ares]] y [[Enrique Carrera Sotelo]]&lt;/small&gt;
|}
En 1961, [[Edmundo Rivero]] grabó'l tangu &quot;Gol arxentín&quot; de [[Héctor Marcó]], y en 1978, [[Astor Piazzolla]] compunxo ''Piazzolla '78'', una suite futbolística integrada poles temes &quot;Mundial 78&quot;, &quot;Marcación&quot;, &quot;Penal&quot;, &quot;Gambeta&quot;, &quot;Golazu&quot;, &quot;Wing&quot;, &quot;Corner&quot; y &quot;Campeón&quot;.&lt;ref name=&quot;Fliess&quot; /&gt;

Otros tangos importantes sobre'l fútbol son ''[[El suañu del pibe]]'' de [[Reinaldo Yiso]] y [[Juan Puey]] («mamina querida,/voi ganar dineru/voi ser un [[Emilio Baldonedo|Baldonedo]]/un [[Rinaldo Fioramonte Martino|Martino]], un [[Mario Llexé|Llexé]]»), &quot;Déxelo señora&quot; de Miguel Bonano y Degrossi («el pelo revueltu, les medies cayíes,/los zapatos rotos, de tantu xugar,/una camiseta yá descolorida,/debaxo una almita, que suaña ser crack»), &quot;Pelota de cueru&quot; d'[[Edmundo Rivero]] y [[Héctor Marcó]] («la mio pálida historia escrita nos tos gayos/percuerre a dos arcos el verde tapiz»), &quot;El númberu 5&quot; de Oreste Cufaro y Reinaldo Yiso, &quot;Cero a cero&quot; de [[Roberto Firpo]] y [[Venancio Juan Clauso|Clauso]] («de que sirve gastar en [[gambeta|gambetes]]/si'l to vieyu ye como una paré»), &quot;Patadura&quot; de [[José López Ares]] y [[Enrique Carrera Sotelo]], &quot;El mio primer gol&quot; de Miguel Bonano, [[Horacio Pettorossi]] y Alejandro Fattorini («nin el foul de les tos intenciones/va poder evitar la cayida/cuando na rede de los tos llabios/te afaiga'l primer gol»).&lt;ref name=&quot;Fliess&quot; /&gt;

Nel casu del [[rock arxentín]], esisten delles temes importantes rellacionaos col fútbol, como &quot;Maradó&quot; de [[Los Pioyos]] («dicen qu'escapó d'un suañu/en cuasi'l so meyor gambeta»), &quot;El baille de la gambeta&quot; de la [[Bersuit Vergarabat]] («y porque soi de la escuela del Bocha/voi cola fantasía a la estratexa fría») n'alusión a [[Ricardo Enrique Bochini]], &quot;La bengala perdida&quot; de [[Luis Alberto Spinetta]] sobre la muerte d'un simpatizante de Racing por una bengala refundiada dende la tribuna contraria, o la metáfora &quot;gol de muyer&quot; d'[[Estremaos]]. Otros xéneros musicales tamién producieron cantares populares futboleres, como &quot;La mano de Dios&quot; de [[Rodrigo Bonu]] («nun potreru forxó una maniega inmortal»), según &quot;Dame fútbol&quot; y &quot;A cencielles fútbol&quot; d'[[Ignacio Copani]] («a cencielles el xuegu de la mayoría/que se xuega acaldía en toos llaos»).

Nel [[cine]], entá en tiempos del [[cine mudu]], realizóse la película ''[[La barra de Taponazo]]'' (1932), sobre'l goliador [[Bernabé Ferreyra]], que contenía los tangu &quot;Taponazo&quot;, de [[Venancio Juan Clauso|Clauso]] y [[Armando Tagini]] («al rematar les xugaes sos tan potente y tan diestru/que'l día menos pensáu me lo dejás tuertu al sol»).&lt;ref&gt;{{cita web |títulu=Taponazo|autor=Clauso, Venancio; Tagini, Armando|editorial=Tangos|url=http://www2.informatik.uni-muenchen.de/tangos/msg11274.html|fechaaccesu=3-feb-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080115105755/http://www2.informatik.uni-muenchen.de/tangos/msg11274.html|fechaarchivu=15 de xineru de 2008}}&lt;/ref&gt; Al añu siguiente destacóse la película ''[[Los trés berretines]]'' (1933), una de les qu'empecipiaron el cine sonoru arxentín, interpretada por [[Luis Sandrini]], que desenvuelve la idea de que los trés &quot;berretines&quot; (aficiones) de los arxentinos yeren el tangu, el fútbol y el cine. Ente toles [[:Categoría:Películes sobre fútbol|películes sobre fútbol]] destácase ''[[Pelota de trapu]]'' (1948) de [[Leopoldo Torres Ríos]], protagonizada por [[Armando Bó]] y el neñu [[Toscanito]], considerada un finxu del cine arxentín.&lt;ref&gt;{{cita web
 |títulu = http://www.clarin.com/diario/1998/08/10/c-00701d.htm ''A 50 años del estreño de &quot;Pelota de trapu&quot;
 |autor = García Oliveri, Ricardo
 |3 = enllaceautor
 |4 = Ricardo García Oliveri
 |editorial = Clarín, 10 d'agostu de 1998
 |url = http://www.clarin.com/diario/1998/08/10/c-00701d.htm
 |fechaaccesu = 3-feb-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090713175854/http://www.clarin.com/diario/1998/08/10/c-00701d.htm
 |fechaarchivu = 2009-07-13
}}&lt;/ref&gt;

Otres películes sobre fútbol son ''[[¡Goal!]]'' (1936) de [[Luis José Moglia Barth]], ''[[El cañonero de Giles]]'' (1937) con [[Luis Sandrini]], ''[[Sacachispas (película)|Sacachispas]]'' (1950) con guión de [[Borocotó]], ''[[Escuela de campeones]]'' (1950) con guión de [[Homero Manzi]], ''[[L'hincha]]'' (1951) sobre un argumentu d'[[Enrique Santos Discépolo]] y [[Julio Porter]], ''[[El fíu del crack]]'' (1953) de [[Leopoldo Torres Ríos]] y [[Leopoldo Torre Nilsson]], ''[[El cura Lorenzo]]'' (1954) con [[Ángel Magaña]], ''[[El crack (1960)|El crack]]'' (1960) de [[José A. Martínez Suárez]], ''[[Pelota de cueru]]'' (1963) d'[[Armando Bó]], ''[[La Raulito (película)|La Raulito]]'' (1975) de [[Lautaro Murúa]] y con una recordada interpretación de [[Marilina Ross]], ''[[La fiesta de toos]]'' (1979), de [[Sergio Renán]], ''[[Fútbol arxentino (película)|Fútbol arxentino]]'' (1990) con guión d'[[Osvaldo Bayer]], ''[[El camín de San Diego]]'' (2006) de [[Carlos Sorín]], y ''[[Metegol (película)|Metegol]]'' (2013) de [[Juan José Campanella]].
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right:1em; font-size: 90%; background:#FFEFDB; color:black; width:25em; max-width:30%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: justify;&quot;|
&lt;center&gt;'''El penal más llargu del mundu''' (frag.)&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;
-Constante tirar a la derecha.&lt;br /&gt;
-Siempres -dixo'l presidente del club.&lt;br /&gt;
-Pero él sabe que yo sé.&lt;br /&gt;
-Entós tamos xingaos.&lt;br /&gt;
-Sí, pero yo sé qu'él sabe -dixo'l Gatu.&lt;br /&gt;
-Entós tirate a la izquierda y llistu -dixo unu de los que taben
na mesa.&lt;br /&gt;
-Non. Él sabe que yo sé qu'él sabe -dixo'l Gatu Díaz y llevantóse pa dir dormir.&lt;br /&gt;
-El Gatu ta cada vez más raru -dixo'l presidente del club cuando lu vio salir
pensatible, caminando adulces.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
:::::&lt;small&gt;d'[[Osvaldo Soriano]]&lt;/small&gt;
|}
Na [[lliteratura d'Arxentina|lliteratura]] la tema del fútbol tuvo bien presente, munches vegaes como parte de la redolada y otres como elementu central de cuentos, poemes, ensayos y obres de teatru. Nesti campu destácase la xera del poeta [[Roberto Jorge Santoro]] ([[sumíos pola dictadura arxentina|secuestráu-sumíu]] en 1977), que nel so llibru ''Lliteratura de la pelota'' (1971) publicó una notable escoyeta d'obres lliteraries arxentines con exa temática nel fútbol.&lt;ref name=&quot;Santoro Pelota&quot;&gt;{{cita llibru |apellíos=Santoro|nome=Roberto Jorge|títulu=[https://books.google.com/books?id=LeXn81Y5yCgC&amp;hl=es Lliteratura de la pelota]|añu=1971|editorial=Buenos Aires: Papeles de Buenos Aires|ISBN= 978-987-1257-71-3}}&lt;/ref&gt; El llibru axunta 66 trabayos de diversos autores ([[Horacio Quiroga]], [[Roberto Arlt]], [[Álvaro Incla]], [[Leopoldo Marechal]], [[Ernesto Sabato]], etc.) y un capítulu final dedicáu a &quot;la poesía del hincha&quot;, nel que rexistra les cantaraes de los simpatizantes.
{{cita|Ye cuasi un milagru xuntar nun mesmu equipu a [[Héctor Gagliardi|Gagliardi]] con [[Enrique Pichón Riviere|Pichón Riviere]], a [[Last Reason]] con [[Manuel Mujica Lainez|Mujica Lainez]], a [[Héctor A. Murena|Murena]] con [[Iván Diez]], a [[Juan José Sebrelli|Sebrelli]] con [[Julián Centeya|Centeya]], a [[Juan Mondiola|Mondiola]] con [[Jorge Romero Brest|Romero Brest]]. &quot;Lo culto&quot; entemecíu con &quot;lo popular&quot;, una y bones el fútbol, el fóbal o la pelota, como ustedes quieran llamalo, ye daqué que pertenez a cada unu de nós porque s'impon a toos por pura presencia. (Roberto Santoro)&lt;ref name=&quot;Santoro Pelota&quot; /&gt;}}

[[Jorge Luis Borges]] y [[Adolfo Bioy Casares]] escribieron xuntos, sol seudónimu común de [[Honorio Bustos Domecq]] un cuentu tituláu ''Esse est percipi'' (&quot;Ser ye ser percibíu&quot;), incluyíu nel llibru ''Cróniques de Bustos Domecq'' (1967).&lt;ref&gt;{{cita web
 |títulu = Un musulmán nel estadiu de Hitler
 |autor = Dujovne Ortiz, Alicia
 |editorial = La Nación
 |url = http://www.lanacion.com.ar/archivo/Nota.asp?nota_id=824160
 |fechaaccesu = 13-feb-2008
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080430113930/http://www.lanacion.com.ar/archivo/Nota.asp?nota_id=824160
 |fechaarchivu = 2008-04-30
}}&lt;/ref&gt; Nel mesmu, Tuliu Savastano, presidente d'un ficticiu club Abasto Juniors, tresmítelu a Domecq el so convencimientu de que, en realidá, el fútbol ye una ficción mediática:
{{cita|Nun hai score nin cuadros nin partíos. Los estadios yá son baltaderes que se cayen a cachos. Güei toa pasa na televisión y na radio. La falsa escitación de los llocutores, ¿nunca lo llevó a maliciar que tou ye patraña? El postreru partíu de fútbol xugar nesta capital el día 24 de xunu del 37. Dende aquel precisu momentu, el fútbol, al igual que la vasta gama de los deportes, ye un xéneru dramáticu, al cargu de un solu home nuna cabina o d'actores con camiseta ante'l cameraman.|J. L. Borges y A. Bioy Casares.&lt;ref&gt;{{cita llibru |apellíos=Borges|nome=Jorge Luis|coautores=Bioy Casares, Adolfo|títulu=[https://books.google.com/books?id=SghAAAAAMAAJ&amp;dq=domecq&amp;hl=es&amp;source=gbs_book_other_versions_r&amp;cad=0_1&amp;pgis=1 Chroniques de Bustos Domecq]|añu=1970|editorial=Lettres nouvelles}}&lt;/ref&gt;}}

En 2016 publicóse'l llibru ''Pelota de papel'', una antoloxía de cuentos escritos por futbolistes profesionales como [[Pablo Aimar]], [[Roberto Bonano]], [[Nicolás Burdisso]], [[Sebastián Saja]], [[Gustavo Adrián López]], [[Javier Mascherano]], [[Jorge Bermúdez]], [[Jorge Valdano]], [[Juan Pablo Sorín]] y [[Jorge Sampaoli]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://www.clarin.com/deportes/Pelota-papel-golazu_0_1569443121.html|obra=Clarín|títulu=Pelota de papel yá ye un golazu|fecha=2 de xunu de 2016|fechaaccesu=2 de xunu de 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=Pelota de papel editorial=Planeta|ubicación=Buenos Aires|añu=2016|nome-editor=Sebastián|apellíu-editor=Domínguez|autores=Varios|isbn=978-950-49-5175-9}}&lt;/ref&gt;

El [[humor]] foi un espaciu importante de recreación de temes futbolístiques, como'l popular personaxe d'historieta [[Clemente (historieta)|Clemente]], de [[Caloi]], un ser ensin manes identificáu col &quot;hincha&quot; arxentín, o [[Éber Ludueña]], un personaxe de ficción creáu ya interpretáu por [[Luis Rubio (humorista)|Luis Rubio]] (1965-), que representa a un ex-futbolista de segunda división, y [[Minguito Tinguitella]], célebre personaxe del comediante [[Juan Carlos Altavista]].

Ente l'humor y la [[lliteratura]], de gran importancia son los rellatos sobre fútbol de [[Roberto Fontanarrosa]] (''El fútbol ye sagráu, [[19 d'avientu de 1971]], Fontanarrosa de Penal, Área 18, Fontanarrosa ye Mundial''), [[Osvaldo Soriano]] (''Arqueros, Ilusionistes y Goliadores''), [[Alejandro Dolina]] (''Apuntes del fútbol en Flores, El tipu que pasaba perhí, Instrucciones pa escoyer nun picáu'') y [[Eduardo Sacheri]] (''Esperándolo a Tito y otros cuentos de fútbol''). Ente'l periodismu, la lliteratura y el teatru, tamién se destacar la xera radial d'[[Alejandro Apo]].

En [[teatru]] destáquense la yá mentada obra ''Los trés berretines'' y ''[[El centroforward morrió a l'amanecida]]'' d'[[Agustín Cuzzani]], clásicu del teatru arxentín, na qu'un crack ye mercáu por un coleicionista. En [[poesía]] destácase un notable llibru de [[Bernardo Canal Feijóo]], ''Penúltimu poema del fútbol'', publicáu en 1924.

== Ver tamién ==
* [[Asociación del Fútbol Arxentino]]
* [[Primer División d'Arxentina]]
* [[Estadístiques de la primer división del fútbol arxentino|Estadístiques de la Primer División d'Arxentina]]
* [[Récores de la primer división del fútbol arxentino|Récores de la Primer División d'Arxentina]]
* [[Competiciones oficiales del fútbol arxentino]]
* [[Segunda División del Fútbol Arxentino]]
* [[Tercer División del Fútbol Arxentino]]
* [[Cuarta División del Fútbol Arxentino]]
* [[Quinta División del Fútbol Arxentino]]
* [[Lligues rexonales de fútbol n'Arxentina]]
&lt;hr style=&quot;width: 30%;&quot; /&gt;
* [[Fútbol n'Uruguái]]
* [[Fútbol n'España]]
* [[Fútbol en Brasil]]
* [[Fútbol n'Italia]]
* [[Fútbol n'Inglaterra]]
&lt;hr style=&quot;width: 30%;&quot; /&gt;
* [[Deporte n'Arxentina]]

== Fuentes ==

=== Referencies ===
{{llistaref|2}}

=== Notes ===
{{llistaref|group=&quot;n&quot;}}

=== Bibliografía ===
* {{cita llibru |apellíos=[[Archetti]],|nome=Eduardo P.|títulu=El potreru, la pista y el ring: Les patries del deporte arxentino|añu=2001|editorial=Buenos Aires: Fondu de Cultura Económica|ISBN= 950-557-403-7}}
* {{cita llibru |apellíos=[[Osvaldo Bayer|Bayer]]|nome=Osvaldo|títulu=Fútbol arxentín|añu=1990|editorial=Buenos Aires: Suramericana|ISBN= 950-07-0605-9}}
* {{cita llibru |apellíos=Gorin|nome=Natalio|títulu=Fútbol: memoria de mediu sieglu|añu=2005|editorial=Buenos Aires: Instituto Movilizador de Fondos Cooperativos|ISBN= 950-860-164-7}}
* {{cita llibru |apellíos=La Nación|títulu=Historia del fútbol arxentino|añu=1995|editorial=Buenos Aires: La Nación}}
* {{cita llibru |apellíu=Raffo|nome=Víctor|títulu=L'orixe británicu del deporte arxentino|editorial=Gráfica MPS|añu=2004|allugamientu=Buenos Aires|isbn=9789874381071}}
* {{cita llibru |apellíos=[[Roberto Jorge Santoro|Santoro]]|nome=Roberto Jorge|títulu=[https://books.google.com/books?id=LeXn81Y5yCgC&amp;hl=es Lliteratura de la pelota]|añu=1971|editorial=Buenos Aires: Papeles de Buenos Aires|ISBN= 978-987-1257-71-3}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat|Association football in Argentina}}
{{Wikinoticias|Categoría:Fútbol d'Arxentina}}

* [http://www.afa.org.ar/ Sitiu oficial de AFA]
* [http://www.todosloscampeones.wix.com/primer Tolos Campeones del Fútbol Arxentino]
* [http://www.copaargentina.org/ Sitiu oficial de la Copa Arxentina]
* {{cita web | títulu = Asociación del Fútbol Arxentino (AFA)
| editorial = Sitiu oficial, Buenos Aires
| url=http://www.afa.org.ar
| fechaaccesu = 27-ene-2008}}
* {{cita web |títulu=Confederación Arxentina de Fútbol Sala - Futsal|editorial=Sitiu oficial, Buenos Aires|url=http://www.cafs.com.ar/|fechaaccesu=27-ene-2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080318175850/http://www.cafs.com.ar/|fechaarchivu=18 de marzu de 2008}}
* {{cita web | títulu =1901-2000: un sieglu de fútbol arxentino | autor =Clarín | editorial =Diariu Clarín, Bonos Airesm, 2000 | url =http://www.clarin.com/diario/especiales/sigloenelfutbol/index.html | fechaaccesu =27-ene-2008 | urlarchivu =https://web.archive.org/web/20091129102437/http://www.clarin.com/diario/especiales/sigloenelfutbol/index.html | fechaarchivu =2009-11-29 }}
* {{cita web | títulu = Revista Fútbol Arxentino | editorial = Asociación del Fútbol Arxentino, Buenos Aires | url = http://www.futbolargentino.org/fa/index.htm | fechaaccesu = 27-ene-2008 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080129172302/http://www.futbolargentino.org/fa/index.htm | fechaarchivu = 2008-01-29 }}
* {{cita publicación |autor = 
 |títulu = Historia: Les tresferencies de Carlos Brown a Hernán Crespo |añu =
 1997
 |publicación = Llibru de Pases
 |volumen = 
 |númberu = 
 |id = Arxentina |url
 = http://www.librodepases.com/htm/histransferencias.asp
 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080115044136/http://www.librodepases.com/HTM/histransferencias.asp
 |fechaarchivu = 15 de xineru de 2008
}}
* [http://www.futbolenvivoargentina.com/ Axenda de Fútbol en direuto n'Arxentina]

{{Tradubot|Fútbol en Argentina}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Fútbol n'Arxentina|Fútbol n'Arxentina]]</text>
      <sha1>6xqoiu379kvt4j1n1gnwscu1c1c615k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Adams (dixebra)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173474</id>
    <revision>
      <id>4493273</id>
      <parentid>3893500</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="765" sha1="lzp6stkvgp7ho4yyvs0zkg73jtam9u0" xml:space="preserve">El nome '''John Adams''' puede referise a:

Políticos d'Estaos Xuníos:
* [[John Adams|John Adams Jr.]] (1735-1826), 2ᵘ presidente de los Estaos Xuníos.
* [[John Quincy Adams]] (1767–1848), 6ᵘ presidente de los Estaos Xuníos.

Músicos:
* [[John Luther Adams]] (1953), compositor d'Estaos Xuníos.
* [[John Coolidge Adams]] (1947), compositor y direutor d'orquesta angloamericanu.

Otros:
* [[John Couch Adams]] (1819–1892), matemáticu y astrónomu inglés.
* [[John Bodkin Adams]] (1899-1983), asesín en serie.
* [[John Joseph Adams]] (1976), editor norteamericanu de ciencia ficción.
* ''[[John Adams (miniserie)|John Adams]]'', miniserie de televisión sobre'l presidente John Adams Jr.

{{dixebra de persones|Adams, John}}
{{control d'autoridaes}}</text>
      <sha1>lzp6stkvgp7ho4yyvs0zkg73jtam9u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fran Ferri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176631</id>
    <revision>
      <id>4493170</id>
      <parentid>4330664</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4026" sha1="d8h4dsk09qne6k7oa7zgan2gwdn1fsr" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Francesc Xavier Ferri Fayos'''{{nym}}, tamién conocíu como '''Fran Ferri''', ye un políticu [[Comunidá Valenciana|valencianu]], diputáu nes [[Cortes Valencianes]] pola [[Coalició Compromís]].

== Trayeutoria política ==
Ye militante del [[Bloc Nacionalista Valencià]] y foi secretariu xeneral del [[BLOC JOVE]] dende 2009 hasta 2014.&lt;ref&gt;{{ref-web|url=http://www.pagina26.com/comunitat-valenciana/9942--francesc-xavier-ferri-es-el-nou-secretari-general-del-bloc-jove.html=|editor=[[Pàgina 26]]|obra=|títol=Francesc Xavier Ferri és el nou secretari general del Bloc Jove|consulta=27∕8∕2011|data=[[29 de novembre]] de [[2009]]|llengua=}}&lt;/ref&gt; Amás, tamién ye un activista polos drechos [[LGBT|LGTB]], siendo miembru del grupu coordinador del Coleutivu LGTB (LGTB) de [[La Safor]] y miembru representante de la Federación Estatal de LGTB nel [[Consell de la Joventut]] del Estáu Espanyol dende 2008 a 2010.&lt;ref name=&quot;EMV&quot;&gt;[https://www.levante-emv.com/comunitat-valenciana/2011/05/17/candidato-declara-activismo-gay-abrir-armarios-corts/807610.html Un candidato declara su activismo gay para ´abrir los armarios de las Corts´] Fran Ferri, número cuatro de Compromís, hace pública su sexualidad para &quot;denunciar la discriminación del colectivo&quot; - notícia a [[Levante-EMV]] del [[17 de maig]] de [[2011]] {{es}}&lt;/ref&gt;

Nes [[eleiciones a les Cortes Valencianes de 2011]] foi escoyíu diputáu nes llistes de la [[Coalició Compromís]], tando na cuarta posición de la candidatura pola [[València|Circunscripción de València]].&lt;ref name=&quot;EMV&quot; /&gt; Nel Grupu Parllamentariu Compromís, Ferri ye'l responsable de les comisiones d'Industria, Comerciu y Turismu, la de Polítiques d'Igualdá y de la Muyer, la de Nueves Teunoloxies y la de Peticiones.&lt;ref&gt;[http://www.valencianisme.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=3138&amp;Itemid=38 Entrevista a Fran Ferri] a [[Valencianisme.com]] del 24 d'agost de 2011&lt;/ref&gt;

Ferri foi reelixíu como Secretariu Xeneral del [[Bloc Jove]] nel congresu de febreru de [[2012]].&lt;ref&gt;[http://www.valencianisme.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=3246&amp;Itemid=1 El BLOC Jove reelegix a Fran Ferri com a Secretari General] notícia a [[Valencianisme.com]] del 19 de febrer de 2012&lt;/ref&gt; Nel congrés de xunetu de 2014 Fran dexa'l cargu, el socesor ye [[Enric Castelló]].&lt;ref&gt;[http://www.valenciaplaza.com/ver/135876/bloc-jove-se-renueva-para-formar-las-juventudes-de-compromis.html El Bloc Jove se renueva para formar las juventudes de Compromís] notícia a ValenciaPlaza del 19 de juliol de 2014 {{es}}&lt;/ref&gt;

Nel procesu de primaries abiertes de [[Compromís]] pa ellaborar la llista a [[Cortes Valencianes|les Cortes]] nes [[Eleociones a les Cortes Valencianes de 2015|eleiciones de 2015]], Ferri convirtióse nel candidatu mas votáu na circunscripción de València.&lt;ref&gt;[http://www.valenciaplaza.com/ver/148574/moll%C3-marza-ferri-ganan-primarias-compromis.html Mireia Mollà, Vicent Marzà y Fran Ferri, los grandes triunfadores en las primarias de Compromís] ValenciaPlaza (1 de febreru de 2015) {{es}}&lt;/ref&gt;

== Trayeutoria profesional ==
Ye Inxenieru n'Organización Industrial y compaxina la so carrera como diputáu cola d'inxenieru d'operacionse y xestión nuna empresa del sector del automóvil.&lt;ref&gt;{{Cita web |url=http://www.cortsvalencianes.es/cs/Satellite/Layout/Diputado_C/1286283696821/Detalle.html?lang=ca_VA&amp;p=1260974740210&amp;param8=1286283696821&amp;param9=1286282285224&amp;idGP=1286283826439 |títulu=Perfil del diputat a la web de les Corts Valencianes |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402142330/http://www.cortsvalencianes.es/cs/Satellite/Layout/Diputado_C/1286283696821/Detalle.html?lang=ca_VA&amp;p=1260974740210&amp;param8=1286283696821&amp;param9=1286282285224&amp;idGP=1286283826439 |fechaarchivu=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1984||Ferri, Fran}}
[[Categoría:Políticos y polítiques d'España]]
[[Categoría:Persones de la provincia de València]]</text>
      <sha1>d8h4dsk09qne6k7oa7zgan2gwdn1fsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Área metropolitana de Kansas City</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178529</id>
    <revision>
      <id>4493255</id>
      <parentid>3592840</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="rk76qxyfb9c6ac5nm20got1d1nk9nox" xml:space="preserve">[[Ficheru:Kansas City satellite map (cut) Hannibal-Bridge.jpg|miniaturadeimagen|330x330px|Imaxe de satélite del área metropolitana de Kansas City.]]
L''''área metropolitana de Kansas City''', oficialmente '''Área Estadística Metropolitana de Kansas City (MO-KS)''', ye un área metropolitana biestatal que s'estiende a dambos llaos de la frontera que dixebra los estaos d'Estaos Xuníos de [[Kansas]] y [[Missouri]]. Con una población estimao en [[2018]] de 2.487.053 habitantes, ye la mayor área metropolitana del estáu de Kansas y la segunda, dempués del [[Gran Saint Louis]], del estáu de Missouri. Tien una estensión de 20.600 km². La mayor ciudá del área ye [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] (Missouri), con 491.918 habitantes, y síguenla en población Overland Park (Kansas), [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] (Kansas), Olathe (Kansas) y Independence (Missouri), toes elles con más de 100.000 habitantes. El Conseyu Rexonal d'América Central (''Mid-America Regional Council'') fai las veces de conseyu de gobiernu y de organización de planificación metropolitana del área.
&lt;br /&gt;
[[Categoría:Árees metropolitanes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Wikipedia:Artículos ensin plantía llistaref]]</text>
      <sha1>rk76qxyfb9c6ac5nm20got1d1nk9nox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usuariu alderique:Omarete</title>
    <ns>3</ns>
    <id>187877</id>
    <revision>
      <id>4493160</id>
      <parentid>4491428</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T19:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eurohunter</username>
        <id>9379</id>
      </contributor>
      <comment>/* Asturianu */ +</comment>
      <origin>4493160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28236" sha1="8cbxeod637crg2qrbnmo7lzqoihlr1v" xml:space="preserve">{{metaplantía d'avisos
|tipu = avisu
|imaxe = [[Archivu:SilverSpoon - Talk Page.svg|50px]]
|testu = Tas na mío páxina d'alderique. Si quies falame de cualquier cosa, esti ye'l sitiu apropiáu.
*Pa una nueva conversación &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit&amp;section=new}} calca equí]&lt;/span&gt;.
*Pa conversaciones vieyes echa-y un güeyu al [[Usuariu:Omarete/Archivu|archivu]].
}}

==Tresllaos al Wikcionariu==
¡Hola! Pues la verdá ye que sí. Home, col primeru y l'últimu que mentes, bien podíen enantase traduciéndolos d'otres wikipedies; nun m'importaría traducir los artículos dende la wiki n'inglés pa &quot;enclín orbital&quot; y pa &quot;derechos humanos&quot;, anque tardaré un pocoñín. Los otros trés, ciertamente son más del wikcionariu que de wikipedia, por muncha información que-y queramos dar, asina qu'ensin problemes puen borrase d'equí y crear les entraes en Wikcionariu (pa &quot;les once&quot; sedría solo añader esi significáu).--'''[[Usuariu:Limotecariu|&lt;font color=&quot;#6b5a40&quot;&gt;Limotecariu&lt;/font&gt;]]''' ''[[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;font color=&quot;#6b5a40&quot;&gt;(¡Vamos parolar!)&lt;/font&gt;]]'' 19:39 9 may 2020 (UTC)
::¡Hola otra vez! Creé yá les entraes nel Wikcionariu pa &quot;les once&quot;, &quot;sestetu&quot; y &quot;sotaventu&quot;, podíen borrase yá d'equí si cuides asina. Sobre esta última, tamién esiste l'artículu [[barloventu]]. Lo que se podía facer yera unificar entrambos, y traducir l'artículu dende la wiki [[w:es:Sotavento y barlovento|n'español]] o [[w:en:Windward and leeward|n'inglés]] (bono, o d'otra). ¿Qué te paez?--'''[[Usuariu:Limotecariu|&lt;font color=&quot;#6b5a40&quot;&gt;Limotecariu&lt;/font&gt;]]''' ''[[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;font color=&quot;#6b5a40&quot;&gt;(¡Vamos parolar!)&lt;/font&gt;]]'' 20:27 9 may 2020 (UTC)
:¡Hola! Pues la verdá, sí, nun tien munchu sentíu esi artículu en wikipedia. Anque nun tea nel ''DALLA'', sí ta nel ''Cartafueyu'' n.4. ¿Y nun ye raro que la páxina nun tea enllaciada colos correspondientes artículos de les wiki n'español, gallegu y portugués, que tamién tienen esa entrada? Bo, tanto da.--'''[[Usuariu:Limotecariu|&lt;font color=&quot;#6b5a40&quot;&gt;Limotecariu&lt;/font&gt;]]''' ''[[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;font color=&quot;#6b5a40&quot;&gt;(¡Vamos parolar!)&lt;/font&gt;]]'' 06:42 18 xun 2020 (UTC)

== Duplicación d’estilos CSS en plantíes d’avisos ==

Con [[special:diff/2906179|esti cambéu de to]], esta plantía yá nun utiliza los nuevos estilos CSS basaos en Lua y l’artículu [[COVID-19]] amuesa la disparidá puesto que {{tl|notice}} básase nos estilos Lua. Fai falta fusionar la vieya {{tl|metaplantía d'avisos}} n’{{tl|ambox}}…
Apúntome de voluntariu pa facelu, pero nun sé cómo solicitar el permisu &lt;code&gt;interfaceadmin&lt;/code&gt; nesti wiki. —[[Usuariu:Born2bgratis|Born2bgratis]] ([[Usuariu alderique:Born2bgratis|alderique]]) 14:44 10 may 2020 (UTC)

== Minarete ==

¿Puedes restablecer la edición que fixi del artículu [[minarete]]? Toles correcciones que fixera perdiéronse pola to reversión. Gracies.--'''[[Usuariu:Limotecariu|&lt;font color=&quot;#6b5a40&quot;&gt;Limotecariu&lt;/font&gt;]]''' ''[[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;font color=&quot;#6b5a40&quot;&gt;(¡Vamos parolar!)&lt;/font&gt;]]'' 17:21 18 may 2020 (UTC)

==Translation request==
Hello.

Can you translate and upload the article [[:es:República Democrática de Azerbaiyán]] in Asturian Wikipedia? It should not be long.

Yours sincerely, [[Usuariu:Karalainza|Karalainza]] ([[Usuariu alderique:Karalainza|alderique]]) 16:25 29 may 2020 (UTC)
 
Hello. 

Can you translate and upload the article [[:es:Literatura en azerí]] in Asturian Wikipedia?

Yours sincerely, [[Usuariu:Karalainza|Karalainza]] ([[Usuariu alderique:Karalainza|alderique]]) 23:08 5 ago 2020 (UTC)

==Indianapolis==
Bonos díes, Omarete:
Siento bien nun poder ayudate. Nun teo denguna referencia sobro los nomes n'asturianu de les ciudaes d'Estaos Xuníos... nun creo qu'haiga cosa dala... yo nun me meto muncho en xardinos colos nomes de los sitios, porque delles veces que lo fici salí escaldáu ensin más argumentu que la opinión d'otru y paso d'engarradielles... teo, como toos, la mio opinión sobro qué facer con eso, pero en xeneral dedícome a facer páxines y dexo pa otros la xera d'afitar qué ye lo bono y cuála ye la forma meyor de denomar a los sitios. Un saludu. --[[Usuariu:Cardoso|Cardoso]] ([[Usuariu alderique:Cardoso|mensaxes]]) 11.32 06 xun 2020 (UTC)

== [[José Campo Castañón]] ==

Gracies pola bienvenía. Nun había visto esta otra páxina. Ya punxi la información del qu'había fecho yo nel qu'esistía. Prestábame poner una semeya l'autor na tabla, pero nun se cómo.--[[Usuariu:Oscar134|Oscar134]] ([[Usuariu alderique:Oscar134|alderique]]) 09:29 2 xnt 2020 (UTC)

== RE:Idioma ==

Hi Omarete, excuse me for this, I come from Wikipedia: In Spanish I translate articles and it is sometimes difficult for me to translate it too well, I have to practice it more. For these pages I have taken the model of [[Lima]], please if you could support me by correcting it, I would greatly appreciate it. Also I will be looking to correct them, thanks, greetings and hugs. :) [[Usuariu:Alexcordovaa|Alexcordovaa]] ([[Usuariu alderique:Alexcordovaa|alderique]]) 15:03 18 och 2020 (UTC)

: Thanks a lot for your editions, I appreciate it a lot, regards. :) [[Usuariu:Alexcordovaa|Alexcordovaa]] ([[Usuariu alderique:Alexcordovaa|alderique]]) 20:37 19 och 2020 (UTC)

== Eliminación de bienes na páxina “Llista de bienes d'interés cultural d'Asturies” ==

Toy iguando la páxina “Llista de bienes d'interés cultural d'Asturies”. Asina ya fice unes 80 igües n’ella (na so mayoría imáxenes en caxelles que escarecíen d’elles). Agora, voy a entamar a amestar nesa páxina, unos 40 bienes que nun tan incluyíos n’ella, y que figuren como BICs, na llista espublizada pela Conseyería de Cultura, Política Llingüistica y Turismu, colos bienes declaraos hasta agostu de 2019.
En sen contrariu, reparo que nesa páxina “Llista de bienes d'interés cultural d'Asturies”, hai una veintena de bienes que nun tan incluyíos na llista espublizada pela Conseyería de Cultura, Política Llingüistica y Turismu.
Atalanto qu’estos rexistros tendríen de ser desaniciaos, mas como esta ye una aición enforma drástica, enantes prefiero comentátela por si tas d’alcuerdu y das-i el preste.
Dellos exemplos de caxelles a eliminar:
Conceyu de Salas. La caxella [[Torre de los Valdés]] correspuende al mesmu BIC que la [[Torre de la Villa]].
Conceyu d’A Veiga. La caxella [[Casa Elisa y Luis Villamil]], nun correspuende a un BIC, sinón al Inventariu del Patrimoniu Cultural d’Asturies (IPCA), que ye un nivel inferior a aquel.
Conceyos d’Amieva y Cangues d’Onís. La caxella [[Ponte sobre'l Ríu Dobra]], nun ta na llista de BICs, nin siquiera na de IPCAs.
Conceyu Asturies. Caxella [[Horru|Horros]] y [[Cabazu|Cabazos]]. La Llei de Patrimoniu Cultural d’Asturies de 2001 y la Lley del Patrimoniu Históricu Español, de 1985, equiparen la protección d’horros y paneres a la de los BICs, mas solo pa les construcciones que se designen precisamente (non pal conxuntu d’horros y cabazos).
Munches gracies y un saludu.
--[[Usuariu:Xuliu Pombar|Xuliu Pombar]] ([[Usuariu alderique:Xuliu Pombar|alderique]]) 13:23 21 och 2020 (UTC)

== Translation request ==

Hello Omarete Would you write/ translate the article of Isabelle de Charrière (Q123386) for the Wikipedia n'asturianu ? That would be appreciated. [[Usuariu:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Usuariu alderique:Boss-well63|alderique]]) 14:43 21 och 2020 (UTC)

== Contexito en [[Benedicta Boccoli]] ==

Buenas dias, querido Omarete, como estàs?

Desculpas, yo no hablo muy bien Castellano, como Asturiano!

Por favor, te pido si tienes 3 minutos de tu tiempo para contextar lo que he colocado de nuevo en esta pagina. Es una gradissima actora Italiana.

Si quieres, soy feliz de contextar-te en Italiano y Francès.

Muchas gracias por todo, hasta luego

[[Usuariu:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Usuariu alderique:Rei Momo|alderique]]) 22:44 26 och 2020 (UTC)
: Grazie mille por todooooo!!! [[Usuariu:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Usuariu alderique:Rei Momo|alderique]]) 10:27 27 och 2020 (UTC)

== Treslláu Reboriu ==

¡Hola! ¿Podríes modificar el títulu del artículu que se refier a la llocalidá de '''[[Reboriu]]'''? Ye pa facer una páxina de dixebra pa poner «reboriu» = ''allacrán/ecorpión'' (pa poder dir a [[Scorpiones|esta páxina]]) y «Reboriu» = ''llocalidá''. Nun lo faigo yo pa nun perder l'historial del artículu actual, que meterí la pata fixo. Munches gracies.--[[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 18:50 22 mar 2021 (UTC)
::¡Munches gracies!--[[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 19:08 22 mar 2021 (UTC)

== artículu sobro yiddish ==

Bonos díes, 
entós tengo qu'esaniciar el link o tamién tol conteníu referente al artículu traducíu?
--[[Usuariu:DaríuMP|DaríuMP]] ([[Usuariu alderique:DaríuMP|alderique]]) 10:40 28 mar 2021 (UTC)

== Redirección SVyLG ==

¡Hola! ¿Pues intercambiar la redirección ente [[San Vicente y Les Granadines]] y [[San Vicente y les Granadines]]? Según el Cartafueyu d'éxonimos, esti país escríbese col artículu en mayúscula. Agora apaez como entrada principal la forma col artículu en minúscula, y tien de ser con mayúscula. Gracies.--[[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 16:07 31 mar 2021 (UTC)
:100% seguru. Tengo delantre esi cartafueyu, na páxina 79, el caberu topónimu de trés que'apaecen por páxina, y ye lo que pon: «San Vicente y '''L'''es Granadines», y lo mesmo nel apartáu pal xentiliciu (que nun xenera nengún más que la espresión cola preposición &quot;de&quot;). Miré a ver si se vía con google book, pero dende la páxina 30 y dalgo yá nun dexaba ver más. Nesa [[Wikipedia:Cartafueyu_normativu:_Nomes_de_los_pa%C3%ADses_del_mundu_y_de_les_sos_capitales_y_xentilicios|llista]] que me pones, ta mal; recuérdote que tamién taba mal acentuao nesi llistaxe [[Alderique:Hungría|Hungría]].
::¡Ah! Aprovecho pa otru exónimu: la capital de Finlandia, según esi cartafueyu, ye con acentu gráficu na primer vocal: Ḥélsinki; agora esta forma redirixe a la forma ensin acentu, habría que cambialo tamién.--[[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 15:16 1 abr 2021 (UTC)

== A vueltes cola llista d'exónimos ==

¡Hola! Perdona que vuelva molestate colos nomes de países, pero repasando esa llista, hai unes poques de discrepancies más col Cartafueyu, que ficieron crear artículos con nomes que nun se correspuendes colos qu'apaecen naquél y que son los qu'hai qu'usar según adoptó esta wikipedia. Como hai redirecciones, ha ser un alministrador quien faiga y desfaiga. Mira, son solo estos trés más:
* Islles '''Å'''land - asina apaez nel Cartafueyu; nesa llista ta como *Aland, que sedría incorrecto.
* '''L'A'''ntártida - mesmo nel ''DALLA'' [http://www.academiadelallingua.com/diccionariu/index.php?cod=3419] esti topónimu ye siempres con artículu, como lo ye &quot;El Salvador&quot; o &quot;L'Habana&quot;, ye dicir, siempres con mayúscula y ensin facer contracción gráfica cola preposición anterior; habría que cambialo en tolos artículos onde apaeza.
* T'''ó'''rsḥavn - con acentu gráficu, que mesmo en feorés s'acentúa.
Y otra cosina, que supongo un despiste, al xentiliciu pa Baḥréin fálta-y la ene final (como la páxina ta candada, yo nun puedo correxir eso). Per otru llau, al respeutive de &quot;Macedonia del Norte&quot;, el cambéu de nome foi posterior a la publicación del Cartafueyu, polo que considero que'l nome que tien qu'apaecer nesi llistaxe ye'l de &quot;Macedonia&quot;, a seques, pero eso sí, poniendo debaxo la observación del cambéu de nome. Lo mesmo fadría pa indicar el cambéu de capitalidá de Burundi, qu'anguaño yá nun ye Buxumbura sinón Gitega (dende 2019). Munches gracies.--[[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 15:25 4 abr 2021 (UTC)

== Gran Premiu de Fórmula 1 ==
Hello. I thought &quot;Gran Premiu de Fórmula 1&quot; is correct but then i spotted [[Llista de Grandes Premios de Fórmula 1]] so is &quot;Gran Premiu de Fórmula 1&quot; correct and list should be moved to different name (I don't know which exactly)? [[Usuariu:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Usuariu alderique:Eurohunter|alderique]]) 20:21 27 abr 2021 (UTC)
: Thanks. [[Usuariu:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Usuariu alderique:Eurohunter|alderique]]) 20:34 27 abr 2021 (UTC)

== [[Luigi Negri]] ==

Buenas dias, querido Omarete, como estàs? Yo bien.

Por favor, te pido un contextito en esta pagina que he abierto ahora. hai alguna cosa del catellano para l'Aaturianu, por favor, 3 minutos.... Muchas gracias por todo y hasta luego.

[[Usuariu:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Usuariu alderique:Rei Momo|alderique]]) 07:31 29 xun 2021 (UTC)
: Muchas gracias por todo y hasta luego!!! [[Usuariu:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Usuariu alderique:Rei Momo|alderique]]) 19:27 29 xun 2021 (UTC)

== Etiqueta '''revisáu''' y otres ==

Buenos dias Omarete, gustariame poner estes ferramientes nel mi espaciu de trabayu, refierome a les que se describen nesti enllaz:
https://imgur.com/ZaKBeu3, non alcuentro el modu de incorporales, podries indicame como se fai pa incluyiles ¿?..

Munches Gracies y bon fin de selmana.

[[Usuariu:Amasuela|Amasuela]] ([[Usuariu alderique:Amasuela|alderique]]) 12:35 2 och 2021 (UTC)
== [[NBC]] ==
Hi Omarete, a crosswiki vandal (IP 68.111.104.243) vandalized this article. Unfortunately, a filter inhibits my attempts to remove this vandalism (it did not inhibit the vandal's edition). Can you please reset this article. Thank you. --[[Usuariu:Jkbw|Jkbw]] ([[Usuariu alderique:Jkbw|alderique]]) 17:49 26 och 2021 (UTC)
:{{ping|Jkbw}} Done. Thanks!--[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 18:15 26 och 2021 (UTC)

== Vandalism ==

Hello! Please react to vandalism in this article: [[Tierra]]. Thanks.--[[Usuariu:Renvoy|Renvoy]] ([[Usuariu alderique:Renvoy|alderique]]) 06:31 29 och 2021 (UTC)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;es&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
¡Hola!

Estás recibiendo este mensaje porque eres administrador de un wiki de Wikimedia.

Cuando alguien edita un wiki de Wikimedia sin haber iniciado sesión, mostramos su dirección IP. Como quizá ya sepas, no podremos seguir haciendo esto en el futuro. Es una decisión del departamento legal de la Fundación Wikimedia porque las normas y regulaciones para la privacidad en línea han cambiado.

En lugar de la IP mostraremos una identidad enmascarada. Tú, como administrador, '''podrás seguir accediendo a la dirección IP'''. También habrá un nuevo permiso de usuario para aquellos que no son administradores, pero necesitan ver las direcciones IP completas para luchar contra el vandalismo, el acoso y el spam. Los patrulleros también verán parte de la IP incluso sin este permiso. También estamos trabajando en [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|mejores herramientas]] que sirvan de ayuda.

Si aún no lo has hecho, [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|puedes leer más en Meta]]. Si quieres asegurarte de no perderte los cambios técnicos en los wikis de Wikimedia, puedes [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|suscribirte]] al [[m:Tech/News|boletín técnico semanal]].

Tenemos [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|dos propuestas]] sobre el posible funcionamiento del enmascaramiento de direcciones IP. Apreciaremos tus comentarios sobre cómo piensas que esto funcionaría mejor para ti y tu wiki, ahora y en el futuro. Puedes hacérnoslo saber en la [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|página de discusión]]. Puedes escribir en tu idioma. Las sugerencias se publicaron en octubre y decidiremos después del 17 de enero.

Gracias. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

18:10 4 xin 2022 (UTC)
&lt;!-- Mensaxe unviáu por User:Johan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&amp;oldid=22532492 --&gt;

== Editar ficha ciduá ==

Toy editando l'artículu de https://ast.wikipedia.org/w/index.php?title=El_Valle_(Anguila) y nun atopo manera de editar la ficha'l país. Hay daque documentación sobre como editala?

== Hola [[Image:Chat Flat Icon GIF Animation.gif|30px|]]  ==

&lt;div style=&quot;border-style:solid; border-color:#000066; background-color:#f7e0ff; border-width:1px; text-align:left; padding:8px;&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[Image:A small cup of coffee.JPG|55px|left]] 
{{{1|&lt;includeonly&gt;~~&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/noinclude&gt;}}} ''Thank you for updating the article [[Jusuf Habibie]].''👋 &lt;span&gt;[[Usuariu:Queen Respond|&lt;font style=&quot;background:#2A4B8D;color:#FFFFFF;&quot;&gt;&amp;nbsp;𝚀𝚞𝚎𝚎𝚗&amp;nbsp;&lt;/font&gt;]][[Usuariu alderique:Queen Respond:Queen Respond|&lt;font style=&quot;background:#14866D;color:#FFFFFF;&quot;&gt;&amp;nbsp;𝚁𝚎𝚜𝚙☹𝚗𝚍&amp;nbsp;&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 19:46 22 abr 2022 (UTC)
&lt;/div&gt;
== Natalina Windasari Hutahaean ==

Does the person not meet the criteria?  I think here every article applies [[Plantía:Indonesia-stub]] &lt;span&gt;[[Usuariu:Queen Respond|&lt;font style=&quot;background:#2A4B8D;color:#FFFFFF;&quot;&gt;&amp;nbsp;𝚀𝚞𝚎𝚎𝚗&amp;nbsp;&lt;/font&gt;]][[Usuariu alderique:Queen Respond:Queen Respond|&lt;font style=&quot;background:#14866D;color:#FFFFFF;&quot;&gt;&amp;nbsp;𝚁𝚎𝚜𝚙☹𝚗𝚍&amp;nbsp;&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt; 16:22 14 may 2022 (UTC)

== Pidimientu plantía Revista Ciencies ==

Bones, Omarete. Como sabes, nun se me dan nada bien les plantíes. Paezme que ye preciso crear una pa referenciar términos que nun apaecen nel DALLA, pero sí na revista Ciencies de l'ALLA y la Universidá d'Uviéu. Al igual que tenemos plantíes pa referenciar términos de los Cartafueyos y del TERMAST. Pienso que sedría d'utilidá una plantía &lt;nowiki&gt;{{Revista Ciencies}}&lt;/nowiki&gt; pa cada númberu. Munches gracies. [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 12:28 22 xun 2022 (UTC)

== Plantía &quot;Sabencia&quot; ==

¡Hola! ¿Podríes revisar o facer de nuevo y meyor [[Plantía:Sabencia|esta plantía]]? Pue usase pa referenciar los nomes científicos d'animales y plantes y los sos nomes n'asturianu tamién. Fícila y púnxila [[Prunus spinosa|nesti artículu]] solamente. Gracies. [[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 04:55 8 ago 2022 (UTC)

:{{ping|Limotecariu}} Bones. Meti-y un parámetru pa que si pones, por exemplu, {{ep|sabencia|prunal}}, vaya directamente a la definición. Tengo que mirar el códigu de la páxina con calma, pero al usar frames ye lo qu'hai... Otru día con más calma miramos más coses a pone-y. Saludos. [[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 20:10 8 ago 2022 (UTC)
::Munches gracies. Yo faciendo plantíes voi a lo fácil, que nun sé rabilar neses coses, por eso pidiérate que-y echaras un güeyu y la ameyoraras. Un saludu. [[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 09:18 9 ago 2022 (UTC)
::{{ping|Omarete}} Mira, una cosa que vengo de ver: taba poniendo la referencia en [[cadapanal]], y al usar el nome científicu (Mespilus germanica) cola plantía, al tar formáu por dos pallabres, anque funciona, apaez depués la segunda parte delantre de &quot;Consulta on-line&quot; nel apartáu de referencies. Ye meyor que lo prubes pa entender lo que toi diciendo.--[[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 09:45 9 ago 2022 (UTC)

== [[Clarinete]] ==

Hello Omarette,
why did you retract my post in the article Clarinet? Both pictures are collages of mine. The inserted picture is new and more informative than the old one. I suggest that you include the new picture in the article. [[Usuariu:Gisbert K|Gisbert K]] ([[Usuariu alderique:Gisbert K|alderique]]) 19:39 17 och 2022 (UTC)

== Deva ==
Hola, Omar. ¿Puedo pedirte artículo de esta divinidad del panteón astur? Muchas gracias. --[[Especial:Contribuciones/81.178.212.135|81.178.212.135]] 13:31 28 och 2022 (UTC)

== [[Osvaldo Moles]] ==

Buenas dias, querido Omarete, com,o estàs? Yo bien!

Te pido, por favor, un contexto de 3 minutos solamente, en esta nueva pagina, porque quando hablo de ''Muriò en 1967....'' necesitaria de una traduciòn en Asturiano. Por favor....

Si necesitas, posso contextar-te en Italiano y Francès.

Muchas gracias y hasta luego [[Usuariu:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Usuariu alderique:Rei Momo|alderique]]) 08:28 23 pay 2022 (UTC)

== Llistáu d'artículos a correxir por tamañu ==

Bon día, Omarete. Recuerdo que ficieres un llistáu d'artículos curtios a correxir por tamañu en kb, pero nun recuerdo'l nome nin lu atopo. ¿Alcuérdeste de cómo yera? Gracies. [[Usuariu:Vsuarezp|Vsuarezp]] ([[Usuariu alderique:Vsuarezp|alderique]]) 14:38 6 avi 2022 (UTC)

:Bones. Artículos curtios de Tradubot, ¿non? La llista téngola [[Usuariu:RsgBot/Tradubot100|equí]]. Si quies puedo actualizala, que tien 10 meses. [[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 15:05 6 avi 2022 (UTC)

== Delete a page ==

[[user:Omarete|Omarete]]Hello dear, how are you? I hope you are fine. I want to help you delete this unnecessary page [[Ahmed]] [[Usuariu:Mohammed Ali Joke|Mohammed Ali Joke]] ([[Usuariu alderique:Mohammed Ali Joke|alderique]]) 23:18 25 avi 2022 (UTC)

:Done! [[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 11:04 26 avi 2022 (UTC)

== [[Getúlio (película)]] ==

Hola, querido Omarete, como estàs? Yo bien!

Por favor, tendrias 4 minutos por un contaxtito en esta pagina, si podrias escribir algo sobre el argumento de la pelicula.

Muchas gracias por todo y hasta luego. [[Usuariu:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Usuariu alderique:Rei Momo|alderique]]) 09:24 30 mar 2023 (UTC)
: Grazie mille, hasta luego!!! [[Usuariu:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Usuariu alderique:Rei Momo|alderique]]) 11:49 30 mar 2023 (UTC)

== Nomes de programes de televisión ==

¡Hola! Volví a llantar la plantía &quot;Títulu en cursiva&quot; pa los artículos creaos por min de ''[[Dígocho eu]]'' y ''[[Charrín Charrán]]''. Nun sé si hai otra plantía meyor o si hai dalguna directiva al respeuto, pero al mio paecer, los nomes de programes de televisión han ser escritos en cursiva como los nomes d'una obra lliteraria, una revista, una película, etc. Comparando, el diccionariu de Ramón d'Andrés de consultes sobre l'asturianu y el programa gallegu ''Dígocho eu'' son exactamente'l mesmu tipu d'obra, la diferencia solo ye que'l diccionariu preséntase en formatu tradicional de llibru de papel y l'otru en capitulinos audiovisuales, pero ser son la mesma cosa. Polo tanto, si pa ún vamos escribilo en cursiva (''Diccionariu de consultes llingüístiques del asturianu'') nun veo razón pa nun facer lo mesmo col otru (''Dígocho eu'', ''Charrím charrán''), aplicable al restu de nomes de programes de televisión, que nun dexen de ser creaciones artístiques como una novela, una obra de teatru, una película, etc. [[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 11:34 5 abr 2023 (UTC)
:Nun veo problema, pero la plantía que pusiste nun ye pa poner n'artículos, ye pa poner en plantíes, que ye como se tien que facer, así tolos artículos que la lleven tendrán el mesmu formatu, que ye como tien que ser. --[[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 16:04 6 xun 2023 (UTC)
::Pues hai que cambiar la informaciñón que pon la plantía (''Esta plantía utilízase p'amosar el títulu d'una páxina en cursiva'') porque, entós, ye ambigua. Y en llugar de revertir la mio edición, yera meyor cambiar la plantía. Gracies. [[Usuariu:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;'''Limotecariu'''&lt;/span&gt;]] [[Usuariu alderique:Limotecariu|&lt;span style=&quot;color:#6b5a40;&quot;&gt;''(alderique)''&lt;/span&gt;]] 05:39 7 xun 2023 (UTC)

== Inactivity ==

Want to write you, because of {{Ping|Zato-ino}} and {{Ping|Astur}}... Since one year no admin or edit activity [[Usuariu:Justman10000|Justman10000]] ([[Usuariu alderique:Justman10000|alderique]]) 12:30 15 ago 2025 (UTC)

== hola ==

no sé asturiano pero probablemente entiendas español, la Wikipedia en asturiano creo que esta desactualizada con el tema de las nuevas divisiones de la real federación. [[Usuariu:Canon58|Canon58]] ([[Usuariu alderique:Canon58|alderique]]) 20:22 27 abr 2026 (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:30 28 abr 2026 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Mensaxe unviáu por User:Keegan (WMF)@metawiki usando la llista de https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30471712 --&gt;

== Asturianu ==

Hello. I'm looking for Asturian translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Usuariu:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Usuariu alderique:Eurohunter|alderique]]) 17:46 7 may 2026 (UTC)

:Dime lo que necesitas traducir. Saludos. [[Usuariu:Omarete|Omarete]] ([[Usuariu alderique:Omarete|mensaxes]]) 16:37 9 may 2026 (UTC)
:: I'm looking for translations of:
::: &quot;compilation album by Basshunter&quot;
::: &quot;promotional single by Basshunter&quot;
::: &quot;music video by Basshunter&quot;
::: &quot;lyric video by Basshunter&quot;
:::: [[Usuariu:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Usuariu alderique:Eurohunter|alderique]]) 19:28 15 may 2026 (UTC)</text>
      <sha1>8cbxeod637crg2qrbnmo7lzqoihlr1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islles Florida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190008</id>
    <revision>
      <id>4493250</id>
      <parentid>4296964</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1353" sha1="r5de7c6uj5kawthe5c2ukmn5q1wkfen" xml:space="preserve">{{Xeografía}}

Les '''islles Florida''' (o '''islles Nggela''') son un pequeñu grupu d'islles na provincia Central de les [[Islles Salomón|islles]] [[Islles Salomón|Salomón]], un país insular del [[océanu Pacíficu]]. 

Les islles más importantes del grupu son Nggela Sule (o Islla Florida), Tulagi, [[Gavutu]] y Tanambogo.

[[Archivu:Solomon island - Guadalcanal - Florida map - en.svg|thumb|250px|left|Islles Guadalcanal y Florida]]

Estes islles pola so situación, tuvieron importancia estratéxica mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], especialmente na [[Campaña de Guadalcanal|Batalla de Guadalcanal]]. 

Les islles taben apoderaes per [[Xapón]] y fueron atacaes, y lliberaes, polos [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]]. Darréu, les islles seríen utilizaes como base d'hidroaviones d'Estaos Xuníos.

== Referencies ==
{{llistaref}}
[https://www.worldwidecruisecentres.com.au/ports/view/3692/florida+islands-+solomon+islands] worldwidecruisecentres.com, Florida Islands. {{en}}

[http://espanol.alertdiver.com/Islas-Salomon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200705112914/http://espanol.alertdiver.com/Islas-Salomon |date=2020-07-05 }} espanol.alertdiver.com, Archipiélagu de les Islles Salomón. {{es}} 
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xeografía de les Islles Salomón]]
[[Categoría:Océanu Pacíficu]]</text>
      <sha1>r5de7c6uj5kawthe5c2ukmn5q1wkfen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Golfu de Kula</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190505</id>
    <revision>
      <id>4493274</id>
      <parentid>3209629</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1099" sha1="qurnezl34u3arqzlvibp37b4ernwd2y" xml:space="preserve">{{Xeografía}}
[[Ficheru:NewGeorgiaGroupCloseup.png|miniaturadeimagen|305px|Nel mapa puede reparase la llocalización del golfu.]]

El '''Golfu de Kula''' atópase nel grupu de les [[Islles Nueva Xeorxa]], na provincia Occidental de les [[Islles Salomón]]. Al norte ábrese al [[estrechu de Nueva Xeorxa]]. Ta entendíu ente les islles de [[Kolombangara]] al oeste, Arundel al suroeste, y Nueva Xeorxa al sur y este. Per aciu l'estrechu de Blackett nel suroeste coneuta col golfu de Vella y el [[mar de Salomón]].

Mientres los enfrentamientos que tuvieron llugar na [[Segunda Guerra Mundial]] por cuenta de la Campaña de les Islles Salomón, el 5 y 6 de xunetu de 1943, tuvo llugar nel golfu la [[batalla del Golfu de Kula]] &lt;ref&gt;https://lugompagames.blogspot.com/2015/07/bitacora-batallas-del-golfo-de-kula.html Batalla del Golfo de Kula &lt;/ref&gt; ente les armaes [[Armada Imperial Xaponesa|xaponeses]] y [[Armada de los Estaos Xuníos|americana]].
 
== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Xeografía de les Islles Salomón]]</text>
      <sha1>qurnezl34u3arqzlvibp37b4ernwd2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Compra de Luisiana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250993</id>
    <revision>
      <id>4493257</id>
      <parentid>4433968</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5251" sha1="8zhfajfh2sgkwfsgfogzyvyrambwz86" xml:space="preserve">[[Ficheru:Aquired Lands of the US.svg|miniaturadeimagen|330x330px|Mapa qu'espeya les socesives ampliaciones de territoriu de los Estaos Xuníos al traviés de la so historia. En blancu, territorios adquiríos na Compra de Luisiana (1803).]]
La '''Compra de Luisiana''' (n'[[Idioma inglés|inglés]] ''Louisiana Purchase'', y en [[Idioma francés|francés]] ''Vente de la Louisiane'') foi l'alcuerdu pol qu'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] compró el territoriu de [[Luisiana (Nueva Francia)|Luisiana]] a [[Francia]] en [[1803]]. A cambiu de 15 millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos d'América|dólares]], esto ye, a un preciu de 46,5 dólares el kilómetru cuadráu, los Estaos Xuníos adquirieron la propiedá nominal d'un territoriu de 2.140.000 km² d'estensión. D'ellos, nostante, namái una pequeña parte taben efeutivamente controlaes por Francia; lo que consiguió Estaos Xuníos, pa la mayoría del territoriu, foi'l derechu preferente, qu'escluyía a toles demás potencies coloniales, de consiguir tierres de los indios mediante trataos o por conquista&lt;ref name=&quot;lee-2017-slate&quot;&gt;{{cita web|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/history/2017/03/how_much_did_the_louisiana_purchase_actually_cost.html|date=March 1, 2017|title=The True Cost of the Louisiana Purchase|work=Slate|apellíu1=Lee|nome1=Robert|fechaaccesu=1 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lee-2017-jahist&quot;&gt;{{cite journal|apellíu1=Lee|nome1=Robert|title=Accounting for Conquest: The Price of the Louisiana Purchase of Indian Country|journal=Journal of American History|date=1 March 2017|volume=103|issue=4|pages=921–942|doi=10.1093/jahist/jaw504}}&lt;/ref&gt;. El coste total de tolos trataos que completaron la compra y de los acuerdos económicos que compensaron a Francia y los franceses polos sos bienes nel territoriu tien estimáose en 2.600 millones de dólares&lt;ref name=&quot;lee-2017-slate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lee-2017-jahist&quot; /&gt;.

El reinu de Francia controlara'l territoriu de Luisiana de magar [[1699]] hasta que, en [[1762]], cediéralu a [[España]]. En [[1800]] [[Napoleón Bonaparte]], Primer Cónsul de la República Francesa, volvió a tomar el control de la Luisiana col envís de facela'l centru del so proyeutu de reestablecer un imperiu colonial francés n'[[América del Norte]]. Sicasí, el fracasu francés a la hora de sofocar la [[Revolución haitiana|revuelta qu'acabaría dando la independencia a Haití]], xunto cola evidencia del próximu españíu d'una guerra col [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]], llevaron a Napoleón a considerar la posibilidá de vendé-y la Luisiana a Estaos Xuníos. La so compra yera un vieyu oxetivu del presidente d'Estaos Xuníos [[Thomas Jefferson]], que taba especialmente interesáu en consiguir el control del estratéxicu puertu de [[Nueva Orleans]], que controlaba la desembocadura del [[ríu Mississippi]]. Jefferson encargó-yos a [[James Monroe]] (que sería dempués presidente del país) y al embaxador en Francia, [[Robert R. Livingston]], que negociaran la compra; de parte francesa negoció, en representación de Napoleón, el so ministru del Tesoru, [[François Barbé-Marbois]]. Los americanos aceptaron bien llueu la compra en cuantes que se-yos ofreció'l tratu, y Jefferson y el so secretariu d'estáu, [[James Madison]], convencieron al [[Congresu de los Estaos Xuníos|Congresu]], pese a la oposición del [[Partíu Federalista]], pa que ratificaran y dieran fondos pa facer la compra.

La Compra de Luisiana estendió la soberanía d'Estaos Xuníos más allá del ríu Mississippi, cuasi doblando'l so tamañu nominal. El territoriu de Luisiana incluyía tierres qu'anguaño pertenecen a quince estaos d'Estaos Xuníos y dos provincies canadianes: el territoriu completu de los estaos d'[[Arkansas]], [[Missouri]], [[Iowa]], [[Oklahoma]], [[Kansas]] y [[Nebraska]]; gran parte del de les actuales [[Dakota del Norte]] y [[Dakota del Sur]]; la faza de tierra de [[Montana]], [[Wyoming]] y [[Colorado]] asitiada al este de la [[divisoria continental d'América]]; la fastera occidental de [[Minnesota]], asitiada al oeste del ríu Mississippi; la fastera nororiental de [[Nuevu Méxicu]]; zones del norte de [[Texas]]; Nueva Orleans y les tierres asitiaes al oeste del Mississippi que formen parte anguaño del estáu de [[Louisiana]]; y pequeñes faces de terrenu de les actuales provincies canadienses d'[[Alberta]] y [[Saskatchewan]]. Nel momentu de la compra la población non nativa de la Luisiana yera d'unos 60.000 habitantes, la metá de los cualos yeren esclavos d'orixe africanu&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://books.google.com/books?id=PHhHAQAAIAAJ&amp;pg=RA5-PA56|date=1864|title=Congressional series of United States public documents|publisher=U.S. Government Printing Office|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;. La llende occidental del territoriu afitose en dellos trataos posteriores: el [[Tratáu de Londres (1818)|tratáu de Londres]] de 1818, robláu con Gran Bretaña, axustó la llende septentrional, y el [[tratáu d'Adams-Onís]], de [[1819]], robláu con España, axustó la occidental.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Historia d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Historia de Francia]]</text>
      <sha1>8zhfajfh2sgkwfsgfogzyvyrambwz86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SpongeBob SquarePants</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252347</id>
    <revision>
      <id>4493259</id>
      <parentid>3430105</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="2zu004oqqgtzqz35pvbhzwmdiux1ihp" xml:space="preserve">{{serie de televisión}}

'''SpongeBob SquarePants''' (conocida tamién como '''''SpongeBob''''' en forma curtia) ye una [[serie de televisión]] [[Dibuxos animaos|animada]] creada pol científicu marinu, educador y animador [[Stephen Hillenburg]] pa [[Nickelodeon]]. La serie narra les aventures del [[SpongeBob SquarePants (personaxe)|personaxe del mesmu nome]] y les sos collacios acuáticos na ciudá somarina ficticia de Bikini Bottom. Ye una de les series animaes d'Estaos Xuníos de mayor duración y una de les más rentable, pues hasta 2019 tenía xeneraos beneficios de más de 13.000 millones de [[Dólar d'Estaos Xuníos d'América|dólares]].&lt;ref&gt;{{cita web |fecha=12 de febreru de 2019 |títulu=Nickelodeon Marks 20 Years of SpongeBob SquarePants with the &quot;Best Year Ever&quot; |url=https://www.businesswire.com/news/home/20190211005682/en/Nickelodeon-Marks-20-Years-of-SpongeBob-SquarePants-with-the-%E2%80%9CBest-Year-Ever%E2%80%9D|fechaaccesu=2020-12-07|website=www.businesswire.com |idioma=inglés}}&lt;/ref&gt;

== Personaxes ==
{{llista de columnes|2|{{personaxes}}}}

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Animación]]
{{entamu}}</text>
      <sha1>2zu004oqqgtzqz35pvbhzwmdiux1ihp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Facundo Freitas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264743</id>
    <revision>
      <id>4493124</id>
      <parentid>4458647</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T12:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3474" sha1="m5lk6xhfh74crprmcirjioa07xmi84s" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Facundo Freitas Costa''' {{nym}}, conocíu popularmente pol so nome artísticu '''Freitas''', ye un [[cantante]] [[España|español]].

== Trayectoria ==
D'orixe llatín y nacíu n'[[Uruguái]], '''Freitas''' camudar a [[España]] con tan solo un añu, onde desenvolvió la so pasión pola [[música]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.elespanol.com/quincemil/articulos/vivir/facundo-freitas-el-joven-artista-corunes-de-musica-urbana-que-se-inspira-en-juan-magan|títulu=Facundo Freitas: El joven artista coruñés de música urbana que se inspira en Juan Magán|publisher=[[El Español]]|date=9 de mayu de 2021|fechaaccesu=24 de febreru de 2023|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210509070216/https://www.elespanol.com/quincemil/articulos/vivir/facundo-freitas-el-joven-artista-corunes-de-musica-urbana-que-se-inspira-en-juan-magan|fechaarchivu=2021-05-09}}&lt;/ref&gt; A los 15 años decide investigar más sobro la tema y matricúlase nun cursu de técnicu en producción musical y de soníu, onde empieza a grabar los sos primeros [[Cantar|cantares]].&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://enorable.com/o/p/biografias/Facundo-freitas-facundo-freitas-costa|títulu=Facundo Freitas (Facundo Freitas Costa)|publisher=[[Enorable]]|date=9 d'ochobre de 2021|fechaaccesu=24 de febreru de 2023|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211024063505/https://enorable.com/o/p/biografias/Facundo-freitas-facundo-freitas-costa|fechaarchivu=2021-10-24}}&lt;/ref&gt; A los 17 años publicó'l so primer cantar profesional llamada &quot;Fueu&quot;, y depués de 2 años na industria anunció'l llanzamientu del so primer [[Álbum d'estudiu|álbum musical]] llamáu ''Fe''.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.elespanol.com/quincemil/articulos/vivir/el-corunes-facundo-freitas-impulsa-su-carrera-musical-con-su-primer-album-fe|títulu=El coruñés Facundo Freitas impulsa su carrera musical con su primer álbum, 'Fe'|publisher=[[El Español]]|date=13 de xineru de 2022|fechaaccesu=24 de febreru de 2023|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220113071350/https://www.elespanol.com/quincemil/articulos/vivir/el-corunes-facundo-freitas-impulsa-su-carrera-musical-con-su-primer-album-fe|fechaarchivu=2022-01-13}}&lt;/ref&gt; En marzu de 2022, foi nomáu a los [[Premios MIN]] nes categoríes de meyor artista emerxente, cantar del añu, meyor lletra orixinal, meyor video musical y meyor producción musical.&lt;ref&gt;{{cita web|url=http://galiciantunes.com/news/2504|títulu=CANDIDATURAS GALLEGAS A LOS PREMIOS MIN 2022. VOL II: DE LA D A LA N|publisher=[[El Español]]|date=5 de marzu de 2022| fechaaccesu=24 de febreru de 2023}}&lt;/ref&gt;

N'empecipiando la so carrera musical sol nome artísticu de &quot;Facundo Freitas&quot;, el coruñés empecipia una nueva etapa como &quot;Freitas&quot;.&lt;ref&gt;{{cita web|url=https://www.elespanol.com/quincemil/articulos/vivir/el-corunes-freitas-termina-su-primer-album-y-viaja-a-madrid-para-impulsar-su-carrera|títulu=El coruñés Freitas termina su primer álbum y viaja a Madrid para impulsar su carrera|publisher=[[El Español]]|date=24 d'avientu de 2022|fechaaccesu=24 de febreru de 2023|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20221224070216/https://www.elespanol.com/quincemil/articulos/vivir/el-corunes-freitas-termina-su-primer-album-y-viaja-a-madrid-para-impulsar-su-carrera|fechaarchivu=2022-12-24}}&lt;/ref&gt;

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|2002||Freitas, Facundo}}
[[Categoría:Cantantes d'España]]
[[Categoría:Persones de Montevidéu]]</text>
      <sha1>m5lk6xhfh74crprmcirjioa07xmi84s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fortune 500</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268232</id>
    <revision>
      <id>4493166</id>
      <parentid>4434304</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T22:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 9 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4676" sha1="rni26qjlr7i1cctjgitihnziqauc4z0" xml:space="preserve">La llista '''''Fortune'' 500''' ye una llista espublizada añalmente pola revista ''[[Fortune (revista)|Fortune]]'' que ellabora un ránking de les 500 mayores compañíes d'[[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] a partir de los sos ingresos totales nel añu fiscal respectivu&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fortune.com/fortune500/|title=Fortune 500|website=Fortune|access-date=September 17, 2019}}&lt;/ref&gt;. La llista inclúi tanto les empreses de capital abiertu, que coticen en bolsa y tienen obligación d'espublizar esos datos, como les non cotizaes que faen públicos voluntariamente esos datos. La idea, y el desarrollu de la mesma, remóntense a la década de 1950 de manes del editor Edgar P. Smith, que publicó la primera en [[1955]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|title=Edgar Smith, 69, Dies; Retired Time Executive|url=https://www.nytimes.com/1989/10/12/obituaries/edgar-smith-69-dies-retired-time-executive.html|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=19 de setiembre de 2023|date=October 12, 1989}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.fortune.com/magazines/fortune/fortune500_archive/full/1955/|title=1955 Full list|website=Fortune|access-date=March 1, 2016}}&lt;/ref&gt;. Magar que la Fortune 500 ye la más popular de les trés, esisten otres dos llistes rellacionaes con ella: la ''Fortune 100'' y la ''Fortune 1000''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fool.com/investing/general/2015/06/03/fortune-100-everything-youve-ever-wanted-to-know-a.aspx|date=June 4, 2015|title=''Fortune'' 100: Everything You've Ever Wanted to Know About This Popular Annual Ranking|apellíu1=Williams|nome1=Sean|website=The Motley Fool|access-date=March 1, 2016}}&lt;/ref&gt;.

Una versión ampliada de so, que llista compañíes de tol mundu, ye nomada ''Fortune Global 500''.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
* [https://fortune.com/ranking/fortune500/ Páxina web oficial]
* Llistaos completos de les socesives ediciones de la llista: [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500_archive/full/1955/index.html 1955–2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207093745/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500_archive/full/1955/index.html |date=2024-12-07 }}, [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2006/full_list/ 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240921051628/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2006/full_list/ |date=2024-09-21 }}, [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/full_list/ 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250305002355/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/full_list/ |date=2025-03-05 }}, [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/full_list/ 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241128091559/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/full_list/ |date=2024-11-28 }}, [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/full_list/ 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240921053029/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/full_list/ |date=2024-09-21 }}, [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/full_list/ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241120223509/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/full_list/ |date=2024-11-20 }}, [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/full_list/ 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102224441/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/full_list/ |date=2012-01-02 }}, [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2012/full_list/ 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241122133607/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2012/full_list/ |date=2024-11-22 }}, [https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2013/full_list/ 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406022051/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2013/full_list/ |date=2014-04-06 }}, [https://fortune.com/ranking/fortune500/2014 2014], [https://fortune.com/ranking/fortune500/2015/ 2015], [https://fortune.com/ranking/fortune500/2016/ 2016], [https://fortune.com/ranking/fortune500/2017/ 2017], [https://fortune.com/ranking/fortune500/2018/ 2018], [https://fortune.com/ranking/fortune500/2019/ 2019], [https://fortune.com/ranking/fortune500/2020/ 2020], [https://fortune.com/ranking/fortune500/2021/ 2021], [https://fortune.com/ranking/fortune500/2022 2022]&lt;!--It seems the URL has a year root only for past editions. When editing for 2022, please change the URLs accordingly.--&gt;

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Revistes]]
[[Categoría:Economía d'Estaos Xuníos]]</text>
      <sha1>rni26qjlr7i1cctjgitihnziqauc4z0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islla Nueva Xeorxa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268863</id>
    <revision>
      <id>4493252</id>
      <parentid>4479190</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <origin>4493252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="rmrfjn0f7gre1vqw5pbjuzue7gv69bu" xml:space="preserve">{{Xeografía}}

'''Nueva Xeorxa''' ye una islla de les [[Islles Salomón]], nel [[océanu Pacíficu]] sur.

== Xeografía ==
Ye la mayor de les islles que formen parte de la provincia Occidental y ta integrada nel grupu de les [[islles Nueva Xeorxa]]. La principal ciudá de la islla ye [[Munda]], nel llagu Roviana, siguida de [[Boro (Islles Salomón)|Boro]], 17 km al norte de la primera, dambes con más de 3000 habitantes.

Tien un llargor de 72 km nel so llau más llargu y una superficie de 2037 km². El puntu más eleváu de la islla tien un altor de 1007 metros.

Ta asitiada, al igual que'l restu de les islles del grupu, nel llau inferior del estrechu de Nueva Xeorxa. La islla de [[Kolombangara]] alcuéntrase al oeste, tres el [[golfu de Kula]], la islla de [[Vanguna]] al este, y la [[canal Blanche]] y les islles de Rendova y [[Tetepare]] al sur.

La islla ta cubierta de montes tropicales, y les actividaes económiques principales son la [[pesca]] y la [[silvicultura]]. 

[[Ficheru:Admiralty Chart No 2601 New Georgia Wana Wana to Nbulo Island, Published 1895.jpg|thumb|left|200px|Islles del grupu de Nueva Xeorxa nun mapa publicáu nel añu 1895.]]

== Población ==
En 1997 la islla tenía 19.000 habitantes. Na islla falen llingües del grupu de les [[llingües de Nueva Xeorxa]], del grupu [[Llingües austronesies|austronesiu]], que de la mesma s'estremen n'occidentales y [[llingües de Nueva Xeorxa orientales|orientales]].

== Historia ==
Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] la islla foi tomada poles tropes [[Imperiu del Xapón|xaponeses]] y darréu invadida poles tropes d'[[Estaos Xuníos d'América]] mientres la [[batalla de Nueva Xeorxa]].&lt;ref&gt;[https://www.villadeayora.es/blog/nueva-georgia-islas-salomon/ Nueva Xeorxa, Islles Salomón, {{es}}]&lt;/ref&gt;

Los primeros desembarcos d'Estaos Xuníos produciéronse'l 30 de xunu de 1943 y la islla foi controlada'l 23 d'agostu del mesmu añu tres intenses lluches na xungla, anque los combates siguieron hasta ochobre.

La ciudá de Munda foi la base del exércitu xaponés y nun foi tomada polos americanos hasta'l 5 d'agostu. Les instalaciones xaponeses de [[Bairoko Harbor]], 13 km al norte de Munda, nun fueron tomaes hasta'l 25 d'agostu.

== Tresporte ==
Hai vuelos directos entre Munda y [[Ḥoniara]], la capital del país. Pa promover el turismu, Solomon Airlines introdució un vuelu directu selmanal entre [[Brisbane]] y Munda en 2019.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
*[https://www.flysolomons.com/library/Inflight-magazines/inflightmagazine_issue80.pdf] Samisoni Pareti: ''Solomons'', issue 80, p. 10. Honiara 2019.{{en}}.

== Enllaces esternos ==
{{enllaces xeografía}}
*[https://academia-lab.com/enciclopedia/islas-nueva-georgia/ academia-lab.com/ - Islles de Nueva Xeorgia ]
{{Control d'autoridaes}}
[[Categoría:Islles Salomón]]</text>
      <sha1>rmrfjn0f7gre1vqw5pbjuzue7gv69bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Germaine Dulac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277046</id>
    <revision>
      <id>4493338</id>
      <parentid>4363556</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T10:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>81864</id>
      </contributor>
      <comment>Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>4493338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8631" sha1="baoa7m8fsxyjak3ii9jk8ipywjjdjk8" xml:space="preserve">{{persona}}
'''Germaine Dulac''' {{nym}}, de soltera '''Charlotte Elisabeth Germaine Saisset-Schneider''', foi una directora, teórica, periodista y crítica de cine francesa, feminista y pionera de la vanguardia europea de la década de 1920. Considérase una de les principales esponentes del impresionismu cinematográficu francés.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cita web|url=https://lacabina.es/blog/fanfilm/la-primera-pelicula-surrealista-fue-un-mediometraje/|títulu=La primera película surrealista fue un mediometraje|último=lacabinafestival|fecha=2011-09-23|idioma=es|obra=La Cabina|fechaaccesu=2024-01-21|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250515073500/https://lacabina.es/blog/fanfilm/la-primera-pelicula-surrealista-fue-un-mediometraje/|fechaarchivu=2025-05-15}}&lt;/ref&gt; Foi la directora de la que foi considerada la película que dio entamu al cine impresionista francés según Georges Sadoul. Tamién ye conocida pola so película impresionista ''La souriante Madame Beudet'' (1922/23), y el mediumetraxe ''La Coquille et le clergyman'' (1928), consideráu'l primer filme surrealista de la historia.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.artforum.com/columns/melissa-anderson-on-germaine-dulac-240119/|títulu=LADIES OF THE LAKE|último=Anderson|primero=Melissa|fecha=2018-09-01|idioma=en-US|obra=Artforum|fechaaccesu=2024-01-21}}&lt;/ref&gt;

== Biografía ==
Nació n'[[Amiens]], Francia, nuna familia de clase media alta, fía d'un militar de carrera. Debíu al trabayu del so padre, la familia viose obligada a treslladase con frecuencia ente les pequeñes ciudaes de guarnición. Foi unviada a vivir cola so güela en París. Llueu s'interesó pol arte y estudió música, pintura y teatru. Tres la muerte de los sos padres, Dulac instalóse definitivamente en París y combinó'l so creciente interés pol socialismu y el feminismu cola so carrera periodística.

En 1905 casó con Louis-Albert Dulac, un inxenieru agrícola que tamién provenía d'una familia de clase alta. El so matrimoniu tuvo marcáu pola separación intermitente. Pola correspondencia que calteníen ente dambos, deduzse que'l so home facilitó qu'ella pudiera vivir la so sexualidá con otres muyeres.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cita web |url=https://www.filmcomment.com/blog/queer-now-1928/|títulu=Queer &amp; Now &amp; Then: 1928|fecha=2018-08-15|idioma=en|obra=Film Comment|fechaaccesu=2024-01-21}}&lt;/ref&gt; Esto repercutió tanto na so carrera como na so vida sentimental, yá que una d'eses muyeres coles que Dulac caltuvo una relación foi Irène Hillel-Erlanger, que se convirtió nuna de les sos primeres collaboradores cinematográfiques y con quien fundó la primer productora de Dulac, ''Les Films DH'' (llamada asina polos sos apellíos).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Amás, caltuvo un romance cola actriz y baillarina Stasia Napierkowska, qu'apaecería en delles de les sos películes.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; El novelista [[Henry Miller]], que yera un gran almirador de les sos películes, referíase a Dulac como &quot;una gran lesbiana&quot;.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

En 1920 Dulac y el so home divorciáronse. Dempués d'eso, empezó una rellación con [[Marie-Anne Colson-Malleville]], que trabayó como la so ayudante de dirección en munchos de los sos proyectos, y que duró hasta'l final de la so vida.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; La correspondencia que caltuvo con esta postrera atópase archivada sol nome de ''Fonds Marie-Anne Colson-Malleville'' na ''Bibliothèque du Film'' de París.

Morrió'l 20 de xunetu de 1942 en París, a los 59 años d'edá.

== Trayectoria profesional ==
Dulac cultivó'l so interés pola fotografía, que precedió a la so iniciación nel cine. Antes de la so carrera cinematográfica, Dulac escribió artículos pa la revista feminista radical ''La Fronde'', de 1900 a 1913. En 1909, empezó a escribir como periodista pa ''La Française'', una revista feminista y depués como crítica teatral hasta 1913. Equí entrevistó a una gran cantidá de muyeres establecíes en Francia col enfotu de destacar el papel de les muyeres na sociedá y la política franceses.&lt;ref&gt;{{cita llibru |títulu=To Desire Differently|URL=https://archive.org/details/todesiredifferen00flit|fecha=1990}}&lt;/ref&gt; Una d'eses muyeres foi Anna de Noailles, poeta francesa, como'l so primer encargu. Sicasí, cuando Dulac llegó a la so puerta, entró en llerza y entrevistó al valet de chambre de Noaille. Poco dempués dedicóse a la crítica teatral, pero inda collaboraba dacuando en ''La Fronde''. La so esperiencia como crítica teatral espertó'l so interés pol cine ya impulsó la so carrera cinematográfica.&lt;ref&gt;{{cita web |url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/dulac-germaine-1882-1942|títulu=Dulac, Germaine (1882–1942) {{!}} Encyclopedia.com|obra=www.encyclopedia.com|fechaaccesu=2023-04-25}}&lt;/ref&gt;

Dulac se interesó por el cine en 1914 a través de su amiga, l'actriz Stacia Napierkowska. Ambas viajaron xuntes a Italia poco antes de la [[Primer Guerra Mundial|Primer Guerra Mundial]]; Napierkowska iba a actuar nuna película de Film d'Art y Dulac aprendió los conceptos básicos del mediu durante ese viaje. Dende principios de 1900 hasta finales de 1920, Dulac contrastaba con frecuencia la modernidá de la capital francesa cola naturaleza provinciana de la Francia rural, una dicotomía común nes sos películes. Poco dempués del so regresu a Francia decidió fundar una compañía cinematográfica. Dulac y la escritora Irène Hillel-Erlanger fundaron DH Films, col sofitu financieru del maríu de Dulac. La empresa produció delles películes ente 1915 y 1920, toes dirixíes por Dulac y escrites por Hillel-Erlanger. Estes incluyeron ''Les Sœurs ennemies'' (1915/16; primer película de Dulac), ''Vénus victrix, ou Dans l'ouragan de la vie'' (1917), ''Géo, le mystérieux'' (1''ou La vraie richesse'', 1916) y otros.

El primer ésitu de Dulac foi ''Âmes de fous'' (1918), una serie melodramática escritu pola mesma Dulac. La película presenta una apaición temprana de l'actriz Ève Francis, quien presentó a Dulac al so amigu cineasta y críticu (y más tarde maríu) Louis Delluc. Poco tiempu dempués, Dulac y Delluc collaboraron en ''La Fête espagnole'' (''La fiesta española'', 1920), otra película protagonizada por Francis, que foi proclamada una de les películes más influyentes de la década y supuestamente una de les principales obres del cine impresionista francés. Sicasí, güei namás esisten unos pocos estractos de la película. Dulac y Delluc collaboraron en delles fotografíes.

En 1921, cavilgó sobro un alcuentru con [[D. W. Griffith]] nun artículu qu'escribió tituláu &quot;Chez DW Griffith&quot;. Nel artículu, Dulac presentó dos temes populares que surden en munches de les sos películes: l'autonomía del cine como forma d'arte independiente y llibre de les influencies de la pintura y la lliteratura y la importancia del cineasta como fuercia artística y creativa individual.

Siguió la so carrera cinematográfica produciendo tantu películes comerciales sencielles como complexes narratives [[Surrealismu|presurrealistes]], como dos de les sos obres más famoses: ''La souriante Madame Beudet'' (1922/23) y ''La Coquille et le clergyman'' (1928). Dambes películes estrenáronse antes de la dómina de ''[[Un perro andaluz]]'' (1929) de [[Luis Buñuel]] y [[Salvador Dalí]]. ''La Coquille et le clergyman'' dacuando acredítase como la primer película surrealista; sicasí, dellos estudiosos, como Ephraim Katz, consideren a Dulac primero de too un cineasta impresionista. L'oxetivu de Dulac de &quot;cine puru&quot; y dalgunes de les sos obres inspiraron el movimientu cinematográficu francés. Otres de les sos películes esperimentales más importantes inclúin dellos curtiumetraxes basaos na música: Disque(s) 957 (1928/29; basáu en [[Frédéric Chopin|Chopin]]) y ''Thème et variaciones'' (1928/29; [[música clásica]]), asina como otros del mesmu periodu. Na so obra fílmica amuésense temes como la desesperación del matrimoniu heterosexual o se resalta positivamente a les pareyes del mesmu sexu.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Cola llegada del [[cine sonoru]], la carrera de Dulac camudó. A partir de 1930 volvió a l'actividá comercial, dedicando la so última década al [[Documental|cine documental]] cola creación de noticieros para [[Pathé]] y más tarde para Gaumont. La so última película como directora foi en 1934.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces persona}}

{{NF|1882|1942|Dulac, Germaine}}
[[Categoría:Direutores de cine de Francia]]
[[Categoría:Direutores de cine mudu]]
[[Categoría:Persones d'Amiens]]</text>
      <sha1>baoa7m8fsxyjak3ii9jk8ipywjjdjk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Juan Salvador Gaviota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283822</id>
    <redirect title="Jonathan Livingston Seagull" />
    <revision>
      <id>4493277</id>
      <timestamp>2026-05-16T05:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <comment>Limotecariu treslladó la páxina &quot;[[Juan Salvador Gaviota]]&quot; a &quot;[[Jonathan Livingston Seagull]]&quot;: Esta obra nun ta traducida al asturianu</comment>
      <origin>4493277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="4q2f1xkwdfiukpqpp6c916fvchbs47x" xml:space="preserve">#REDIRECCIÓN [[Jonathan Livingston Seagull]]</text>
      <sha1>4q2f1xkwdfiukpqpp6c916fvchbs47x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aeropuertu de Punta Islina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283823</id>
    <redirect title="Aeropuertu de Punta Islita" />
    <revision>
      <id>4493281</id>
      <timestamp>2026-05-16T05:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Limotecariu</username>
        <id>735</id>
      </contributor>
      <comment>Limotecariu treslladó la páxina &quot;[[Aeropuertu de Punta Islina]]&quot; a &quot;[[Aeropuertu de Punta Islita]]&quot;</comment>
      <origin>4493281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="fh4i4vspm69rm6w5t9azwu0wn4qzodg" xml:space="preserve">#REDIRECCIÓN [[Aeropuertu de Punta Islita]]</text>
      <sha1>fh4i4vspm69rm6w5t9azwu0wn4qzodg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Islla Thevenard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283824</id>
    <revision>
      <id>4493318</id>
      <timestamp>2026-05-16T09:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Creada traduciendo la páxina «[[:en:Special:Redirect/revision/1354295761|Thevenard Island]]»</comment>
      <origin>4493318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9985" sha1="49je0btrzm2n5o3i4nupk5y98596bi7" xml:space="preserve">
 

La islla de Thevenard ta asitiada a aprosimao a 22 kilómetros de la mariña de Onslow na rexón de Pilbara d'[[Australia Occidental]].&lt;ref name=&quot;Gazetteer2005&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.ga.gov.au/map/names/|títulu=Place names of Australia|año=2004|editorial=[[Geoscience Australia]]}}&lt;/ref&gt; La mayoría de la islla y les agües alredor d'ella tán protexies pola Reserva Natural de la '''Islla Thevenard''', que foi declarada área protexida en 1975 y tenía un tamañu de 2.172 hectárees.&lt;ref name=&quot;MarineCAPAD22&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.dcceew.gov.au/sites/default/files/documents/capad2022-marine-wa.xlsx|títulu=Marine CAPAD 2022 WA summary|autor=&lt;!--Not stated--&gt;|obra=www.dcceew.gov.au/|editorial=[[Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water]]|fechaaccesu=21 October 2023}}&lt;/ref&gt;

== Descripción ==
La islla Thevenard ye la más grande d'un grupu de diez islles y atolones oficiosamente llamaes Islles Mackerel.&lt;ref name=&quot;LC&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.landcorp.com.au/Documents/Corporate/Pilbara%20Vernacular/Part-5-ONSLOW.pdf|títulu=Onslow|editorial=Landcorp|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt; Dos islles del grupu, Islla Thevenard y islla Direction, tienen alojamientos pa turistes.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://mackerelislands.com.au/|títulu=Mackerel Islands, Western Australia|año=2014|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt; Hai una pista pavimentada de 1.000 metros (3.281 pies) en Thevenard.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://mackerelislands.com.au/wp-content/uploads/2014/08/TVI-Aerodrome-Information.pdf|títulu=Thevenard Island Aerodrome Fact Sheet|editorial=Mackerel Islands Pty Ltd|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt; La islla puede llegase por un serviciu de ferry qu'opera dende'l continente en Onslow, barcos recreativos, helicópteru y n'avión escénicu llixeru.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/getting-here/|títulu=Getting here|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;

La islla de Thevenard tien aprosimao 6 kilómetros de llargor&lt;ref name=&quot;LC&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.landcorp.com.au/Documents/Corporate/Pilbara%20Vernacular/Part-5-ONSLOW.pdf|títulu=Onslow|editorial=Landcorp|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://www.landcorp.com.au/Documents/Corporate/Pilbara%20Vernacular/Part-5-ONSLOW.pdf &quot;Onslow&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. Landcorp&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 December&lt;/span&gt; 2015&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; y ocupa una superficie total de 550 hectárees (1.359 acres).&lt;ref name=&quot;OGJ&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.ogj.com/articles/2015/04/chevron-group-plans-decommissioning-of-thevenard-island-facilities.html|títulu=Chevron group plans decommissioning of Thevenard Island facilities|autor=Rick Wilkinson|fecha=16 April 2015|obra=Oil and Gas Journal|editorial=PennWell Corporation|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt; Ta arrodiada por petones y plataformes de piedra caliar, con diversos ensamblaxes de [[coral]] nel llau norte.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.epa.wa.gov.au/epadoclib/1360EPS/AppendixCMacedonSubtidalMarineEcologySurveyReport26Mar2010.pdf|títulu=Macedon Gas Development Subtidal Marine Ecology Survey|autor=Peter Collins|fecha=26 March 2010|editorial=URS Australia}}&lt;/ref&gt; Árees de suelu arenosu fondu atópense na islla que sofiten les zones arbustues d'Acacia y Triodia y los montes costeros.&lt;ref name=&quot;Env&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.environment.gov.au/node/14808|títulu=The Action Plan for Australian Rodents|fecha=1 April 1995|editorial=[[Department of the Environment (Australia)|Department of the Environment]]|fechaaccesu=24 December 2015}}&lt;/ref&gt;

Les instalaciones turístiques esisten nun complexu turísticu na islla de Thevenard qu'inclúin alojamientos, una tienda xeneral, barbacoes, amarres de barcos, una pista d'aterrizaxe ya instalaciones de combustible.&lt;ref name=&quot;mi&quot;&gt;{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/accommodation/thevenard-island/|títulu=Thevenard Island|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt; Hai tamién una planta d'enerxía solar y desalinización que proporciona agua duce a la islla. Les actividaes disponibles inclúin la pesca, el bucéu y el snorkel.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.westernaustralia.com/au/Destination/Mackerel_Islands/570b1afb803daa220573176f#/|títulu=Mackerel Islands|editorial=Tourism Western Australia|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;

== Fauna ==
{{maplink|frame=yes|frame-align=left|frame-width=200|frame-height=200|type=line|stroke-width=3|id=Q123145261|text=Extend of the Thevenard Island Nature Reserve}}Clasificada como reserva natural de clase C, la islla Thevenard ye visitada por [[Chelonia mydas|tortugues verdes]], tortugues planas, tortugues bobes y tortugues carey que ponen los sos güevos nes sableres ente payares y marzu.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://parks.dpaw.wa.gov.au/park/pilbara-inshore-islands|títulu=Pilbara Inshore Islands &amp;#124; Explore Parks WA &amp;#124; Parks and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://parks.dpaw.wa.gov.au/site/thevenard-island-nature-reserve|títulu=Thevenard Island Nature Reserve &amp;#124; Explore Parks WA &amp;#124; Parks and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt;

Les agües fora de la mariña tamién son llar de delles especies de Delfines, incluyendo botelín, spinner, rayáu, común y delfines jorobades.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.discoveraustralia.com.au/western_australia/thevenard_island.html|títulu=Thevenard Island Mackerel Islands Western Australia|año=2015|editorial=Discover Australia Holidays|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt;

Les ballenes que s'observaron na área inclúin la ballena piloto, la ballena falsa asesina, la ballana sei, la ballera bryde y los delfines jorobaos que migren al sur de xunu a ochobre, con un cría n'agostu.

Dugongs (vaques marines) tamién s'atopen n'agües alredor de la islla y pueden reparase alimentándose y na lluz n'agües de menos de 5 metros (16 pies) de fondura. La cría del dugong asocede ente setiembre y abril.

Vintcuatro especies d'aves terrestres fueron rexistraes na islla de Thevenard. Amás, hai hasta 31 especies d'aves migratories que s'atopen na área incluyen, agujas colinegras, chorlitos, correlimos y aguiluchos. Delles aves migren dende llugares remotos del hemisferiu norte hasta [[Siberia]], y tán protexíes por trataos internacionales. Les aves marines, como charranes y pardelas, faen el nial d'ochobre a xineru.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/visitor-info/ecotourism/|títulu=Ecotourism|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;

Un total de nueve especies de reptiles fueron rexistraes na isla, incluyendo varanos, dragones, eslizones, geckos y lagartijas ta-ta. Nun se rexistraron reptiles raros o en peligru.

L'únicu mamíferu terrestre nativu de la islla ye'El ratón de forrest en peligru d'estinción o ratón de cola curtia. El ratón domésticu tamién habita la islla y ye más probable que fuera introducíu.&lt;ref name=&quot;Env&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.environment.gov.au/node/14808|títulu=The Action Plan for Australian Rodents|fecha=1 April 1995|editorial=[[Department of the Environment (Australia)|Department of the Environment]]|fechaaccesu=24 December 2015}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.environment.gov.au/node/14808 &quot;The Action Plan for Australian Rodents&quot;]. [[Department of the Environment (Australia)|Department of the Environment]]. 1 April 1995&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;24 December&lt;/span&gt; 2015&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Historia ==
La islla foi visitada por Indíxenes australianos enantes y dempués de la so separación del continente, aprosimao fai 8.000 años.&lt;ref name=&quot;Dortch 1984 31–47&quot;&gt;{{Cita publicación|title=Prehistoric stone artefacts on some offshore islands in Western Australia|journal=Australian Archaeology|year=1984|volume=19|pages=31–47|doi=10.1080/03122417.1984.12092954|url=https://www.library.uq.edu.au/ojs/index.php/aa/article/view/1769/1752}}&lt;/ref&gt;

La islla foi nomada en 1801 pola espedición Baudin a Australia n'honor al oficial naval francés Antoine-Jean-Marie Thévenard (1733-1815).&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://pocketoz.com.au/encounters/names9.html|títulu=Naming Australia's Coastal Features}}&lt;/ref&gt;

En 1964, los residentes locales de Onslow Ian Blair y Adrian Day recibieron un arriendu de la islla Thevenard ya islla  Direction pol Gobiernu d'Australia Occidental. En 1973, un grupu d'agricultores locales mercó'l negociu. A partir d'ellí, los alojamientos y les instalaciones nes islles desenvolviéronse dende los cachos de sablera utilizaos polos pescadores a una operación turística totalmente entamada. El mesmu grupu d'agricultores desenvolvió'l Onslow Mackerel Motel nel continente en 1997.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/visitor-info/our-story/|títulu=Our Story|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://onslowbeachresort.com.au/|títulu=Onslow Beach Resort|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;

== Proyeutu de monitoreo de tortugues ==
El Departamentu de Parques y Vida Silvestre d'Australia Occidental (agora Departamentu de Biodiversidá, Conservación y Atracciones) realizó un proyectu piloto de monitoreo de la tortugua llana na islla de Thevenard en 2016, que sigue añalmente, identificando la islla de Thevanard como un importante sitiu de nidificación de tortugues. El proyectu piloto foi parte del programa de monitoreo del Programa de Conservación de Tortugues del Noroeste, que foi establecíu p'ayudar a entender la ecoloxía y la demografía del grupu de tortugues del Norte Oeste, qu'inclúi poblaciones atopaes nes mariñes de Pilbara y el suroeste de Kimberley.

== Referencies ==
{{Llistaref|30em}}{{Reflist|30em}}
[[Categoría:Islles de la Pilbara]]
[[Categoría:Islles d'Australia]]
[[Categoría:Páxines con traducciones ensin revisar]]</text>
      <sha1>49je0btrzm2n5o3i4nupk5y98596bi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>4493326</id>
      <parentid>4493318</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T09:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amasuela</username>
        <id>32214</id>
      </contributor>
      <comment>Traducción de la páxina inglesa, ficha, descripcion, fauna e historia, enllaces internos, enllaces esternos, referencies y categories.</comment>
      <origin>4493326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9696" sha1="auw03r42sx7lnpvu1hs0rzd6ub770if" xml:space="preserve">{{Xeografía}} 

La islla de Thevenard ta asitiada a aprosimao a 22 kilómetros de la mariña de Onslow na rexón de Pilbara d'[[Australia Occidental]].&lt;ref name=&quot;Gazetteer2005&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.ga.gov.au/map/names/|títulu=Place names of Australia|año=2004|editorial=[[Geoscience Australia]]}}&lt;/ref&gt; La mayoría de la islla y les agües alredor d'ella tán protexies pola Reserva Natural de la '''Islla Thevenard''', que foi declarada área protexida en 1975 y tenía un tamañu de 2.172 hectárees.&lt;ref name=&quot;MarineCAPAD22&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.dcceew.gov.au/sites/default/files/documents/capad2022-marine-wa.xlsx|títulu=Marine CAPAD 2022 WA summary|autor=&lt;!--Not stated--&gt;|obra=www.dcceew.gov.au/|editorial=[[Department of Climate Change, Energy, the Environment and Water]]|fechaaccesu=21 October 2023}}&lt;/ref&gt;

== Descripción ==
La islla Thevenard ye la más grande d'un grupu de diez islles y atolones oficiosamente llamaes [[Islles Mackerel]]. Dos islles del grupu, Islla Thevenard y islla Direction, tienen alojamientos pa turistes.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://mackerelislands.com.au/|títulu=Mackerel Islands, Western Australia|año=2014|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt; Hai una pista pavimentada de 1.000 metros (3.281 pies) en Thevenard.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://mackerelislands.com.au/wp-content/uploads/2014/08/TVI-Aerodrome-Information.pdf|títulu=Thevenard Island Aerodrome Fact Sheet|editorial=Mackerel Islands Pty Ltd|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt; La islla puede llegase por un serviciu de ferry qu'opera dende'l continente en Onslow, barcos recreativos, helicópteru y n'avión escénicu llixeru.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/getting-here/|títulu=Getting here|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;

La islla de Thevenard tien aprosimao 6 kilómetros de llargor&lt;ref name=&quot;LC&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.landcorp.com.au/Documents/Corporate/Pilbara%20Vernacular/Part-5-ONSLOW.pdf|títulu=Onslow|editorial=Landcorp|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[http://www.landcorp.com.au/Documents/Corporate/Pilbara%20Vernacular/Part-5-ONSLOW.pdf &quot;Onslow&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. Landcorp&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;23 December&lt;/span&gt; 2015&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; y ocupa una superficie total de 550 hectárees (1.359 acres).&lt;ref name=&quot;OGJ&quot;&gt;{{Cita web|url=http://www.ogj.com/articles/2015/04/chevron-group-plans-decommissioning-of-thevenard-island-facilities.html|títulu=Chevron group plans decommissioning of Thevenard Island facilities|autor=Rick Wilkinson|fecha=16 April 2015|obra=Oil and Gas Journal|editorial=PennWell Corporation|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt; Ta arrodiada por petones y plataformes de piedra caliar, con diversos ensamblaxes de [[coral]] nel llau norte.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.epa.wa.gov.au/epadoclib/1360EPS/AppendixCMacedonSubtidalMarineEcologySurveyReport26Mar2010.pdf|títulu=Macedon Gas Development Subtidal Marine Ecology Survey|autor=Peter Collins|fecha=26 March 2010|editorial=URS Australia}}&lt;/ref&gt; Árees de suelu arenosu fondu atópense na islla que sofiten les zones arbustues d'Acacia y Triodia y los montes costeros.
Les instalaciones turístiques esisten nun complexu turísticu na islla de Thevenard qu'inclúin alojamientos, una tienda xeneral, barbacoes, amarres de barcos, una pista d'aterrizaxe ya instalaciones de combustible.&lt;ref name=&quot;mi&quot;&gt;{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/accommodation/thevenard-island/|títulu=Thevenard Island|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt; Hai tamién una planta d'enerxía solar y desalinización que proporciona agua duce a la islla. Les actividaes disponibles inclúin la pesca, el bucéu y el snorkel.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.westernaustralia.com/au/Destination/Mackerel_Islands/570b1afb803daa220573176f#/|títulu=Mackerel Islands|editorial=Tourism Western Australia|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;

== Fauna ==
Clasificada como reserva natural de clase C, la islla Thevenard ye visitada por [[Chelonia mydas|tortugues verdes]], tortugues planas, tortugues bobes y tortugues carey que ponen los sos güevos nes sableres ente payares y marzu.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://parks.dpaw.wa.gov.au/park/pilbara-inshore-islands|títulu=Pilbara Inshore Islands &amp;#124; Explore Parks WA &amp;#124; Parks and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://parks.dpaw.wa.gov.au/site/thevenard-island-nature-reserve|títulu=Thevenard Island Nature Reserve &amp;#124; Explore Parks WA &amp;#124; Parks and Wildlife Service}}&lt;/ref&gt;

Les agües fora de la mariña tamién son llar de delles especies de Delfines, incluyendo mular, [[Tursiops truncatus]], spinner, rayáu, común y delfines jorobades.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=http://www.discoveraustralia.com.au/western_australia/thevenard_island.html|títulu=Thevenard Island Mackerel Islands Western Australia|año=2015|editorial=Discover Australia Holidays|fechaaccesu=23 December 2015}}&lt;/ref&gt;

Les ballenes que s'observaron na área inclúin la ballena piloto, [[Globicephala]], la ballena falsa asesina, la ballana sei, la ballera bryde y los delfines jorobaos, [[Sousa sahulensis]], que migren al sur de xunu a ochobre, con un cría n'agostu.

Dugongs (vaques marines) tamién s'atopen n'agües alredor de la islla y pueden reparase alimentándose y na lluz n'agües de menos de 5 metros (16 pies) de fondura. La cría del dugong asocede ente setiembre y abril.

Venticuatro especies d'aves terrestres fueron rexistraes na islla de Thevenard. Amás, hai hasta 31 especies d'aves migratories que s'atopen na área incluyen, agujas colinegras, chorlitos, correlimos y aguiluchos. Delles aves migren dende llugares remotos del hemisferiu norte hasta [[Siberia]], y tán protexíes por trataos internacionales. Les aves marines, como charranes y pardelas, faen el nial d'ochobre a xineru.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/visitor-info/ecotourism/|títulu=Ecotourism|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://avibase.bsc-eoc.org/checklist.jsp?region=aus&amp;list=howardmoore&amp;lang=ES Aves de Australasia,{{en}}]&lt;/ref&gt;

Un total de nueve especies de reptiles fueron rexistraes na isla, incluyendo varanos, dragones, eslizones, geckos y lagartijas ta-ta. Nun se rexistraron reptiles raros o en peligru.

L'únicu mamíferu terrestre nativu de la islla ye'El ratón de forrest en peligru d'estinción o ratón de cola curtia. El ratón domésticu tamién habita la islla y ye más probable que fuera introducíu.&lt;ref name=&quot;Env&quot;&gt;{{Cita web|url=https://www.environment.gov.au/node/14808|títulu=The Action Plan for Australian Rodents|fecha=1 April 1995|editorial=[[Department of the Environment (Australia)|Department of the Environment]]|fechaaccesu=24 December 2015}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.environment.gov.au/node/14808 &quot;The Action Plan for Australian Rodents&quot;]. [[Department of the Environment (Australia)|Department of the Environment]]. 1 April 1995&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;24 December&lt;/span&gt; 2015&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== Historia ==
La islla foi visitada por Indíxenes australianos enantes y dempués de la so separación del continente, aprosimao fai 8.000 años.&lt;ref name=&quot;Dortch 1984 31–47&quot;&gt;{{Cita publicación|title=Prehistoric stone artefacts on some offshore islands in Western Australia|journal=Australian Archaeology|year=1984|volume=19|pages=31–47|doi=10.1080/03122417.1984.12092954|url=https://www.library.uq.edu.au/ojs/index.php/aa/article/view/1769/1752}}&lt;/ref&gt;

La islla foi nomada en 1801 pola espedición Baudin a Australia n'honor al oficial naval francés Antoine-Jean-Marie Thévenard (1733-1815).&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://pocketoz.com.au/encounters/names9.html|títulu=Naming Australia's Coastal Features}}&lt;/ref&gt;

En 1964, los residentes locales de Onslow Ian Blair y Adrian Day recibieron un arriendu de la islla Thevenard ya islla  Direction pol Gobiernu d'Australia Occidental. En 1973, un grupu d'agricultores locales mercó'l negociu. A partir d'ellí, los alojamientos y les instalaciones nes islles desenvolviéronse dende los cachos de sablera utilizaos polos pescadores a una operación turística totalmente entamada. El mesmu grupu d'agricultores desenvolvió'l Onslow Mackerel Motel nel continente en 1997.&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://mackerelislands.com.au/visitor-info/our-story/|títulu=Our Story|editorial=Mackerel Islands|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cita web|url=https://onslowbeachresort.com.au/|títulu=Onslow Beach Resort|fechaaccesu=25 October 2017}}&lt;/ref&gt;

== Proyeutu de monitoreo de tortugues ==
El Departamentu de Parques y Vida Silvestre d'Australia Occidental (agora Departamentu de Biodiversidá, Conservación y Atracciones) realizó un proyectu piloto de monitoreo de la tortugua llana na islla de Thevenard en 2016, que sigue añalmente, identificando la islla de Thevanard como un importante sitiu de nidificación de tortugues. El proyectu piloto foi parte del programa de monitoreo del Programa de Conservación de Tortugues del Noroeste, que foi establecíu p'ayudar a entender la ecoloxía y la demografía del grupu de tortugues del Norte Oeste, qu'inclúi poblaciones atopaes nes mariñes de Pilbara y el suroeste de Kimberley.

== Referencies ==
{{llistaref|30em}}{{Reflist|30em}}

== Enllaces esternos ==
{{commonscat}}
*[https://animalia.bio/es/lists/country/marine-of-australia Animales marinos d'Australia, animalia BIO, {{es}}]
{{control d'autoridaes}}

[[Categoría:Islles de la Pilbara]]
[[Categoría:Islles d'Australia]]</text>
      <sha1>auw03r42sx7lnpvu1hs0rzd6ub770if</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Campana d'Uesca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283825</id>
    <revision>
      <id>4493325</id>
      <timestamp>2026-05-16T09:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Doncsecz~enwiki</username>
        <id>108305</id>
      </contributor>
      <comment>/* Campana d'Uesca */</comment>
      <origin>4493325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4714" sha1="adrvrku7njf8s660xeu53ef2vu4y1lz" xml:space="preserve">[[Archivu:Campanahuesca.jpg|thumb|right|José Casado del Alisal, ''La campana d'Uesca'', 1880, oliu sobro llenzu]]
La [[lleenda]] de la '''campana d'Uesca''' cunta que Ramiru II el Monxu, rei d'Aragón, degolló a trelce nobles que s'opunxeron a la so voluntá. La historia ye parte del mancomún popular n'[[Aragón]], especialmente na ciudá d'[[Uesca]].

== La lleenda ==
Tres la muerte en 1134 d'Alfonsu I d'Aragón ensin fíos, heredó el [[reinu d'Aragón]] el so hermanu Ramiru II, obispu de Roda d'Isabana. Aragón sufría daquella diversos problemes internos y esternos.

Según cuenta la ''Cronica de Sant Chuan d'a Penya'' (sieglu XIV), tando Ramiru II esmolecíu pola desobediencia de los sos nobles mandó un mensaxeru al so antiguu maestru, l'abá de ''Saint-Pons-de-Thomières'', pidiéndo-y conseyu. Este llevó al mensaxeru al güertu y cortó unas coles (delles vegaes falase de roses), aquelles que sobresalíen más. De siguío ordenó al mensaxeru repetir al rei el xestu que viera. Ramiru II fixo llamar a los principales nobles por que vinieren a Uesca, cola escusa de faer una campana que s'oyera en tol reinu. Una vegada ellí, fixo cortar la cabeza a los nobles más culpables, encalorando la revuelta.

La primer mención d'esta lleenda la recoye la versión en [[Idioma llatín|llatín]] de la ''Cronica de Sant Chuan d'a Penya'', tamién conocida como la crónica pinatense, que foi redactada dos sieglos dempués del reináu de Ramiru II por mandatu del rei Pedru IV d'Aragón. La forma popular desenvuelve daqué más el fechu: el rei convocó Cortes y fixo venir a tolos nobles del reinu por que vieren una campana que s'oyería en tol reinu. A los rebeldes los fixo entrar ún per ún na sala y foi degollándolos según diben entrando. Una vegada muertos, asitió les sos cabeces formando un triángulu y la d'Arnaldo, l'obispu de Chaca, el más rebalbu, la colocó nel centru como mayuelu. Depués dexó entrar a los demás por qu'escarmaren.

== Orixe ==
La lleenda de la campana d'Uesca foi considerada mientres muncho tiempu como auténtica. Esiste inclusive nel antiguu palaciu real, actual Muséu Provincial d'Uesca, una sala na que s'afirma qu'asocedieron los fechos.

Sicasí, la lleenda de la campana d'Uesca foi estudiada por Cheronimo Zurita nos sos ''Anales de la Corona de Aragón'' (1562) ya identificó les fontes clásiques de la primer parte (el conseyu del abá de San Ponce) nel historiador [[Pueblu griegu|griegu]] [[Herodotu]]. Tamién puedese encontrar esta anécdota na Política d'[[Aristóteles]], cuntada de volao y de manera similar a Herodotu.

Nel sieglu I a. C. [[Titu Liviu]] atribúi la lleenda a Tarquinu, que corta con un cayáu les adormideres más altes p'aprender a Sestu Tarquinu, rei de los Gabios.

Más difícil ye resolver cuándo producese l'aclimatación e hispanización del mitu nuna lleenda medievel. Filólogu, dialectólogu y caderalgu [[Manuel Alvar]] afirma que pudo producise a traviés del heriedu [[Imperiu carolinxu|carolinxu]] y l'épica occitana a la que tan amestáu taba el reinu d'Aragón.

Pudo encarnarse cuando se fixo efectiva la so conexón cola segunda parte de la lleenda, esto ye, la muerte de los nobles yá que ye muncho más probable y que pudo asoceder cuando los bandos nobiliarios aragoneses desobedecían al rei por algamar mayores cotes de poder y de riqueza. Esos nobles desacataron ordes aprovechando el cambéu de monarca, y n'una d'eses disputes Ramiru II tuvo a puntu de perder el tronu yá que na obra ''Kitab al-Anwar al Yâliyya'', del historiador [[Al-Ándalus|andalusí]] Abu Bakr al-Ansari, recoyida na obra d'Ibn Idari, na que cunta como los nobles aragoneses rompieron una tregua roblada por Ramiru II col xeneral [[Almorávides|almorávide]], IIshaq ibn Muhammad ibn Ghaniya, señor de [[València]] al atacar una caravana. El rei aragonés tuvo qu'abelugase en [[Besalú]] en 1135 y a la vuelta solucionó el problema ordenando degollar a dellos de los nobles sublevaos qu'asaltaren una caravana de [[Musulmán|musulmanes]] en tiempu de tregua.

== Referencies ==
{{llistaref}}

== Bibliografía ==
* {{cita llibru |nome1=Carlos |apellíu1=Alvar |nome2=Manuel |apellíu2=Alvar |fecha=1997 |títulu=Épica medieval española |editorial=Cátedra |ubicación=Madrid |isbn=84-376-0975-5 }}
* {{cita llibru |nome=Francisca Soria |apellíu=Andreu |fecha=2001 |títulu=Lope de Vega, La campana de Aragón |editorial=Institución «Fernando el Católico» |ubicación=Zaragoza |isbn=84-7820-755-4 }}

== Enllaces esternos ==
{{enllaces llocalidá}}

{{control d'autoridaes}}
[[Categoría:Corona d'Aragón]]
[[Categoría:Historia d'Aragón]]
[[Categoría:Lleendes]]
[[Categoría:Cultura d'Aragón]]</text>
      <sha1>adrvrku7njf8s660xeu53ef2vu4y1lz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>